Arkiv

Archive for Janar, 2012

Shqiptarët në Perandorinë Osmane

31/01/2012 Lini një koment

Hajro LIMAJ

 

SHQIPTARËT NË PERANDORINË OSMANE

Hajro Limaj

Hajro Limaj

Në dhjetorin e vitit 1994, kur u akreditova atashe Ushtarak ne Republikën e Turqisë dhe fillova takimet zyrtare me ministrin e Mbrojtjes, Shefin e Shtatmadhorisë e shume personalitete te tjera shtetërore dhe politike te vendit gjeta një mikpritje dhe përzemërsi qe nuk e kisha hasur ne shume vende te tjera te Evropës qe kisha qene me pare. Ketë përzemërsi e ndieja edhe me qytetaret e thjeshte te Turqisë ne Ankara, Stamboll, Bursa, Izmir, e kudo qe unë ndodhesha me detyre. Sapo mësonin qe isha atashe ushtarak i Arnavutlluk-ut (Shqipërisë), ata shprehnin një respekt dhe një mirësjellje te veçantë. E gjithë kjo lidhej me autoritetin, dinjitetin, trimëritë, besnikëritë dhe humanizmin qe kishin treguar shqiptaret nga periudha Osmane e deri ne ditët e sotme. Kur trajtonim marrëdhëniet e dy vendeve tona te gjithë autoritetet i referoheshin menjëherë historisë se largët, te mesme dhe te sotme te shqiptareve, vlerave te tyre ne periudhën Osmane dhe ne periudhën e shtetit moderne te Turqisë. “Shqiptaret kane drejtuar perandorinë Osmane dhe shtetin turk. Edhe tani, ne vendet kryesore te Turqisë jane shqiptaret, nipërit dhe mbesat e tyre”, shpreheshin ata me kënaqësi. Dhe ky realitet mua me shoqëroi ne çdo ministri, ne çdo prefekture, bashki e komande ushtarake. Por, ne këtë shkrim do te ndalem me shume per rolin e shqiptareve ne Perandorinë Osmane.

Perandoria Osmane jetoi 560 vjet, deri ne vitet 1922 ne tre kontinente: Azi, Evropë dhe Afrike. Te gjithë historianet e huaj dhe turq, te cilët kane studiuar historinë e Perandorise Osmane, pohojnë se: “…Kryeministrat (kryeveziret ose sadrazamet), ministrat (veziret) dhe pashallarët (gjeneralët) e komandantet ushtarake me te vlefshëm kane qene me origjine shqiptare”. Dhe këtë përfundim e vërteton numri shume i madh i kryevezireve shqiptare ose me rrënjë shqiptare qe administruan perandorinë Osmane deri ne vitet 1922. Kështu, Koxha Sinan Pasha ne periudhën 1580-1596 ka qene pese here Kryeministër: 1580-1582, 1586-1591, 1593-1595, 4 muaj me 1595 dhe 4 muaj ne vitin 1596. Nen drejtimin e tij u pushtua Jemeni.

Ahmet Pashë Dukagjini ka qene Kryeministër per 2 muaj e 17 dite ne vitin 1517. Rridhte nga një familje shqiptare e Leke Dukagjinit.
Ajaz Ahmet Pasha lindur ne Vlore, me origjine jeniçeri dhe ka qene Kryeministër ne vitet 1536-1539.
Lutfi Pasha nga Vlora, martuar me motrën e Sulltan Kanun Sylejmanit kreu detyrën e Kryeministrit per 1 vit e 9 muaj ne vitet 1539-1541.
Kara Ahmet Pasha, Kryeministër 1 vit, 11 muaj e 23 dite ne vitet 1553-1555.
Semiz Ahmet Pasha, dy here Kryeministër ne vitet 1579-1580.
Ferhat Pasha, dy here Kryeministër; ne vitet 1591-1592 dhe 4 muaj e 19 dite ne vitin 1595.
Merre Husein Pasha ishte Kryeministër per 2 vjet 2 muaj dhe 13 dite ne vitet 1601-1603. Ai ka shërbyer edhe si prefekt, vali ne Egjipt.
Tabani Jasse Mehmet Pasha ishte Kryeministër ne vitet 1632-1637.
Kujuxhu Murat Pasha ka qenë 4 vjet, 7 muaj e 25 dite Kryeministër ne periudhën 1606-1611. Pastaj vazhduan Nusuh Pasha ne vitet 1611-1614, Ohrili Hysein Pasha ne vitin 1621, Xixhan-Kapuxhubashi Sulltanazde Mehmet Pasha ne vitin 1602-1646, Kara Mustafa Pasha dy here ne vitet 1649-1650 dhe ne vitin 1655, Torhonxhu Mustafa Pasha ne vitet 1652-1653, i cili u dënua me varje ne litar, rridhte nga një familje matjane, Zurnazen Mustafa Pasha shërbeu si Kryeministër vetëm 4 ore ne vitin 1656, Qypryly Mehmet Pasha 5 vjet Kryeministër në periudhën 1578-1661. Ishte me origjine nga Roshniku i Beratit, Qypryly Ahmet Mustafa Pasha, djali i madh i Mehmet Pashes ishte 15 vjet Kryeministër. Ne vitin 1659 u gradua vezir dhe marshall, Qypryly Fazell Mustafa Pasha shërbeu 2 vjet e 3 muaj Kryeministër. Biri i dyte i Mehmet Pashës dhe vëllai i Ahmet Mustafa Pashes, Arabaxhi Ali Pasha ne vitet 1691-1692, Amxhazade Husein Pasha, nga familja e Mehmet Pashe Qyprylyse qëndroi 4 vjet e 11 muaj ne periudhën 1797-1802, Dalltaban Mustafa Pasha, lindur ne Manastir Kryeministër ne vitet 1702-1703, Qypryly Numan Pasha 2 muaj e 2 dite ne vitin ne 1710, Haxhi Halil Pasha lindur ne Elbasan një vit ne voton 1716, Ivaz-zade Halil Pasha ne vitin 1770, Memish Pasha 1 muaj e 9 dite ne vitin 1808-1809, Gjiritli Mustafa Nail Pasha nga Policani Kosturit te Korçës ka qenë tre here Kryeministër ne vitin 1853, 184 dhe 1857, Mehmet Ferit Pashe Vlora shërbeu si Kryeministër gjate viteve 1902-1908, besnik i Sulltan Abdylhamitit te Dyte. Mehmet Ferit Pashe Vlora ka lindur ne Janine ne vitin 1852, ishte biri i Mustafa Pashe Vlorës Ferit Pashe Vlora nga babi ishte stërnipi i admiralit Sinana Pashes dhe nga nena vinte prej familjes se Ali Pashë Tepelenës, Misairli Sait Halim Pasha, nipi i Mehmet Ali Pashe Kavalles shërbeu ne vitet 1913-1917, Ahmet Izet Pasha shërbeu si sadrazam-Kryeministër 25 dite ne vitin 1918, Damat Ferit Pasha, Kryeministri i fundit i perandorisë Osmane, tradhtoi luftën çlirimtare te Ataturkut. Meliki Mansur-Hain Ahmet Pasha, ushtarak i zoti, punoi si Kryeministër ne vitet 1523-1524, Gjedik Ahmet Pasha ne vitin 1475 u emërua Kryeministër per 4 vjet, Rystem Pasha ne vitin 1554 u emërua Kryeministër per 14 vjet derisa vdiq, Ibrahim Pasha shërbeu 13 vjet Kryeministër.

Kryeministrat e familjes “Qypryly” qe sunduan afro 100 vjet ne shekullin e XVII, perandorinë Osmane e shpëtuan nga një rrëzim total, shtetit i dhanë gjak. Pushteti i Qyprylynjve ka qene me i forte dhe me efikas nga autoriteti i sulltanëve te asaj kohe. Pashallarët, gjeneralët e besës fisnike shqiptare shpëtuan edhe “kryet e sulltanëve”.

Eshte interesant te përmendet se shqiptaret qe kishin marre një kulture humanitare islame ne shtetin Osman, nuk ishin egoiste. Sami Frashëri per këtë shkruan: “Shqiptaret kane shërbyer me shume per boten e jo per veten e tyre”. Perandori i Francës Napoleon Bonoparti ne vitin 1798 u nis te pushtonte edhe Egjiptin. Osmanllinjtë dërguan një ushtri te përberë prej ushtareve te zgjedhur shqiptare. Këtë ushtri e komandonin shqiptarët Tahir Pasha dhe Mehmet Aliu. Pasi theu Bonopartin, kapiteni Mehmet Ali u vendos ne Egjipt. Ne vitin 1801 u gradua pasha, gjeneral dhe ne 1805 mori ne dore pushtetin lokal te Egjiptit. Mehmet Alia Pasha u shtri deri ne Sudan. Me pas nënshtroi edhe feudalet e Arabisë qe përbenin një problem per Perandorinë Osmane. Me dinastinë e Mehmet Ali Pashës, krahas arabishtes dhe turqishtes, flitej shqipja. Ne Aleksandri atij i eshte ngritur statuja prej bronzi. Dinastia e kësaj familjeje ne Egjipt vazhdoi deri ne vitet 1956. Per rolin dhe vlerat e shqiptareve shefi Shtatmadhorisë Turke, marshalli Fevzi Cakmak shkruante: “Me qindra burra shteti shqiptare jane dalluar ne historinë Osmane. Shume nga ata kishin zënë edhe pozita te larta, te rëndësishme si kryeministra (sadrazame). Turqit dhe shqiptaret, ne betejat qe kane fituar bashkërisht kane pajtuar interesat e tyre te përbashkëta, jane bere vëllezër te vërtetë”. Ndërsa studiuesi gjerman prof. dr. Herman Gros ne librin “Ekonomia Ballkanike” shkruan se “Shqiptaret gjate pese shekujve qe kane bashkëjetuar me turqit osmanlinjë, ne saje te aftësisë se adaptimit dhe te talenteve te tyre si nëpunës, kishin zënë shkallet me te larta ne Qeverinë e Stambollit dhe kishin role te rëndësishme per perandorinë. Mirëpo nga ana tjetër, fiset shqiptare jetonin te lira e te pa varura ne male te Shqipërisë”. Shume shqiptare duke mos e njohur gjuhen turke pyesin me dyshim se, perse turqit shqiptaret i quajnë “arnavut” dhe Shqipërinë Arnavutlluk. Fjala arnaut vjen nga persishtja e vjetër, arna-vut, qe do te thotë “trim, i cili nuk di te kthehet mbrapa”. Osmanllinjtë ne lufte me persët, batalionet (taborët) e skalionit te pare te i zgjidhnin jeniçer trima, qe edhe pse shikonin rrezikun e vdekjes, mësynin vetëm përpara. Ata kryesisht zgjidheshin shqiptare dhe per këtë arsye shqiptareve u vendosen emërtimin “arnavut” dhe Shqipërisë Arnavutluk. Trimërinë e shqiptareve e shpreh edhe historiani Mehmet Tefik, i cili shkruan: “Bashkësinë Otomane e kane siguruar dy krahë: turqit ne Lindje (Anadoll) dhe shqiptaret ne Perëndim (Ballkan)..”.

Por shqiptaret, ne perandorinë Osmane krahas personaliteteve qeveritare dhe ushtarake, kane bere emër edhe ne administrate, drejtësi, arsim, kulture, arkitekture, arte etj. Ne radhët e para te këtyre personaliteteve jane shume figura te rëndësishme te Rilindjes tone Kombëtare, veprimtaria e te cilëve, sidomos e Hasan Tahsinit, rektori i pare i universitetit te Stambollit, Sami Frashërit etj, ishin me rrezatim te theksuar per kulturën e tere Perandorisë Osmane, përfshire edhe Shqipërinë e asaj kohe. Sami Frashëri hartoi fjalorët dhe enciklopeditë monumentale si: Fjalori Frëngjisht-Turqisht, Fjalori Turqisht, Enciklopedi Historike-Gjeografike ne 6 vëllime etj, duke i shërbyer arsimit, edukimit dhe kulturës turke-osmane shume me tepër se sa një intelektual turk. Abdyl Frashëri, 10 vjet deputet ne Parlamentin e pare perandorak, 1877-1878, Abedin Dino një nga valinjtë e shquar, Ismail Qemali sekretar i përgjithshëm i Ministrisë se Jashtme, vali ne Siri, deputet ne Parlamentin osman ne vitet 1908-1912, Vaso Pash Shkodrani, vali i përgjithshmen i Libanit. Himni Kombëtar i Turqisë se sotme autor ka shqiptarin Mehmet Akif. Shume personalitete te Turqisë moderne te formuar nga Mustafa Qemal Ataturku me 23 prill 1920 jane me origjine shqiptare. Marrëdhëniet e reja miqësore turke-shqiptare, ne mënyrë te veçante, hodhën themele te forta me 1920, kur lindi Turqia e re dhe qeveria e Tiranes e dale nga Kongresi i Lushnjës ne 28-31 janar 1920 akordoi marrëdhënie miqësore, ushtarake e kulturore me qeverinë e Ankarasë. Per këtë riafrim te Turqisë deputetet greke te Evropës shtruan pyetjen: “Ç’kërkon Mustafa Qemal Ataturku ne Shqipëri? Apo mos ka qellim te krijoje një Turqi te vogël ne perëndim te Ballkanit”?

Ndërsa Presidenti dhe Mareshali Turqisë Ataturk më 1 mars 1921 ne Asamblenë Kombëtare te Turqisë sqaroi se “Me popullin shqiptar kemi bashkëjetuar si vëllezër disa shekuj. Prandaj këtë shtet e komb vëlla do ta ndihmojmë sa te mundim dhe sa te ketë nevoje”. Dhe kjo filozofi bashkëpunimi u rigjallërua me kalimin e Shqipërisë ne sistemin Demokratik te viteve 1991, e cila mund te trajtohet ne një shkrim tjetër.

* Ish-atashe ushtarak në Republikën e Turqisë

Marrë nga faqja: http://www.gazetametropol.com/tekst.php?idt=57433

Demokraci despotësh

30/01/2012 Lini një koment

Abdullah REXHEPI

DEMOKRACI DESPOTËSH

Abdullah Rexhepi

Bota arabe po përjeton ditë të vështira por të rëndësishme për fatin e saj në të ardhmen. Që nga koha e ngadhënjimit të mendësisë deterministe (ash’arite) bota arabe dhe ajo islame filloi të përjetojë një dekadencë të thellë për të cilën intelektualët dhe akademikët e dekadave të fundit të botës islame kanë bërë studime serioze. Padyshim se një mentalitet dhe mendësi e tillë pati efekte edhe në shoqëri dhe në bazë të saj populli i nënshtrohej çdo tirani, sepse ai ishte edhe ‘përfaqësues i Zotit mbi tokë’. Edhe pse në Lindjen islame kur flitet për dekadencën dhe prapambeturin menjëherë akuzat drejtohen kah Anglia dhe perëndimi, ashtu sikur disa intelektualë shqiptarë që perandorinë osmane e paraqesin si bosht të të gjitha të këqijave te ne. Nuk do mend që Anglia dhe disa shtete tjera të perëndimit për vite me radhë kanë mbajtur të kolonizuara shtetet islame dhe kanë grabitur pasuritë e tyre, por sikur muslimanët të kishin qenë të fuqishëm në aspektin intelektual dhe material, asnjëherë nuk do të kishte ndodhur diçka e tillë.

Viteve të fundit te muslimanët është parë një lëvizje drejt vetëdijesimit dhe ndriçimit, për të cilën një kontribut të madh e kanë dhënë dijetarët reformatorë duke filluar nga Sejid Xhemaludin Afgani e deri te këta të fundit si Muhamed Arkun, Nasr Abu Zajd, Muhamed Abid Al Xhabiri (që të tre ndërruan jetë në vitin 2010), Hasan Hanefi e shumë të tjerë. Këta intelektualë dhe akademikë tërë kapacitetet e tyre i fokusuan në krijimin e një mendësie të lirë dhe mendjen arabe e nxorën nga historia deterministe. Përpjekjet dhe aktivitetet e këtyre intelektualëve hasin në sulme dhe diskreditime jo profesionale dhe amorale, por megjithatë kanë një influencë të dukshme te të rinjtë arabë. Për shembull Universiteti Az’har i Egjiptit Nasr Abu Zajdin e kishte shpallur të pafe (qafir) dhe ai deri në vdekje qe i detyruar të jetonte në Holandë.

Shkollimi dhe vetëdijesimi i rinisë arabe bëri që ajo të kuptojë se është duke u sunduar nga individë të korruptuar dhe despotë të cilët ishin pasuruar me kafshatën e popullit të tyre dhe më nuk mund të gënjenin popullin se janë të zgjedhur nga Zoti për të sunduar ‘ummetin’. Në këtë mënyrë filloi e ashtuquajtura ‘Pranvera Arabe’ dhe popujt e Tunizisë dhe Egjiptit në format më qytetëruese dhe revolucionare rrëzuan regjimet diktatoriale, kurse libianët u detyruan të marrin ndihmën e NATO-s për të larguar diktatorin. Nuk duhet lënë pa përmendur se shtetet perëndimore duke harruar normat e demokracisë dhe të drejtave të njeriut përballë lëvizjeve demokratike të popujve arabë po ndjekin politika të dyfishta brenda interesave materiale. Këto vende në Libinë e pasur me naftë u rreshtuan krahë popullit dhe ndihmuan atë të shporrnin diktatorin, por një gjë të tillë nuk e bënë me popullin e Jemenit. Për mendimin tim ‘Pranvera Arabe’ ndaloi në Jemen dhe shtetet si Arabia Saudite të mbështetura nga Amerika e heshtën revolucionin popullor për liri dhe demokraci. Në Jemen edhe pse Ali Abdullah Saleh u detyrua të tërhiqet nga pushteti, por elementë të regjimit të tij mbetën në qeveri dhe ai iku pa u gjykuar për krimet e bëra. Kështu dhe ndaj popullit jemenas u bë një padrejtësi shumë e madhe nga se ai nuk arriti të shijojë revolucionin dhe shporrjen e diktatorit si popujt tjerë arabë.

Ndërsa problemi më i madh tani është me Sirinë e Bashar Asadit. Revolucioni popullor në Siri po përballet me probleme komplekse në të cilin po përleshen fuqi rajonale madje dhe botërore. Që në fillim duhet theksuar se regjimi sirian është jo legjitim dhe despot i cili vendin e sundon pa përkrahjen e popullit. Edhe pse disa individe demonstratat pro Asad në Siri i paraqesin si legjitimuese të pushtetit, por në zgjedhjet e fundit para disa viteve Asad fitoi 97% të votave dhe kjo dëshmon se në çfarë forme ai udhëheq vendin. Por më e hidhura, në Siri janë kryqëzuar interesat e fuqive rajonale dhe ndërkombëtare dhe aty shihet një konflikt mes Iranit, Arabisë Saudite dhe Turqisë në një anë dhe midis Amerikës dhe Rusisë në anën tjetër. Çdo njëri nga ta synon t’i ruajë interesat e tij dhe nuk mërzitet fare për gjakderdhjen dhe të ardhmen e popullit sirian. Irani dëshiron të ruajë regjimin e Asadit për arsye se nëpërmjet tij do t’i bëjë ballë Izraelit, Turqia dëshiron largimin e Asadit si aleat i Iranit dhe të instalojë një qeveri aleate e cila do të ndihmonte që Turqia të bëhet lider në rajon, Arabia Saudite kërkon përmbysjen e Asadit me qëllim që ta thyejë ‘Gjysmë Hënën Shi’ite’ dhe për këtë është e gatshme t’i përdorë të gjitha alternativat diplomatike, strategjike dhe ushtarake, Amerika gjithashtu do që nëpërmjet rrëzimit të Asadit të dobësojë Hizbullahun dhe Hamasin dhe në këtë mënyrë të ruajë sigurinë e Izraelit dhe duke patur parasysh se Siria gjithmonë ka qenë aleat i ngushtë i Rusisë kjo e fundit nuk dëshiron që ta humbë aleatin e saj besnik.

Pra sipas këtyre premisave shihet se asnjëra nga këto fuqi nuk ka parasysh popullin sirian dhe demokracinë, por secila sheh interesat e ngushta. Kurse karta më e rrezikshme që është duke u luajtur në Siri është lufta sektare, duke patur parasysh se Siria është një vend ku jetojnë sekte dhe pakica të shumta dhe aktualisht vendet si Arabia Saudite dhe Katari janë duke i fryrë një lufte mes sunitëve dhe alevitëve. Të kemi parasysh luftërat sektare që kanë ndodhur në Siri në të kaluarën, ku si pasojë në xhaminë Al Amavi në Damask u vendosën katër mihrabe për katër sektet e Ehli Sunetit. Gjykoj se ky vend ka një kapacitet të madh për një luftë sektare mes alevitve dhe sunitve për arsye se sunitët sirianë janë të indinjuar ndaj pushtetit alavit të Bashar Asadit, por pa harruar se në ushtrinë dhe qeverinë e këtij vendi ekzistojnë edhe funksionar sunit dhe regjimi i këtij vendi është laik dhe aspak nuk ka të bëj me ndonjë sekt apo fe të caktuar.

Më neveritësja është se shtetet që tani flasin për demokraci dhe të drejtat e njeriut në Siri dhe që akuzojnë regjimin sirian për mos respektimin e tyre janë Arabia Saudite, Jordania dhe Katari. Padyshim se demokraci në Siri me të drejtë kërkon edhe Turqia, por për fat të keq ajo një gjë të tillë nuk e kërkon edhe për popujt e Arabisë Saudite, Jordanisë, Bahrejnit dhe për gjithë popujt e rajonit që jetojnë nën sundimin e regjimeve totalitare. Diktatorët e Arabisë Saudite dhe Jordanisë dhe të shteteve të rajonit e akuzojnë Bashar Asadin për shkelje të të drejtave të njeriut dhe shtypjen e lirisë së shprehjes. Për mua kjo është një demokraci diktatorësh.

Për çfarë diktatorët e duan demokracinë?

Demokracia e diktatorëve është se ata atë e duan për vendet të cilat sundohen nga njerëz që nuk përfillin politikat e tyre dhe duke akuzuar ata për shkelje të lirisë së fjalës dhe demokracisë, përpiqen të instalojnë një regjim tjetër diktatorial, por kësaj radhe që u nënshtrohet direktivave te tyre te errëta. Askush nuk duhet të mashtrohet se Arabia Saudite, Katari dhe Jordania duan sistem demokratik në Siri, sepse krerët e këtyre vendeve nuk i besojnë një gjëje të këtillë dhe janë armiqtë më të mëdhenj të këtyre vlerave. Kjo për mua është fyerja dhe nënçmimi më i madh që këta diktatorë u bënë popujve të tyre. Kjo është dyfytyrësia më e madhe që këta sundimtarë jo legjitim kanë ndaj këtyre vlerave. I jap të drejtë As’ad Abu Khalil, akademikut libanez i cili duke iu drejtuar udhëheqësve sauditë, shkruan: “Mbreti Fajsal na mashtronte me dëshirat për tu falur në xhaminë Al Aksa, kurse vet blinte armët e Izraelit dhe me to luftonte ushtrinë egjiptiane në Jemen”. (http://al-akhbar.com/node/26984). Këtu shihet amoraliteti më i madh i krerëve të shteteve arabe. Këta despotë kanë angazhuar të gjitha makineritë e tyre për të shuar lëvizjen madhështore të ‘Pranverës Arabe’ sepse e dinë se edhe ata do të përfundojnë si Ben Ali, Mubarak ndoshta edhe si Gadafi dhe për t’i ikur një fundi tragjikë po bëjnë propagandën e një lufte ndërsektare.

Udhëheqësit e Arabisë Saudite dhe Katarit me mediat e tyre po përhapin luftë sektare e cila do të ketë pasoja shumë të rënda jo vetëm në rajon por edhe në botë. Këto vende gjithashtu po përdorin të gjitha alternativat, madje edhe gjakderdhjen e njerëzve, për te eliminuar rivalët e tyre në rajon. Të paafta për të zhvilluar një rivalitet diplomatik, zhvillimor dhe strategjik për të qenë fuqi rajonale, këto shtete kanë mobilizuar dhe i kanë thirr në ndihmë aleatët perëndimorë që ta ndëshkojnë Iranin rival. Një rivalitet i tillë është jashtë çdo norme dhe etike të fesë që i përkasin vendet e rajonit.

Me shpresë që një ditë të përmbysen të gjitha këto regjime despotike që janë njollë e zezë për botën e qytetëruar islame!

Pse quhemi Shqiptarë?

29/01/2012 Lini një koment

Bukurosh Z. DYLGJERI

 

PSE QUHEMI SHQIPTARË?

Shkas i këtij shkrimi u bë im bir, nxënës në një shkollë 9-vjeçare i cili një pasdite teksa ishte duke mësuar tekstin e historisë së popullit tonë, krejt papritur më pyeti: – Babi, pse quhemi shqiptarë ne? U ndjeva ngushtë, nuk po dija si të përgjigjegja, diç mërmërita me gjysmë zëri dhe i thashë se do të përgjigjem më saktë ndonjë ditë tjetër. Në fakt, kemi mësuar në shkollë dhe më pas se në lashtësi vendasit që banonin me shumicë në gadishullin Ballkanik, pasardhës të të cilëve jemi ne shqiptarët e sotëm, quheshin ilirë (mendohet se e kemi zanafillën nga formacionet etnike të lashta ose pellazgjike! ), ndërsa vendi ynë thirrej Iliri. Hapësira ilirike shtrihej nga Istria në perëndim e deri në lumin Tuna (Danubi) në lindje, si dhe vazhdonte poshtë në jug deri në malet e Pindit (Greqi) e kthehej në perëndim në Gjiun e Ambrakisë në detin Jon. Këtë dëshmi e japin shumë dijetarë dhe udhëpërshkues të huaj, antikë dhe të mëvonshëm (Ptolemeu, Plini, Polibi, Livi, Hierakli, Straboni, Halkokondili, Prokopi i Çezaresë, Anonimi i Ravenës, Itinerari i Antonit, Itinerari i Burdigales, Kristobuli, Hoxha Saddedin Efendi, Idris Tbilis, Haxhi Kallfa, Çelebi, Hahn, Durham etj.). Po kështu, qytetet e Ilirisë (Apollonia etj.) përmenden edhe në Bibël, kur bëhet fjalë për apostullin Pal i cili gjatë rrugëtimit të tij nëpër Europë për të predikuar krishtërimin, kaloi edhe nëpër vendin tonë (Veprat e Apostujve, 17:1). Hapësira ilirike u rrudh më pas nga dyndjet sllave në shekujt VI-VII e.s. dhe popullsia veriore e këtyre trevave u përzie dhe u asimilua me ta prej nga u krijuan kombi kroat, boshnjak, slloven, maqedon e pjesërisht edhe ai serb. “…Ilirët do të përmenden për herë të fundit në historinë kishtare në Euagrit në lidhje me luftën e Bizantit kundër avarëve në vitin 584…” (S.Anamali).
Në vazhdimësi sot ne vetënjihemi me emrin shqiptarë dhe vendin tonë e quajmë Shqipni-Shqipë ri, ndërkohë që të huajt atdheun tonë e cilësuan Albanoi (Plini), apo Arbanon, Arbëri dhe ne na quajtën: arbanë, arbnesh, arbanas, albanë (ndoshta për shkak të emrit që mbanin fiset që banonin nga Durrësi deri në Dibër, ose nën Shkodër). Ndërkohë që të tjerë të huaj përdorin shprehje derivate të këtij termi si albanci, albanezi, alvanikos, arnautë etj.. Sipas dokumenteve kishtare të vjetra del se popullsia albanofone emërtohej etnikisht sipas fesë dhe në varësi të pushtetit politiko-fetar të sundimtarëve të kohës, pra latin për katolikun, grek për ortodoksin, bullgarë për ata që ishin nën sundimin bullgar, apo dhe vlleh(!) për ata që ishin blegtorë. Në periudha të caktuara të kësaj kohe nga të huajt u përdorën për këtë popullsi edhe termat ilirë, romaios, makedonë, epirotë etj. Kjo ishte gjendja deri para pushtimit osman i cili siç do të rezultojë, do ta ndërpresë sllavizimin dhe greqizimin e mëtejshëm të arbërve.
Por pse gjithë këto emra, kur ka ndodhur kalimi nga një term i caktuar etnogjeografik tek një tjetër, për çfarë shkaqesh… janë pyetje që kërkojnë me u ndal gjatë. Siç shihet edhe më lart, kalimi i emrit nga ilirë në arbën, arbër mendohet se u bë në Mesjetën e herëshme. Të dyja trajtat: arbnesh apo alban për popullsinë albanofone fillimisht janë dokumentuar nga autorët bizantinë Mihal Ataliati dhe Ana Komnena në shek.XI. (Hist.Shqipë risë , Vol.I, 1967,fq.153) .
Në këtë periudhë të Mesjetës vihet re se shumë bujarë arbër të kësaj kohe kishin lidhje të shumta martesore me familjet ortodokse sllave dhe bizantine të të njëjtin rang dhe mbiemrit të tyre origjinal këta fisnikë i shtonin edhe mbiemrat e krushqive që bënin. Kështu p.sh. Aranitët mbanin mbiemrin Golem-Komnen- Topia, familja e Kastriotëve kishte lidhje martesore me një familje bujare sllave nga Pollogu afër Tetovës, Balsha II kishte grua Helenën që ishte e bija e car Lazarit të Serbisë, mungesa e alfabetit shqip, si dhe nën presionin e pushteteve politikë të huaj njerëzit e thjeshtë krahas emrave origjinalë arbër mbanin edhe emra e mbiemra me sufiksë sllavë ose krejt sllavë, apo grekë etj. Pra, mendoj se lidhja e martesave të këtij lloji, përdorimi i antroponimeve sllavë, latinë apo bizantinë nga arbërit, besimi fetar kristian i përciptë dhe lënia e tyre jashtë prej historiografisë bizantine të jepte përshtypjen e një populli pa identitet. Një kronist bizantin i fundshekullit XIV, jo pa qëllim, për të përcaktuar përkatësinë etnike të një fisniku arbër, përdori termin e përçudnuar “servo-arvanito- vullgaro- vllah”! Për mendimin tim, tre ishin shkaqet e kësaj tollovije të etnosit albanofon në këtë periudhë të mugët të Mesjetës: mungesa e onomastikës tonë unitare kombëtare, mungesa e klasës së formuar feudale dhe mungesa e kishës tonë kombëtare, siç i kishin fqinjët përreth.
Por, qëllimi i këtij shkrimi është që të përqendrohemi shkurtimisht vetëm te rasti i fundit, ai i kalimit nga arbën, arbër në shqiptarë, fakt të cilin tekstet tona të historisë dhe të gjuhësisë historike e anashkalojnë dhe nuk japin fare asnjë të dhënë. Ja sa thuhet për këtë çështje në “Shqiptarët dhe trojet e tyre”, botim i Akademisë së Shkencave të R.P.S. të Shqipë risë, autor Rrok Zojzi, fq..507. “…Formimi i kombit shqiptar u shpreh edhe me emrin e përbashkët “shqiptar” për popullin e “Shqipni” për vendin, që shkoi duke mbuluar emrat e krahinave të veçanta. Nuk dihet se kur filloi të përdoret për herë të parë emri shqiptar për gjithë popullin shqiptar; në literaturë ndeshet për të parën herë në vitin 1766 tek Zmajçeviçi në veri dhe më 1774 te Thunmani në jug. Emrat e rinj u përgjithësuan që në fillim të shek. XIX dhe janë shprehje e zhvillimit kombëtar të popullit tonë…”. Asgjë më shumë.
Parë sa më sipër, rezulton se ky emërtim i ri pra, shqip për gjuhën, shqiptarë për popullin dhe Shqipni-Shqipë ri për vendin, duhet të ketë ndodhur aty kah messhekulli i XVII deri në shekullin e XVIII. Në veprën studimore Antologji Historike, (botim i “SEIKO”, 2001, fq.120) autori Mustafa Kruja jep një fakt interesant duke na rrëfyer se i fundmi komunitet arbërish që janë larguar nga trungu amë (krahina e Krajës, sot në Malin e Zi) në vitin 1726 e që përdor ende fjalën arbnesh për identifikim etnik, janë shqiptarët e vendosur në Borgo Erizzo pranë Zarës në Kroaci. Pra, para 283 vjetësh. Më tutje, fjala arbnesh, arbëresh ndër banorët e të 4 Vilajeteve shqiptare është shuar, nuk përdoret më dhe është zëvendsuar me fjalën: shqiptar. Sipas autorit, shkaqet që çuan në këtë ndryshim termi ishin të thella dhe kishin të bënin me ruajtjen e vetëdijes kombëtare dhe kompaktësinë territoriale nën një realitet të ri, që do të thotë se është koha kur arbërit masivisht filluan me ndërrue fenë. Nëse çështja trajtohet në kontekstin etimologjik dhe kronologjik, ky ndryshim emri përputhet vërtetë me kohën kur duke iu referuar regjistrave osmanë për popullsinë (tahrir defterleri), arbërit me shumicë filluan të konvertohen valë-valë nga të krishterë në myslimanë (ndonëse paria feudale dhe popullsia e qyteteve kishin nisur më herët islamizimin).
Sipas autorit të mësipërm M.Kruja, ky përdorim i ri i termit përcaktues etnogjeografik u bë për të shmangur dasitë e reja fetare dhe lindjen e konflikteve të mundshme. Pra, lindi emri i ri: shqip, shqiptarë dhe Shqipni-Shqipë ri. Por, nuk jepen shpjegime bindëse. Megjithatë, kemi përpara një gjë tepër interesante, dallohet qartë se me konvertimin konfesional, populli ynë filloi të përdorë emrat: shqip, shqiptarë dhe Shqipni-Shqipë ri. Mirëpo, ky korrelacion i ndërrimit të fesë dhe ndërrimit të emrit kombëtar njëkohësisht nuk ishte krejt rastësor.
Me të drejtë lindin pyetjet, pse u kthyen arbërit nga të krishterë në myslimanë gati 300 vjet pasi kishte përfunduar pushtimi osman; pse ky kthim nuk u krye që në fillim të pushtimit, pse kthimi nuk qe i përgjithshëm dhe i menjëhershëm ashtu siç vepruan bogumilët e Bosnjës? (e quajtur lëvizje heretike antifeudale, antikatolike- hungareze dhe antiorthodokse- sllave njëkohësisht). Pse nuk e ndërruan fenë edhe grekët, serbët, bullgarët, polakët, hungarezët, armenët etj. të cilët ishin nën të njëjtat kushte si edhe ne? A mundet që dhuna ushtarako-ekonomike osmane ishte më e madhe tek ne dhe më e vogël te fqinjët; si shpjegohet që grupe të mëdha të popullsisë në brendësi të vendit e ruajtën fenë e parë (Himara, Myzeqeja, Shpati, Mirdita, Malësia e Veriut etj.); çfarë mënxyre parandjenë arbërit saqë u shtrënguan me “tradhtue” besimin e parë; nga kush kërcënoheshin; dhe a u tjetërsua geni arbër me kthimin në fenë e re, gjuha, psikika, tradita, toponimia, ritet e lashta, mënyra e jetesës, kultura shpirtërore në përgjithësi?
Le t’i gjykojmë gjërat me radhë. Bash në këtë kohë zhvillimet politiko-ushtarake përreth hapësirave me popullsi autoktone albanofone në Ballkanin Jug-Perëndimor, po lëviznin me shpejtësi dhe kahje jo të favorshme për ta. Kjo situatë duhet të ketë pasur pa dyshim ndikim absolut në vetëpagëzimin me emrin: shqiptar. Kështu, pas humbjes në Luftën e Krimesë me rusët, Perandoria Osmane u detyrua të firmosë më datë 21 korrik 1774 dokumentin më fatzi të historisë së saj, Traktatin e Kyçyk Kajnarxhasë në të cilin Sulltan Mustafai III (mbretëroi 1757-1774) u bëri lëshime të shumta rusëve. (Hist.Perandorisë Osmane….., botim i ” Jehona Study Center “, 2006, autor S.J.Shaw, fq.301). Me anë të kësaj marrëveshje perandoresha Ekaterina e Rusisë përveç përfitimeve territoriale në kurriz të osmanëve mori edhe rolin e mbrojtjes së ortodoksëve në Ballkan në të cilin bënin pjesë edhe shumica e arbërve, që më herët kishin qenë pjesë e Bizantit për afro 6 shekuj. Në të njëjtën kohë dhe në po atë linjë fanariotët grekë shpallën se të gjithë ortodoksët që jetojnë nën sulltanin “duhet të jenë grekë”(!), kurse serbët e paraqitën Kosovën si me qenë “djepi i trashëgimisë së tyre historike”(!). Ata shkuan edhe më tej duke përpunuar programe politike antishqiptare siç ishin Naçertanja serbe dhe Megaliidhea greke. Haptas synohej gllabërimi i trojeve me popullsi albanofone që atbotë banonte në pellgun adriatiko-ballkanik prej Tivarit deri në Prevezë në një sipërfaqe afro 100.000 km kuadrat. Referuar kohës dhe hapsirës kur zhvilloheshin këto ngjarje, arbërit pra, ishin të përfshirë pa dashje në këtë qerthull kobzi për ta. E në këto kushte, mendohet se të trembur nga ky ekspansion pansllav në tërësi, nga presioni asimilues e kontinuitiv i fqinjëve sllavo-ortodoksë për fat të keq me të njëjtin besim fetar e që e rrethonin në tre anë të horizontit në veçanti, si dhe mungesa e aleatëve të fuqishëm bëri që instikti i vetëmbrojtjes ta shtyjë shumicën e arbërve të përqafojnë vullnetarisht fenë e pushtuesit osman, fenë Islame. Ishin pikërisht banorët e rajoneve kufitare më të ekspozuarit e për pasojë më të rrezikuarit ndaj rrezikut sllavo-bizantin, që u konvertuan të parët në myslimanë dhe krijuan si të thuash një “kordon sanitar”. Këtë të vërtetë e pranon edhe studiuesi ynë Aleks Buda i cili konstaton: “Proceseve të serbizimit dhe greqizimit iu kundërvu deri diku islamizimi i një pjese të popullsisë shqiptare, ndërsa vazhduan deri vonë për pjesën tjetër të mbetur e krishterë” (Shqiptarët dhe trojet e tyre”, botim i Akademisë së Shkencave të R.P.S. të Shqipë risë, fq.38). Këtë ide e përforcon edhe tradita jonë gojore dhe veçanërisht Eposi Shqiptar i Kreshnikëve i cili është tërësisht antisllav dhe aspak antiosman.
Dhuna dhe metodat barbare që kishin nisur me kohë serbo-sllavët për zbimin e shqiptarëve nga trojet e tyre ishin të përbindshme. Kjo dëshmohet edhe në Kanunin e perandorit serb Stefan Dushan i cili që në kohën e mbretërimit të tij (mbret 1331-1342 dhe perandor 1345-1355) shpalli sllavizimin e orthodoksizimin e të gjithë besimtarëve të besimeve të tjera. Në Nenin Nr.10 të këtij Kanuni famëkeq thuhet: “Dhe në qoftë se ndodh që ndonjë heretik (joorthodoks) të jetojë mes pravosllavëve, të damkoset me hekur të skuqur në fytyrë dhe të përzihet, e nëqoftëse gjendet dikush që i jep strehim, edhe ai të damkoset”. – (Zakonik Stefana Dušana, autor Stojan Novaković).
Për fat të keq, koha-kjo aleate besnike e drejtësisë vërtetoi pse arbërit patën të drejtë që u ndjenë të friguem. Meqenëse asimilimi “paqësor” i tyre që kish filluar kah motit tash me kthimin në fenë Islame u ndal, ahere në skenë u thirrën ushtritë sllavo-orthodokse të bekuara nga kishat e tyre shoviniste, të cilat ndërmorën fushata masive vrasjesh, djegie të banesave, shkatërrim të pronave dhe shpërnguljen me forcë të shqiptarëve drejt Turqisë duke i paraqitur këta sikur të ishin myslimanë turq. Sipas historianit amerikan Justin McCarthy, pansllavistët rusë, serbë, bullgarë, grekë, malazezë dhe armenë brenda një shekulli (1821-1922) vranë, masakruan si dhe dëbuan prej shtëpive mbi 10 milion myslimanë (shqiptarë, turq, boshnjakë, çerkezë, kurdë etj). nga ky genocid u vranë 5.060.000 burra, gra e fëmijë, ndërsa 5.381.000 të tjerë u dëbuan nga shtëpitë. (“Death and exile- the ethnic cleansing of Ottoman Muslims, 1821-1922″.-The Darwin Press, New Jersy 1995″, evidentuar nga historiani Skënder Riza në botimin “Kosova në shekujt…”).
Me kthimin në fenë e re Islame, shqiptarët u distancuan përfundimisht nga fqinjët e tyre agresivë orthodoksë dhe me vetëpagëzimin e ri, shqip për gjuhën, shqiptarë për veten dhe Shqipni-Shqipë ri për vendin, ata u distancuan njëkohësisht edhe nga popujt e Lindjes që më së shumti e përbënin perandorinë Osmane.
Kjo ishte si një mrekulli hyjnore. U njësua kështu nën të njëjtin emër kompaktësia etnike dhe gjeografike shqiptare. Megjithatë, ndonëse shumica dërrmuese e shqiptarëve u kthyen në myslimanë ndjenja nacionale ishte aq e fortë tek ata sa që këtë të vërtetë e kanë dalluar me habi edhe shumë udhëtarë apo konsuj europianë të kohës që kalonin nëpër Rumeli. Kur këta të huaj pyetnin banorët e rajoneve të ndryshme se çfarë jeni, përgjigja ishte sipas përkatësisë fetare dhe vetëm shqiptarët, pavarësisht nga besimi fetar, përgjigjeshin sipas përkatësisë kombëtare. Po kështu, midis shqiptarëve, tash e tutje me besime të ndryshme nuk ndodhi dhe nuk ka për të ndodhur kurrë as edhe një e vetme Natë Shën Bartolome.
Nën këtë emër të ri gjithëpërfshirës, pjesë të veçanta të trojeve nga trungu albanofon që njiheshin më herët me toponimet antikë e mesjetarë si Dardania, Maqedonia, Arbëria dhe Epiri, tash do të vihen në heshtje paqësisht.
Ndërkohë, dihet se fise të tëra arbërish që banonin në veri dhe pikërisht në territoret ku sot janë Mali i Zi, Serbia dhe F.Y.R.O.M. (Maqedonia) e që nuk u konvertuan në myslimanë, u sllavizuan përfundimisht.
Është i njohur koncepti mesjetar osman, por edhe europian i kohës sipas të cilit: e kujt ishte kisha, e atij ishte edhe kombësia që ndiqte atë fe. Fatkeqsisht kjo ndodhi edhe me popullsinë shqiptare të Çamërisë në fund të Luftës II Botërore, ku çamët myslimanë u masakruan dhe u deportuan dhunshëm drejt Shqipërisë ndërsa vëllezërit e tyre me besim orthodoks u mbajtën në Greqi, por u greqizuan dhe pothuajse nuk njihen më si shqiptarë.
Por, le të kthehemi te qëllimi i këtij shkrimi dhe të shohim, kush e vendosi emrin e ri shqiptar, ç’përfaqson ky emër, nga e ka prejardhjen…?
Natyrisht ky term nuk u shpik, nuk u planifikua dhe aq më pak nuk u “importua” nga jashtë prej ndonjë propagande proshqiptare. Meritë e këtij termi universal, etno-kulturor- gjeografik të kombit tonë është vetë mendja e gjeniut shqiptar.
Sipas studiuesit M. Pirraku (Përmbledhje studimesh, botim i “Genelek”, 2003, fq.80) thuhet se vallja e emrit të ri për gjuhën, popullin dhe vendin, nisi nga vendet e Dardanisë-Peonisë antike dhe pikërisht nga trevat albanofone midis Nishit-Limit- Malet e Sharrit-Matit- Dibrës-Strugës-Shtipit e Kumanovës, me epiqendër në viset e qytetit të Shkupit, që në shkencën gjuhësore konsiderohen si djepi i gjuhës shqipe, fazë moderne e ilirishtes dhe e popullit shqiptar historik pasilirian. Në vazhdim ky autor shkruan se emri i ri për popullin, emri kombëtar, duhej të ishte emër i një popullsie dardano-ilire i periudhës parakrishtere dhe pikërisht emri i popullsisë që jeton midis Qafës së Prushit dhe poshtë nën qytetin e Shkupit, banorët e të cilës Plini i lashtësisë i shënoi si skirtarë, kurse aleksandrini Ptoleme i quajti skyrtonë. Emri i ri mund të ishte edhe shumësi i banorëve të Shkupit: shkuptarë, shkyptarë, shqyptarë, shqiptarë; lidhje më e thellë me emrin e shpendit totem ose Orë dardano-ilire; shqype, shqipe. Në këtë përfundim arrin edhe studiuesi ynë E.Çabej i cili shkruan: “Brenda kësaj treve, ndër të tjera Naissus-Nish, Scupi-Shkup e Astibos-Shtip dëshmojnë që Dardania bashkë me viset kufitare të Maqedonisë e të Peonisë bëjnë pjesë në territorin e formimit të shqipes”.
Dhe nuk është çudi, pasi edhe albanologu i shquar austriak Norbert Jokl mbas studimesh të shumta albanologjike arrin në përfundimin se: djepi i lashtë i shqiptarëve në Ballkan ka qenë Dardania. (Shqiptarët dhe trojet e tyre”, botim i Akademisë së Shkencave të R.P.S. të Shqipë risë, fq.43, nga E. Çabej referuar Eberts Reallexikon der Vorgeschichte I,1924).
Çuditërisht, edhe turqit osmanë e quajtën qytetin e Shkupit: Ysqyp, që kur artikulohet është shumë i ngjashëm me hipotezën e mësipërme, ku baza ose rrënja e kësaj fjale është sqyp, shqyp, shqip.
Në përfundim, mendoj se ky shkrim do të ndihmojë sado pak në shtjellimin dhe përcaktimin e saktë të prejardhjes së fjalëve: shqip, shqiptar dhe Shqipni-Shqipë ri.. Është e drejta e gjuhëtarëve dhe historianëve tanë që të merren me këtë çështje dhe të vendosin të vërtetën përfundimisht në tekstet e historisë tonë, veçanërisht sot kur që prej 19 vjetëve nuk ka më diktat dhe mungesë të lirive intelektuale.

Hasan Kaleshi – Një prej personaliteteve më të njohura të kulturës islame

28/01/2012 Lini një koment

HASAN KALESHI – NJË PREJ PERSONALITETEVE MË TË NJOHUR TË KULTURËS ISLAME

Hasan-KaleshiMë 19 korrik të vitit 1976, u nda nga jeta një personalitet tepër i njohur i shkencës, me kombësi shqiptare, vepra e të cilit përbën një kontribut të pallogaritshëm në fushën e studimeve islamike dhe orientalistike. Ky ishte doktor Hasan Kaleshi, një figurë realisht dinjitoze, e cila la gjurmë të ndritshme në fushën e studimeve orientale, por që, me ndarjen e tij nga jeta, krijoi një boshllëk të pazëvendësueshëm për të gjithë. Zakonisht, kur bëhet fjalë për Orientalistikën, bota arabe kthen vështrimin e saj menjëherë drejt orientalistëve më në zë të perëndimit, edhe pse vlen të përmendet fakti që përherë e ka shoqëruar një ndjenjë e theksuar dyshimi ndaj tyre. Ndërkohë, kur bëhet fjalë për burime të studimeve orientale në shtetet e Evropës Lindore ku, padyshim, një rol themelor e pozitiv në këtë drejtim luajti feja islame, ndodh e kundërta, pasi rrallëherë është evidentuar një interesim serioz nga bota arabe ndaj këtyre vende.

Dr. Hasan Kaleshi, si një orientalist i kulluar, kurrë nuk e ngatërroi jetën e tij me ambicie politike dhe mbeti njëkohësisht besnik i fakteve shkencore dhe studiues i mirëfilltë. Faktor tjetër i rëndësishëm në jetën e tij dhe që, përbënte një veçori në fushën e studimeve, ku u bë i njohur ky personalitet shqiptar, ishte identiteti fetar, i cili qe urë lidhëse midis këtyre vendeve ballkanike, prej nga ishte vetë dr. Kaleshi, dhe botës arabe. Nisur nga kjo përvojë jetësore, ai u gjend në krah të Lëvizjes Orientalistike apo studimeve arabo-islamike, duke ofruar thesare të reja, me produktin e tij në fushat respektive që, për nga vlerat që përfaqëson, meriton një përkujdesje dhe interesim të veçantë. Me veprën dhe kontributin e tij në fushën e Orientalistikës, ai u vlerësua si një nga emblemat e shquara të saj.

Dr. Hasan Kaleshi
Biografia e Dr. Hasan Kaleshit

Dr. Hasan Kaleshi lindi në fshatin Serbetinë në Maqedoninë perëndimore, në gjirin e një familjeje me origjinë shqiptare, shumë tradicionale për nga aspekti i ruajtjes së vlerave dhe identitetit kombëtar. Gjyshi i tij quhej Ali Kaleshi dhe ishte një prej emrave më të njohur të dijetarëve të fesë islame në zonë, pasi kishte përfunduar studimet teologjike në Stamboll. Po kështu dhe i ati i tij, duke ndjekur vijën e gjyshit në përvetësimin e kulturës islame, përfundoi studimet teologjike në Medresenë e Fatihut në Stamboll. Pra, në mes të një ambienti kulture dhe vlerash islame, u rrit ky fëmijë, nën përkujdesjen e vazhdueshme të të atit, që e nxiste të mësonte Kur’anin Famëlartë dhe gjuhën arabe qysh në moshë fare të njomë, atë gjashtëvjeçare. Me gjithë këtë përkujdesje, përsëri i ati e regjistroi në shkollën publike në vendlindjen e tij. Shkollimin para të mesëm dhe të mesëm e kreu në Shkup, pasi familja e tij u transferua në këtë qytet. Shkolla, ku studionte djaloshi Hasan Kaleshi, u mbyll pas shpërthimit të Luftës II Botërore, kështu që u detyrua të përfundonte shkollimin në qytetin e Prishtinës – Kosovë. Më pas, u thirr në vendlindje, në fshatin Serbetinë, për të punuar si përkthyes në administratën e vendit.

Pas përfundimit të Luftës dhe formimit të shtetit jugosllav, në vitin 1943, ai u regjistrua në Universitetin e Beogradit për të ndjekur studimet e larta në degën e orientalistikës, ku dhe u diplomua në vitin 1952. Për rezultatet e tij të shkëlqyera, u caktua asistent-profesor në Universitet, por në kushtet e një trysnie të vazhdueshme që vazhdonte ndaj popullsive me përkatësi islame në Jugosllavi, u detyrua të emigrojë në Turqi me gjithë familjen e tij. Pavarësisht kësaj, titujt “Master” dhe “Doktor” iu akorduan nga Universiteti i Beogradit, ku dhe mbrojti disertacionin e titulluar “Dokumentet më të hershme të vakëfeve në gjuhën arabe, për zonën e Maqedonisë”. Më vonë, megjithë përpjekjet e tij për t’u emëruar profesor asistent në Universitetin ku kishte studiuar vetë, nuk pati sukses, për shkak të origjinës së tij shqiptare, e cila, në këndvështrimin e shtetit të atëhershëm jugosllav, përbënte një pengesë serioze, pasi trajtohej në fokusin e mosmarrëveshjeve ndërmjet Jugosllavisë dhe Shqipërisë, që asokohe kishin arritur kulmin e tyre. Përveç kësaj, ai ishte mysliman, në një periudhë kur e gjithë Jugosllavia ndiqte një politikë nacionaliste nën motivin “e serbizimit të saj”. Nuk u vlerësua as fakti që vetë dr. Kaleshi ishte martuar me një grua serbe. Megjithë situatën e vështirë që mbizotëronte, ai zgjodhi një drejtim shkencor që faktikisht ishte shumë larg politikës, e cila nuk përbënte për të kurrfarë interesi. Megjithatë, edhe në këto kushte të vështira, ai ia doli mbanë: afirmoi veten fuqishëm si studiues dhe hulumtues i mirëfilltë, që ia vlente për t’u marrë shembull, për kulturën dhe njohuritë e tij të thella në shkencat arabo-islamike.

Bazuar mbi të kaluarën dhe përvojën e shkollimit të tij, dr. Kaleshi arriti të zotëronte mjaft mirë disa gjuhë të huaja, si: shqip, maqedonisht, turqisht, serbisht, arabisht, gjermanisht, anglisht, frëngjisht, italisht etj., të cilat i mundësuan të publikonte studimet e veta në shumë gjuhë. Por kjo larmi gjuhësh të zotëruara, nga njëra anë ndikuan drejtpërdrejt në çpërqëndrimin e energjive të tij, pasi veçse për pak nga këto studime në gjuhë të huaj, u mundësua përkthimi i tyre në gjuhën amtare të autorit. Nga ana tjetër, këto gjuhë të huaja ishin një faktor i rëndësishëm ndihmës, ato i dhanë autorit një famë të admirueshme në nivel ndërkombëtar, duke e promovuar atë si një orientalist tepër të aftë, që përfaqësonte shembullin e unifikimit të Orientalistikës Perëndimore dhe veçorive të saj me Orientalistikën Lindore, me metodat dhe parimet e saj tradicionale. Njohuritë e gjera që mbartte mbi supe, kultura dhe niveli intelektual i mundësuan dr. Hasan Kaleshit zgjerimin e vazhdueshëm të horizonteve të tij, po ashtu një optikë më të thellë në rrafshin studimor si dhe e dalluan atë për nga mënyra e qasjes së studimeve të tij të gjithanshme. Këto afirmuan, pa mëdyshje, figurën e këtij akademiku, duke merituar plotësisht notat vlerësuese më pozitive.

Në vitin 1965 kthehet në Jugosllavi dhe punon në Institutin e Studimeve Albanologjike në Prishtinë. Vazhdoi aty deri në vitin 1973, vit në të cilin zgjidhet Shef i Departamentit të Orientalistikës në Universitetin e Kosovës. Ndërron jetë pas tre vjetësh, në 1976.

Dr. Hasan Kaleshi ishte pedagog i gjuhës dhe literaturës arabe. Ka publikuar një sërë studimesh të tij në revista, që trajtojnë çështje të Orientalistikës e gjithashtu çështje të vendit dhe të huaja. Ka marrë pjesë në shumë konferenca ndërkombëtare për Orientalistikën. Në Egjipt ai pati fatin të takojë shumë nga shkrimtarët, të cilëve u kishte shërbyer, duke përkthyer pjesë nga veprat e tyre, si: Mahmud Tejmur, Teufik Al-Hakim etj. Ai, gjithashtu, zhvilloi biseda të drejtpërdrejta të fokusuara në lëmin e profilit të tij si orientalist.

Vepra letrare

Gjatë periudhës 1949-1976 dr. Kaleshi shkroi dhe publikoi shumë studime dhe kërkime të rëndësishme në gjuhë të ndryshme. Një pjesë të madhe prej tyre nuk mundi t’i përkthejë prej gjuhëve në të cilat u publikuan. Ndërkohë që disa prej tyre kanë humbur, pjesa tjetër është grupuar në një seri vëllimesh. Numri i studimeve dhe kërkimeve të realizuara i kalon 350, pa përfshirë këtu librat e botuar. Këto studime përfaqësojnë më së miri interesimin intelektual dhe përkujdesjen e dr. Hasan Kaleshit në fushën studimore të kulturës orientale, të cilën mund ta ndajmë në tri kategori:
1. Trashëgimia kulturore shqiptare – Gjuha dhe literatura shqipe.
2. Trashëgimia kulturore arabo-islamike.
3. Trashëgimia kulturore osmano-turke.

Gjuha dhe literatura shqipe

Gjatë viteve ‘50 të shekullit të shkuar, menjëherë pas diplomimit, dr. Hasan Kaleshi shfaqi një interesim të veçantë për gjuhën shqipe. Studimin e tij të parë në gjuhën shqipe e publikoi në vitin 1949. Ai titullohej “Vërejtje rreth gjuhës së përdorur në gazetarinë tonë”. Më 1952 publikon studim-artikullin me temë: “Letërsia bashkëkohore shqipe në Jugosllavi”, me synimin për t’ua ekspozuar letërsinë shqipe sa më shumë popujve të tjerë jugosllavë. Në vitin 1957 botoi artikullin me temë “Letërsia e shkruar shqipe me shkrim arab”. Lëvroi në masë letërsinë popullore shqipe; ndërmori një studim krahasues mbi figurën e famshme të Nastradinit, mbi pjesë të rralla të shkrimtarit të madh shqiptar Sami Frashërit, si dhe mbi rrëfenjat popullore shqipe. Punoi një sërë artikujsh për figura të shquara shqiptare, që kanë spikatur gjatë historisë së Perandorisë Osmane; është marrë me korrigjimin e shumë fakteve të lidhura me historinë osmane-shqiptare, si dhe ka publikuar dokumente historike që flasin rreth kryengritjeve kombëtare shqiptare të periudhës 1909-1912.

Trashëgimia kulturore arabo-islame

Përveç përgjegjësisë së mësimdhënies së gjuhës arabe dhe funksioneve në të cilat punoi, dr. Hasan Kaleshi pati ndikim të fuqishëm në promovimin e literaturës arabe nëpërmjet përkthimit të shumë kryeveprave të letërsisë bashkëkohore dhe klasike arabe. Gjithashtu, ai punoi shumë studime dhe analiza të vyeshme rreth kësaj letërsie. Ka përkthyer në gjuhë të ndryshme të rajonit një mori letrarësh arabë, si: Ibni Rumi, Xhubran Khalil Xhubran, Bulend El-Hajderi, Nizar Kabbani, Sulejman Al-Isa etj. Ka publikuar studime të veçanta në kuadër të letërsisë arabe, si: “Letërsia bashkëkohore egjiptiane” 1956, “Risitë në poezinë moderne arabe” 1965. Ka përkthyer një seri tregimesh të shkrimtarit të njohur arab Mahmud Tejmur, si dhe ka përgatitur një tekst universitar që trajton Historinë e Letërsisë Arabe, të cilin ia propozoi Rektoratit të Universitetit të Kosovës, por që, për ironi të fatit, ky dorëshkrim nuk u publikua.

Interesimi i dr. Kaleshit në studimet gjuhësore dhe të leksikut del në pah shumë qartë në studimin prej tij të gjuhëve serbe, shqipe dhe turke, e, gjithashtu, në pasqyrimin që u bëri veprave të shkrimtarit dhe studiuesit enciklopedik shqiptar, Sami Frashëri. Në kryeveprat e realizuara nga dr. Hasan Kaleshi, bën pjesë dhe “Fjalori serbokroatisht-arabisht”, të cilin e përfundoi me sukses në bashkëpunim me studiuesin e njohur Kamil El-Buhi, një ndër personalitetet më të njohura të fushës së Orientalistikës gjatë viteve ‘50. Fjalori doli nga shtypi pas ndarjes nga jeta të të dy autorëve. Ai përfshin rreth 50 mijë fjalë e idioma në të dyja gjuhët dhe pati ndikim të jashtëzakonshëm në brezat që erdhën më pas në përhapjen dhe lehtësimin e mësimit të gjuhës arabe nga popujt serbo-kroatishtfolës.

Një prej sektorëve ku u shqua orientalisti Hasan Kaleshi, ishte verifikimi dhe publikimi i dokumenteve të vakëfeve, pasi kjo përfshihej në specialitetin e tij shkencor. Në mënyrë të veçantë, ai mbuloi sektorin e vakëfeve të regjistruara në gjuhën arabe, i mblodhi dhe i botoi ato në një libër të veçantë, i cili doli nga shtypi në vitin 1972 me titull “Dokumentacion në arabisht i vakëfeve në Republikën Federative Jugosllave”. Ky libër njohu një shpërndarje të gjerë në mjediset e bibliotekave private dhe shkollore, si dhe nëpër xhami dhe institucione të ndryshme fetare.

Trashëgimia kulturore osmano-turke

Orientalisti Hasan Kaleshi, midis larmisë së gjuhëve që zotëronte, mësoi edhe gjuhën turke gjatë qëndrimit të tij në Shkup, Beograd dhe Stamboll. Në fushën e studimeve osmano-turke bashkëpunoi dhe përfitoi nga përvoja e studiuesve më të njohur. Publikoi një sërë artikujsh e studimesh në serbisht, arabisht dhe shqip, me të cilat synonte të bënte të njohur literaturën e vjetër dhe të re turke, e, njëkohësisht, përktheu vepra të shkrimtarëve më të shquar osmanë. Arritja më e madhe në këtë fushë për dr. Hasan Kaleshi ishte vlerësimi i tij, nëpërmjet pasqyrimit të jetës dhe veprës së një prej figurave më të mëdha, siç ishte ajo e dr. Ibrahim Temo, themelues i “Organizatës për Unitet dhe Zhvillim”, e cila luajti rol të rëndësishëm politik në sistemin e pushtetit osman, si dhe në marrjen e këtij të fundit nga Qemal Ataturku. Studimi me titull “Faqja tjetër e unitetit dhe zhvillimit” u publikua në disa gjuhë, si në gjermanisht, serbokroatisht dhe arabisht. Autori, me analizën e tij, i ndriçon të dyja frontet e “Lëvizjes për Unitet e Zhvillim”, njëra prej të cilave ishte fronti Turani, që përfaqësonte një lëvizje tradicionale me tipare të theksuara nacionaliste turke. Fronti tjetër, që përfaqësohej me vetë themeluesin e Lëvizjes për Unitet e Zhvillim, dr. Ibrahim Temo, ishte për bashkimin e gjithë popujve që përfshiheshin në administrimin perandorak, nën flamurin e pushtetit osman në drejtimin e një shteti federal, duke i dhënë gjithsecilit të drejta kombëtare, përfshi këtu një formë të vetëqeverisjes administrative, të drejtën për mësimin e gjuhës amtare të secilit në kuadër të shtetit osman, ku përfshiheshin shtetet e Ballkanit dhe disa shtete arabe. Ndoshta ne, në ditët e sotme, nuk dimë shumë për këtë aspekt tjetër të fronteve të “Lëvizjes për Unitet e Zhvillim” të themeluar në sajë të përpjekjeve në atë periudhë të dr. Temos, një mjek okulist në Shqipëri, i cili ishte ndikuar nga veprat e liberalizmit perëndimor, që bënin thirrje për liri të mendimit dhe nxitje të hapave të zhvillimit e të progresit tek ideologët dhe intelektualët turq, si p.sh., intelektuali Namik Kemal. Vlen të përmendet se organizata “Lëvizja për Unitet dhe Zhvillim” u themelua thuajse në një mënyrë identike me atë të organizatës ilegale “Karbonara” të Italisë, si dhe në ndikimin e Masonerisë dhe organizimeve të tyre të fshehta.

Përktheu nga gjuha arabe:
Eris KOLIQI

Marrë nga revista “Haxhi dhe Umreja”, Nr 11, Viti i 61 i botimit
(Dhul Ka’de 1427 – Mbretëria e Arabisë Saudite)

Shndërrimi i Hapësirës Urbane në Tiranë

27/01/2012 1 koment

Roald A. HYSA

 

SHNDËRRIMI I HAPËSIRËS URBANE TË TIRANËS* (1925-1965)
(Shndërrimi i Tiranës nga një qytet mesjetar musliman në kryeqytetin e Shqipërisë moderne)[1]

Roald Hysa

Në kohën e shpalljes së Tiranës kryeqytet provizor nga Kongresi i Lushnjës, Tirana asokohe ishte një qytet i vogël me 11.000 banorë. Megjithatë përfundimisht Tirana vendoset si kryeqytet nga parlamenti shqiptar në dhjetor të vitit 1925. Kështu dy janë periudhat kryesore të shndërrimit të hapësirës urbane të Tiranës dhe këto janë të lidhura me zhvillimet historiko-politike të saj. Shndërrimet urbanistike të Tiranës mund t’i ndajmë në dy faza kohore, të dallueshme historikisht dhe politikisht. Periudha e parë i përket ngritjes dhe stabilizimit të monarkisë së Ahmet Zogut dhe viteve të Luftës së Dytë Botërore, nga viti 1925 e deri më 1945, ndërsa periudha e dytë i përket pasluftës në vitet 1945 e më tej, kur ndryshon përsëri pamjen qendra e Tiranës. Tirana i përket një qyteti ku jeta kryesore ekonomike zhvillohej në Pazarin e Vjetër dhe lagjet ruajnë disa dallime ku paraqesin një farë pavarësie relative brenda zonës së banuar. Kjo e fundit shprehej në ekzistencën thuajse në çdo lagje të xhamisë, pranë të cilave një shesh i vogël është një shfaqje e zakonshme, ku edhe Tirana nuk bën dallim nga qytetet e tjera[2]. Pra, kemi lindjen e qytetit të bazuar mbi bërthamën kryesore historike: Kompleksin e Sulejman Pashës, me të cilin daton edhe themelimi i qytetit dhe kalimin e qytetit të Tiranës në fazën e modernizimit të saj, e cila fillon pas shpalljes së Tiranës, kryeqytet i Shqipërisë dhe i shqiptarëve, gjë e cila solli zhvendosjen e qendrës nga kompleksi i Sulejman Pashës tek kompleksi i Et’hem Beut, për shkak të vlerave të tij, që u vunë re nga arkitektët italianë, të cilët gjithashtu krijuan ansamblin qendror qeveritar të Sheshit Skënderbej, siç njihet edhe sot. Tirana është tashmë një qytet unicentrik, ku administrata e Monarkisë më pas do të përpiqej të ndërtonte një qendër të denjë për kryeqytetin dhe ndërtesa madhështore për ministritë përkatëse, me një ansambël të dallueshëm arkitekturor.

Faza e parë (1925-1945)

Janë disa arsyet, të cilat çuan në zhvillimin e Tiranës nga bërthama kryesore e saj e deri në atë çka njohim nga Tirana e vitit 1917, kohë kur austro-hungarezët kanë lënë një hartë të qytetit. Shtysat kryesore për zhvillimin dhe zgjerimin e një qyteti janë ato të pozicionit gjeografik, zhvillimi i komunikacionit dhe ato ekonomike.
Vetë kjo fazë mund të ndahet shumë mirë në dy pjesë kohe të dallueshme cilësisht nga njëra-tjetra. Ngritja e shtetit shqiptar dhe periudha e monarkisë, të cilat patën shumë elemente të përbashkëta për nga zhvillimet politiko-historike. Më pas kemi një pauzë të ndërmjetme 6-vjeçare, prill 1939 – nëntor 1944, kohë gjatë së cilës ndodhën ndryshime të mëdha dhe del në skenë Partia Komuniste e Shqipërisë me udhëheqësin e saj, diktatorin Enver Hoxha. Këto arritën ta mbizotërojnë skenën politiko-historike shqiptare deri në vitin 1990, kur merr fund regjimi monist. Nga pikëpamja kohore kjo fazë fillon menjëherë pas shpalljes së Tiranës si kryeqytet provizor më 9 shkurt të vitit 1920 nga Kongresi i Lushnjës, si dhe i nevojës për t’u shndërruar në një qytet modern siç i takonte të ishte tashmë e në vijim kryeqytetit të vendit. Ideja e shpalljes së Tiranës kryeqytet është më e hershme se kaq. Kjo pikëpamje është shfaqur nga Abdyl Bej Frashëri dhe Mehmet Ali Vrioni, të cilët ishin delegatët e Komitetit Shqiptar në takimin që patën në Janinë, në gusht 1877 me diplomatin grek Mavromatis, përfaqësues i qeverisë së Athinës, ku “…deklaruan pikëpamjen e tyre për të caktuar Tiranën si kryeqytet të shtetit të tyre të ardhshëm”. Rilindësit, të cilët patën një ndikim të madh në të ardhmen e vendit e shihnin të arsyeshme që kryeqyteti i ardhshëm i Shqipërisë të ishte në mesin gjeografik të saj, mendim i cili ndikoi shumë në zgjedhjen e Tiranës si kryeqytet edhe për shkak të pozicionit të saj gjeografik të favorshëm. Këto ndryshime nuk qenë të shpejta për shkak të mungesës së stabilitetit politik në vend. Tirana shpallet përfundimisht kryeqytet më 31 dhjetor 1925 nga parlamenti shqiptar, plot pesë vjet më pas.
U deshën më tepër se tetë vjet që Shteti i ri Shqiptar të gjente qetësi dhe të fillonte konsolidimi i tij, çka solli më pas edhe ndryshimin e Tiranës në një kryeqytet modern. Shpallja e Shqipërisë monarki më 1 shtator 1928, të Ahmet Zogut si mbret i Shqipërisë dhe i shqiptarëve, si dhe të një Kushtetute të re me baza evropiane, bënë të detyrueshme edhe ndryshimet e hapësirës urbane që pasuan. Ndërkaq vetë mbreti Zog së bashku me stafin e vet drejtues ishte i vendosur që t’i jepte një fytyrë të re evropiane jo vetëm kryeqytetit, por të gjithë Shqipërisë dhe të gjithë jetës shoqërore të vendit. Qendra e Tiranës, e cila asokohe ishte e parregulluar filloi nga ndërtimi dhe rregullimi aty nga viti 1929. Kështu tashmë kanë ndryshuar kushtet dhe rrethanat. Rregullimi i Tiranës fillon nga qendra, e cila krijon kontaktin e parë me vizitorin dhe u besohet profesionistëve. Ky rregullim realizohet nga arkitektë-urbanistë, pra, i projektuar me kujdes dhe në bazë të zhvillimeve më të fundit urbanistike, ku parimet udhëheqëse janë ato të krijimit të një fytyre të re për kryeqytetin. Studimi e hartimi i planeve rregulluese të Tiranës e me mjaft gjasë edhe të Durrësit iu besua Armando Brazinit, arkitekt i njohur për disa ndërtime në Itali, në koloni e jashtë vendit të tij[3]. Është e ditur se në këtë periudhë regjimi i Fashove i ngritur në Itali, i kishte konsoliduar vizionet e veta futuriste për një perandori të re romake. Këto vizione ndjehen edhe në fytyrën e re urbanistike që u munduan t’i japin më pas qendrës së Tiranës, urbanistët italianë pasi Italia e pushtoi Shqipërinë. Gjatë periudhës 1929-31 ngrihen 6 pallate të ministrive në qendër të qytetit[4] dhe në marrëveshje me familjen e Karapicëve prishet xhamia me të njëjtin emër, për t’i hapur vend ndërtimit të ndërtesës së re të Bashkisë, e cila edhe kjo vetë më pas do të prishej për t’i hapur vend ndërtimit të godinës së Muzeut Historik Kombëtar. Më 1931 ndërtohet godina e re e medresesë dhe një mulli bloje. Hapja e rrugës së re Mbretnore (sot Barrikadave) solli prishjen e godinës së Medresesë së vjetër dhe të varrezave të Xhamisë së Sulejman Pashës, po ashtu edhe hapja e bulevardit të madh, i cili sot njihet me emrin “Zog I”, në anën veriore solli prishjen e xhamisë së Haxhi Jasës[5]. Kjo xhami përfshinte një truall prej 5 dynymësh aty ku gjendet spitali obstetri-gjinekologjisë “Mbretëresha Geraldinë”, që u ndërtua gjatë kësaj kohe.
Gjatë kësaj periudhe shtohet ndjeshëm rindërtimi dhe zgjerimi i rrugëve ekzistuese në të gjithë Tiranën dhe kjo mund të vërtetohet lehtësisht nga burimet dokumentare. Përpjekja për t’i mbledhur varrezat e ndryshme që ndodheshin rreth xhamive, në një varrezë kryesore ndihmoi në gjetjen e hapësirave të reja, të cilat sollën zgjerimin e rrugëve dhe të shesheve në Tiranë. Kështu kemi rastin e hapjes së bulevardit “Dëshmorët e Kombit” ku u hoqën varrezat tek Et’hem Beu; prishjen e Medresesë së Vjetër dhe varreve te Xhamia e Sulejman Pashës dhe zgjerimin e rrugës Mbretnore (Barrikadave); prishjen e varreve tek xhamia e Kokonozit dhe ngritjen e Pazarit të Ri etj. Pas pushtimit italian të vitit 1939 fillon ndërtimi i bulevardit “Dëshmorët e Kombit” dhe i godinave të tjera qeveritare që gjenden përgjatë këtij bulevardi. Fundi i këtij bulevardi mbaronte me godinën e Luogotenencës (Mëkëmbësisë), e cila në planin urbanistik do të përfaqësonte fundin e sëpatës së liktorit.

Tirana e viteve 1945-1965

Ndërrimet e forta historike-politike sollën edhe parime të reja udhëheqëse në planet urbanizuese të Tiranës. Regjimi i ri komunist futi një frymë të re me tendencë shkëputjen e kujtesës kolektive nga e kaluara. Me prishjen e Pazarit të Vjetër dhe fillimin e punimeve për ndërtimin e Pallatit të madh të Kulturës në vitin 1960, u shembën dy objekte kulti, xhamia e Stërmasit dhe teqeja e Ali Pazarit. Me zgjerimin e rrugës 28 nëntori në harkun e lidhjes së saj me rrugën e Barrikadave (Mbretnore), mjaft troje vakëf u bënë ndërtime njëkatëshe, të cilat shërbyen deri vonë si dyqane artizanati[6]. Kështu xhami që mbanin mbi vete copëza të rëndësishme historie të lagjeve dhe të vetë Tiranës u shkatërruan sistematikisht, për të shkëputur lidhjet me të kaluarën dhe t’i përgjigjeshin kushteve dhe rrethanave të reja, të krijuara nga ideologjia komuniste, parimet e së cilës udhëhiqnin shtetin shqiptar. Ishin këto parime që i drejtuan urbanistët të shkatërronin edhe Pazarin e Vjetër, po ashtu edhe godinën e Bashkisë, për t’i lënë vend objekteve të reja me vulë komuniste dhe kështu të zëvendësonin kujtesën kolektive, duke shkatërruar të vjetrën. Ndërkaq Tirana jo vetëm që ishte kthyer prej kohësh në qendrën administrative e politike të vendit, por regjimi filloi edhe industrializimin e saj. U ndërtuan fabrika e kombinate, të cilat më pas do të shërbenin edhe si bërthama për lagjet e reja, duke krijuar më pas edhe qendrat përkatëse administrative të varura nga komiteti ekzekutiv (përndryshe bashkia) i Tiranës. Në 1954 fillon nga puna Kombinati i Tekstilit “Stalin” dhe rreth tij ndërtohet lagjja e re me emrin Kombinati, ku fillesën e ka me Pallatin e Beqarëve dhe më pas ndërtohen një seri godinash 2-katëshe me planimetri sovjetike dhe me një lulishte të madhe e rrugë të gjera, të cilat e bëjnë të dallueshme qendrën e kësaj lagje të re. Këtyre viteve i përket uzina “Enver” me parkun automobilistik të mallrave dhe të udhëtarëve. Qyteti i Nxënësve me Kombinatin Ushqimor “Ali Kelmendi”, Kombinatin e përpunimit të drurit “Misto Mame” e komplekset studimore ku gjendeshin shkolla e ndërtimit e rezervave, ku merrje njohuritë bazë që kishin të bënin me mekanikën, dhe më vonë shkolla e mjeshtërisë sportive, e cila sot njihet me emrin “Loro Boriçi”. Në lagjen e re të Laprakës pranë saj ndërtohet Kombinati i përpunimit të inerteve “Josif Pashko”. Në pjesën veriperëndimore të Tiranës ndërtohen dy uzina mekanike: “Dinamo” dhe “Dajti” si dhe ndërmarrja kimike e prodhimit të detergjenteve, pranë asaj që njihej si zona e Medresesë. Në pjesën juglindore të sheshit Skënderbej, pas pallateve të Shallvareve, filloi ndërtimi i lagjes që njihet me emrin “Tirana e Re”, ku në qendër të saj u vu kompleksi i futbollit “Dinamo”, sot “Selman Stërmasi”. Në lindje të rrugës “Qemal Stafa” kanë ekzistuar “Varrezat e Bamit” dhe në hyrje xhamia e teqeje e tyre. I gjithë trualli i tyre, përfshirë varrezat, u shndërrua në shesh ndërtimi për banesa. Qytetarëve iu dha mundësia për të shpërngulur eshtrat e të afërmve të tyre, por një pjesë mbeti në themelet e pallateve që u ndërtuan. Pak më sipër u ndërtua edhe fabrika e prodhimit të llullave dhe e porcelanit, të cilat pas viteve 1970 u urbanizuan më tej. Sipas dëshmive të ndryshme Tirana do të merrte formën e një ylli pesëcepësh me rreze, dhe në fund të viteve 1970 pak a shumë kjo formë u bë e dukshme nga lart, por që nuk arriti të realizohej.
Ndërkaq i gjithë ky industrializim kërkonte edhe fuqi të re punëtore, të cilën nuk mund ta garantonte vetëm popullsia e kryeqytetit. Për këtë shkak u sollën nga rrethe të ndryshme të vendit forcë e re punëtore që do të përballonte nevojat e punësimit, por e gjitha kjo u krye në mënyrë të kontrolluar nga pushteti qendror e lokal njëkohësisht, në bashkëpunim me njëri-tjetrin.
Një karakteristikë e veçantë e kësaj kohe është edhe ndërtimi i tregjeve të fruta perimeve në çdo qendër lagjeje, si dhe i mapove industriale e ushqimore. Kështu kemi mapon e madhe në qendër të Tiranës, si dhe në Laprakë e Kombinat. Pra, kemi kështu urbanizimin e zonave të tëra krejtësisht të reja dhe njëkohësisht atyre ekzistuese, si p.sh., mapoja ushqimore në Pazarin e Ri, e cila iu bashkëngjit tregut fshatar të ndërtuar gjatë kohës së monarkisë.
Le të themi dy fjalë rreth organizimit administrativ të Tiranës. Pas vitit 1945 emërtimi Bashki u hoq nga fjalori administrativ prej pushtetit qendror dhe bashkitë u emërtuan si Komitete Ekzekutive. Tirana ishte e ndarë në katër rajone, ku tre prej tyre mbulonin qytetin dhe i katërti fshatin. E gjithë Tirana më pas ndahej në 10 lagje, të cilat kishin kryetarin e tyre dhe në zona më të vogla ku secila kishte kryeplakun e vet. Çdo lagje kishte godinën e vet administrative, ku secila kishte zyrën e punësimit, të gjendjes civile, të strehimit dhe të arsimit. Teorikisht pushteti ushtrohej nga lart poshtë dhe urdhrat administrative zbatoheshin me rigorozitet, duke marrë në konsideratë ankesat e popullit. Praktikisht u zbatua vetëm rruga e urdhrave administrative që vinin sipas hierarkisë shtetërore nga lart poshtë.
Nga sa përshkruam më sipër dallohet një zhvillim thelbësor në shndërrimet e hapësirës urbanistike të Tiranës, kemi kalimin nga një qytet unicentrik në një qytet policentrik me qendra të dallueshme, por jo të pavarura krejtësisht, për vetë faktin se në politikat e tyre ishin krejtësisht të varura në nivelin administrativ lokal.

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 

*Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 2, Pranverë-Verë, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

[1] (Kjo kumtesë është mbajtur në Konferencën Ndërkombëtare të IUAES – Commission on Urban Anthropology “Urban Identity, Power and Space: The case of Trans-European Corridors – Tirana, 27-31 August”, organizuar në Tiranë nga Instituti i Kulturës Popullore dhe Universiteti Katolik i Tiranës.)
[2] Riza, Emin; Qyteti dhe banesa shqiptare e Mesjetës së vonë, ASHSH, Instituti i Monumenteve të Kulturës, Tiranë 1990, f. 25.
[3] Miho, Koço; Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës, 8 Nëntori, Tiranë 1987, f. 120.
[4] Po aty, f. 125.
[5] Tirana kryeqytet, ndryshimet urbane dhe objektet e kultit musliman, prof. dr. Myzafer Kazazi, Drita Islame, nr. 15, shtator 1999, f. 4.
[6] Kazazi, prof. dr. Myzafer, shkrimi i cituar.

 

Ju tregoj si i përktheva Firdeusin dhe Saadiun

25/01/2012 Lini një koment

Një “intervistë” e cila botohet pas 33 vjetësh me Vexhi Buharanë poetin, përkthyesin e shquar, orientalistin e njohur, studiuesin dhe të burgosurin politik

Si ia la në mes përkthimin e Shah-Name-së në vitin 1966 ndërmarrja e botimeve. Pak fjalë dhe për letërsinë orientale

Vexhi Buharaja

Vexhi Buharaja

Pavarësisht se për Vexhi Buharanë (1920-1987) është shkruar jo pak, prapë dalin në dritë pamje të reja shikimi të profilit të tij të spikatur si poet, orientalist, studiues, shqipërues i dorës së parë, i mirënjohur sidomos për përkthimet nga letërsia perse, si: “Gjylistani dhe Bostani” të Saadiut, “Shah-Name-ja” të Firdeusiut, apo edhe mjaft vepra të tjera. Vexhi Buharaja ka qenë një poliglot i vërtetë: njihte gjuhët anglisht, italisht, frëngjisht, gjermanisht, latinisht, rusisht, persisht, turqisht dhe arabisht. Buharaja gjendet edhe “i shpërndarë” në formë letërkëmbimesh jo të thjeshta, ku gjithkujt që kishte interesa kulturorë, ai i ofronte dijet, kulturën dhe mendimin e tij, qofshin këto interesime të fushës letrare, apo të asaj shkencore historike. Midis tyre është dhe një “intervistë” e marrë V.Buharasë 33 vjet më parë nga publicisti Simon Vrusho, por që në ato vite nuk gjeti dot dritën e botimit. Vrusho do të pohonte: “Në shtator të vitit 1975, ndërsa punoja si mësues në fshatin e largët të Beratit, Velçan, i porsadiplomuar për gjuhë-letërsi në Institutin e Lartë Pedagogjik të Shkodrës, duke përfituar nga rasti se në fshatin fqinj, akoma më të largët, në skajin jugor të rrethit të Beratit, në Osmënzezë, punonte si mësuese Muzina,(tani drejtoreshë në shkollën e mesme artistike “A.Xhindole” Berat), e bija e eruditit V.Buharaja (poet, përkthyes i shquar, orientalist i njohur, studiues; i burgosur, i dënuar e i denigruar nga sistemi komunist, aq sa në kulmin e talentit të tij krijues e degdisën në një zgëq berberhanesh të priste bileta për të rruar e për të qethur), i dërgova atij, nëpërmjet asaj, disa pyetje për autorë të letërsisë orientale, përgjigjet e të cilave përbëjnë një vlerësim që mendoj se paraqet interes për këndvështrimin e V. Buharasë për vlerat e asaj letërsie, duke u fokusuar në mënyrë të veçantë te poeti i madh iranian, Firdeusiu dhe kryevepra e tij, “Shah-Name-ja”. Më duket më shumë se një “letërkëmbim”, është një “intervistë” që ia vlen të botohet, pas 33 vjetësh.“-thotë publicisti i njohur Simon Vrusho, tani kryeinspektor në Drejtorinë Arsimore Rajonale Berat. Në arkivin e publicistit Simon Vrusho gjenden edhe shënime të tjera nga kontaktet e tij me figurën e mirënjohur të Vexhi Buharasë. Këtu mund të përmendim vështrimin sintetik për bibliotekat e qytetit të Beratit, midis të cilave vlerësohet veçanërisht biblioteka pranë teqesë së helvetinjve në vitet ’80-ë të shek të 18-të, ku shumë prej librave të fondit të saj ishin në dorëshkrime, disa prej të cilave të shkruara në pergamenë me një kaligrafi shumë të bukur dhe të stolisura me ornamente. Mjerisht, kjo bibliotekë u dogj në vitin 1914. ndërkohë pas 33 vjetësh do të “ringjallim” Buharanë në një intervsitë e cila nuk e pa kurrë dritën e botimit në sistemin monist..

1-Pse nuk është përkthyer në shqip dhe nuk është botuar “Shahnameja”?

Ç’është e vërteta disa pjesë nga Shahnameja janë përkthyer (6500 vargje). Këto u dorëzuan në fund të vitit 1963, brenda afatit të kontraktuar. Përkthyesi (V.Buharaja –S.V.) u vlerësua në maksimalen. Andrea Varfi, që qe ngarkuar me redaktimin e këtyre pjesëve dhe që e kishte lexuar të gjithë Shahnamenë nëpërmjet përkthimit italisht, tha se nuk ishte mirë që një poet aq i madh të përfaqësohej në shqip vetëm me 6500 vargje. Prandaj, Ndërmarrja e botimeve më 1966 bëri një kontratë të re me përkthyesin për 4500-5000 vargje të tjera. Mirëpo, mu në këtë kohë Ndërmarrjes iu njoftuan kritere të reja lidhur me botimet. Me këto kritere bëhej një përmbysje në raportin midis autorëve të huaj dhe shqiptarë në favor të këtyre të dytëve. Me një fjalë, do të botoheshin shumë pak autorë të huaj, edhe këta duhej të ishin sa më aktualë. Për fatin e atyre 6500 vargjeve nuk di gjë. Dhe as u interesova më, mbasi mendimi që pata shfaqur mbi vlerat e mëdha artistike-ideore të Shahnamesë, edhe pse nuk qe hedhur poshtë, nuk qe miratuar.

2-Për përkthimet e Shahnamesë në gjuhë të tjera?

Pjesë të zgjedhura nga Shahnameja janë përkthyer kohë mbas kohe (duke filluar nga mesi i shekullit të kaluar) në anglisht, gjermanisht, frëngjisht (në prozë, siç e kanë francezët) dhe në rusisht. Sidomos në rusisht ka disa botime të Shahnamesë. Në kohët e fundit filloi botimi në rusisht i gjithë veprës së përkthyer në rusisht. Përkthimi iu besua një kolegjiumi prej 5-6 vetash. Gjer në vitin 1961 qenë botuar dy vëllime. (Që të dy këta ndodhen pranë bibliotekës shkencore të Universitetit Shtetëror të Tiranës). Po në këtë kohë fillon edhe botimi i tekstit integral kritik të origjinalit të Shahnamesë. Me sa di unë, botimi ka marrë fund, në gjithsej 10 vëllime. Një përkthim integral të Shahnamesë është ai i Italo Pizzit në italisht (ndodhet në Bibliotekën Kombëtare). S’e kam parë, por Andrea Varfi që e ka lexuar të gjithë (kjo punë i pat marrë 3 vjet) më ka thënë se është përkthyer mjaft mirë.

3-Diçka më gjerë për vitet e fundit të jetës së Firdeusiut?

Firdeusiu natyrisht kaloi në vetmi vitet e fundit të jetës së tij (gjithsej nja 6-7 vjet). Gjatë kësaj kohe ai shkroi veprën tjetër madhe “Jusufi dhe Zelihaja” ku trajtohet dashuria e Josefit legjendar biblik me Zolejkën e bukur. Kjo temë u rimuarr më vonë nga një varg poetësh të vendeve të Lindjes, por asnjëri nga këta nuk e arriti dot nivelin e poemës së Firdeusiut. Vetëm duhet pasur parasysh edhe kjo se kritika dhe shkenca e sotme e kanë vënë në dyshim autorësinë e Firdeusiut mbi poemën “Jusufi e Zelihaja”(disa orientalistë rusë dhe gjermanë).

4-Cilat janë figurat kryesore të Shahnamesë?

Në Shahname kemi një galeri të tërë figurash letrare, secila me individualitetin e vet. Mbi të gjithë është kryekreshniku Rustem, i cili është “sivëllai” tipologjik i Prometeut. Figurë thellësisht njerëzore. Interesante janë edhe figurat femërore (Rudabeja, Sijabeja, Tanimeja, Bizheni). Mund të thuhet se Rustemi është një nga arritjet më të larta artistike në të gjithë letërsinë botërore. Tek ai është gdhendur me mjeshtëri të rrallë artistike figura e heroit që lufton kundër forcave të këqija njerëzore (pushtuesit dhe agresorët) dhe jonjerëzve (divat).

5-Ç’ndryshim ka në trajtimin e figurës së mbretërve midis Firdeusiut dhe Shekspirit?

Tjetër është funksioni i mbretërve te Shekspiri dhe tjetër te Firdeisiu. Titani anglez i trajton në plan psikologjik, kurse titani iranian në planin moral. Misioni historik i mbretërve në Shahname është vendosja e drejtësisë dhe sigurimi i lumturisë dhe i begatisë së popullit. Pra, Firdeusiu kërkon “mbretin-filozof” të Platonit. Duhet pasur parasysh edhe një gjë: megjithëse kryevepra firdeusiane mban titullin “Shahname”, që do të thotë: “Poema mbi mbretërit” (pra, përkthimi “Libri i mbretërve”, që është bërë zakon të përdoret gjithandej s’është i saktë); roli i mbretërve në Shahname është shumë i kufizuar. Ata futen në poemë më tepër si hallka lidhëse të tregimit, si elementë arkitektonikë të poemës. Rolin më të madh e kanë heronjtë, kreshnikët (bahadirët) të afërt me bogatirët e legjendave ruse. (Edhe fjala ruse bogatir duhet të jetë një shtrajtim i fjalës persiane bahadir). Idenë qendrore të poemës e përbën lufta e njerëzve kundër pushtuesve dhe për drejtësi. Kjo luftë trajtohet në Shahname si luftë midis forcave të këqija, që përfaqësohen nga Ahrimani (perëndia e errësirës dhe e së ligës) dhe forcave pozitive, që përfaqësohen nga Ormuzdi (perëndia e dritës dhe e së mirës). Më në fund është drita ajo që fiton mbi errësirën. Këtu qëndron edhe përmbajtja optimiste e morale e Shahnamesë. Pra, Shahnameja është ndërtuar mbi dualizmin antagonist: e mirë- e keqe, dritë-errësirë, drejtësi-dhunë, liri-robëri.

6-Ku mbështetet Firdeusiu për këtë poemë?

Në hartimin e Shahnamesë, Firdeusiu u mbështet edhe në traditën letrare të shkruar (kronikat mbi mbretërit, gjithsej nja katër kësosh), edhe në folklor. Vetëm se mbajti qëndrim kritik ndaj materialit burimor dhe i bëri atij një përpunim rrënjësor artistik në përputhje me planin e krijimtarisë së vet dhe me synimet e tija ideore.

7-Në ç’lloj vargu është shkruar Shahnameja dhe ç’forcë vargu ka?

Shahnameja (që ngërthen rreth 120 mijë vargje) është e shkruar e gjitha në distikë. Çdo distik formon një njësi kuptimore të veçantë. Si varg është përdorur dymbëdhjetërrokëshi me theksa tonikë që bien në rrokjen e dytë, të pestë, të tetë dhe të njëmbëdhjetë. Ja, psh: një distik nga një monolog i Rustemit, i cili në një rast ankohet kundër fatit për mjerimet që po i sjell vijimisht kryekreshnikut: Sot ndeshem me t’ujit demonë-skëterrë.

8-Dhe nesër për vdekje me t’egrën panterë.

Ja edhe një distik tjetër: Rustemi ka arritur tanimë në moshë që të bëhet kreshnik. Atij i duhet një kalë, që do të jetë i vetmi kalë i denjë për kryekreshnikun. Prandaj Rustemi, gjer atëhere i panjohur, del në kërkim të tij. Një ditë në një fushë të madhe sheh disa qindra kuajsh të racës, të cilët kullosin nën mbikëqyrjen e një bariu plak. Të gjithë kuajt kanë në kofshë nga një damkë që tregon prejardhjen e tyre të vjetër. Vetëm një mëz është pa damkë: një mëz sa i bukur, aq i egër dhe i panënshtrueshëm. Rustemi i vë synë këtij mëzi dhe provon t’i hedhë lakun që ta kapë, por mëzi harbohet. Bariu i thërret nga larg, po Rustemi vazhdon të hedhë lakun e gjatë ( lëvaren ). Afrohet bariu, i cili domosdo nuk e njeh Rustemin, por ia ka dëgjuar emrin. Kur mëson qëllimin e kreshnikut, e këshillon këtë që që zgjedhë e të blejë një kalë tjetër, se “nuk ka ç’i duhet përbindëshi”. Bariu vazhdon: ne këtij mëzi i thërrasim “Rrakshi i Rustemit” (Vetëtima zharritëse e Rustemit), por, kush është Rustemi, asnjëri nuk e di. Ndërkaq Rustemi e ka kapur “Rrakshin”, i cili në fillim bën kijametin, turfullon e shkumbëzon, por dalëngadalë, nga takti që përdori Rustemi, fillon të zbutet e të nënshtrohet. Kur kreshniku u bind se Rrakshi ishte “miqësuar” me kreshnikun, i kërceu menjëherë sipër dhe që nga maja e kalit, i cili tanimë ishte nënshtruar plotësisht, e pyet bariun se sa duhej të paguante për kalin që po blinte. Dëgjoni si përgjigjet bariu: Kur qenke Rustemi, nuk dua asgjë, Mjafton që Iranin të mbrosh ti mbi të.

Unë mendoj se vetëm një poet i madh mund të japë me dy vargje njëherësh edhe zgjuarsinë (e kuptoi që ishte Rustemi), edhe patriotizmin, (mjafton të mbrojë Iranin), e një njeriu të thjeshtë, siç ishte ruajtësi plak i kuajve në rastin e dhënë.

9-Ç’përmban Elegjia e Saadiut për Bagdadin dhe pse nuk e keni përfshirë te botimi i “Gjylistani dhe Bostani-t” në shqip?

Elegjia e Saadiut për Bagdadin e rrënuar gjer në themel nga mongolët e Hulag-khanit (poeti ishte gjallë atëherë) dhe poezia vajtuese e poetit Hakani (shek. i 12-të ), që poeti shkroi kur pa gërmadhat e Ktesifanit dikur të madh e të lulëzuar, janë më të mirat e llojit të tyre në të gjithë poezinë orientale. Saadiu, i cili nuk mungon të japë edhe me këtë rast mendimin e tij mbi jetën, e mbyll elegjinë me dy vargje në të cilët qielli sipër dhe toka poshtë krahasohen me dy mokrrat e mullirit, kurse njerëzit me kokrrat e misrit që shtypen e bluhen nga mokrrat.

Mjerisht elegjia na ra në dorë vonë dhe nuk pati mundësi të përkthehej dhe të hynte në atë përmbledhje të vogël shqip të veprave të Saadiut, që u botua më 1960. Them “përmbledhje e vogël” sepse, sipas kërkesave dhe planit të botimeve të Ndërmarrjes, u zgjodhën vetëm disa pjesë nga “Gjylistani” e “Bostani”, që janë të dyja të vëllimshme dhe disa nga gazelet e shumta të poetit.

10-Ç’trajtohet në lirikat e Hafiz Shiraziut?

Në lirikat e Hafizit (Hafiz Shiraziut), tek i cili gazelet (oda lirike) arrin kulmin e përsosmërisë, si formë e si përmbajtje, i këndohet dashurisë, verës (si nxitës moral), gëzimit të jetës tokësore, personalitetit të lirë të njeriut. Demaskohet hipokrizia dhe paradizohen morali fetar, ngushtësia dogmatike dhe asketizmi. Me të drejtë kritikët dhe orientalistët kanë mundur të vënë re me mprehtësi se nëpërmjet tronditjes së brendshme të lirikut të madh iranian, jepen tronditjet e epokës në të cilën ai jetoi dhe krijoi. Të njëjtën gjë vë re kritiku letrar dhe shkencëtari iranian Bahar edhe në gazelet e Saadiut. Sipas këtij, te Saadiu dhe te Shiraziu motivet erotike-bakike-epikuriane të gazeleve mbulojnë dhe fshehin përmajtjen politike të tyren. Këtë e pranon edhe orientalisti i shquar çek Jan Ripka, i cili ka shkruar një histori të letërsisë persiane, që për vlerën e saj të madhe shkencore, është përkthyer edhe në rusisht.

Shtator 1975

Biografi e shkurtër

Kush është Vexhi Buharaja?

Vexhi Buharaja i lindur në 12 maj të vitit 1920 në qytetin e Beratit, ka qenë një ndër figurat e njohura në historiografinë e kulturës kombëtare si poet, orientalist e përkthyes, ka merita të shquara për veprat që ka lënë në fushën letrare dhe shkencore historike, veçanërisht në fushën e krijimeve poetike origjinale të tij, të studimeve dhe përkthimeve nga osmanishtja. Ai shquhet si njohës i dhjetë gjuhëve të huaja nëpërmjet të cilëve zgjeroi horizontin e dijes së tij si personalitet i nivelit të lartë në dobi të kombit. Si njohës i botës orientale dhe i kulturës së këtyre popujve, i çmuar edhe nga orientalistët të huaj, ai dha një kontribut të veçantë në përkthimin e transkriptimin e shumë dokumenteve turko-arabe me vlera të mëdha studimi për ndriçimin e ngjarjeve të periudhës mesjetare në vendin tonë. Si shqipërues i veprave poetike madhore, kontributi i tij i veçantë ka qenë në fushën e shqipërimeve nga letërsia orientuese persiane, arabe dhe ajo turke, ku ndër të tjera mund të përmenden shqipërimi i veprës poetike të Saadiut “Gjylistani e Bostani” botuar më 1960 dhe ribotuar në 1988, shqipërimi i kryeveprës së letërsisë persiane “Shahnameja”, shqipërimi i përmbledhjes poetike “Tahayyulat” (Ëndërrimet) si dhe “Katër Stinët” të poetit Naim Frashëri, drama “Besa” e Sami Frashërit etj.

Studiuesit

Dy fjalë për veprën e Vehxhi Buaharasë

Dr. Shaban Sinani në parathënien e botimit të një nga perlat e letërsisë persiane “Shah-Name-ja”, të poetit të madh iranian Firdusiu që u përkthye nga orientalisti Vehxhi Buharaja, thotë se ky i fundit i solli lexuesit shqiptar perlën e vërtet persiane. Në këtë parathënie dr. Sinani pohon se “kam pasur fatin që nëpërmjet mikut tim beratas Avdyl Pilafi të më bjerë në dorë një kopje në makinë shkrimi të tekstit të shqipëruar të “Shah-Name-së” së Firdeusiut, një prej përmendoreve të kulturës botërore që bashkërenditet për nga fuqia shprehëse me eposin homerik helenik “Iliada”, dhe “Odiseja”, me “Vedat” sanskrite, me “Ramajana-n” dhe “Mahaba-harata-n” hindue, me “Gilgameshin” e shumesrve dhe “Qedash-in” e egjiptianëve të vjetër, me “Torah-n armaike dhe “Eneida-n romake, përkthimi i orientalistit të njohur Vehxhi Buharaja, mu duk diçka gati e pabesueshme”. Ndaj sapo u njoha me ekzistencën e përkthimit shqip “Shah-Name-së” prej orientalistit të famshëm beratas, Buharas dhe me lejen prej të birit Ibrahim Buharaja. Fillova të shfletoja për të bërë përzgjedhjen që në fakt ishte një “machine-scriptum”. Për më tepër shtypshkrimi i cili ishte bërë në letër të zezë që qarkullonte në vitet 80-të në Shqipëri dhe në makinë shkrimi. Teksti që mundet të shërbente si dorëshkrim për botuesin është ndarë nga vetë përkthyesi në dy pjesë në pjesën e parë shqipëruesi ka shënuar në krye “pjesë të zgjedhura”, që janë 164 faqe dhe që përkthyesi ua ka gjetur vetë vendin njëra pas tjetrës. Duke pasur parasysh se “Shah-Nahme-ja” ka në origjinal rreth 30 mijë distihë, përkthyesi ka zgjedhur 4.5 mijë dhe ka pajisur pjesën më të madh të tekstit me shënimet shqipëruese, ka përfunduar Dr. Shaban Sinani.

Marrë nga faqja: http://www.gazetametropol.com/print.php?idt=54386

Pazar dhe çarshi, traditat ballkanike në Shqipëri

24/01/2012 Lini një koment

Elsa DEMO

 

PAZAR DHE ÇARSHI, TRADITAT BALLKANIKE NË SHQIPËRI

Tiranë - Çarshia e Vjetër

Tiranë – Çarshia e Vjetër

Pazar dhe çarshi, një hapësirë e hapur, një tjetër e mbuluar, që prej fillimit të erës otomane kur modeli erdhi nga Lindja e Mesme në Ballkan dhe u ngrit një traditë. Sot disa qytete të mëdha e kanë transformuar, në të tjera, i ngjajnë nga ndërhyrjet pa kriter, kaut balash. Një studim mbi antropologjinë urbane nga Armanda Kodra. Zhdukja e një hapësire mashkullore

Kur u pranua në Institutin e Kulturës Popullore në vitin 2000, Armanda Kodrës iu caktua si fushë studimi zejtaria tradicionale. Për të kaluar tek etnologjia, për të kuptuar më mirë se çfarë është kjo fushë që nuk studiohet në shkollat shqiptare, bashkë me antropologjinë (për paradoks kemi së fundi një transplant emërtimesh: Instituti i Kulturës Popullore bëhet Instituti i Antropologjisë Popullore) zejtaria i shërbeu si portë hyrëse për tek pazaret.
Armanda e quan një pikënisje a priori, për të bërë një studim antropologjik të çarshive, pazareve në Shqipëri, si qendra të shkëmbimit ekonomik, shoqëror dhe kulturor. Me këtë monografi ajo mbron tezën e doktoraturës. Janë të gjitha arsyet për të qenë entuziastë për disa të rinj që pa i mbushur xhepat me mastera perëndimorë dhe opinionin publik me llafe, gjejnë formën për të kapërcyer kushtet primitive të terrenit arsimor dhe shkencor në Shqipëri. Armanda duket një nga ata.
Studimi i saj, i perifrazuar në këtë intervistë, na çon nga modeli otoman i një hapësire publike si çarshia, në Shqipëri dhe në Rajon (çarshitë e famshme të Sarajevës, Mostarit, Shkupit, Manastirit) tek të tjerat që janë transformuar shumë, si çarshia e Ohrit, dhe çarshitë shqiptare parë në raport me modelin fillestar dhe krahasur mes tyre, çarshia e Tiranës me të Shkodrës, e Krujës me të Korçës.
Dhe së fundi e quan çarshinë një hapësirë mashkullore, ku janë reflektuar dukshën statusi social dhe etika gjinore. Ajo na sjell ndër mend këngën e famshme popullore për dy të dashuruar në çarshi. Kënga thotë:
Hej, Hej…
dil moj vashë njiher n’çarshi
dil n’çarshi moj bukuri
hej, hej,
o mor djalë o djalë i ri
a je kon nojher n’çarshi
a ke pa molla me sy
Unë mollat i kam pa
faqet tuja m’asht përga
çova dorën me i përla
mollaxhia nuk më la
e n’hall’o kam ra
Kjo hapësirë publike na shfaqet si një kundërshti: nga një vend i hapur në një vend të ndaluar që nxit imagjinatën.

Armanda, me dy fjalë ç’është kjo monografi që po shkruan për çarshinë.

Pazaret e vjetra ose çarshiat kanë qenë qendrat ekonomike, shoqërore edhe kulturore të qyteteve nëpër Ballkan, por përgjithësisht nëpër Lindje, në botën arabe, në Indi, Indonezi… Të gjitha njihen me termin Pazar- bazar, nga i cili edhe në Perëndim përdoret sot bazaar-shopping.
Është gjithmonë një vend ku jo vetëm tregtohen mallërat duke filluar që nga gazetat, revistat -prodhimi intelektual – dhe duke mbaruar tek frutat, perimet, gjithçka që konsumon. Pra gjithë gama e prodhimit kulturor njerëzor, po të flasim sipas termave të antropologjisë. Pazari është tregu i shkëmbimit, i transaksioneve ekonomike dhe i shpërndarjes, informacionit.
Në qytetet ballkanike është përdorur më shumë termi çarshi, ardhur nga turqishtja. Ajo nënkupton tregun jo vetëm me sheshet e tregtimit, po dhe me dyqanet përkatëse, të ndara sipas profesioneve dhe ky është shembulli tipik i pazareve shqiptare.

Kur shfaqet ky model urban tek ne?

Që në momentin kur Ballkani u përfshi në perandorinë osmane dhe qyteti, qendrat urbane, filluan t’i përshtaten elitës përkatëse e cila mori drejtimin osman. Kështu që dhe modeli i qytetit do ndryshonte sipas këtij modeli, pra me ndërtimin e një xhamie, hamami, hani edhe i një qendre tregtare.
Para perandorisë osmane dyqanet nuk kanë qenë të grumbulluara në një pikë. Organizimi me gilde i zejtarëve ka pasë ekzistuar, në perandorinë osmaneqë u quajtën esnafë. Sipas esnafit u bë organizimi i pazarit: terzinjtë të gjithë në një rrugë, lëkurëpunuesit në një vend, qeleshepunuesit të gjithë në një rrugë, dhe kështu u quajtën edhe rrugët e çarshive në përgjithësi.
Nuk mund të themi se cila çarshi u ngrit e para. Kur u ndërtua xhamia e Iljaz bej Mirahorit në Korçë, iu bashkangjit edhe çarshia. Kur u themelua Tirana më 1614, paralel u ngrit xhamia e Sulejman Pashës dhe çarshia. Pra çarshitë janë qendra themeluese të qyeteteve, kurse në qytete ekzistuese siç ka qenë Berati apo Vlora, ato do t’i datojmë në momentin kur ndërtohet xhamia më e vjetër e qytetit.

Përse shihet e binjakëzuar me xhaminë?

Sepse ato kanë qenë institucionet e kohës. Sot xhamia përfaqëson vetëm një vend lutjeje. Kurse për kohën objektet e kultit kanë qenë vendet publike që kanë shërbyer për organizimin e njerëzve, për kuvende. Kështu kanë shërbyer dhe kishat, edhe si institucione kulturore dhe shoqërore.

Po terreni çfarë përgjigje i dha kërkimit shkencor?

Terren në Tiranë nuk ka. Antroplogu i kulturës e ka metodë kryesore punën me terrenin. Terren fizik në kryeqytet, hapësirë urbane me emrin Pazar, ka qenë në vendin ku sot është pallati i kulturës. Është shembur më 1959-’60, kanë mbetur kujtimet e një brezi të vjetër.

Është folur që mund t’i kthehet një Pazar pranë urës së Tabakëve. A e pranon kjo Tiranë që kemi sot, një kthim të tillë të detyruar tek tradita, duke e imituar atë?

Ajo është një rishpikje e traditës. Kjo bëhet dhe personalisht mendoj se nuk ka gjë të keqe. Pazari ka humbur shumë fizikisht, por në kujtesën e një brezi të mesëm të Tiranës jeton ende. Tiranës i janë lënë shumë, shumë pak nga historia e saj për ta identifikuar si një qytet 400-vjeçar. Objekti më i vjetër është xhamia e Et’hem Beut që realisht, përfundimi i takon vitit 1830, pra dy shekuj më vonë.

Sa çarshi ekzitojnë në Shqipëri dhe sa janë zhdukur për nevoja të modernizimit?

Kanë mbetur shumë pak. Nuk ka pasur qytet pa çarshi sepse nuk mund të mendohej pa të. Çarshia e Shkodrës pa dyshim duhet veçuar. Bashkë me çarshinë e Shkupit kanë qenë dy më të mëdha e Ballkanit. Në fillim të shekullit të XX-të, ajo kaloi më e madhja në Ballkan si sasi dyqanesh dhe më e rëndësishmja jo vetëm si pikë e këtyre shkëmbimeve që thashë, po edhe financiare.
Firmat e mëdha tregëtare shkodrane që kishin marrëdhënie të hershme me Venedikun, me qytetet italiane, me Austro-Hungarinë – ne i njohim si tregtarët kompradorë – krijuan depozitat e para që janë premisat për bankë dhe që e kishin vendin në bezistenin e çarshisë së Shkodrës. Në Bunë kishte një pikë doganore. Ajo është shembur dhe s’ka asnjë gjurmë. Sot aty njerëzitshesin krapin që zënë në Bunë.
Është ruajtur pazari i vjetër i Krujës që është ruajtur në formë muzeale, në Elbasan i ka ngelur vetëm emri, te bezisteni (qendra me dyqanet e luksit). Sot ka mbetur ideja e rrugës së çarshisë, e ngjashme me modelin e Krujës. Por Gjirokastra duke ecur me ritmin e kohës, nuk e ka ruajtur çarshinë.
Korçës nuk i është shkatërruar komplet pazari. Aty vazhdohet akoma të bëhet Pazar dhe ka një projekt për rikthimin e çarshisë.

A ke një vështrim krahasues për këtë element urban të traditave?

Patjetër, sepse kjo hapësirë ka një rol të rëndësishëm, ka të bëjë me mënyrën e organizimit të qyteteve, u ka dhënë rrënjë dhe histori dhe për pasojë identitet, një identitet që shumë studiues apo udhëpërshkrues të shekullit XIX-XX e kanë quajtur osman, oriental, qytet oriental, për shkak të modelit që u mor nga perandoria osmane.
Por në këtë pikë vjen edhe kundërshtia. Në gjithë Ballkanin, me shkëputjen nga perandoria osmane ndodh procesi i deosmanizimit dhe i modernizimit të pamjes së qyteteve. Sepse për të njëjtën arsye pse u ndërtua modeli osman i qytetit, për të njëjtën arsye do ndërtohej edhe modeli evropian i qytetit, pra do t’i përshtatej elitës politike dhe ekonomike të kohës dhe nuk ka gjë më të dukshme se sa të ndërmarrëshreforma në fushën e urbanistikës dhe të arkitekturës.
Kështu ka ndodhur shkatërrimi ose margjinalizimi ose transformimi i çarshisë, në shumë vende. Për elitën e re, çarshia ishte përfaqësim i mentalitetit të vjetër osman. Aty ku nuk u shemb, u anashkalua. Në Shqipëri u shembën në emër të ideve socialiste. Ata që e kanë parë e mbajnë mend, unë që s’e kam parë, nuk e di as ku ka qenë, shumë nuk është shkruar. Dalëngadalë ikën imazhi, ikën kujtesa dhe në njëfarë mënyre kjo i shërben modernizimit.
Nga ana tjetër, u pa jo vetëm në Shqipëri po edhe në vende të Ballkanit që çarshia në nivelin popullor mbeti si pikë kryesore. Ndoshta elitat mund të mos e kishin qejf, mund ta quanin diçka anakronike, të dalë mode, porse ai qytetari që ka qenë i lidhur historikisht me esnafin, me zejtarët, ishte lidhur edhe me moralin që ka ekzistuar në çarshi, me atë kafen e mëngjesit që e ka pirë në çarshi, me atë duhanin ballkanik që është pirë vazhdimisht me kafe në çarshi. U pa tashmë edhe nga perëndimorët që kërkojnë gjithmonë ekzotiken, si një gjë atraktive. Qeveritë ballkanike e kuptuan që si gjë e vjetër, kjo është tërheqëse, ndjell turistë.
Nga ana tjetër, njerëzit e duan dhe e quajnë pjesë të vetes, atë që është pjesë e trashëgimisë kulturore monumentale ku diku nuk lejohet vënia dorë, diku lejohet.

Nga ky përshkrim pazari konceptohet një hapësirë krejt e hapur, përkundër mentalitetit të mbyllur që imponte vendi dhe koha. A kishte gjë që ndalohej “të mos nxirej në Pazar”?

Pazari ka dy momente, 6 ditët e javës dhe ditën e shtatë. 6 ditët janë ditët e zejtarëve dhe të qytetarëve përreth, nuk ka lëvizje shumë, bëhen porositë, punohet për ditën e pazarit. Kjo është “dita e rrëmujës”, e kaosit në dukje, por e shkëmimbit të marrëdhënive sociale, tregtare.
Në Tiranë, për shembull, dilnin edhe shkruesit që ndryshe quheshin jazexhitë. Shkresat publike, kërkesat etj, që çdo njeriu i duhej për ndonjë gjë në gjykatë për një problem, për një lutje drejtuar Sulltanit – njerëzit nuk dinin të shkruanin e të lexonin -për këtë ishin shkruesit, sidomos ditën e pazarit.

Ishte edhe vendi i shfaqjes së bukurisë, siç sugjerojnë këngët apo rrëfenjat. Si paraqitet figura e gruas shqiptare në këtë hapësirë?

Duhet thënë diçka për çarshinë: ajo është a man’s space – hapësirë mashkullore. I takon përgjithësisht hapësirës mashkullore, jo vetëm pse është model osman. Edhe në zonat ortodokse që kanë pasur çarshi, si në Serbi, Maqedoni, mbetet një hapësirë burrash, sepse ka të bëjë me atë degë të ekonomisë ku gruaja nuk para merr pjesë.
Gruaja merr pjesë në zejtari, por në shtëpi, me avlëmendën, me qëndisjen dhe këto i nxjerr në Pazar vetëm një ditë të javës në një vend të caktuar. Ka qenë pazari i grave në Tiranë, ndodhej përpara xhamisë së Et’hem Beut. Ato vinin nga të gjithë fshatrat e Tiranës. Kurse gratë e qytetit nuk dilnin në Pazar të shisnin.
Etika dhe morali luajnë shumë rol në biznes. Në biznesin ballkanik i rëndësishëm është parimi i tregut që të blesh sa më lirë, të shesësh sa më shtrenjtë dhe të kesh sa më shumë fitim, po jo pa moral dhe jo pa etikë. Që gruaja të dilte të shiste, do të thoshte se burri nuk ishte në gjendje që ta mbante. Leku i gruas konsiderohet i gruas dhe jo i shtëpisë.
Atëherë komenti do të ishte ky: shih ku ka arritur situata ekonomie e kësaj shtëpie, saqë burri s’ka burrninë me e mbajtë. Pra asnjë familje qytetare që kishte respekt për veten nuk do ta nxirrte dot gruan në Pazar. Nuk është çështje fanatizmi, por çështje sociale, e statusit shoqëror.
Pse fshataret po? Sepse fshati gjithsesi është më i hapur. Punën në arë e bën burri, punën në oborr e bën gruaja. Është ajo që del dhe i çon bukën burrit në arë. Ajo ka një hapësirë publike ku del dhe nuk është aq e lidhur me shtëpinë sa gruaja e qytetit, kështu që detyrimisht mund të dalë edhe në treg që të shesë prodhimet e veta.

Hafiz Ali Riza Ulqinaku (1853-1913)

23/01/2012 Lini një koment

HAFIZ ALI RIZA ULQINAKU
(1853-1913)

Hafiz Ali Ulqinaku

Hafiz Ali Ulqinaku

Hafiz Ali-Riza Ulqinaku lindi në Ulqin në vitin 1855, në familjen e një barkatari, që banonte në lagjen Rana pranë bregut të detit. Babai i tij quhej Jakub Behluli, prej fisit Usta Ali. Në Ulqin e thërrisnin Hafiz Ali Gjoku, sipas familjes që njihej edhe me këtë emër. Mësimet i filloi në Ulqin te myderrizi Sali ef Hylja. Në Medresenë e Ulqinit mësimet i ka ndjekur deri në librin Fenari. Me rënien e Ulqinit nën Mal të Zi, më 1880 familja e tij emigroi në Shkodër bashkë me 413 familje të tjera që u shpërngulën nga Ulqini. Në kohën kur iu lehtësua pikëllimi dhe mjerimi i madh, që e dërrmoi moralisht e materialisht familjen e tij, Hafiz Aliu vendosi të vazhdonte mësimet në Medresenë e Shkodrës dhe aty e mori ixhazetin (diplomën e medresesë). Pas kryerjes së Medresesë në Shkodër, Hafiz Aliu në vitin 1882 emërohet mësues i shkollës fillore në lagjen Dudas të Shkodrës. Ishte djalosh në moshë 27- vjeçare. Diskutabil duhet të jetë edhe transferimi i Hafiz Aliut nga Shkodra për në Lezhë. Në disa burime thuhet se, me kërkesën e popullit të qytetit të Lezhës, në vitin 1889 emërohet imam dhe mësues në shkollën fillore e këtij qyteti, si dhe myfti pranë Babu-Meshihatit. Mirëpo gjuhëtari dhe orientalisti i njohur Tahit N. Dizdari (tani i ndjerë), autor i veprës madhore ”Oriental-izmat në gjuhën shqipe” pohon se prej disa ulemave regresistë u përgatit një ”mazbatë” kundër tij, çka i kushtoi edhe transferimin për në Lezhë. Sidoqoftë, në Lezhë Ali Ulqinaku do të vendoset familjarisht edo të qëndrojë 24 vjet radhazi, deri në fund të jetës së vet. Ky qytet do ti bëhet si një vendlindje e dytë. Këtu do të njohë kulmin e karrierës së tij, do të realizojë prodhimtarinë më të rëndësishme kulturore dhe dotë lërë pasardhësit që të jetojnë edhe sot e kësaj dite Hafiz Aliu vdiq në Shkodër më 23 prill1913. Është varrosur në xhaminë e Shaban-efendisë në Mahallë të Re. Varri i tij sot nuk gjendet.

Veprimtaria letrare

Hafiz Ali-Riza Ulqinaku u muar me krijimtari letrare e me veprimtari filo-logjike dhe pedagogjike jo i shtyrë vetëm nga feja, por i shtyer fuqimisht nga nevojat e popullit për dije dhe arsim, për kulturë dhe shkencë, i motivuar nga dashuria për gjuhën shqipe, për ruajtjen e kësaj gjuhe si kushtim më parësorë, për ruajtjen e kombësisë shqiptare të popullsisë shqiptare islame. Opusi krijues i Hafiz Aliut është mjaft i gjërë. Ai ka lënë disa vepra, qofshin ato të botuara, qofshin dorëshkrime. Ka botuar një përmbledhje me tri vepra të veçanta:
1) përkthimin shqip të veprës turke Huda Rabbim të dijetarit dhe filozofit turk Ibrahim Hakki Erzurum,
2) Mevludin me titull: ”Terxheme-i-mevlud ala lisani arnaud”, dhe
3) Një fe-rrëfenjës me titull: “‘Mexhmuat-ul- avah”. Në dorëshkrim kë lënë një ”Abetare” shqipe dhe tre fjalorë që i quajti ”Ulqin”. Fjalori i parë Bedi-ul-Mukattar është një fjalor në vargje turqisht-shqip, sipas modelit të shkollës orientale, që përvetësohej nga nxënësi duke e mësuar përmendësh. Fjalori i dytë Axhib-ul-menzar është fjalor alfabetik turqisht-shqip, ndërsa fjalori i tretë Garib-ul-me. Ôsar është fjalor shqip-turqisht. Ky fjalor paraqet më tepër interes dhe përbëhet prej 4000 fjalëve. Si kryevepër e Hafiz Ali-Riza Ulqinakut merret Mevludi Sherif. (Trajta burimore e kësaj fjale arabe është mevlid dhe ka domethënien: vendlindje, ditë-lindje ose vjershë për lindjen e profetit Muhamed). Në realitet fjala është për Mevludin e poetit të shquar turk Sylejman Çelebiut, të cilin Hafiz Aliu e ka përkthyer në gjuhën shqipe. Përveç përkthimit origjinal kjo vepër ka edhe adaptime, përshtatje dhe poezi origjinale. Mevludin Hafiz Aliu e ka shkruar me metrin remel tri herë failatun. Nga vetë përkthimi mësojmë që Hafiz Aliu mirë e ka njohur mjeshtrinë e vargëzimit, duke patur parasysh meloditë e Mevludit. Është me ineteres të theksojmë se përkthimin e Mevludit Hafiz Aliu e bëri në Ulqin në moshë të djalërisë, në vitin 1873. Duke u shpërngulur nga Ulqini veprën e mori me vete në dorëshkrim. Mjaftë i diskutueshëm është viti i botimit të Mevludit. Por sipas të dhënave që jep vetë Hafiz Aliu në autobiografinë e tij, del se ky Mevlud është botuar në vitin 1884-85. Vepra letrare e Hafiz Aliut, ajo e botuar dhe pjesa në dorëshkrim, ka bërë ndikim të madh në krijuesit letrarë me alfabet arab pas tij. Vargjet e ngritura shqip të Hafiz Aliut dhe gjuha e tij, ndonëse plot me orientalizma, paraqesin interes të posaçëm për studime letrare dhe gjuhësore, kurse përmbajtja moralizuese e tyre shërben dhe mund të shërbejë si udhëzim, si doracak për sjellje praktike të besimtarit në islam nëjetën individuale dhe në kolektivitetin kombëtar. Hafiz Ali Ulqinaku në veprat e tija është nënshkruar me pseudonimin poetik Ali-Riza, ndërsa mbiemrin Ulqinaku me siguri do ta ketë marrë pas emigrimit në shenjë kujtimi për vendlindjen e tij.
Hafiz Aliu i takon frymës fetare në krijimtarinë e bejtexhinjve ulqinakë. Për këtë na flet bejtja në vazhdim:
U ndriçue jeta, kur leu Ai Resul,
Qiell e tok’ m ‘at sahat u mbush me Nur.
Kushdo të don prej xhehenemit nexhatë,
Le të bin tuj qa me lot ai sallavatë.

ose:
llahi mi gjunaqar banqerem hem kti Ali-Riza, me na fal neve për hatër t’ati Ahmed resulull-llah.
Duke i bërë Mevludit një parathënie të vjershëruar, duke i shtuar poezi origjinale, vepra mori karakter didaktik dhe patriotik, sepse siç thotë autori: Zoti i di të gjithë gjuhët. pra edhe shqipen. Kjo parathënie ka gjithsej 20 vargje dhe autori atë e fillon me një lutje:
Bismil-lahi thaç me izën t’Perenis hem me nim t ‘Zotit qi na ka jaratis.
Xuna me shkrumun ni mevlud un si ka, ardhun n ‘dynja aj Muhamed Mustafa.

Është shumë me rëndësi të theksohet një varg e këtij Mevludi për të vërtetuar vetëdijen kombëtare të Hafiz Ali Ulqinakut, të cilin e shpreh në parathënien e tij:
Arnaudçe me qerem t ‘Zotit u lenis isht nji gjuh qi kalem s’isht kollanis
Kushda qi ta ven hesab danji hata mej gadit aj qi ta shofi banj rixha

Nga ky varg mund të vërehet edhe ajo që Hafiz Aliu ishte i mendimit që i pari filloi ta shkruante shqipen me alfabetin arab. Frika e gabimit, qartë mund të vërehet në këto vargje. Mirëpo, duhet theksuar se, shqipen me alfabetin arab në Shkodër, sipas Zef Jubanit, të parët e kanë shkruar bejtexhinjtë shkodranë mulla Hysen Dobraçi dhe mulla Salih Pata, i cili njëkohësisht ishte poet satirik i oborrit të Bushatlinjve. Flitet, pra, për gjysmën e dytë të shekullit XVIII.
Hafiz Aliu ishte modest në vlerësimin e aftësive të veta. Për këtë bën fjalë vargu në vazhdim:
Nji vesile për me ba Aj Dhylxhealë,
Me qerem t ‘Vet mue gjynahet me m’ifalë.
Dhe shefaat Aj Muhamed Mustafa,
Ktij gjynahqari Hafiz Ali Riza.

Nga ky detaj mësojmë se para se të shpërngulej në Shkodër e të merrte mbiemrin Ulqinaku sipas vendlindjes, ai quhej Ali-Riza. Ai ishte atdhetar i kulluar, poet i talentuar, përkthyes i shkëlqyeshëm, leksikograf i dalluar dhe alim i nderuar në rrethin ku jetoi dhe veproi e më gjerë.
N’qoft, qi prej qyfrit me kast, ose gabim, Fjalë, qi nuk duhen, e kamfol’pa mendim.
Jo se shejatit muhalifndonji punë, Prej gjith atyne u largova un.
Njerëzit që e njihnin thonë se ka qenë bejtexhi shumë i talentuar, kurse njëri prej tyre, I hafiz Hasan Mavriqi ka thënë: ”Ka qenë i zoti, sidomos si shair. Letrën ka pas mujt me e ba në bejte”.
Me interes të posaçëm për mendimin letrar e fetar është vjersha ”Farzet e Nemazit”. Poezia ka 20 vargje, përkatësisht pesë strofa katërvargëshe. Është bejte moralizuese dhe është e dedikuar masave të gjera, gjegjësisht besimtarëve në islam. Poezia fillon me:
Ashtu dhe namazi dymdhet farze ka,
Njenin mangut t’a lan, namaz nuk ka.
Përpara nemazit, gjasht jan pa.fillue,
Farzi i par ‘P: gjith vuxhudin me mbulue.

Pasi besimtarët në islam i njofton që nemazi ka gjithsej 12 farze, ai jep njëkohësisht edhe këshilla që kanë të bëjnë më të, siç janë: besimtari duhet plotësuar të gjitha 12 farze dhe, kështu, me qëllim në strofën e parë e thekson se: ”vuxhudin me mbulue”.
Pasi bëri njoftime themelore që kanë të bëjnë me nemaz, në strofat që vijojnë bën fjalë për abdesin, Kiblen, mënyrën e të falunit etj. Autori vjershën e përfundon me këshillë:
Gjith e cilin ryqën n ‘vend të vet e ban,
Kush s’i ruen, nemazin s’e ka tamam.
Me mendue qije n ‘huzur të Perendis,
Mir ‘e ke dal, shejtanit mos i ujdis.

Bejtexhiu kijametin e sheh si realitet, gjë që do të vijë. Në poezinë ”Shenjat e kijametit” thotë:
Kijameti dit’ për dit ‘vjen tuj afrue
Dhe nishanet për kijamet tuj zbulue.
Padishahi gjith dynjas Aj Pejgamer,
Për disa nishane ka dhanun haber.
Zor, me rujt imanin për at qi mendon,
Edhe dielli ka me lemun kah prendon.
Kah prendon, Dielli kur t’lejn, Zot na ruj,
Tobja ma kabull s’i bahet hiç ndokuj.

Siç vërehet, bejtexhiu përpiqet që në hollësi të na informojë se nishanet e kijametit janë evidente dhe vërehen. Besimtarët sipas tij, imanin zor do ta rujanë kur të vijë kijameti, të cilin e sheh me shumë çrregullime në natyrë. Jeta e njeriut nuk është e përhershme. Njeriut i vjen mbarimi, mbarim ky që përfundon me vdekje. Ky autor njeriut në përgjithësi ia shtron një pyetje, të formuluar në vjershë, si vijon:
A ti Dynjanë, a Dynjaja t ‘mujti ty?
A e mblodhe mallin ti a malli ty?
A e le Dynjanë, a Dynjaja t ‘la ty?
A ti Dynjanë a Dynjaja t ‘rrejti ty?

Varrin e sheh si një vend të përhershëm për njeriun. Këtë e përshkruan me një realizëm, kur thotë:
Natën e vetme Zotyn n’a e baft kollaj,
Veç qeverimit t ‘Zotit, s’asht tjetër uzdaj.
Vorri nuk njefkend të madh as padish,
Kushdo qi t’i vijn s’asht aty veç nji All-llah.

Marrë nga faqja: http://www.shqiperia.com/kategori/kat/knr/319/Ali-Riza-Ulqinaku

Memorandumi i Abdyl Frashërit kundër vendimeve të traktatit të Shën Stefanit

22/01/2012 Lini një koment

Dr. Iljaz REXHA

 

MEMORANDUMI I ABDYL FRASHËRIT KUNDËR VENDIMEVE TË TRAKTATIT TË SHËN STEFANIT*

Dr. Iljaz Rexha

Dr. Iljaz Rexha

Ky memorandum u është drejtuar diplomatëve të qeverive të Fuqive të Mëdha të Evropës dhe Qeverisë Osmane, me të cilën kërkohet që edhe çështja shqiptare të shqyrtohet në Kongresin e Berlinit, njëkohësisht, duke kërkuar që të mos lejohet (një padrejtësi historike) copëtimi i tokave shqiptare në mes të shteteve ballkanike: Serbisë, Malit të Zi, Bullgarisë dhe Greqisë. Një nga kopjet e këtij memorandumi, që i është dërguar Qeverisë Osmane, në të vërtetë, është kopja që u botua në gazetën “Basiret” të Stambollit, më 21 prill të vitit 1878, deri më tash e pabotuar në gjuhën shqipe.
Ne, me këtë rast, po bazohemi në këtë kopje, meqë kopjet e dërguara diplomatëve të Evropës nuk i posedojmë, të cilat në përmbajtjen e tyre mund të kenë nuanca dallimi, por, motoja e tyre, supozohet se përafërsisht është e njëjtë.
Me këtë memorandum Abdyl Frashëri ia bënte me dije Qeverisë Osmane, që ajo në asnjë mënyrë të mos lejonte copëtimin e territoreve shqiptare në mes të sllavëve dhe grekëve, territore këto që gjendeshin në kuadër të Perandorisë Osmane. Nëse Qeveria Osmane nuk është në gjendje t’i mbrojë shqiptarët dhe trojet e tyre nga agresioni i shteteve ballkanike, atëherë të paktën mos të pengojë vetorganizimin e tyre për t’i mbrojtur trojet e tyre etnike.
Ky memorandum i është dërguar Portës së Lartë kur marrëdhëniet shqiptare ende nuk ishin acaruar me Perandorinë Osmane, kur përfaqësuesit dhe deputetët shqiptarë i qeverisnin vilajetet shqiptare dhe e kishin pushtetin lokal në duart e tyre. Pas formimit të Lidhjes Shqiptare dhe luftës së saj për autonomi dhe pavarësi, shpërtheu konflikti i armatosur në mes të Lëvizjes politike shqiptare dhe Qeverisë Osmane, e ky konflikt vazhdoi deri në vitin 1912, kur Shqipëria fitoi pavarësinë e vet, por gjysma e territorit të saj mbeti jashtë kufijve të saj etnikë.
Porta e Lartë, me politikën e saj dyfytyrëshe dhe diplomacinë e saj perfide, lejoi pushtimin e tokave shqiptare nga Serbia Toplicën, Prokuplen, Kurshumlinë, ndërsa Mali i Zi pushtoi Ulqinin, Tivarin, Anën e Malit, kurse Greqia krahinën e Çamërisë. Të gjitha këto vise ishin të banuara kryesisht me shqiptarë. Qeveria Osmane, kur u lirua nga presionet e Fuqive të Mëdha dhe shteteve ballkanike, Lëvizjen politike të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit për autonomi dhe pavarësi e shoi me gjak.
Që nga periudha e Krizës Lindore, qarqet borgjeze sllave dhe greke hartuan plane dhe elaborate megalomane për copëtimin e tokave shqiptare, qysh kur ato gjendeshin nën sundimin osman. Këto shtete planifikonin që në atë moment, kur të shkatërrohej pushteti osman në Vilajetin e Kosovës, dhe në ato të Shkodrës, të Manastirit dhe të Janinës, që ende kishin mbetur nën sundimin osman, të pushtoheshin nga Serbia, Mali i Zi dhe Greqia, natyrisht me ndihmën e Rusisë Cariste, inspiratorë të pansllavizmit, e cila ia kishte imponuar Turqisë Traktatin e Shën Stefanit, duke kërkuar që edhe vëllezërit e vegjël të saj të zgjerohen në dëm të tokave shqiptare. Përndryshe, Turqisë i kërcënohej rreziku që të humbte Bosforin dhe Dardanelet.
Fuqitë e Mëdha, në radhë të parë, Franca dhe Anglia, bënë gabime fatale dhe padrejtësi të mëdha ndaj popullit shqiptar, si popullit më të lashtë dhe autokton të Ballkanit, duke e konsideruar atë si një mbeturinë të administratës shumëshekullore osmane-turke. Franca e Anglia në Konferencën e Ambasadorëve në Londër më 1913 dhe në atë të Versajës më 1918 e përkrahën Serbinë që ta pushtonte dhe ta aneksonte Kosovën dhe Maqedoninë Perëndimore, kryesisht tokat shqiptare. Sipas botëkuptimeve të këtyre shteteve, populli shqiptar ishte pjesë e botës orientale, duke mos dashur ta pranojnë faktin e njohur historik, se ai i takonte tri besimeve dhe dy kulturave të mëdha botërore, asaj lindore dhe asaj perëndimore.
Shtetet ballkanike dëshironin që Ballkanin ta spastronin nga popullsia muslimane, ndërsa shqiptarët, që u takonin tri besimeve, t’i shpërngulnin në vende të ndryshme, kurse tokat e tyre etnike t’i copëtonin në mes tyre.
Para se të analizojmë përmbajtjen e memorandumit në fjalë, do të bëjmë një hyrje të shkurtër lidhur me aktivitetin e Abdyl Frashërit në planin e brendshëm politik dhe në atë të jashtëm diplomatik.
Abdyl Frashëri ishte njëri nga ideologët më të shquar të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, në përgjithësi, dhe i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, në veçanti. Ai u angazhua me tërë qenien e tij që viset shqiptare, të shpërndara në katër njësi administrative, përkatësisht në katër vilajete të Perandorisë Osmane të bashkoheshin në ato vise, ku shumicën e popullsisë e përbënin shqiptarët, në një vilajet autonom, përkatësisht në një shtet autonom (të pavarur) shqiptar.
Abdyl Frashëri ishte kryetari i parë i Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare që u formua në Stamboll në vitin 1877, ndërsa më vonë kryetar konspirativ i tij u bë Sami Frashëri. Komiteti i Stambollit pandërprerë protestoi botërisht kundër pretendimeve shoviniste që ushqenin qeveritë borgjeze të shteteve ballkanike ndaj tokave shqiptare. Në programin e këtij Komiteti u shpall njëkohësisht edhe platforma politike e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, ndërsa në një proklamatë të tij, mes të tjerash thuhej:
“Lidhja Shqiptare do të përdorë të gjitha fuqitë e veta për të mbrojtur, përballë opinionit publik dhe diplomacisë evropiane, të drejtën e kombësisë shqiptare. Ne dëshirojmë ngrohtësisht të jetojmë në paqe me të gjithë fqinjët tanë, me Malin e Zi, Greqinë, Serbinë e Bullgarinë. Ne nuk kërkojmë, nuk dëshirojmë asgjë nga ajo që është e tyre, por jemi krejtësisht të vendosur të mbrojmë me këmbëngulje çdo gjë që është e jona, prandaj t’u lihet shqiptarëve toka shqiptare.”[1]
Pas Luftës ruso-turke, Traktati i Shën Stefanit dhe Kongresi i Berlinit me vendimet e tyre jo vetëm që i linin viset shqiptare nën sundimin e Perandorisë Osmane, por parashihnin që shumë territore të tyre t’u dorëzoheshin shteteve ballkanike.
Bullgaria e Madhe e Shën Stefanit parashihej të të përfshinte deri në kufijtë perëndimorë të kazave të Korçës e të Starovës, duke përfshirë edhe trojet e tjera shqiptare: Kaçanikun, Tetovën, Gostivarin, Dibrën, Kërçovën, Strugën, Pogradecin dhe Korçën.
Për Malin e Zi parashihej që territori i tij të rritet tri herë e gjysmë, duke përfshirë tokat shqiptare të banuara kryesisht me shumicën e popullsisë shqiptare si: Ulqinin, Tivarin, Krajën, Ana Malin, Hotin, Grudën, Kelmendin, Vërmoshin, Plavën, Gucinë dhe Rugovën.
Serbia parashihej të përfshinte disa vise shqiptare në Sanxhakun e Prishtinës deri në afërsi të Mitrovicës, duke përfshirë Prokuplën, Kurshumlinë, Toplicën, Llap-Gollakun, që ishin kryesisht të banuara me popullsi shqiptare.
I pari që iu kundërvu këtij trakti, ishte Abdyl Frashëri, me letrën e tij në formë të një memorandumi, i cili, siç theksuam më lart, u botua në gazetën e Stambollit “Basiret” në të cilën karakterizoi të gjitha qëllimet e diplomacisë evropiane dhe të asaj të shteteve ballkanike duke shtuar…:
“Atdheu ynë – tokat shqiptare janë një pjesë e madhe e Rumelisë-Ballkanit dhe politikanët që merren me çështje politike, kinse nuk janë të informuar për këto gjëra. Ata orvaten ta ndajnë Rumelinë-Ballkanin në mes të sllavëve dhe të grekëve, ndërsa neve shqiptarëve na konsiderojnë sikur të mos ekzistonim fare në këtë pjesë të Ballkanit.”[2]
Që me nënshkrimin e Paqes së Shën Stefanit, Abdyli e kishte hetuar rrezikun dhe i kishte informuar atdhetarët shqiptarë që t’i kundërviheshin këtij agresioni. Në këtë memorandum Abdyli shkroi një histori në miniaturë, duke u nisur prej kohës së lashtë, të gjenezës, të gjuhës, të traditave, dhe të dokeve shqiptare e të tjera. Në këtë drejtim ai mund të krahasohet me Vaso Pashën dhe veprën e tij të njohur, “E vërteta mbi Shqipërinë dhe Shqiptarët”.
Abdyl Frashëri gjithashtu, për të ngritur vetëdijen kombëtare shqiptare, shkruante: “Populli shqiptar gjithnjë ka luftuar për ta mbrojtur lirinë e vet, prandaj ai u bë shembull edhe për pasardhësit e vet për t’u bërë ballë fuqive të huaja dhe armiqve të jashtëm”.[3]
Duhet ta pranojmë faktin se Abdyl Frashëri ishte personalitet i njohur edhe në skenën politike të diplomacisë evropiane, kështu që disa historianë pohojnë se ai e kishte kryer fakultetin e drejtësisë në Paris.[4] Sipas studiuesit turk, Süleyman Külçe, Abdyl Frashëri kishte një arsimim të lartë, fliste disa gjuhë të huaja dhe i njihte shumë mirë rrethanat politike dhe historike të kohës së vet.[5] Ai, përveç që ishte një organizator i aftë, kishte edhe pendë të fortë dhe stil të lartë në shkrimet e tij, sikurse edhe vëllezërit e tij, Samiu dhe Naimi.
Një kohë relativisht të gjatë Abdyl Frashëri ishte marrë me tregti dhe si ndërmarrës i këmbimeve të mallrave, gjë që i kishte dhënë mundësi të dilte jashtë Perandorisë Osmane dhe të njihej me gjendjen politike, ekonomike dhe kulturore të vendeve të tjera të Evropës, dhe, si duket, ai u ndikua nga institucionet borgjeze demokratike të tyre. Por, nëse marrim parasysh faktin se ai qëndroi edhe në Francë, atëherë, natyrisht, duke studiuar edhe literaturën e iluministëve francezë ra nën ndikimin e tyre, meqë i përqafoi idetë e Revolucionit Borgjez Francez, i cili kishte moton: LIBERTE, EGALITE, FRATERNITE (Liri, Barazi, Vëllazëri).
Në fillim të vitit 1877 ishte emëruar si drejtor i doganave në Vilajetin e Janinës, ku, pjesën dërrmuese të popullsisë, e përbënin shqiptarët. Nga kjo pozitë ai është zgjedhur si deputet i Janinës në Parlamentin e Parë Osman, i cili u mblodh në muajin mars të vitit 1877 në Stamboll.[6]
Abdyli, si deputet në Parlamentin Osman zhvilloi një aktivitet dhe angazhim të gjithanshëm dhe bëri përpjekje maksimale që të përmirësohet gjendja materiale dhe shpirtërore e shqiptarëve nën sundimin osman, sepse në viset shqiptare në atë kohë dominonte padituria dhe prapambeturia në të gjitha sferat e jetës, sidomos në lëmin e arsimit dhe të kulturës.
Abdyl Frashëri, duke folur në Parlamentin Osman për gjendjen e mjerueshme në një pjesë të Ballkanit, duke ilustruar me shembullin e Shqipërisë, vuri në pah se nuk kishte asnjë fshat në të cilin të ekzistonte ndonjë shkollë shqipe. Ai insistonte me këmbëngulje që të zbatoheshin nenet e Kushtetutës dhe Rregulloret e vilajeteve për përhapjen dhe përparimin e arsimit e të kulturës edhe në gjuhën shqipe. Ai reagoi dhe kritikoi ashpër moszbatimin në jetë të Ligjit për hapjen e shkollave nëpër viset shqiptare. Ai theksonte se nëpunësit, që shërbenin në këto vise, nuk ishin të aftë që ta kuptonin dhe ta interpretonin si duhet ligjin, sepse ata kryesisht ishin të paarsimuar dhe konservatorë, të cilët vetëm mund ta pengonin e jo ta përparonin arsimin. Lidhur me arsimin ai shpreh edhe këtë mendim: “Në botë çdo begati dhe lulëzim, që ka të bëjë me civilizimin njerëzor, është arritur me anë të arsimit.”[7]
Abdyli kërkonte që të hapeshin shkolla, gjimnaze, shkolla të larta, akademi dhe universitete bashkëkohore sipas sistemit evropian, në të cilat do të mësoheshin dhe studioheshin lëndët shoqërore, natyrore-shkencore. Koncepti i Abdylit mbi arsimin bashkëkohor përputhej plotësisht me Programin e Samiut për arsimimin bashkëkohor të mbarë popullsisë, pa dallim kombëtar, fetar dhe klasor.
Aktivitetin maksimal Abdyli e vazhdoi në kohën e Krizës Lindore, pikërisht në kohën kur u mbajt Kongresi i Berlinit dhe pas tij. Si dihet, Abdyl Frashëri, qysh në Kuvendin e përgjithshëm të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, u ngarkua me një mision të rëndësishëm si ministër i Punëve të Jashtme i Ligës që të vizitonte të gjitha qendrat kryesore të viseve shqiptare me detyrë që t’i organizonte masat e gjera në një lëvizje masive dhe kryengritje, me qëllim që viset shqiptare të fitonin autonominë, përkatësisht pavarësinë e tyre. Ai pati mision të dyfishtë, si organizator i masave në planin e brendshëm politik, dhe si ministër i Punëve të Jashtme në arenën ndërkombëtare, i cili u zgjodh nga Kuvendi Shqiptar, së bashku me Mehmet Ali Vrionin, si përfaqësues i kombit shqiptar, që në mënyrë të drejtpërdrejtë të bisedonte me përfaqësuesit e të gjitha shteteve evropiane.
Sipas burimeve osmane, pasi që u nisën për në Evropë, këta dy personalitete, Qeveria Osmane bëri lloj-lloj përpjekjesh që t’i pengonte në realizimin e misionit të tyre. Kjo shihet nga telegrami i Karatheodor Pashës të 10 prillit 1879, dërguar Turhan Beut, ambasador i Turqisë në Romë, në të cilin thuhet: “Të dy personalitet shqiptare, Abdyli dhe Mehmeti, që i kam përmendur në telegramin tim më herët, arritën këtu dhe më bënë sot një vizitë.”[8]
Ata më thanë se udhëtimi i tyre në Francë dhe në Austri ka për qëllim që të kërkohet paprekshmëria e viseve shqiptare brenda kuadrit të Perandorisë Osmane dhe ata janë ngarkuar të deklarojnë se të gjithë shqiptarët të bashkuar, do të luftojnë si një trup i vetëm në rast se Evropa do të kërkojë t’i aneksojë Greqisë, Serbisë e Malit të Zi disa vise shqiptare që janë kryesisht të banuara me popullsi shqiptare.
Mirëpo, pa marrë parasysh faktin se Qeveria Osmane mundohej nëpërmjet përfaqësuesve të saj diplomatikë të pengonte misionin e Abdyl Frashërit dhe të Mehmet Ali Vrionit, nuk ia arriti qëllimit pasi këta arritën të vënë kontakte me ministrin e Punëve të Jashtme të Francës, Vadigtonin, i cili kishte një kulturë të thellë dhe e fliste në mënyrë të përsosur greqishten, prandaj Abdyli dhe Mehmet Ali Vrioni i dorëzuan një peticion në gjuhën greke.
Ministri Vadigton u premtoi se do t’i shqyrtonte parashtresat e tyre, dhe do t’ia prezantonte qeverisë së tij çështjen shqiptare.
Në një telegram tjetër të Turhan Hysni Beut, ambasador i Turqisë në Romë, të datës 12 prill 1879, dërguar Kara Theodor Pashës, lidhur me bisedën e Abdyl Frashërit me Mehmet Ali Vrionit që zhvilluan me ministrin e Punëve të Jashtme të Italisë, në mes të tjerash, thuhe:
“Mora vesh, gjë që më pohuan edhe ata vetë (Abdyli dhe Mehmet Ali Vrioni), se ata janë takuar me zotëri Depretis Tornielin dhe me deputetin e parlamentit italian zotëri Krispi. Të dy këta personalitete deklaruan se Italia pranonte që Kongresi i Berlinit kishte gabuar në qëndrimin ndaj çështjes shqiptare”.
Siç dihet, ata biseduan gati me të gjithë përfaqësuesit e Fuqive të Mëdha, përveçse me përfaqësuesit e Austro-Hungarisë dhe të Gjermanisë, që nuk i pranuan për bisedë me pretekst se, kinse, këto shtete nuk kanë marrëveshje të posaçme që të bisedojnë me shtetas të Perandorisë Osmane. Kjo gjë ishte e natyrshme pasi kancelari i Gjermanisë, Bizmarku, mohonte ekzistencën e kombësisë shqiptare, prandaj nuk është për t’u çuditur se pse qeveria e tij nuk i pranoi, kurse Autro-Hungaria ushqente aspirata të përhershme ndaj viseve shqiptare dhe orvatej që t’i mashtrojë me anë të dredhive diplomatike.[9]
Për të vërtetuar faktin se Bizmarku ushqente urrejtje të thellë dhe kishte qëndrim tendencioz ndaj shqiptarëve, këtë gjë e dëshmon më së miri një dokument zyrtar italian i vonshëm që mban datën 22 korrik 1910, dalë nga ambasada mbretërore italiane e Stambollit, në të cilin thuhet: Në vitin 1878, kur mbahej Konferenca e Berlinit, luftëtari i palodhur Abdyl Frashëri, i deleguar nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit, me lot në sy, i lutej Bizmarkut që të pranonte t’u jepte një autonomi popullit shqiptar. Kancelari gjerman, me plot ironi, u përgjigj: “Ju shqiptarët duhet të keni libra, dhe librat tuaja duhet të jenë të shkruara me ngjyrë të kuqe.”[10] Kjo ishte një goditje e rëndë diplomatike për ideologët dhe Lidhjen Shqiptare. Siç shihet, Abdyl Frashëri më kot përpiqej që ta bindte kancelarin gjerman, duke i thënë se shqiptarët me shekuj kanë derdhur gjakun rrëke, vetëm e vetëm për ta fituar lirinë dhe pavarësinë e atdheut të tyre.
Abdyli, duke vazhduar parashtrimin e gjendjes së vështirë të shqiptarëve, para përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha, me anë të memorandumeve dhe peticioneve të hartuara me dorë të vet, ua bënte me dije se ekzistonte Kombi Shqiptar, të cilit shtetet evropiane dhe Qeveria Osmane, për shkak të interesave të tyre grabitqare, ia kishin mohuar të drejtën e ekzistimit dhe të identitetit të tij.
Një peticion tjetër të datës 23 qershor 1878, të cilin e hartoi Abdyl Frashëri së bashku me Mehmet Ali Vrionin, ia dërgoi drejt Sulltanit. Në këtë peticion, ai kërkonte nga Sulltani që kurrsesi të mos lejonte zbatimin e vendimeve të Kongresit të Berlinit lidhur me dorëzimin e tokave shqiptare shteteve monarkiste ballkanike. Në këtë peticion, në mes të tjerash, thuhej: “Asnjë njeri nga viset shqiptare në asnjë mënyrë nuk do të pranojë që ndonjë pjesë nga tokat e shenjta të trashëguara nga stërgjyshërit e tyre, t’i dorëzohen tjetërkujt. Jemi të gatshëm që deri në fund të luftojmë për mbrojtjen e identitetit kombëtar dhe të integritetit tokësor të shqiptarëve”.[11]
Në këtë memorandum Abdyli parashikon edhe rrugën se si duhet vepruar, nëse Qeveria Osmane bie nën presionin e Fuqive të Mëdha, duke theksuar: “Nëse Qeveria Osmane vjen në situatë të vështirë dhe i nënshtrohet presionit të Fuqive të Mëdha për t’u dorëzuar tokat shqiptare shteteve monarkiste të Ballkanit, atëherë i tërë populli shqiptar do të luftojë kundër armiqve të tij, më në fund edhe kundër Qeverisë Osmane.”
Memorandumi i tij përfundon me këto fjalë:
“Duhet ditur se Lidhja Shqiptare e Prizrenit, vëllezërit tanë atdhetarë nuk do t’i lëmë në dorën e robërimit dhe të skllavërisë. Padyshim, do të bëjmë përkjekje maksimale që kombi ynë të mos rrezikohet dhe të mos zhduket, prandaj kësaj çështjeje serioze duke i kushtuar kujdes të posaçëm, në emër të atdhetarëve shqiptarë dhe në emër të humanitetit si dhe të civilizimit njerëzor, me anën e këtij memorandumi këtë çështje problematike ua bëjmë me dije të gjithë qeveritarëve dhe politikanëve të botës.”
Pas disfatës se Perandorisë Osmane nga Rusia Cariste më 3 mars 1878, u nënshkrua Traktati i Shën Stefanit, në vendin e ashtuquajtur Ayastefanos (Yesil Köy), një lagje afër Stambollit. Me sa dimë ne, ky memorandum i Abdyl Frashërit nuk është botuar deri më tash në gjuhën shqipe, prandaj në vazhdim të këtij punimi, po e botojmë në tërësi përmbajtjen e tij të përkthyer dhe të përshtatur në stil të lirë:

Memorandumi nga Janina

“Për të zgjidhur çështjen e Krizës Lindore pas nënshkrimit të Traktatit të Shën Stefanit, u vendos të mbahet Kongresi (i Berlinit, I. R.). Pjesa e Evropës Osmane, përkatësisht territori i Rumelisë – Ballkanit, ia tërhoqi vëmendjen çdokujt, sepse këtij territori do t’i përcaktoheshin në të ardhmen kufijtë e rinj në hartën gjeografike të botës. Siç dihet, në shtypin botëror si dhe në bisedat e njerëzve, do të shfaqen mijëra mendime të ndryshme. Në kohën kur të gjithë gjendemi të ngatërruar në mes vete, edhe atdheu ynë i përgjithshëm do të ballafaqohet (në të ardhmen) me një katastrofë dhe humbje të madhe.
Duke i vështruar mendimet dhe artikujt e shtypit, me një anë, ndërsa, në anën tjetër, diplomatët e mëdhenj, për qëllimet e tyre grabitqare dhe zaptuese, e kanë lëshuar në qarkullim rrotën e politikës në kundërshtim me të drejtat e Rumelisë-Ballkanit, që, kryesisht, për të mos u dëshpëruar, nuk na shkon përdore. Veçanërisht atdheu ynë i trojeve shqiptare – përkatësisht Shqipëria është një pjesë e madhe e Ballkanit, mirëpo, politikanët, të cilët merren me çështje politike, kinse nuk janë të informuar për këto gjëra. Ata edhe orvaten të ndajnë Rumelinë-pjesën kontinentale të Evropës Osmane në mes të sllavëve dhe grekëve, ndërsa ne shqiptarëve dëshirojnë të na konsiderojnë sikur nuk ekzistojmë fare në këtë pjesë të Ballkanit. Ndërkaq, rreth këtyre ndarjeve, veçanërisht shtetet ballkanike, pastaj Austria dhe Italia me pretekst ndihme kanë si qëllim që të përzihen dhe të shkelin të drejtat e kombit të lashtë shqiptar në Ballkan.
Këto çështje jemi duke i konsideruar si fantazi e iluzione, pasi disa pjesë të territoreve shqiptare do t’u jepen sllavëve, ndërsa gjysma e pjesës tjetër është aspiratë e qarqeve sunduese të Greqisë. Sllavët-Serbët, edhe pse përzihen dhe i shkelin të drejtat e kombit shqiptar, në mënyrë drastike, politikanët evropianë, për këto çështje aspak nuk dëshirojnë ta çajnë kokën dhe nuk nxjerrin zë kundër tyre, por, përkundrazi, i përkrahin kërkesat e padrejta të sllavëve dhe të grekëve. Ndaj të gjitha këtyre pretendimeve, ata përsëri i shikojnë çështjet e tilla në prizmin e dëshpërimit dhe të pesimizmit.
Territori i tokave shqiptare përfshinte një pjesë të madhe të bregdetit Adriatik, gati kufizohej me bregdetin e Dalmacisë me kufirin e Malit të Zi, me atë të Bosnjës dhe të Serbisë Lindore deri në Vranjë, pastaj deri te gjiri i Artës, përkatësisht deri te kufiri i Greqisë. Ky është një territor që ka më tepër se dy milionë banorë, ku, dy të tretat e tyre, i takojnë besimit islam, kurse një e treta janë të krishterë, gjysma e tyre janë me besim katolik, e gjysma e të tjerëve, janë me besim ortodoks. (Shqiptarët janë një trup, një gjak, s’ka dallim në mes tyre, përveç aspektit fetar, i cili nuk bën përçarje kombëtare). Banorët nga ana e Veriut janë gegë, ndërsa nga jugu, toskë. Në viset që janë afër Bullgarisë dhe kufirit të Greqisë, ndonëse ekziston një numër i vogël banorësh grekë, të krishterë, që merren me bujqësi, mirëpo ata si duket erdhën si emigrantë nga viset e tjera, meqenëse shqiptarët me fqinjët e tyre (grekët janë të besimit të krishterë (ortodoksë), ekziston mundësia që, gjatë bashkëjetesës shekullore, e kanë përvetësuar gjuhën e tyre (të grekëve). Në këtë mënyrë, shqiptarët ortodoksë gradualisht janë greqizuar, kurse në pikëpamje etnike janë shqiptarë. Prandaj, kombi shqiptar thjeshtë e flet gjuhën shqipe brenda kufijve të përshkruar më lartë. Vendet e këtyre viseve janë shqiptarë të tri besimeve prej kohëve më të vjetra.
Nëse i hedhim një sy historisë së vjetër të Ballkanit do të shohim se shqiptarët kanë jetuar në disa vise të Greqisë së sotme në Thesali dhe në Jug të krahinës së ashtuquajtur Traki, në bregdet, në ujdhesë, pastaj në territorin e sotëm të Shqipërisë, të Kosovës, të Maqedonisë Perëndimore dhe Qendrore, madje, shumë pak gjurmë greke ka pasur në të kaluarën në këtë vise. Sllavët: serbët dhe bullgarët është e qartë se në trojet e Ballkanit (pjesërisht) janë vendosur pas shekullit VII.
Tërë populli pellazg-ilir, që ka ekzistuar në territoret e sotme shqiptare, në Maqedoni, në Perëndim të Maqedonisë, në Mal të Zi, në një pjesë të Bosnjës dhe Hercegovinës, në Dalmaci e deri në Trieste, janë argumente, të pamohueshme, të cilat janë vërtetuar jo njëherë në bazë të burimeve e shkrimeve të vjetra greke. Pellazgët-ilirët që janë stërgjyshërit dhe paraardhësit e shqiptarëve të sotëm, dhe që e kanë folur shqipen dhe që kanë poseduar virtyte e tradita, karakteristika dhe dukuri specifike, këtë të vërtetë e dinë të gjithë historianët e botës dhe njerëzit e shkencës, këtë fakt e kanë vërtetuar. Edhe në ditët e sotme, përveç në Kosovë e në Sanxhak, në Mal të Zi dhe në Toplicë-Serbi, midis banorëve të tyre ka shumë banorë që flasin gjuhën shqipe, banorët-vendas të atyre viseve i dallojnë dhe i pranojnë traditat dhe karakteristikat specifike të kombit shqiptar. Nëse do të bëheshin studime shkencore hulumtuese lidhur me banorët e lashtë të viseve të Ballkanit, do të nxirrej konkluzioni, i padyshimtë se ata ishin shqiptarët. Pra, në bazë të këtyre argumenteve shkencore, sllavët-serbët dhe grekët-helenët, duhet të heqin dorë nga territoret etnike shqiptare të Ballkanit, të cilat në shumicë janë të banuara me popullatë shqiptare.
Gjithashtu kur u pushtua Mali i Zi nga Austro-Hungaria atje banonte një popullsi e konsiderueshme shqiptare. Edhe kur Austro-Hungaria e pushtoi Dalmacinë, atje gjithashtu banonin shumë shqiptarë. Po kështu, në kufi me Malin e Zi dhe Dalmacinë deri të lumi i Bunës, këto vise ishin të banuara me shumicë me shqiptarë ndërsa rrethina e Nishit, përveç kombësive të tjera, ishte e banuar edhe me shqiptarë, kurse territoret e Prokuplës, të Kurshumlisë, të Leskovcit, të Vranjës etj., që gjenden në Lindje të Serbisë, ishin të banuara me shumicë nga shqiptarët. Mirëpo, me shpalljen e Traktatit të Shën Stefanit, u vendos që, disa vende në rrethinën e Nishit, pastaj Toplica, Vranja, e provincat e tjera, që kryesisht ishin të banuara me shqiptarë, deri në afërsi të Prishtinës, t’i bashkoheshin Principatës Serbe dhe asaj Bullgare. Atëherë, në bazë të këtij vendimi të padrejtë, shqiptarët, u dëshpëruan dhe mbajtën shenjë zie, bënë protesta dhe demonstrata kundër marrëveshjes së Shën Stefanit. Për këtë arsye shqiptarët u detyruan që të bashkoheshin dhe t’u kundërviheshin vendimeve të padrejta që buronin nga Traktati i Shën Stefanit.
Populli shqiptar, nuk ka pasur asnjëherë në të kaluarën pretendime që t’i pushtonte territoret e huaja, por gjithmonë ka luftuar për t’i mbrojtur trojet e veta dhe lirinë e vet. Ai u bë shembull dhe rrëfyes për pasardhësit e vet për t’iu bërë ballë fuqive të huaja.
Fuqia e Perandorisë Osmane, në periudhën e sundimit të saj, e tmerronte botën. Grekët, serbët, bullgarët, hungarezët, austriakët dhe çekët edhe pse ishin të fuqishëm, nuk mund t’i bënin rezistencë fuqisë së saj ndërsa shqiptarët në atë kohë, edhe pse ishin të ndarë kur u bashkuan (nën flamurin e Skënderbeut), siç dihet, u bënë ballë dhe rezistencë të madhe sulltanëve të fuqishëm osmanë, të cilët e drodhën botën, siç ishin: Sulltan Murati, Sulltan Bajaziti dhe Sulltan Mehmeti II (…)
Shqiptarët, siç është e njohur, e kanë të lindur trimërinë dhe guximin, po ashtu edhe nga mendja janë të hollë e të zgjuar, me një fjalë i kanë të gjitha aftësitë e duhura. Në të kundërtën, ata sakrifikuan (për të mbrojtur vetveten) qenien e tyre në ngritjen e autoritetit të shtetit të fuqishëm osman. Për hir të mbrojtjes së tokave shqiptare në kuadër të Perandorisë Osmane, shumë personalitete shqiptare derdhën gjakun dhe sakrifikuan jetën e tyre edhe për mbrojtjen e saj, duke qenë të bindur se ajo do t’i mbrojë në rastet kur kombit shqiptar do t’i kërcënohet rreziku nga të huajt. Shumë personalitete shqiptare, me aftësitë dhe talentin e tyre që treguan, arritën në pozita të larta shtetërore, siç ishin: Koxha Sinan pasha, vezirët nga familja e Qypërlinjve e të tjerë.
Në luftën e fundit, që ndodhi në Plevle dhe Shipkë (në Bullgari), një numër i madh i luftëtarëve në ushtrinë osmane e përbënin shqiptarët. Po kështu, edhe në kufijtë e Greqisë, ata shpeshherë kanë luftuar dhe kanë qenë të gatshëm për t’i bërë rezistencë asaj, por, vetëm kur sulmoheshin tokat shqiptare nga qarqet sunduese të Greqisë. Shqiptarët, kur bashkoheshin për të mbrojtur të drejtat e tyre kombëtare dhe integritetin e tyre tokësor, gjithnjë i kanë bërë rezistencë me sukses agresionit të qarqeve sunduese të Serbisë dhe të Greqisë. Populli shqiptar kurrë nuk i ka sulmuar shtetet fqinje, sepse ato ishin të krishterë, por vetëm e vetëm për arsye se ato gjithnjë tentonin t’i copëtonin dhe t’i pushtonin tokat tona që gjendeshin në kuadër të Perandorisë Osmane. Që prej asaj kohe, kur kemi hyrë në kuadër të Perandorisë Osmane, kemi flijuar tërë fuqinë tonë për hir të shtetit osman, por gjithnjë me qëllim që t’i mbrojmë tokat tona nga aspiratat e të huajve, dhe për këtë arsye kërkojmë ndihmë dhe përkrahje edhe nga Porta e Lartë.
Gjithashtu, të drejtën dhe integritetin tonë e vëmë në diskonim të dorës së fuqishme të Qeverisë Osmane, me kusht që ajo t’i kundërvihet me këmbëngulje copëtimit të tokave shqiptare nga agresioni i shteteve ballkanike. Në bazë të këtyre të dhënave dhe informatave që u përhapën në opinion se po shkelen tokat dhe kufijtë e viseve shqiptare, të gjitha zemrat dhe shpirtrat e kombit shqiptar u brengosën dhe jashtëzakonisht u dëshpëruan. Duke pasur parasysh mohimin e të drejtave dhe të identitetit kombëtar, shqiptarët u ngritën kundër vendimeve të padrejta (të Shën Stefanit), për t’i mos lejuar askujt që t’i lëshohet asnjë pëllëmbë tokë…
Qëllimet e qarqeve sunduese të Greqisë për shkeljen e të drejtave shqiptare dhe të integritetit të tyre tokësor, me sa kuptohet, janë që të pushtojnë tërë Epirin. Mirëpo, edhe historianët antikë e vërtetojnë lashtësinë etnike të shqiptarëve në Epir, prandaj ajo është e shqiptarëve toskë, e cila gjendet në jug të Janinës. Gjithashtu, Çamëria dhe Labëria janë tokat e shqiptarëve toskë. Në krahinën e Prevezës, të Nartës, të Janinës, të Kaninës ka shumë pak njerëz që flasin gjuhën greke (shumica janë të kombësisë shqiptare).
Është i njohur fakti se të gjithë vendasit e këtyre vendeve janë shqiptarë, prandaj nuk është e drejtë që arritja e grekëve për t’i shtënë në dorë këto vise shqiptare as edhe e drejtë publike sipas ligjeve dhe të së drejtës ndërkombëtare. Përkundër një realiteti të tillë, qarqet sunduese të Greqisë përsëri i shikojnë këto çështje nën prizmin kinse të drejtësisë, të sinqeritetit dhe të ndërgjegjes. Më në fund, shpresohet se Porta e Lartë dhe shtetet e tjera evropiane nuk do t’u japin të drejtë sllavëve për të pushtuar viset e Kosovës e as të Greqisë për marrjen e Epirit, por ekziston frika se çështja përsëri do të ndodhë në të kundërtën që ato vise të banuara me shqiptarë, sikurse ato në Mal të Zi, në Serbi, në Maqedoni, sikurse pretendohet nga qarqet sunduese të shteteve ballkanike, do t’u shkelen të drejtat e tyre nacionale dhe politike. Atëherë, kjo popullsi do të mbetet e robëruar nën sundimin e shteteve ballkanike, e për këtë gjë ka shumë kohë që këto shtete janë duke bërë intriga dhe shpifje kundër popullit shqiptar. Grekët, gjatë shekujve kanë luftuar kundër këtij populli, por edhe tash në shekullin tonë mendojnë të bëjnë helenizimin e tyre, por prapë po e përsërisim fjalën se ne shqiptarët, duke pasur besim të plotë në sinqeritetin dhe drejtësinë e Portës së Lartë dhe të qeverive evropiane, shpresojmë se ato qeveri do t’i mbrojnë të drejtat e shqiptarëve, prandaj këtë drejtësi-ndihmë e presim në mënyrë të qetë.
Nëse Porta e Lartë vjen në situatë të vështirë dhe bie në presionin e Fuqive të Mëdha evropiane dhe të shteteve ballkanike, atëherë patjetër viset shqiptare do të pushtohen. Mirëpo, duhet ditur se i tërë populli shqiptar do të luftojë kundër pushtuesve të tyre, dhe më në fund edhe kundër Portës së Lartë, edhe sikur të mos mbetet gjallë asnjë njeri, për të mos lejuar që atdheu ynë i lashtë të bjerë nën sundimin e pushtuesve të huaj. Lëvizja jonë kombëtare-politike, dhe ne vëllezërit tanë atdhetarë, nuk do t’i lëmë në dorën e robërimit dhe të skllavërisë. Padyshim që do të bëjmë përpjekje maksimale që kombi shqiptar mos t’i ekspozohet zhdukjes fizike. Kësaj çështjeje, duke i kushtuar kujdes të posaçëm, në emër të atdhetarëve shqiptarë dhe në emër të humanitetit si dhe të civilizimit njerëzor, këtë çështje problematike ua bëj me dije diplomatëve dhe politikanëve të botës (Nënshkrimi i deputetit të Janinës, Abdyl (Frashëri – I. R).

Iljaz REXHA

THE MEMORANDUM OF THE ABDYL FRASHËRI AGAINST THE TREATY OF SAN STEFANO

Summary

The memorandum which were sent to the Governments of the European Powers and Government to the Sublime Port of the Ottoman Empire against the treaty of San Stefano on April 1878. The Albanian League of Prizren was constantly stressing the need for friendly relationships between Albania and other neighboring countries. In the proclamation of May 1878 declared: We very want to live in peace with our neighbors: Montenegro, Serbia, Greece and Bulgaria. We do not want anything from them, but we are determined to defend everything that belongs to us. So, Albanian territories should be given to Albanians.

*Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 2, Pranverë-Verë, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

[1] Aktet e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, 1878-1912, përgatitur nga Stefanaq Pollo – Selami Pulaha, Akademia e Shkencave të Shqipërisë, Instituti i Historisë, Tiranë 1978.
[2] Abdyl Frashëri, Yanyadan mektub, “Basiret” gazetesi, 21 prill 1878, nr. 122, Beledije Kütüphanesi, Istanbul.
[3] “Basiret”, nr. 122.
[4] J. Hadzivasiljesviç, Arbanaska Liga, Beograd, 1909, f. 77.
[5] Süleyman Külçe, Osmanlı Tarihinde Arnavudluk, Izmir, 1944, f. 250.
[6] Basbakanlik Arsivi, Meclis-i Meb-usan, Istanbul, 1293 H (1878), Zabit Ceridessi, Devre, 2 cild, Ictima 1, f. 144-145.
[7] Meclis-i Meb-usan, vep. e cit., f. 145.
[8] Basbakanlık Arşivi, Dis Isleri Bakanligi, dokument nr. 41.
[9] Dis Isleri, ve Bakanligi, dokument, nr. 78, Iljaz Rexha, Komiteti i Stambollit, Vjetari i Arkivit të Kosovës, nr. X-XI, Prishtinë, 1979.
[10] Raporti i ambasadës italiane në Stamboll, dërguar Ministrisë së Punëve të Jashtme në Romë, më 22 korrik 1910. Fotokopja gjendet në Arkivin e Kosovës në Prishtinë.
[11] Iljaz Rexha, Lidhja Shqiptare e Prizrenit në dokumente osmane, 1878-1881, Arkivi i Kosovës, Prishtinë, 1878.

Nuk luftova për arabë, po për Mesxhidi Aksanë

21/01/2012 Lini një koment

Agim B. GASHI

~ ABDURRAHMAN ARNAUTI (LLAPASHTICA) ~
NUK LUFTOVA PËR ARABË, PO PËR MESXHIDI AKSANË

Abdurrahman Arnauti (Llapashtica)

Hoxhë Abdurrahmani u lind në vitin 1900 në fshatin Llapashticë të Epërme të Llapit nga një familje bujare dhe atdhetare. Mejtepin e kreu në fshatrat Obrançë dhe Llapashticë dhe e vazhdoi në Prishtinë te dijetari i njohur H. Hamdi Efendiu.

Në moshën 21-vjeçare shkoi në Turqi për t‘u shkolluar edhe më tutje, por për arsye të njohura familjare u kthye sërish në Kosovë.

Në vitin 1927 u detyrua që të kryejë shërbimin ushtarak në armatën jugosllave. Dhjetë vjet më pas, për arsye represive të regjimit të atëhershëm, shiti gjithë pasurinë dhe u shpërngul në Turqi, duke shkuar njëherë në Stamboll, Ada-Pazar, Bursë dhe Adanë.

Me familjen katër anëtarëshe, më 1944 doli në Siri. Vajzën e martoi me një turk nga Halepi, me qëllim që ta marrë me vete ngado që të shkonte.

Në vitin 1946 filloi lufta në Palestinë. Ai mori familjen dhe i vendosi në Jordani. Dhëndrin dhe vajzën, si dhe të birin e tyre i la në Aman, përderisa vet, pasi që rehatoi të afërmit, u kthye dhe iu bashkëngjit luftës së palestinezëve. Me vete kishte marrë edhe gruan, e cila do t‘i shërbente edhe për fshehjen e armëve.

Menjëherë më pas, në qytezën Rriha u bastisën nga një kontroll i ushtrisë angleze, duke ia konfiskuar armët. Atë e arrestuan së bashku me grua. Gruaja u burgos në Rriha, ndërsa hoxha u dërgua në Jerusalem për të vuajtur burgun.
Pas këtij rasti, i biri i tij Aliu, i cili ishte vetëm 14-vjeçar, duke mos ditur se si t‘ia bënte, meqë gjuhën nuk e njihte, por nuk kishte as nënshtetësi, vendosi të këshillohej me këshilltar të asaj kohe të Jordanisë. Pavarësisht mundit të Aliut, ai nuk gjeti ndihmë askund. Duke mos hequr dorë për lirimin e mundshëm të prindërve të vet, ai takohet me një plak, i cili e këshilloi që të shkonte tek mbreti Abdullah. Aliu, meqë nuk kishte rrugëdalje tjetër edhe bëri ashtu siç e kishte këshilluar plaku. Dy-tri hera kishte shkuar së koti, pasi as që nuk kishte paralajmëruar vizitë tek mbreti. Jo vetëm kaq: ai ishte vetëm 14-vjeç!

Herën tjetër Aliu filloi të qante pranë mbretërisë. Një rojtar e pyeti se ç’hall kishte?! U mor vesh me të disi dhe rojtari kishte hyrë tek mbreti për t‘i treguar për rastin i cili po e priste. Fati kishte dashur që mbreti të tregohej i mëshirshëm dhe e lejoi Aliun e ri të hynte tek ai dhe t‘i rrëfente problemin e tij.

Duke dhënë selam Aliu kishte hyrë në dhomën e mbretit. la kishte puthur dorën dhe mjekrën. Kur i kishte treguar se nuk te arabishten, mbreti e kishte udhëzuar të fliste turqisht, ngase edhe ai .vet e fliste këtë gjuhë.

Duke ia treguar historinë, dhe duke mos fshehur asgjë, pra duke i thënë se cili kishte qenë qëllimi i babait të tij, që të luftonte në emër të Zotit, mbreti i kishte premtuar se nënën do t‘ia lironin së shpejti, ndërkaq të atin do të shihte se çfarë mund të bënte për të.

Pas tri javësh nëna u kthye në shtëpi. Hoxha nuk shihej gjëkundi.
Aliu nuk prante të kërkonte nga mbreti lirimin e të atit. Dhe, mbreti kishte realizuar premtimin e tij; kishte ndërmjetësuar tek gjenerali anglez dhe, pas tre muajsh, liroi edhe babain e Aliut – hoxhë Abdurrahmanin.

Hoxha pas lirimit ishte njoftuar me mbretin, kishin shkëmbyer llafe dhe në fund kërkoi leje që të shkonte prapë në luftë tek palestinezët. Ai e lejoi, ndërsa hoxha iu bashkëngjit ushtrisë palestineze dhe u ngarkua për mbrojtjen e Mesxhid Aksasë. Si vendbanim kishte zënë shpellën e njohur me emrin Sahertulla.
Në këtë shpellë ai banoi tri vjet. Më 1949 Palestina u nda me kufij artificialë. Hoxha gjatë këtyre vjetëve ishte dalluar si luftëtar i zoti dhe komandant i aftë. Pas luftës e lutën që të rrinte dhe i ofruan pozita të larta. Ai nuk pranoi, duke thënë se nuk kishte shkuar që të luftonte “për kapital”, por të luftonte për Mesxhidin Aksanë, duke thënë se “unë jam fakir” (el fakir meallah).

Për një kohë ai mbeti si imam i ushtrisë.

Arabët dhe shtetet e tjera përreth e nderuan hoxhën; e ndihmuan, por ai nuk e pranonte ndihmën si shenjë mirënjohjeje, por kërkonte që t‘ia mundësonte (t‘ia jepnin vizën) të shkonte të kryente Haxhin. Hoxhës iu bë e mundshme që së bashku me familjen të kryente Haxhin. Pas kryerjes së këtij obligimi, ai prapë u kthye në Jordani. Me t‘u kthyer kërkoi që ta lejonin të vizitonte të gjitha shtetet arabe islame. Ai e mori vizën për 42 shtete, që nga India e deri në Egjipt. Nga Az‘hairi (universiteti i parë në botë) mori lejen që të jepte sairvajz nëpër të gjitha shtetet.

Në vitin 1951, në Aman, rastësisht, u takua me Rexhep Ozanën, i cili ishte nga Gjilani. Lidhur me takimin, Rexhepi kishte thënë:

“Isha duke ndenjur para një xhamie në qendër të Amanit. Nga xhamia doli një hoxhë, për të cilin thashë që nuk është as arab e as turk, dhe iu drejtova në gjuhën shqipe. Ai, i habitur më tha, kush jeni ju që më flisni shqip? I tregova që jam një shqiptar nga Kosova dhe u përqafuam gjatë e fort. Më mori, më dërgoi në shtëpi të vet dhe biseduam disa ditë radhazi. Hoxha më tha se nuk dinte asgjë për vendin e tij, për të afërmit për më shumë se 10 vjet. Më tha se atje kishte vëllain dhe motrat, dhe duke qenë se ndërkohë ishte zhvilluar Lufta e Dytë Botërore, e dinte se mund të kishin ndodhur dëme të mëdha. Kam dëgjuar, thoshte hoxha se, janë bërë masakra të mëdha kah Llapi. Por, duke e njohur mirë luftën që ishte bërë në Kosovë, i thashë se, pavarësisht se në Llap është luftuar shumë, atje njerëzit kanë shpëtuar bukur mirë. Hoxha më kërkoi t‘i tregoja adresën postare të asaj Jugosllavie me qëllim që të niste ndonjë letër”, tregon Rexhep Ozana.

Ai mori letrën e shkroi në eskiturqishte, e dërgoi dhe i la amanet kryetarit të zyrës së vendit. UDB-ja nuk e lejoi letrën që të shkonte në adresën e duhur derisa e verifikoi mirë se kush qenka ky Abdurrahman Ibën Hajdari. Më pas letra i arriti vëllait të hoxhës, Isufit, i cili me të pranuar letrën ishte gëzuar shumë për të, meqë nuk kishte dëgjuar asnjë lajm për të asnjëherë. Familja ia ktheu letrën dhe komunikimi filloi të funksionojë.

Në vitin 1952 ai vendosi që të vizitonte Kosovën. U bë jehonë e madhe dhe pritje që nuk mbahet mend. Mirëpo, krahas mikpritjes që i bënë, hoxha u kritikua për gjykimet e ashpra që i bënte në vend për pirjen e duhanit, ngase ai ishte kategorik se duhani është shumë i dëmshëm dhe rrjedhimisht haram.

Në vitin 1953 me tërë familjen shkoi në Medinë, por nuk mundte të binte dakord me njerëzit e vendit lidhur me përmbajtjet e derseve. Duke qenë kështu, ata e lejuan që të jepte ders vetëm me program, mirëpo hoxha kishte qenë i vendosur dhe nuk dëshironte që ta kufizonin lidhur me temat që i kishte në mend t‘i ligjëronte. Në Medinë ai e la vajzën Mejremen dhe dhëndrin. Sot e asaj dite Mejremja është gjallë, e cila ka 6 djem dhe 4 vajza.

Prapë, në vitin 1959 u kthye në Aman. Po në të njëjtin vit ai e bëri edhe një vizitë në Kosovë. Duke mos e ditur se situata politike ishte ashpërsuar, ai kërkoi që të vizitonte Shqipërinë. Lidhur me kërkesën që kishte për të shkuar në Shqipëri, ai dëshironte që t‘i kryente disa amanete që kishte marrë nga disa talebe të Kajros. Por, fatkeqësisht, në mesin e njerëzve që ishin prezent kishte edhe shërbyes të pushtetit të atëhershëm jugosllav, të cilët e lajmëruan atë se ai “dëshironte të bashkonte Kosovën me Shqipërinë” dhe UDB-ja iu vu prapa e tërbuar. Ndër ditët që e kërkonin, një agjent malazez, i cili kishte marrë detyrë që ta përcillte, hoxha kishte shkuar në Sarajevë. Duke u kthyer nga Sarajeva, posa zbriti nga treni në Fushë-Kosovë, atë e ndaloi UDB-ja dhe e mbajti 6 orë në pyetje. I dhanë ultimatum që brenda 12 orëve të largohej nga Kosova duke i thënë se nuk është i mirëseardhur më në këtë vend.

Në vitin 1967, duke qenë se kishte ndërruar pak gjendja për të mirë, meqë kishte rënë sistemi i Rankoviqit, në konsultim me konsullata, ai vendosi që edhe njëherë t‘i mësyhej Kosovës. Mirëpo, kësaj radhe, në ditët që mbërriti në Kosovë, Izraeli kishte sulmuar edhe njëherë Palestinën dhe hoxha menjëherë u kthye.

Më 1969 hoxha vizitoi për herë të fundit Kosovën, duke i lënë të mallëngjyer të gjithë të afërmit dhe njëkohësisht duke lënë gjurmë të pashlyeshme nga fjalimet e tija lidhur me kombin dhe fenë.

Pas kësaj, mbreti saudit e përzuri përgjithmonë nga Arabia Saudite dhe ai ishte mërzitur shumë. Hoxha kërkoi nga një ministër i atëhershëm i Jordanisë, Talati, që të intervenonte disi tek mbreti për të bërë edhe njëherë haxhin dhe që të hallashtisej me atë pjesë të familjes që i kishte mbetur në Medinë. Ministri ia bëri këtë të mirë dhe shkoi në Arabi për të ndërmjetësuar që hoxha të lejohej që edhe njëherë të vizitonte këtë vend. Lejen e mori me kushte që të mos bënte trazira me derset e tija që ata i quanin “provokative”.

Ministri Talat ia tregoi kushtet hoxhës, duke e lutur atë që t‘u përmbahej kushteve të parashtruara dhe i tha se do t‘i paguante njërën anë të rrugës. Për hir të familjes, ai i kishte përpirë kushtet. Ky kusht, që të mos mbante derse për të ishte i rëndë. Kjo ishte vizita e tij e fundit në vendin e shenjtë islam.
Në mars të vitit 1975, hoxha ndërroi jetë në Jordani. U varros me nderime të larta ushtarake në varrezat e kryeqytetit Jordanez, në Aman. Në këtë qytet ai la pas djalin Aliun, i cili kishte 2 djem dhe një vajzë. Edhe Aliu ndërroi jetë në të njëjtin vend në vitin 1988.

Marrë nga revista “DITURIA ISLAME”, Nr. 194, Prishtinë.

Islam Vrioni, një nga pionierët e shkollave shqipe

20/01/2012 Lini një koment

Bedri TELEGRAFI

ISLAM VRIONI, NJË NGA PIONIERËT E SHKOLLAVE SHQIPE

Bedri Telegrafi

Më 17 prill të vitit 1941 në moshën 76-vjeçare vdiq në fshatin Çiflik të Lushnjës, atdhetari dhe një nga pionierët e shkollave shqipe të Beratit, Islam Vrioni.
Qeveritarët dhe shtypi i kohës e kaluan në heshtje dhe me indiferentizëm këtë ngjarje jo të zakonshme, ndërsa populli i Beratit dhe qarqet patriotike shqiptare e përjetuan me dhimbje.
Katër muaj më vonë, studenti i Medresesë së Përgjithshme, Vexhi Buharaja ngriti zërin e protestës kundër indiferentizmit dhe shpërfilljes ndaj kësaj figure të shquar.
“Islam Beu, shkruante autori në njërën ndër gazetat e kohës, u harrua si edhe patriotët e tjerë, lëre qeverinë, po të ashtuquajturit shkrimtarë mendjelehtë, si nuk gjetën aq kohë saqë t’i kushtonin pendën e tyre veprës së tij. Jeta e Islam Beut është jeta e një patrioti të vlefshëm jete plot përpjekje, vuajtje, therori e veprime të gjalla për të mirën e atdheut që i fali jetën dhe bukurinë e shpirtit. Islam Vrioni i pastër shpirtërisht ishte simboli i një veprimi të paprerë dhe i një ideali të lartë.
Jeta shprehet me idenë dhe ideja me jetën për të lindur idealen e lartë. Le ta ndjekim patriotin e shquar të Beratit në udhën e jetës së tij të ëmbël për çështjen shqiptare. Ndiqeni Islam Beun dhe do ta gjeni herë duke u përfytur për çështjen e shqipes, herë në shtëpi të futura duke iu mësuar shqipen djemurisë së asaj kohe bashkë me Babë Dudë Karbunarën; herë në vuajtje, herë në male, herë në mbledhje e kuvende së bashku me Dervish Himën, Aqif Elbasanin, Ali Korçën etj.”
Dy vjet para vdekjes, Islami e kish porositur Vexhinë: -Dëgjo, biri im! Dashuria për Atdhe është një instinkt natyror që s’mund të ndahet nga njeriu. Njeriu me këtë lind, me këtë rron dhe me këtë vdes.
Kjo moto e kish frymëzuar, drejtuar, udhëhequr dhe i kish dhënë forca titanike shpirtërore Islam Vrionit në vazhdimësi e në çdo sferë të jetës.
Në vitin 1875, në Berat, u takuan dy burrat e mëdhenj të kombit, Kostandin Kristoforidhi dhe Hasan Tahsini, që së bashku me patriotët beratas shqyrtuan mundësinë për fillimin e mësimit të gjuhës shqipe. I ati i Islamit, Asllan Vrioni, vuri në dispozicion të Babë Dudës një dhomë të shtëpisë së tij në lagjen Murat Çelepi, ku filloi të marrë mësimet e para të shqipes edhe djaloshi Islam Vrioni.
Mbas Kongresit të Berlinit, çështja shqiptare vihet në pikëpyetje dhe Lidhja Shqiptare e Prizrenit inicioi dhe frymëzoi protestat e mbarë shqiptarëve për mbrojtjen e çështjes kombëtare.
Edhe pse i vogël, 13-14 vjeç, Islam Vrioni mori pjesë në mbledhjet dhe mitingjet masive që organizoi Dega e Lidhjes së Prizrenit nën drejtimin e patriotëve Mehmet Ali Vrioni dhe Dhimitër Kolea. Këto mitingje e protesta si dhe gjithë veprimtaria politiko-ushtarake e Lidhjes lanë gjurmë të pashlyeshme në shpirtin e formimin e tij si patriot dhe veprimtar i lëvizjes për arsimin kombëtar. Në moshën 18-vjeçare ai filloi t’u mësonte fshehurazi fëmijëve beratas të lexonin e të shkruanin gjuhën amtare me alfabetin e Stambollit.
Të përkushtuar e të angazhuar tërësisht ndaj kësaj çështjeje e gjejmë përsëri atë në gusht të vitit 1908, në hapjen e dy shkollave shqipe në qytetin tonë, përsëri përkrah Babë Dudës e Sulo Resulit. E shohim si mësues në shkollën pranë Kullës së Sahatit në lagjen Murat Çelepi. Ish-nxënësit e tij që kanë jetuar deri në vitet 60-70, flisnin për pasionin e tij dhe që paralel mësimdhënies, zhvillonte punë edukuese në drejtim të brumosjes së tyre me ndjenja atdhetare. Në vitet 1900 deri në shpalljen e pavarësisë, kur lufta për gjuhën e kulturën kombëtare pasohet nga veprimet ushtarake me armë në dorë, Islam Vrionin e gjejmë përsëri në aktivitet intensiv.
Në përgjigje të Komitetit të Shqipërisë themeluar në Manastir me kryetar Bajo Topullin, edhe në Berat krijohet një degë e këtij komiteti, i cili organizoi furnizimin me armë e municione luftarake të çetave që luftonin për liri në krahinat e Beratit dhe Oparit, por pa ndërprerë punën e tij për Shkollën Shqipe. Gjatë kësaj periudhe shtëpia e Islamit u bastis disa herë nga autoritetet osmane. Në vitin 1911, ai rrëmbeu pushkën e doli maleve duke vendosur lidhje e bashkëveprim me çetat e patriotëve të Oparit, Skraparit dhe Elbasanit. Me qëllim përhapjen e flakëve të kryengritjes edhe në Shqipërinë e Jugut, më 22 korrik 1912, në përgjigje të Kuvendit të Grecës, u mbajt Kuvendi i Sinjes, i cili ndriçoi dhe i dha hov gjithë veprimeve luftarake në Shqipërinë e Jugut duke vendosur lidhje dhe bashkërendim me veprimet luftarake që zhvilloheshin në Shqipërinë e Veriut.
Islam Vrioni ishte një ndër nismëtarët kryesorë për mbajtjen e këtij kuvendi. Atij iu ngarkua detyra e komandantit të çetave për të siguruar rrugëkalimet nga do të vinin 49 delegatët e këtij kuvendi si dhe për të thyer përpjekjet e forcave osmane në pengimin e zhvillimin të kuvendit dhe arrestimin e delegatëve të tij. Në emër të kryengritësve të Jugut dhe me cilësinë e zëv/kryetarit të kryengritjeve në këtë rajon, më 8 gusht 1912, nga qyteti i Fierit që ndodhej në duart e kryengritëse, ai u dërgon telegrame komiteteve të Shqipërisë së Veriut, ku njofton se në Jug kryengritja ishte e organizuar mirë dhe populli ishte ngritur në luftë e do e vazhdonte atë deri në çlirimin e gjithë vendit për të cilin ai dha kontributet e veta deri në shpalljen e pavarësisë. Mbas ngritjes së flamurit në Vlorë, ai, në udhëheqje të patriotëve beratas, ngriti në sheshin qendror të Beratit flamurin kombëtar pa përfillur kundërshtimet e prefektit dhe të komandës së armatës turke.
Në aktivitet të plotë e gjejmë Islam Vrionin për konsolidimin e shtetit të ri shqiptar. Në vitin 1914 ai zgjidhet nga populli i Beratit komandant i vullnetarëve që luftuan për mbrojtjen e qytetit nga bandat shoviniste greke, që zhvilluan dy inkursione ndëshkimore kundër popullsisë. Në vitin 1915, ai e cilësoi Esat Pashën si tradhtarin më të madh në historinë e popullit shqiptar. Me hyrjen e forcave esadiste në qytet, agjentët e Pashait famëkeq u përpoqën ta shtinin në dorë e dënonin rreptësisht patriotin beratas e në pamundësi të realizimit të këtij qëllimi, e dënuan me vdekje në mungesë.
Në situatat e reja të Luftës së I Botërore dhe mbas Kongresit të Lushnjës, Islami renditet e vepron aktivisht në krah të forcave demokratike përparimtare, pjesëmarrës dhe nismëtar i mitingjeve madhështore të zhvilluara për mbrojtjen e çështjes dhe tërësisë së tokës shqiptare. Në vitet 1920, me iniciativën dhe nën drejtimin e Islam Vrionit filloi të botohej në Berat gazeta “Ideja Kombëtare”. Duke qenë e para gazetë e botuar në Berat, ajo luajti rol të rëndësishëm në shërbim të çështjes kombëtare.
Si kryetar bashkie në vitin 1924, ai foli para popullit të qytetit të mbledhur në një miting dhe mbështeti fuqishëm fitoren e forcave demokratike. Mbas vitit 1924 ai tërhiqet nga politika, jo se i shteruan energjitë, jo se i mungonte dëshira për t’i shërbyer atdheut, por sepse ngjarjet morën zhvillime e drejtime që binin në kundërshtim me aspiratat dhe mentalitetin e tij si demokrat përparimtar. Ai inspironte një shoqëri ku të sundonte drejtësia hyjnore.
Në periudhën pasuese e deri në fund të jetës ai vazhdoi t’i shërbejë popullit dhe atdheut në fushën e dijes. Për këtë qëllim ai shfrytëzoi njohuritë e thella që kish marrë në fakultetin e shkencave politike të Stambollit. Ai gjithashtu ishte njohës i mirë i shumë gjuhëve të huaja (arabisht, turqisht, persisht, greqishte e vjetër, frëngjisht), siç ishte po ashtu njohës i thellë i filozofisë, i artit dhe literaturës së tyre, njohës i mirë i filozofëve dhe njerëzve të letrave si Platoni, Sokrati, Ibn Rushdi (Averroes), Farabiu, Konti, Sadiu, Firdeusi; hulumtues dhe studiues i Nezim Beratit, Sulejman Nebiut, Omer Sadiut (që të tre beratas), Deradës, Naimit, Fishtës, Ali Asllanit, Lasgush Poradecit etj. Dijet e tij në këto fusha i vuri në shërbim të lexuesve shqiptarë. Si letrar ai shkroi prozë artistike me elegancë e shpirt artisti. Nëpërmjet vjershave satirike mbante qëndrim kritik ndaj ksenofobisë që karakterizonte disa shqiptarë të shkolluar jashtë vendit.
Islam Vrioni renditet ndër penat më të fuqishme që ka shkruar nëpër faqet e revistave islame të kohës si “Zani i Naltë” dhe “Kultura Islame”. Në shkrimet e tij ai bashkon ndjenjën e atdhetarisë me atë të besimit islam. Argumenton se besimi islam i bashkoi, i qytetëroi, i kulturoi dhe i arsimoi shqiptarët. Mbi të gjitha argumenton se ky besim ngjizi në shpirtin e shqiptarëve dashurinë për atdhe nën moton se kjo dashuri vjen nëpërmjet besimit.
Ndaj jetës dhe veprës së Islam Vrionit u hesht dhe vazhdoi të heshtej gati prej 60 vitesh. I biri i tij, Memdui, që e trashëgoi veprën e tij nuk mundi ta publikoi. Ai vdiq në kampet e diktaturës duke punuar moçaleve të Tërbufit dhe Maliqit. Vepra dhe jeta e Islam Vrionit ende mbetet një visar i hedhur në fund të një oqeani. Jo rastësisht jetën dhe veprën e tij për 60 vjet e mbuloi pluhuri i heshtjes dhe i harresës.
Nëpërmjet këtij shkrimi bëhen përpjekje modeste për të hequr sadopak nga shtresa e trashë e këtij pluhuri.

Marrë nga faqja: http://www.dritaislame.al/?p=3679

Një udhëtim nëpër Elbasanin e minareve

19/01/2012 Lini një koment

Ben ANDONI

NJË UDHËTIM NËPËR ELBASANIN E MINAREVE

Ben Andoni

Ka humbur ‘shkëlqimi’ i dikurshëm i Elbasanit të ish-Perandorisë Osmane dhe ai sharmi i paqtë oriental i qytetit, ku qyteti mbizotërohej nga harmonia e minareve pa fund. Tashmë është një qytet i thjeshtë dhe ‘sërish i paqmë’ prej kaosit urban, që karakterizon qytetet shqiptare të pas viteve ’90, ku përzihen stile arkitektonike gjysmake. Pranë tyre, besimtarët myslimanë të qytetit, shkojnë për çdo ditë të falin kohët e tyre…në disa nga objektet e kultit më të vjetra në vend

Faiku, shtriq këmbët i qetë. Një plak, me sy të kaltëreme, e ndjek përbri duke pritur se çdo t’i kumtojë. Të dy bisedojnë mbase rreth disa suresh kuranore, por plaku duket se e dëgjon me shumë vështirësi. Hepon kokën shpesh. Faiku është mesoburrë, ndërsa burri tjetër, i ka kaluar të shtatëdhjetat. Duhet të ketë qenë shumë i bukur dhe nga qëndrimi duket i denjë në besimin e tij. I marr leje të fotografoj xhaminë një djali të ri dhe i kërkoj të takoj Imamin. Djali, që sapo ka mbaruar lutjen, ngre supet dhe vesh këpucët për t’u larguar. Imami s’është. Do të vijë në kohën e duhur në kohën e faljes! Më parë s’mundet. Është pak lagështirë dhe në këto ditë të freskëta qershori, që ndjekin ditët e mëparshme me të nxehtin afrikan, gjërat të pështjellohen disi. Faiku mban në kokë taçin e besimtarit, kurse plaku e vështron si i nemitur. Dua të shkoj drejt tyre…

Intermexo1

Ata që shkruajnë historinë e kanë pagëzuar çdo qytet me një emër të veçantë. Kësisoj Elbasanin e kanë quajtur “Darug Shuara”, d.m.th shtëpia e poetëve, Kjo xhami ngjan me një tempull me shumë shije shpirtërore. Brenda është e mbushur me peksimet për ushtrinë myslimane , e cila përgatitet të niset për në Kotorr të Venedikut…
…Elbasani ka dyzetë e gjashtë xhami, ndër të cilët xhamia më e vjetër është ajo e Fatihut, mbi portën e Kalasë. Në mes të Kalasë është xhamia e Gazi Sinan Pashës, një ndërtesë e madhe, por e vjetër dhe përdhese. Faqja e jashtme e të gjitha mureve të saj është e mbushur me vjersha, lavdërime e urdhra profetikë, të shkruara nga çdo udhëtar e shëtitës, i ardhur nga Arabia, Persia e Rumelia me dorën e vet me bukurshkrim. Po të mblidhen këto mbishkrime formojnë një vëllim të madh. Çdo poet e ka banimin në këtë xhami, muret e të cilës kanë një shkëlqim nga lyerja. Edhe unë, sipas zakonit, shkrova këtë rresht: këtë e ka shkruar shëtitësi i botës Evlija më 1081.

Tek Xhamia mbret

Duhet të kem këtë ndjesi, por nuk e di ku e ka lënë shënimin Çelebiu i madh. Dua të hamendësoj dhe e di që shpresoj kot. Mbase po të ishte Imami, do të më thoshte diçka. Mendimet ikin dhe vinë shpejt aty bash në xhaminë që përmend udhëtari i famshëm i perandorisë. Faiku më bën shenjë të afrohem në hajat. Kjo është xhamia më e njohur e qytetit dhe aktualisht më e vjetra, që mbahet në këmbë. Ndërsa mundohem t’u afrohem burrave, djali i ri, që sapo i ka veshur një palë atlete, ma bën me shenjë të heq këpucët…Ka të drejtë. I heq. Duhet të respektoj ritualin, që e di në fakt bajagi mirë. Ka shumë sharm oriental në kalanë e Elbasanit, por para xhamisë mbret, nuk ka ndonjëgjë aq të veçantë. Edhe pse kohët e reja, vetëm e kanë shëmtuar kalanë, në rrugët e të cilës ecin qytetarët e sotëm. Jo shumë larg prej këndej, fare pak metra më tutje ka qenë dhe xhamia e parë në qytet. E ashtuquajtura Xhamia e “Sulltan Fatihut” besohet të jetë ndërtuar më 1466 dhe është bash e dyta në vjetërsi pas asaj të xhamisë së Kuqe në Berat, e cila u ndërtua madje edhe para pushtimit osman të Shqipërisë…diku nga fundi i shekullit të XIV. Për të kuptuar rëndësinë duhet të dihet se nisja e ndërtimit të xhamive filloi të bëhet shumë pas shekullit të XV dhe më shumë XVI, kohë kur edhe filloi konvertimi në masë i shqiptarëve. Për hir të së vërtetës, me kalimin e kohës, do të ishin pikërisht Xhamitë, ndërtesat publike të karakterit osman dhe tregu, të cilat u bënë objektet fillestare që kompozonin qendrën e qytetit dhe kthesën e fytyrës urbane shqiptare. Kjo xhami e thjeshtë me hajat dhe pa kupolë është një nga krenaritë e vendasve. Në fakt, të gjitha xhamitë e qytetit kishin një harmoni, e cila lidhej me gjatësinë dhe dekorimet e minareve, që atëkohë rrallë e gjejë në ndonjë qytet tjetër. Dy burrat e ndjejnë, seriozitetin instiktiv ceremonial, dha ma bëjnë me shenjë t’u afrohem më shpejt. “Hajde se rob i Allahut”, je më inkurajon, burri që quhet Faik. Kronisti turk Evlija Çelebiu e emërton xhaminë si të Gazi Sinan Pashës e viti 1492 dhe të kuptosh rëndësinë duhet të dihet se është bërë bash aty ku kalonte dikur Vija Egnatia. Teknikisht ajo përfaqëson tipin e faltores me sallë të mbuluar me çati druri dhe hajat përpara hyrjes, sipas specialistit Aleksandër Meksi. “Xhamia e poetëve” përmblidhte në muret e saj vjersha, lëvdata e fjalë të rralla profetike nga poetët dhe udhëtarët e shumtë të cilët mblidheshin nga të katër anët e Perandorisë. Sipas Çelebiut, në muret e saj kishte aq shumë mbishkrime sa mund të formohej një vëllim i tërë me plot 1500 faqe. Nga ajo që thotë literatura besohet se ndërtimi i saj lidhet me emrin e Sinan Pashë Biçakçiut, i cili ka qenë në shekullin e XVI, rreth vitit 1506-1596. Në literaturë përmendet si oficer pallati në kohën e Sulltan Sulejmanit të Madhërishëm dhe më tej edhe guvernator në Gaza e Tripoli. Në këtë kohë janë edhe xhamia e Lepurit , xhamia e Sinan Beut, Xhamia e Tabakëve,xhamia e Beqarëve dhe 20 medrese.

Burrat tregojnë se janë të ngeshëm. Mbasi marrin të gjithë informacionin e nevojshëm të gjeneraliteteve të mia, më ftojnë të ulem pranë. Në pak minutat kanë mundësi të marrin gjithçka që mundem t’u jap. Nga ata asgjë e veçantë. E kisha marrë me mënd se janë zhgënjyes. Plaku, më rrëfen se nuk është fare këtej dhe është nga Shën Gjergji. Nuk di shumë gjëra. Kur filloj të bëj fotot, ai heq një kapë dhe vendos taçin e besimtarit. Sytë e kaltëreme i kanë humbur dritën dhe tash duket si një bojë e shplarë akuareli. Përbri, Faiku ‘e tepron’ dhe fillon të më bëjë propagandën e besimtarit. I ka bërë përshtypje Maqedonia dhe më thotë se ka qenë disa vjet atje. “Atje po,- më thotë, atje është besimi i vërtetë”. Edhe këtu i them. Të gjithë njerëzit që janë afër kalasë e falin këtu …Ndërkohë, Faiku fillon e më tregon një histori të religjionit ashtu si mund ta dijë vetëm ai. Por…. Ndjesia e poetëve s’është asgjëkundi. As sharmi i vërtetë i xhamisë mbret. Afrohen dhe dy burra të tjerë, të veshur shumë pastër. Me njërin bëj shaka, se i them që me aty fytyrë duhet të ketë qenë boksier. Burrat më thonë se janë falur gjithnjë dhe madje që të gjithë myslimanët që janë afër Kalasë, e falin këtu. Askush nuk më thotë se çdo të thotë të falesh këtu. Historia? Ah, historia. Më mirë do t’i drejtohem librave…Me burrat bëhet një muhabet i shtruar dhe janë të ngeshëm. Besimi nuk e njeh ngutin. Dua të iki. Jam zgjuar herët dhe rruga e tmerrshme e Kërrabës më ka troshitur. Jam zgjuar i turbulluar kur më është kërkuar të vi këtu…

Durhami në Elbasan

Të nesërmen në orën tetë u zgjova nga disa goditje të forta në derë. Meqënëse këtu njerëzit ngrihen shumë herët, kujtuan se isha e sëmurë e qenë grumbulluar të gjithë prapa derës sime….
Duke marrë shembull nga mytesarifi, në gjithë Elbasanin më pritën mirë. Madje edhe ushtari që e kërkonim për të na hequr udhë, vinte na nxirrte shëtitje dhe nuk e pranonte kurrsesi bakshishin, duke thënë se ishim miq…
Elbasani ka rreth 10,000 banorë e më shumë se gjysma janë myslimanë. Të krishterët janë ortodoksë, por në vend të paraardhësit shqiptar, është emëruar një dhespot grek, që po bën përpjekje të mëdha për të helenizuar shkollat dhe kjo ka ngjallur pakënaqësi të mëdha. Elbasani anon nga Roma dhe po bëhen përpjekje të mëdha për ngritjen e një kishe dhe shkolle Uniate nën mbrojtjen e Austrisë, ku të përdoret gjuha shqipe…Në Elbasan prekesh nga përpjekjet e mëdha që bëhen për dije e kulturë. Gjen njerëz që pa kurrfarë ndihme japin e marrin me gramatikën frënge e madje gjermane. Ka një numër mjaft të madh njerëzish të shkolluar dhe të ditur, po të merret parasysh fakti se në Perandorinë Turke nuk futen libra nga jashtë, përveçse me kontrabandë ose vetëm pasi të kenë kaluar censurën turke…

Tek Nazaresha

Faiku vazhdon propagandën e tij, që nuk ka të reshtur. Ngatërron historinë dhe besimin dhe fillimin e religjionit mysliman e modifikon sipas mendjes së tij. Mungesa e shkollës së përshtatshme e bën që t’i bëj gjërat lesh e li. E dëgjoj, por se lë të vazhdoj më. I them që duhet të iki. Me burrat ndahem i qetë. Po afron ora, por besimtarët ende s’po afrohen. Shpresoj të gjej diçka më ndryshe drejt Nazareshës. Më parë duhet të kalojmë Kulla e Sahatit, që ndodhet në të majtë të hyrjes në Portën e Kalasë dhe përbën një prej objekteve më simbolike të qytetit të Elbasanit. Kulla e Sahatit me tre kate, që shihet nga të gjitha anët e qytetit, ka një lartësi prej 30 metra dhe planimetri katrore me përmasa 4.3 X 4.3 metra. Ajo është ndërtuar në vitin 1899, por nga të dhënat dokumentare rezulton se Elbasani ka pasur një kullë sahati që në fillim të shekullit të XVII. Madje, janë historianët mendojnë se në të njëjtin vend ku ndodhet Kulla e Sahatit, janë ndërtuar tre të tilla radhazi. E para është bash në shekullin XVII, që e përmend edhe Çelebiu, rrënuar në vitin 1854. Kulla e dytë prej druri është ndërtuar rreth viteve 1865-1869 dhe pas rrënimit të saj është zëvendësuar me kullën ekzistuese në pranverën e vitit 1899. Nazaresha s’është larg por koha dhe gjërat e kanë mënjanuar krejt. Një tabelë e madhe, tek një pallat i shëmtuar tregon se këtu në fillim të vitit ’90, e kanë shfrytëzuar besimtarët për të bërë ritualin e parë fetar. Po të mos jetë minareja e thyer në mes dhe lloji i ndërtimit tepër i kualifikuar, ti nuk do t’i afroheshe Nazareshës. Kuptohet po të mos dije emrin. Sipas një mbishkrimi në murin e saj besohet se është ndërtuar në vitin 1599. Mendohet se e ka marrë emrin e bashkëshortes së një personaliteti të rëndësishëm perandorak osman, i cili e ngriti xhaminë dhe i vendosi emrin e saj. Kjo është xhami e ndërtuar sipas stilit të xhamive sulltanore me kupole dhe hajat. Kjo e Nazareshës, që është respektuar edhe si monument kulture, është në gjendje shumë të amortizuar dhe drejt rrëzimit të minares dhe kupolës. Ndoshta, vendi i saj në jug të qytetit pranë shinave të trenit, e bën më të dukshëm ‘divorcin’ me masën e besimtarëve. Shrpesoja dhe ëndërroja të kishte shumë njerëz. Janë pak besimtarë që vinë, por gjithsesi shpesh e më shumë të rinj. Dy burra japin e marrin para derës. Në fakt minarja është e këputur në mes. Na mbetet shikimi gjatë aty. Bash në hajatin e ngushtë, të dy burrat, kur na shikojnë që afrohemi, fillojnë e lexojnë. Njëri më i ngeshëm që dëgjon dhe tjetri që flet pafund. Ai, që lexon librin e shenjtë, kinse bën edhe indiferentin. Por, në hapësirën e jashtme të kishës, asgjë s’ka rëndësi. Është vërtetë nga ndërtimet më të mahnitshme në Elbasan. E ka ndërtuar një dorë me shumë pretendime. Nga format që janë duket se duhet të ketë vazhduar dhe më tej, sepse në mes të murit duken vendet e mbështetjes së pjesës të trarëve. Burrat na shikojnë më me interes. I qarkohemi xhamisë, kur fotoja është e vështirë për t’u bërë. Ka forma të përkora. Burri tani ngrihet dhe nuk duron pa na treguar se xhamia është e mirë dhe minarja që në kohën e Luftës Italo-Greke s’është rregulluar më. Ndërkohë tjetri ka shkuar për të marrë avdes. Është një nga xhamitë legjendare të qytetit me një emër shumë lozonjar, e cila të krijon një ndjesi të këndshme në vesh. Zoti e di se kur do të rregullohet. Të dy burrat shqetësohen se dikush ka ardhur dhe ka pyetur për rrethimin. I siguroj se jam thjesht për ta parë dhe fotografuar. Këtu kemi pakt. Vinë dhe më ndjekin me interes në një bisedë, ku bashkohemi të tre. Pak minuta më vonë do jem me burrat që nuk i lëvizin as edhe një grimë takijet e tyre dhe që futemi në një diskutim ndërtimor.

Xhamia e Ballijes

Më tej. Burrat më përcjellin, ndërsa njëri më merr leje ngaqë po përgatitet. Po Ballija? Ah..Ballija…Ik andej…Ktheu sërish, ma bën ai që lexonte… E gjitha është pjesë e një legjende. Më e bukura dhe bash e treta në planin tonë ishte Xhamia e Ballijes ose ajo e cilësuara si “xhamia Blu e Elbasanit”, e cila është ndërtuar pas xhamisë së Nazireshës. Studiuesit mendojnë se ajo është ndërtuar në fillim të shekullit XVII, në kohën kur në Perandori kishte shkëlqyer si kryearkitekt Sedefqar Mehmet Aga Biçakçiu. Çelebiu e përshkruan si të ndërtuar më ndërmjet vitit 1608 dhe 1609. Elementë përbërës të saj si salla e faljes, portiku, minareja etj., plotësohen me siluetën e një kupole gjysmësferike me një tambur poligonal tetëkëndor. Elementi më tërheqës i xhamisë së Ballies ka qenë minareja, e cila për nga lartësia, modelimi dhe ballkoni kanë qenë nga elementët e vetme të këtij lloji në Shqipëri. Xhamia e Ballijes ndodhej pranë vendit ku sot është Teatri Skampa. Në veprën e tij, Evlija Çelebiu la të shkruar dhe tekstin e mbishkrimit datues të xhamisë:
..Pas kësaj te tregu është xhamia e Hasan Balliut me këtë shkrim datonjës mbi portë:
I biri i Hasan Balliut e ndërtoi për perëndinë,
Këtë shtëpi të Zotit që i gjason xhenetit.
Lavdi i qoftë Zotit që u ndërtua kjo vepër,
E pranoftë Perëndësia, që s’ka shok tjetër.
Kjo vepër do të jetojë deri në kiamet.
Njerëzit natë e ditë do t’i japin rahmet.
Manasttirliu fëmijëve u caktoi këtë datë,
Dhe ata ndërtuan tempullin që meriton lëvdatë.
Viti 1017.

Pas kësaj është xhamia e re e agait të Biçakçi Zadesë me minare shumë të bukur, ajo e Lepurit, që është edhe kjo shumë e bukur, si edhe xhamia e Sinan Beut me shumë vazhdues pranë gjyqit…

Të tjerat

Jemi ndarë me burrat dhe pse ata duan të më tregojnë më shumë. E kuptojnë dhe vetë se nuk munden më, por edhe se nuk kanë çfarë të rrëfejnë. Për fat, do të jetë thjesht literatura që do të thotë se Elbasani shkëlqen në kulturë dhe në gjërat e Islamit. Nuk e di pse kujtoj fjalët e Abdyl Hamitit II, sipas të cilit “perandoria e tij mbahej nga arabët dhe …shqiptarët”. Dijetarë të shumtë mësonin ndërsa pranë çdo medreseje mësonin shumë të rinj, ashtu si kishte shkolla hafizësh pranë çdo xhamie. Në vitin 1930 rrethi i Elbasanit kishte 117 xhami dhe 148 hoxhallarë. Kjo nuk mbaronte këtu. Elbasani kishte dhe Xhaminë e Pazarit, xhaminë e Agait, xhaminë e Hasan Pashës, xhaminë Hazinadare, xhaminë e Tabakëve, xhaminë e Karavalies, xhaminë e Mulla Tahirit, xhaminë e Qoshes, xhaminë e Sofjanes, xhaminë e Sulejman Pashës, xhaminë Zyrtare, xhaminë e Sulejmanisë jozyrtare, xhaminë e Ollastrës, xhaminë e Hafizit, xhaminë Silashore, xhaminë e Babollës, xhaminë Aledine, xhaminë e Esnafeve etj. Pafund…

Burrat janë qetësuar kur kemi ikur, ndërsa më duhet të shikoj dhe një të fundit. Xhamia e Pashës është bash sot në qendër dhe mu atje, ku kanë bërë një shatërvan që të jep açik shëmtinë e ndërtimit të ri. Përreth pallate pa sistem, që duket sikur e shtrydhin objektin e hekurosur të kultit. Në fakt, kudo ndërtimet e reja nuk i respektojnë gjërat e religjionit. Akoma më e pastilizuar do më duket ajo e Elagrit. Por kjo e fundit është krejt e mbyllur. Si të gjithë gjërat e reja, ajo s’ruan asnjë nga bukuritë e ndërtesave osmane. Diku nga përtej po vjen djaloshi, që më ka thënë të zhvesh këpucët, ndërsa më ndërpret shikimin dhe çuditet që po flas me një burrë që po pret të vijë ora të falet te Xhamia e pashës. Është i veshur me kostum dhe më ndjek i qetë. Shumë simpatik dhe dinjitoz më thotë se ka qenë sharxhi në Librazhd…kurse tani pret orën të falet. Është i paqtë si gjithë njerëzit e thjeshtë të besimit. Dhe, qëndron në strehën e një ndërtesë të vjetër i ulur në prag. Pret…Ngre sytë sipër sikur do të ngushëllojë qiellin që vjell pa fund shi. Më buzëqesh në fund, në këtë ditë vere të vitit 2010.

Shkrimi konsultoi të dhëna nga Arkitektura e Xhamive e profesor Aleksandër Meksit dhe Wikipedia.

Ky artikull është marrë nga faqja: http://revistamapo.com/lexo.php?id=2365

Në emër të vlerave të Islamit shqiptar

18/01/2012 Lini një koment

Besnik MUSTAFAJ

NË EMËR TË VLERAVE TË ISLAMIT SHQIPTAR

Besnik Mustafaj

Pak javë më parë, në prag të festave të fundvitit, Komuniteti Mysliman i Shqipërisë shpërndau një botim ku paraqiti të ilustruar edhe me fotografi veprimtaritë e këtij Komuniteti në periudhën shtator 2010-tetor 2011. Është një botim i një cilësie të mirë jo vetëm përsa i përket aspektit tipografik – dhe paraqitja tipografike e një botimi ka doemos rëndësinë e vet, – por, mbi të gjitha, do të doja të tërhiqja vëmendjen mbi cilësinë e mirë të përzgjedhjes dhe të sintezës së informacionit mbi jetën e pasur institucionale, teologjike, kulturore, arsimore, publike dhe diplomatike të këtij Komuniteti në harkun kohor të një viti, në përputhje me qëllimet dhe objektivat e veta imediate dhe strategjike. Siç del qartë edhe në informacionin e bollshëm të këtij botimi, objektivat kryesore imediate dhe strategjike të Komunitetit Mysliman Shqiptar janë në përputhje të plotë me objektivat imediate dhe strategjike të mbarë shoqërisë shqiptare, gjë që do të thotë se të tilla janë vetë aspiratat e besimtarëve myslimanë shqiptarë. Rrjedhimisht, lënda e këtij botimi u përket jo vetëm besimtarëve anëtarë të Komunitetit Mysliman, por mbarë shoqërisë shqiptare. Për të qenë plotësisht i qartë: fjala është për një botim mirëfilli informativ. Pra, përmbajtja e këtij informacioni mishëron interesa thelbësore për mbarë shoqërinë shqiptare. Arteria përbashkuese e këtyre veprimtarive kaq të larmishme zbulon, veç të tjerash, edhe një përkushtim të lartë, thelbin e të cilit e shpreh me një gjuhë si s’ka më të kuptueshme vetë kryetari i këtij Komuniteti, zoti Selim Muça, ditën e themelimit të Universitetit Mysliman Shqiptar, më 15 shtator 2010, kur thekson qëllimin për “promovimin e vlerave islame shqiptare”. Dhe po me këtë rast, por jo për herë të parë e as të mbrame, Haxhi Selim Muça shpjegon edhe kuptimin e vlerave islame shqiptare, duke vënë në dukje se ato janë vlera të mbështetura në kulturën, traditat dhe karakteristikat e shoqërisë shqiptare, ndërthurur, sigurisht, me frymën dhe me kushtet e besimit islam.
Një nga tiparet më të spikatura e më të lavdishme të islamit shqiptar ka qenë dhe mbetet aftësia e tij për të bashkëjetuar në respekt e në harmoni me besimet e tjera, të rrënjosura po ashtu prej shekujsh ndër shqiptarët. Kjo cilësi nuk e bën kurrsesi islamin shqiptar më pak të devotshëm ndaj Kuranit. Përkundrazi. Historia e përhapjes dhe e konsolidimit të besimit islam ndër trojet shqiptare e ka provuar këtë fakt me kohë dhe vazhdon ta provojë sot mjaftueshëm. Gjykoj, megjithatë, se kjo e vërtetë historike dhe aktuale duhet thënë e përsëritur me zë të lartë si një mirënjohje për besimtarët myslimanë shqiptarë. Do mbajtur mend se komuniteti i besimtarëve myslimanë ka përbërë dhe vazhdon të përbëjë më shumë se gjysmën e gjithë besimtarëve fetarë shqiptarë. Kjo do të thotë se sjellja e myslimanëve në shumicë ndaj jomyslimanëve në pakicë përcakton në themel stabilitetin e shoqërisë tonë, kohezionin dhe paqen e saj të qëndrueshme. Raporti në fjalë nuk është një statistikë e rëndomtë. Ky raport nxjerr në pah një nga specifikat më të rëndësishme të shoqërisë shqiptare si shoqëri e civilizuar, me një përvojë gati-gati unike në botën e sotme. Natyrisht, kjo është një përvojë e përbashkët e kombit dhe, si e tillë, u përket njësoj nderi të gjitha komuniteteve të besimtarëve fetarë, ashtu siç është në detyrën e të gjitha komuniteteve ta pasurojnë e ta përcjellin këtë përvojë te brezat e rinj të besimtarëve. Duke pohuar meritën e posaçme që ka Komuniteti Mysliman, në këto rrethana nuk minimizohet aspak merita e komuniteteve të tjera. Thjesht po sjell në vëmendje rolin e veçantë që ka gjithmonë shumica në përcaktimin e interesit të përbashkët brenda kontekstit me diversitet, qoftë ky diversitet kulturor, etnik apo fetar. Konkretisht, kjo është një përvojë shqiptare. Nuk është ende një përvojë universale. Por është aspiratë universale dhe, si e tillë, ajo ka mobilizuar sot si kurrë më parë shumë nga forcat më të shëndosha politike, intelektuale, diplomatike, shkencore, akademike, krijuese në mbarë botën. Nën këtë dritë, drejtuesit e Komunitetit Mysliman, ashtu si anëtarët e këtij Komuniteti, shfaqen nëpërmjet veprimit të tyre plotësisht të vetëdijshëm për vlerën që mbartin dhe punojnë me një vizion shumë modern për ta vënë sa më mirë këtë vlerë në shërbim të interesave strategjike të Shqipërisë, duke u bërë njëherësh edhe pjesë domethënëse e veprimit të gjerë ndërkombëtar në shërbim të aspiratës për bashkëjetesë harmonike brenda diversitetit të besimeve.
Sot, një nga kolonat më të qenësishme ku mbështeten interesat strategjike të Shqipërisë është integrimi i saj në Bashkimin Europian. Dhe ky integrim duhet të përmbushet në një kohë kur disa nga problemet më të mprehta, cenuese për paqen e për prosperitetin e përbashkët, e kanë zanafillën ose në politikën e mbrapshtë të ndonjë vendi të caktuar mysliman, ose në veprimtarinë e mbrapshtë e shpesh hapur terroriste të organizatave të ndryshme myslimane, shpërndarë nëpër botë apo edhe të individëve. Herë me qëllim e herë nga padija, këto probleme janë përdorur jo rrallë gjatë dy dekadave të fundit dhe vazhdojnë të përdoren edhe sot e kësaj dite për të krijuar ankthin e rrezikshëm të një përplasjeje globale në ardhje midis dy qytetërimeve të mëdha, atij islam e atij të krishterë.
Do pranuar se bëhet një amalgamë, e cila po arrin ta njollosë imazhin e islamit në tërësi në sytë e disa shtresave në shoqëritë e zhvilluara e demokratike perëndimore duke mbjellë madje te këto shtresa edhe frikë ndaj besimtarit mysliman si i tillë. Islamofobia është bërë pjesë e realitetit shoqëror dhe politik në këto vende. Nga ana tjetër, siç shihet, interesat strategjike të Shqipërisë për integrim në Bashkimin Europian janë shpalosur në një periudhë kur brenda opinionit publik të vendeve anëtare të këtij Bashkimi ka rënë ndjeshëm entuziazmi i zgjerimit për arsye, të cilat, në të vërtetë, nuk kanë asnjë lidhje shkakësore me realitetet e vendeve të anëtarësuara së fundi apo aspirante për anëtarësim. Nuk është rasti këtu të shqyrtojmë shkaqet e zbehjes së këtij entuziazmi. E përmenda thjesht sa për të theksuar se nga demagogë të ndryshëm në Europën Perëndimore, përdoren dendur pretekste krejt të pabaza për ta shtuar ksenofobinë ndër kombet e kësaj hapësirë të mrekullueshme lirie, begatie e kulture, që quhet Bashkim Europian. Dhe demagogët nuk mungojnë as në këtë hapësirë. Madje arrijnë të ngjiten demokratikisht deri në majat e politikës së përbashkët europiane. Një të tillë e dëgjuam edhe ne shqiptarët, diçka më shumë se një vit më parë, të shpallte nga salla e ndritshme e Parlamentit Europian se Shqipëria është shtet i sheriatit. Atë ditë ky Parlament do të votonte rezolutën për të lejuar liberalizimin e vizave për qytetarët shqiptarë. Dhe ky farë burri po shqiptonte me zë të lartë, pa u skuqur, as zverdhur, një gënjeshtër të poshtër, me shpresë se kështu, me islamofobinë e vet do t’i trembte kolegët e tij aq sa t’i shtynte të votonin për prishjen e një ëndrre të bukur të një kombi të tërë. Shpresa e tij doli e kotë, siç dihet, por ai u përpoq ta hidhte helmin e vet. Ky shembull i keq nuk është i vetmi. Dhe as nuk do të jetë i fundit, me sa duket.
Duke parë kalendarin e veprimtarive të zhvilluara nga Komuniteti Mysliman i Shqipërisë në periudhën shtator 2010- tetor 2011, bie në sy menjëherë vëmendja e veçantë që ky Komunitet i ka kushtuar shpalosjes së natyrës së vërtetë të islamit shqiptar qoftë përpara tërësisë së shqiptarëve e qoftë përpara ndërkombëtarëve miq ose edhe më pak miq të shqiptarëve. Në periudhën në fjalë janë zhvilluar shtatë konferenca, simpoziume e seminare me temën e dialogut ndërfetar në Shqipëri, në rajon e në Europë. Disa prej tyre janë organizuar në vendin tonë, në Tiranë e në qytete të tjera, me nismën e Komunitetit Mysliman Shqiptar. Të tjera janë zhvilluar jashtë e ku kanë marrë pjesë delegacione të këtij Komuniteti. Janë edhe afro njëzet veprimtari të tjera, të cilat do t’i quaja mirëfilli diplomatike pasi përbëhen nga vizita diplomatësh të lartë të akredituar në Tiranë në selinë e Komunitetit Mysliman Shqiptar, pritje delegacionesh të huaja parlamentare, pritje zyrtarësh të lartë të institucioneve homologe në këtë seli, si dhe vizita të kryetarit të Komunitetit Mysliman Shqiptar, zotit Selim Muça e të drejtuesve të tjerë të këtij Komuniteti në vende të ndryshme apo edhe në organizata të rëndësishme ndërkombëtare. Nuk më duket rasti këtu të bëhen komente më të hollësishme mbi çfarë është thënë në këto veprimtari, një pjesë të të cilave i kam ndjekur personalisht e një pjesë jo. Vetëm do të theksoja pa mëdyshje se me një punë të tillë intensive dhe dinjitoze, kryesia e këtij Komuniteti u bën para së gjithash një shërbim shumë të çmuar mbarë besimtarëve myslimanë shqiptarë, duke përligjur para tyre përgjegjësinë e madhe që ka marrë përsipër, siç i bën një shërbim të çmuar dhe vetë besimit islam në tërësinë e tij. Por dobia e kësaj pune, përmbajtja dhe objektivat e së cilës ndërthurin edhe diplomacinë publike me diplomacinë kulturore, është tejet e çmuar për mbarë kombin. Drejtuesit e Komunitetit Mysliman Shqiptar duket se e kanë kuptuar mirë se askush nuk mund ta bëjë të njohur natyrën e vërtetë të islamit shqiptar sa ata vetë, ashtu siç kanë kuptuar edhe se ky nuk është një mision që mund ta kryejnë ata të vetëm. Në emër të interesit të përbashkët e që është interesi i kombit, ata u janë drejtuar krerëve më të lartë të shtetit e të qeverisë, drejtuesve të institucioneve qendrore qeveritare e shtetërore, shoqërisë civile e sidomos kolegëve të tyre që drejtojnë komunitetet e tjera fetare shqiptare që t’i bashkëngjiten kësaj pune duke thënë fjalën e tyre me peshë. Kështu, veprimtaritë kanë qenë në thelb të përbashkëta, çka e bën edhe më të plotë shfaqjen e së vërtetës, që do të thotë se përmbushet më mirë edhe qëllimi për të cilin organizohen.

Marrë nga faqja: http://www.panorama.com.al/opinion/ne-emer-te-vlerave-te-islamit-shqiptar/

I kuqi i buzëve (tregim arab)

17/01/2012 Lini një koment

Ali Mustafa EL MISRATI*

 

I KUQI I BUZËVE

Ali Mustafa el Misrati

Ali Mustafa el Misrati

Nexhva Vefa me gjithë përkëdheljet dhe dashamirësinë e madhe të shfaqur ndaj saj nga bashkëshorti Tajib Dervish, ishte nga ai lloj i grave që gjithmonë shqetësoheshin, e frikësoheshin për çdo gjë.
Me gjithë vetëpërmbajtjen, besnikërinë dhe devotshmërinë e saj për të ruajtur jetën bashkëshortore, ajo ishte grua dyshuese, vesvese, që bëhej me fiksime, xheloze më shumë se ç’duhet… ishte mësuar të ndiqte hapat e tij, të kontrollonte xhepat, të lexonte letrat, të inspektonte këmishat dhe shamitë e tij… të meditonte gjendjen e paraqitjen e tij kur kthehej në shtëpi… mundohej të parashikonte e të kuptonte lëvizjet dhe tiparet e fytyrës, e më pas të kuptonte e zbulonte se çfarë fshihej pas tyre… kjo grua e zhytur në dyshime dëgjonte vjedhurazi e në fshehtësi bisedat e tij telefonike… sikur ajo të ishte një nga engjëjt përgjues… dhe mjerë për atë në qoftë se vonohej qoftë dhe pak nga koha e zakonshme që kthehej në shtëpi… në heshtje pyeste veten, herë në pikëllim e herë herë në zemërim e egërsim: vallë ku të ketë qenë? Me kë qëndroi deri kaq vonë?! Cili është shkaku i vonesës së tij?
Bashkëshorti i saj Tajib Dervishi i duroi të gjitha këto me pikëllim por pa bërë fjalë… se mos ndoshta kjo përkujdesje e tepërt dhe përndjekje vinte si shkak i dashurisë së tepërt, sjellje e motivuar nga dëshira e posedimit të tejkaluar, dhe vetë përvetësimit… ka dëshirë që të mos i afrohet ose të përkujdeset për të askush përveç saj.
Mirëpo rrahja e daulles u shtua… tingujt u rritën edhe më shumë… dhe në qoftë se e bardha shtohet tepër në lëkurë atëherë ajo kalon në lebrozë… e në qoftë se xhelozia apo dyshimi i tejkalojnë kufijtë atëherë ato kthehen në ferr e zjarr… ndoshta kjo frikë e këto vesvese ajo i ka trashëguar nga nëna e saj, ose nga zbatimi i këshillave të cilat ia jepte gjyshja, zonja Xhilbihar, amvisa e vjetër dhe zonja e shtëpisë, e cila kishte përjetuar fundshekullin dhe kishte hyrë për të ndjekur fillimet e këtij shekulli.
Bëj kujdes të të mos ikë zogu yt, përgjoje, shkurtoja krahët, shkulja puplat që të mos ketë mundësi të fluturojë. Tajib Dervishi mundohej që sjelljet apo marrëzitë e gruas së tij t’i konsideronte si veprime të lindura nga dashuria e rrebeshtë, ose të motivuara nga xhelozia e tepërt, edhe pse këto sjellje e kalonin formën e sjelljeve normale… e i tejkalonin kufijtë:

Çfarë nate me furtunë qe ajo mbrëmje.
Në shaminë dhe në njërën anë të këmishës së tij gjeti njolla me ngjyrën e të kuqit të buzëve… ngjyrë e kuqe flakë…
Ngriti buzët përpjetë, u egërsua… ofshau… e humbi durimin. Heshti sikur heshtin përgjuesit e ata që zënë pritë… zjarri iu ndez në kraharor… qe një natë e zezë…
Mendoi në ndarje dhe shkatërrimin e marrëdhënieve familjare.
Ia mbushi mendjen vetes me argumente e sebepe… me fakte që nuk linin vend për dyshime… ja tek e kam argumentin para syve… kjo shenjë nuk lë vend për të diskutuar… nuk ka asnjë arsyetim për të hedhur më të voglin dyshim… argument i qartë skandaloz… nuk mund të hidhet poshtë e as të bëhet kompromis me të… kështu koka iu mbush me mendime e përfytyrime të tilla, dhe pyetjet vazhdonin të shtoheshin më tepër brenda saj…
Vallë kush të jetë ajo ngordhësirë e mallkuar, të cilën e ka puthur kaq fort e kaq gjatë, puthje e ndezur zjarr aq sa të njolloset edhe këmisha… edhe shamia me shenjat e buzëve…
Ishin buzë të kuqe… por jo prej të ftohtit e acarit… sepse ne jemi në mes të verës… e në kulm të zhegut të saj…
Edhe po të jenë buzët e tij këto që ka fshirë me shami… ato nuk janë kaq të kuqe… kështu që përsëri filloi të mendojë e të radhisë argumentet e të lidhë ngjarjet në vetvete… filloi të rikthejë parashikimin e kohës dhe motit… të ditëve të shkuara… dje u vonua një orë e pesë minuta nga orari i zakonshëm që kthehet në shtëpi… patjetër që këtë kohë ai do ta ketë kaluar me këtë farë të përdale… eehhh… posi… ato janë të shumta në qytet… i cili i ka të hapura dyert për këdo që shkon e vjen… për njerëz të papunë e të pafytyrë… për të përdalët… ose ajo mund të jetë nga ato femra të dala duarsh… nga ato turistet… të llojit të veçantë… të cilat kanë mbushur hotelet… disa prej tyre ulen edhe në trotuaret e disa kafeneve e bareve… e gjuajnë për meshkuj e për të tillë që u ngjajnë meshkujve… ose mund të jetë nga ato të cilat gjuajnë për pasuri e kënaqësi të momentit… ato janë shfrytëzuese të rasteve… janë qeflinje e rrugaçe që kalojnë nga një qytet në tjetrin…
E zonja e kësaj njolle në shami e në këmishë… vallë të jetë e huaj… vajzë shëtitëse… e bija e çastit dhe e hanit… apo të jetë nga gratë e qytetit… apo të jetë studente e dështuar në shkollë… apo mos vallë është ndonjë e vobektë që ka rënë viktimë… apo të jetë grua që tradhton bashkëshortin e saj…? aaahhhh sa sekrete fshihen pas mureve e perdeve… të fshehta që mund të shkatërrojnë familje… e jetë bashkëshortore… të fshehta që ia marrin fytyrën njeriut për sa kohë të ketë jetë… një fshikullimë e ndjenjave është më e gjatë se brirët e djallit… mirëpo të çoroditurit e të pakujdesshmit apo të humburit e të përdalët nuk e shohin këtë…
Si ta zbuloj nëse kjo shenjë është puthje e një gruaje nga lindja apo nga perëndimi… apo ka ardhur nga vendet pas deteve… apo pas shkretëtirave… vallë këtë grua ta ketë shoqëruar e kërcyer me të në ndonjë vend turistik apo në ndonjë pishinë noti…?
Kështu që Nexhva Vefaja u fundos në iluzione dhe ndërthurje përfytyrimesh… dhe u zhyt thellë në dunat e dyshimeve…
Shpiku një komplot dhe vendosi zbatimin e një plani surprizë… në vend që t’i shprehë atij mendimet e saj, dhe t’i zbulojë atij gjithçka, do të lerë shtëpinë… dhe nuk do të ankohet tek njerëzit e familjarët e tij… ato janë njerëz të mirë dhe mjaft të dashur… nëse ajo do të ankohet… e t’u shpjegojë atyre këtë problem… ata do të fillojnë e do të organizojnë ndonjë mbledhje familjare… e do të kërkojnë për një pajtim të ndershëm e të shpejtë… e do ta mbushin kokën e saj me fjalë, këshilla e tregime për t’u ribashkuar, e për t’u pajtuar e falur njëri tjetrin… e këtë gjë ajo nuk e dëshiron… e nuk e pëlqen aspak …
Kështu që patjetër duhet vendosshmëria, dhe të japë një goditje të fortë e të prerë… që ta zgjidhë këtë problem një herë e mirë… këputja e nyjës është më e lehtë se zgjidhja e saj…

Në mëngjes ajo nuk e përgatiti filxhanin e kafesë, të cilin e kishte mësuar bashkëshortin e saj ta pinte i qetë e me ngadalë në shtratin e tij para se të ngrihej për të ngrënë mëngjesin…
Po ashtu nuk kishte përgatitur edhe mëngjesin… bile as edhe përshëndetjen e mëngjesit nuk ia kishte dhënë… zemërimi i saj ishte shtuar më tepër.
Kur hyri në kuzhinë… dhe hapi frigoriferin… u habit kur pa me një kaush letre të cilin e kishte sjellë bashkëshorti i saj natën vonë… kaush me rrush… që i përngjante llojit të manave të kuq… ishte nga ai lloj rrushi që shquhej për të zona e Taxhurës[1]… ishte e njohur për shegët, dhe llojet e perimeve të ndryshme… ditëve kur pemëtaria ishte e zhvilluar… çdo krahinë ka diçka që e bën atë të veçantë nga të tjerat…
Këtë kaush me rrush ai e la aty në frigorifer kur u kthye natën vonë, sepse ajo ishte në gjumë… dhe nuk pati dëshirë ta zgjonte dhe e la të qetë tek flinte.
Dhe kur po kthehej atë natë të vonë, tek shkallët pa dashur gishtat e tij shtypën fort kaushin e letrës… dhe një nga kokrrat e rrushit e spërkati me lëngun e saj… fshiu majat e gishtave në shaminë e tij… dhe me një lëvizje të paqëllimtë lëvizi anën e këmishës së tij të bardhë… dhe zonja Nexhva Vefa, e mori shaminë, dhe si të ishte ndonjë police detektive, këtë njollë të kuqe flakë si gjaku e krahasoi me një njollë të sajuar nga shtrydhja e një kokrre rrushi, dhe pasi e sajoi këtë njollë, vrapoi për tek pasqyra dhe pa se ajo i përngjan njollës që kishte në buzët e saj… ishte njollë e krijuar nga lëngu i rrushit… ishte më i kuq se lëngu u manit…
Vrapoi drejt tij… dhe ai u habit nga përqafimet dhe shtrëngimet e saj të forta që desh i morën frymën… i dha atij një puthje të nxehtë, të gjatë e të fortë, puthje që u pasua nga të tjera puthje… e përqafime… të cilat ai as natën e parë të martesës si kishte parë të tilla si këto… dhe në vesh ajo i pëshpëriti: më fal…
Dhe qeshi…
Tajib Dervishi… ktheu kokën.
Ai nuk mundi t’i japë përgjigje pyetjes që i kishte lindur në kokë këto momente.
Thua të gjithë njerëzit xhelozë të jenë kështu?
A kishte kaluar ndonjë nga shokët e tij, ngjarje dhe përvojë si kjo e tij…?! Ai që nga ajo ditë nuk e provoi më kurrë shijen e manit dhe rrushit.
* * *
[1] Zonë periferike, rreth 20 km në Lindje të Tripolit.

 

* Autori është me origjinë shqiptare (Arnaut), dhe jeton në Misrata të Libisë.

Tregim është shkëputur nga libri “Palltoja është ende e varur”.

 

Përktheu nga gjuha arabe: Roland VISHKURTI

Shah-name-ja dhe Vexhi Buharaja

16/01/2012 Lini një koment

Dritëro AGOLLI

 

SHAH-NAME-JA DHE VEXHI BUHARAJA

Vexhi Buharaja

Vexhi Buharaja

Është një ngjarje e madhe letrare dhe kulturore botimi i «Shah-Namesë» të Firdusit, përkthyer nga poeti dhe njohësi i papërsëritshëm i gjuhës perse, Vexhi Buharaja, që pati ëndërruar që në rininë e tij t’ia dilte mbanë kësaj pune kolosale, të cilën rrallëkush e përballon. Në këto caste, tek flasim për «Shah-Namenë», neve na vjen keq që nuk e kemi mes nesh Vexhi Buharanë që nuk e pa të botuar sa ishte gjallë këtë kryevepër të letërsisë botërore. Por ne ngushëllojmë veten, duke ditur se edhe Firdusi sa ishte gjallë nuk e pa «Shah-Namenë» e tij të përhapur në lexuesit. Një fat paskan patur edhe Firdusi edhe Vexhi Buharaja. Me siguri, një shekull e ca më parë, edhe Naim Frashëri ka dashur të përkthente qoftë edhe një këngë nga «Shah-Nameja», ashtu siç përktheu këngën e parë të «Iliadës» së Homerit, por vdekja nuk e la. E them këtë, se Naim Frashëri në parathënien e botimit të këngës së parë të «Iliadës» së Homerit, njëqind e tetë vjet më parë, më 1896 shkruan:

“Arabëtë kanë marrë shumë gjëra të diturisë nga elinëtë, po në vjershëtë mbajtnë mënyrën’ e tyre veçan. Janë shumë vjershëtor’ arabë, po më të mirë janë vjershëtorët’ e Persisë, dhe m’i mir’ e m’i madh’ i tyre është Firdevsiu, i cili ka bërë «Shahnamenë», që rrëfen ngjarjet’ e mbretërvet të Persisë fort bukurë dhe thuhetë i urt’ i vjershëtorëvet. Firdevsiu është shoku i Omirit dhe Virgjilit.”

Dhe pa dyshim Naim Frashëri, që e shpreh admirimin ndaj «Shah-Namesë», në ato pak radhë që përmenda, është ndikuar nga Firdusi në poemat e tij epike «Historia e Skënderbeut» dhe «Qerbelaja».
“Ashtu si në «Shah-Namenë» e Firdusit, edhe në këto poema ndërthuren elementët mistike me ato reale historike. Edhe Fishta, padyshim, e ka njohur «Shah-Namenë», por ai ndikimin e ka të drejtëpërdrejtë nga «Iliada» e Homerit dhe nga «Eneida» e Virgjilit. Megjithatë, mendoj se në epopenë e tij «Lahuta e Malsis» ka elementë orientalizmash, që mbase ndërthurazi kanë ardhur nga «Shah-Nameja».”
Dhe pas këtij udhëtimi të shkurtër do të kthehem përsëri tek Vexhi Buharaja, tek ky mik i madh i Iranit dhe i letërsisë Iraniane, që na e ka dhënë në shqip edhe Saadinë me kryeveprën e tij «Gjylistani dhe Bostani» përmes një përkthimi të mahnitshëm mjeshtëror. Por do t’ju tregoj sesi ndodhi me «Shah-Namenë». Kishte dy-tre vjet që unë isha kthyer nga studimet në universitetin e Sant-Petërsburgut dhe punoja në gazetën «Zëri i Popullit». Atëherë në librarinë e letërsisë së huaj mora një katalog, ku shënohej se Akademia e Moskës botonte «Shah-Namenë» në dhjetë vëllime dhe mund të bëheshin abonimet. Ishte viti 1961. Unë e bëra porosinë dhe më erdhi «Shah-Nameja» jo siç e doja unë në rusisht, por në persisht me shkronja arabe. Ishte vëllimi i parë. Ishte një libër me kapakë të zinj i shkruar përsipër me shkronja ngjyrë ari. I bukur libri, por i pakuptueshëm për mua. Atëherë takoj mikun tim Ahmet Kondon, publicist dhe historian, dhe i them se kujt t’ia japim «Shah-Namenë» që ma ka dhuruar në persisht. Ahmeti tha se e kishte mik Vexhi Buharanë dhe «Shah-Nameja» vetëm te ai duhet të shkojë. Pasi Vexhi Buharaja, që jetonte në Berat, e mori «Shah-Namenë», më dërgon një letër falënderimi, ku më thotë se është e para kopje e «Shah-Namesë» në gjuhën perse që vjen në Shqipëri, pasi Perandoria Osmane e paskesh ndaluar përhapjen e veprës së Firdusit në domenet e saj. Në letër Vexhi Buharaja më thoshte se do të fillonte të shqipëronte «Shah-Namenë». Më kërkonte edhe vëllimet e tjera të kësaj epopeje universale, por atëhere filloi prishja e Shqipërisë me Bashkimin Sovjetik dhe nga dhjetë vëllimet e «Shah-Namesë» mbeti vetëm një azilant në shtëpinë e Vexhi Buharasë, azilant që doli tani duke na përqafuar.
Unë nuk pata mundësi ta lexoja dorëshkrimin e përkthimit të «Shah-Namesë» nga Vexhi Buharaja, po miqtë e mi Abdyl Pilafi dhe Ahmet Kondo, që ishin pranë tij, më thoshin se ishte një gjë e bukur. Dhe sot unë u jap të drejtë atyre, duke lexuar dyvargjësh të tillë si:

Dy faqet si lule në mes të lëndinës
Dhe dallgë pas dallge kish leshrat pas shpinës

Apo:

Fytyrë e kreshnikut plot vesk e plot dritë
Si flaka ia ndezi dashnores dy gjitë

Ose:

Qepallat i njomën me lotëz të valë
Dhe qiellit së bashku i thanë ca fjalë

Në një pyll të madh vargjesh plot çudira dhe plot të papritura, ku çudirat dhe të papriturat ndërtojnë një harmoni me botën reale, edhe mund të humbasësh rrugën, apo t’i biesh një rruge të thjeshtë dhe të dalësh nga ky pyll. Vexhi Buharaja në pyllin e «Shah-Namesë» ka synuar drejt rrugës së kërkimit dhe zbulimit. Ai ka zbuluar rima të reja me emra objektesh frymorë dhe jo frymorë, duke u shmangur nga rimat foljore: -oj, -on, -onte, -ojmë, -ajmë, -inte, e me radhë. Mjeshtër i përkthimit nga persishtja, Vexhi Buharaja ka dhënë në shqip frymën patriotike të Firdusit dashurinë e tij për Iranin dhe revoltën ndaj padrejtësive shoqërore.
Firdusi si mjeshtër i madh ka gërshetuar dhe harmonizuar veprimet e personazheve të legjendave të Iranit me ato të historisë për konkretizimin e idesë së tij humane të luftës të së mirës ndaj të keqes. Por edhe vetë Firdusi më vonë është kthyer në një hero legjende që ndeshet me të keqen. Siç tregojnë studiuesit, një ndër këto legjenda është edhe ajo që e ka përpunuar Henrik Hajnia lidhur me konfliktin e Firdusit me sultan Mahmutin e ghaznës, pushtuesin dhe sunduesin e Horasanit, vendbanimin e poetit. Sultan Mahmuti u zemërua ndaj «Shah-Namesë» dhe i hodhi poshtë, megjithëse kishte premtuar ta shpërblente poetin me një monedhë floriri për çdo dyvargësh. Megjithatë, Sulltani ia dërgoi Firdusit karvanin me deve për ta shpërblyer, por në vend të monedhave prej ari, kishte vënë monedha të argjenta. Kur erdhën këto dhurata, Firdusi lahej në banjë. Me t’i parë monedhat prej argjenti u fye dhe i ndau në tri pjesë: njërën ia dha shërbyesit të banjës, tjetrën karvanxhinjve dhe më të fundit bleu pije freskuese për vete. Sulltani lajthiti nga zemërimi dhe urdhëroi ta zinin poetin dhe ta hidhnin nën këmbët e elefantit për ta shtypur. Firdusi atëherë iku, duke u endur nëpër Iran dhe vetëm në pleqëri u kthye në Horasan. Por në këtë kohë të pleqërisë të poetit, njëherë kryeministri i oborrit në prezencë të sultan Mahmutit recitoi disa vargje të Firdusit. Sulltan Mahmuti u mallëngjye dhe dërgoi karvanin me deve të ngarkuar me arka me flori për ta shpërblyer Firdusin. Por ndërsa karvani vinte në portat e hyrjes së qytetit, në portat e daljes kalonte arkivoli i Firdusit. Për këtë një poet ka shkruar:
“Po të hysh thellë në këtë legjendë, del se shkaku kryesor që sulltani u vërsul kundër «Shah-Namesë», ishte se nga një anë ai vepron si një despot i pashpirt, duke shtypur pa mëshirë kryengritjet popullore dhe duke vënë në lëvizje hordhi grabitëse në emër të Islamit, nga ana tjetër, në të kundërtën e sulltanit, poeti gjenial Firdusi, që i këndonte luftës për atdheun, me rreptësi e dënonte ashpërsinë dhe gjakderdhjen, duke lavdëruar ata udhëheqës dhe mbretër të urtë dhe ata njerëz të thjeshtë që e fitojnë “bukën e përditshme me krahë” sipas shprehjes së Firdusit.”
Ne e shohim Firdusin si një mik dhe si një shenjt që vjen mes nesh dhe na thotë: O njerëz, kërkoni harmoninë mes jush, duke luftuar të keqen, që po kanos botën, atë të keqe të veshur me frakun e përparimit, apo atë të keqe me brekushet e prapambetjes. Firdusi nuk ka qejf për interpretime estetizante, por për biseda për të sotmen. Ai, i madhi i persëve, na flet: Ku vini, o njerëz! Unë kam pirë çaj veresije në çajhane dhe kam menduar për njerëzit, kurse ju ngitni makinat dhe shtypni njerëzit!
Ja, kështu duhet kuptuar Firdusi. Edhe këtë takim sot e bëjmë për të kuptuar Firdusin dhe epokën tonë të turbulluar, ku të mëdhenjtë duan të fundosin të vegjlit dhe të vegjlit duan të dalin nga fundosja. Neve të vegjëlve na ndihmon Firdusi për të dalë nga fundosja dhe na thërret: O njerëz, jetoni në harmoni dhe në paqe.

 

Botuar në revistën PERLA (Revistë shkencore–kulturore, tremujore), Viti IX, 2004, Nr. 1 (32), f. 8-12.
Botuesi: Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” – Tiranë

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 59 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: