Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Arkitektura islame’

Xhamia e Haxhi Et’hem Beut

07/04/2014 Lini një koment

 XHAMIA E HAXHI ET’HEM BEUT

Xhamia Et'hem Beut

Xhamia Et’hem Beut, Tiranë

 

Xhamia e haxhi Et’hem Beut është e vetmja ndër tetë xhamitë e shek. XVIII-XIX të ndërtuara në Tiranë që e shohim ende sot.
Sipas mbishkrimeve që përmban xhamia e Haxhi Et’hem Beut, themelet e saj i vuri në fund të shek. XVIII Molla Beu, kurse faltoren e plotësoi biri i tij, Haxhi Etëhem Beu në çerekun e parë të shek. XIX. Sipas mbishkrimit që përmban vetë xhamia, themelet e faltores i vuri Molla Beu në vitin 1207 ‘h (1794-1795), i cili arriti të ndërtonte xhaminë deri në përfundimin e kubesë, pa mundur të plotësonte minarenë dhe të përfundonte sofanë (portikun, hajatin), suvatimet dhe dekoracionet mbasi vdiq. I biri Haxhi Etëhem Beu e plotësoi duke përfunduar xhaminë e çatinë, duke ndërtuar minarenë e sofanë dhe duke e zbukuruar me piktura e ornamente. Faltorja përfundoi së ndërtuari në vitin 1236 ‘h (1820-1821).
Xhamia qëndron mbi themele në formë kuadrati me gjatësi e gjerësi 18,70 x 16, 10 m, pra zë një sipërfaqe prej 301 metrash ketrorë.

Është ndërtuar me gurë të prurë nga fshati Shtish-Tufinë që ndodhet në afërsitë lindore të Tiranës. Asnjë nga të katër fasadat nuk i ngjan njëra-tjetrës. Tipi i xhamisë është me sofa (portik), e cila ndodhet në formë L në anën veriore e lindore të faltores. Sofaja është rrethuar nga ana e jashtme me 16 kolona prej gurësh monolitë 2,90 m të lartë, secila me nga një kapitel korinthik prej 0,60 metra dhe me një bazament prej 0,25 metra. Mbi kolonat e rrumbullakta qëndron një harkadë e përbërë prej 15 harqesh (7 në anën lindore, 5 në anën veriore dhe 3 në anën perëndimore) jo në formë të mprehtë (jo me majë), siç e kërkon tradita islamike, por në formë gjysmë rrethi, i përhapur në Shqipëri që në kohët antike, i ngjashëm edhe me harqet e kishave, element ky i cili si dhe kapitelet dëshmojnë se mjeshtri arkitekt ka respektuar traditën vendase. Kolonat janë ë pajisura me kapitele të dekoruara me ornamente motivesh vegjetale, (gjethe akanthi) të skalitura në reliev, të cilat vetëm tek-tuk i ngjajnë njëra-tjetrës. Kolonat janë të lidhura midis tyre me kangjella prej hekuri.

Hyrje e sofasë (portali i jashtëm) si dhe hyrja në faltore (portali i bremdshëm) ndodhen në anën veriore të xhamisë. Brenda faltores në anën jugore ndodhet mihrabi (altari në formë cilindrike të zvarguar në mur); në të majtë të mihrabit është minberi (katedra). Përkundrejt tyre është mafili që zgjatet në krejt anën veriore të faltores, i mbështetur mbi dy pilastra guri të berdhë me kapitele gjithashtu të dekoruara. Flatorja ka 18 dritare në dy rreshta horizontale, të cilat në numrin më të madh i japin asaj një dritë të kufizuar për të krijuar një ambient mistik. Nga jashtë kubeja e cila ngrihet mbi një pullaz me bazament tetëkëndësh, respekton stilin arabik. Minareja mbështetet mbi një kullë të veçantë, gati të shkëputur nga faltorja 2,25 metra e gjatë, 2 metra e gjerë dhe 9 metra e lartë. Kulla është e përbërë prej 37 rreshta gurësh.

Një xhami 5 shekullore në brigjet e Durrësit 2000 vjeçar

02/11/2013 Lini një koment

Irida VATA, Durrës

 

NJË XHAMI 5 SHEKULLORE NË BRIGJET E DURRËSIT 2000 VJEÇAR

Xhamia Fatih - Durrës

Xhamia Fatih – Durrës

Xhamia Fatih është xhamia e tretë më e vjetër në Shqipëri  pas asaj të Beratit dhe të Korçës. Ajo është ndërtuar në vitet 1502-1503 dhe mban emrin e Sulltan Mehmet Fatihut II kur sundoi gjatë viteve ( 1444-1446 dhe 1451-1481), kohë kur perandoria Osmane u zgjerua në Europë. Xhamia është objekti i parë i ndërtuar pas sundimit Osman të qytetit.

Edhe pse kanë kaluar shekuj, edhe pse u godit fatalisht nga regjimi ogurzi totalitar komunist ajo ende luan rolin e “ thirrëses” në Islam. Xhamia Fatih ka disa të veçanta. Vendndodhja e saj pranë brigjeve të mrekullueshme të detit Adriatik dhe gjendja e saj në kurriz të disa monumenteve  historike siç janë: Muri Bizantin, Amfiteatri më i madh në Ballkan dhe Muzeu Etnografik duke e futur kështu xhaminë në listën e objekteve të preferuara nga turistët.

Vendndodhja e xhamisë është mjaft interesante dhe e pikasur. Ajo ndodhet pranë qendrës së qytetit të Durrësit, në fund të një rrugice që të jep të kuptosh se me të vërtetë po drejtohesh tek një vend i veçantë. Sapo arrin, mirëpritesh nga mirëmbajtësi i xhamisë i cili i buzëqesh lehtë dhe miqësisht kujtdo që vjen duke e përshëndetur gjithashtu me përshëndetjen islame Es-selam alejkum.

Xhamia Fatih ose siç njihet ndryshe nga vetë vendasit “xhamia e vjetër” tashmë frekuentohet shumë nga besimtarët mysliman, mirëpo ambienti kryesisht preferohet nga mosha e tretë dhe kjo gjë duket qartazi ditën e xhuma e cila fillon të popullohet dy orë para namazit të shumëpritur dhe gjatë muajit të Ramazanit pa përjashtuar këtu ditët e tjera. Në këto raste përcillet një emocion i veçantë dhe kjo shfaqet në fytyrat e gjysheve tona  të cilat e ruajnë me fanatizëm këtë fe dhe mundohen të na sajdisin me ndonjë ëmbëlsirë të vogël duke na thënë: “merre të keqen nëna se është festë sot”.

Jakupi, një nga personat që e frekuenton këtë xhami shprehet: “xhamia e vogël është si një magnet drejt meje. Në të, ndjej një qetësi shpirtërore të cilën nuk arrij ta gjej në asnjë prej xhamive të tjera në të cilat kam shkuar. Rahmeti që më përcjell ai vend më bën që çdo ditë e më shumë ta ndjej nevojën të nisem drejt tij duke hedhur prapa krahëve edhe pamundësinë fizike që më mundon”.
Ai thotë se xhamia është kult i rëndësishëm për besimin Islam dhe kështu duhet të ketë disa kushte me të cilat të tërheqë xhematin. Që në ndërtimin e saj ajo duhet të jetë ndërtuar me pasuri hallall dhe në një tokë  të tillë. Duhet të mbizotërojë pastërtia dhe qetësia pasi ajo është vendpushimi i njerëzve përgjatë gjithë një dite të lodhshme.

“Këto cilësi tregohen qartë duke pasur parasysh themeluesin e saj i cili është Sulltan Fatihu ose me pseudonimin “Ngadhënjyesi” i cili nga hulumtimet për të tregohen qartë vlerat e tij si sundimtar i lartë, si një luftëtar i madh në atë kohë në të cilën caktoi shuma të mëdha për ndërtimin e medreseve dhe xhamive dhe mbi të gjitha si një njeri me ndjenja të thella e zemër të butë e të ndjeshme” , tregon ai.

Zenel Baraplaku, ka përfunduar medresenë e Tiranës dhe shërben si imam në këtë xhami. Ai gjithashtu ka dhënë mësim në medresenë e Durrësit që ndodhet përbri xhamisë.

Teologu, Saimir Bulku, i cili ka përfunduar studimet në Jordani thotë: “Xhamia Fatih është e para në të cilën kam filluar të falem. Tek ajo shkoj 1-2 herë në ditë, por ajo të jep një  ndjesi shpirtërore tepër të veçantë në ndryshim më xhamitë e tjera.”

Shpeshherë edhe ai drejton namazin e xhumasë në këtë xhami.

Një detaj shumë i rëndësishëm që e bën të veçantë nga xhamitë e tjera  është arkitektura, gjë e cila gjatë shekullit XVI arriti kulmet e saj në perandorinë Osmane, duke kapërcyer jo vetëm arkitekturën e lindjes por edhe atë kishtare. Kjo lloj arkitekture që përcillet edhe në “xhaminë e vjetër” është reflektim i besimit në të gjitha aspektet e saj e cila u shfaq në trajtën e mjediseve plot ndriçim  dhe lumturi që e mbushin zemrën me prehje dhe kënaqësi.

Të gjitha këto veçori e çuan xhaminë Fatih që gjatë vitit 1973 edhe pse shumë vonë nga koha e ndërtimit të bëhej një prej monumenteve kulturore dhe të mbetet një kult unik në llojin e saj.

Komunizmi dhe feja

Në vitin 1944 Shqipëria u nënshtrua nën kontrollin e pushtetit komunist që kreu ekspeditë të egër ushtarake ndaj fesë. Viti 1967 shënoi kulmin e ndalimit të adhurimeve dhe u fut në fuqi ateizmi. U mbyllën të gjitha kultet fetare, disa xhami u shndërruan në sallë kinemaje,  salla dëfrimi, ndërsa xhamisë së Re të Durrësit iu prish Minarja.

Pas vitit 1991 filloi lehtësisht përhapja e fesë dhe rikthimi i kulteve në gjendjen e tyre të mëparshme, ndoshta edhe më të mirë, duke u rikonstruktuar.

Restaurimi

Komuniteti Mysliman Shqiptar përgatiti projektin restaurues dhe e dërgoi atë për miratim pranë Institutit të Monumenteve të Kulturës. Miratimi i projektit mundësoi edhe akordimin e një fondi prej 5 milionë lekësh nga buxheti i shtetit, duke ia shtuar atë fondeve të vetë Komunitetit Mysliman Shqiptar. Puna zgjati disa muaj dhe gjatë restaurimit, xhamia qëndroi e mbyllur për besimtarët.

Xhamia Fatih në Durrës, e treta më e vjetër në Shqipëri dhe e shpallur monument kulture në vitin 1973, tashmë është restauruar plotësisht. Bashkëpunimi mes Ministrisë së Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve dhe Komunitetit Mysliman të Shqipërisë ka kthyer në identitet një prej xhamive më të vjetra në vend dhe mjaft e rrallë sa i përket arkitekturës.
Restaurimi i saj përfshiu  pamjen e jashtme të xhamisë: çatisë, fasadës, dyerve dhe dritareve prej druri, kangjellave dhe  mjediset e brendshme.

Ministria e Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve akordoi një fond prej 5 milionë lekësh, me anë të cilit u bë e mundur restaurimi i pamjes së jashtme të xhamisë: çatisë, fasadës, dyerve dhe dritareve prej druri, kangjellave etj. Ndërsa Komuniteti Mysliman i Shqipërisë, me anë të financimit nga Turqia, mundësoi restaurimin e mjediseve të brendshme. Tani Xhamia Fatih që ndodhet pranë mureve mesjetare të qytetit është e hapur për besimtarët myslimanë.

Xhamia Fatih në Durrës është objekti i parë i ndërtuar pas sundimit osman të qytetit. Durrësi u bë pjesë e Perandorisë Osmane në vitin 1502. Xhamia më e vjetër në vend është ndërtuar në Berat në vitin 1380, ndërkohë që ajo e dyta më e vjetër është Xhamia e Iljaz Mirahorit në Korçë, ndërtuar në vitet 1494 – 1496. Pak a shumë e kësaj periudhe është edhe Xhamia e Xhermëhallës në Delvinë.

Që prej rihapjes së saj në fillim të viteve ’90-të, kohë kur ra regjimi komunist dhe u lejua praktikimi i besimit fetar, Xhamia Fatih nuk ishte restauruar kaq thellësisht.

KMSH pasi përgatiti projektin restaurues e ka dërguar atë për miratim pranë Institutit të Monumenteve të Kulturës. Miratimi i projektit mundësoi edhe akordimin e fondit nga MTKRS. Puna zgjati disa muaj dhe tashmë ajo është e hapur për besimtarët.

Xhamia Fatih është mjaft e rrallë sa i përket funksionit për të cilën u ndërtua dhe arkitekturës. Xhamia është shumë e thjeshtë, ka formë katërkëndore të rregullt dhe në origjinal. Ajo është e mbuluar me çati, ndryshe nga xhamitë e tjera që janë me kube.

Për këto arsye, por edhe për faktin se është ndër xhamitë më të vjetra në vend, ajo është shpallur monument kulture dhe mbrohet nga shteti. Restaurimi i ka kthyer asaj pamjen e bukur dhe besimtarët kanë filluar tashmë kryerjen e riteve të përditshme.

/Drita Islame/

Voskopoja u ndërtua nga vllehët, Korça vepër e myslimanëve

20/10/2013 Lini një koment

Vepror HASANI

 

VOSKOPOJA U NDËRTUA NGA VLLEHËT, KORÇA VEPËR E MYSLIMANËVE

Xhamia e Iljaz Bej Mirahorit

Xhamia e Iljaz Bej Mirahorit

Si e plaçkitën pazarin e Korçës dhe i vunë zjarrin Kasabasë

Korçë- Që nga atëherë kanë kaluar shumë kohë por deri më tani  kjo histori ka mbetur e patreguar. Sot vjen për herë të parë. Çuditërisht as historianët nuk kanë mundur të shkruajnë qoftë edhe një fjali të vetme për ngjarjet e Korçës; madje as për djegiet, as për vrasjet, as për shkatërrimet dhe as për bombardimin e 17 shkurtit 1917, ku mbetën me dhjetra të vrarë, shumë të plagosur dhe shtëpi të tëra të rrënuara e të groposura në humnerat e hapura prej 50 bombave që u hodhën mbi Korçë njëra pas tjetrës nga 7 aeroplanë. Që të gjitha këto janë mbajtur nën një heshtje të plotë duke e shndërruar ngjarjen në një mister të frikshëm. Pse ka ndodhur kështu, arsyet edhe dihen, ne do t’i përshkruajmë gjatë rrëfimit, por ajo çfarë ka ngjarë me Korçën është vërtetë një dhimbje e madhe. Ne mund të ofrojmë vetëm një pjesë të saj; atë që ka mbetur e shkruar në kronikat e gazetës “Koha”, të drejtuar nga Mihal Grameno. Sigurisht, edhe dokumente të tjera mund të gjendeshin, por  historianët tanë, me qëllim ose jo, i kanë anashkaluar këto ngjarje që në të vërtetë s’janë gjë tjetër veçse tmerre e tragjedi mbi popullsinë myslimane të qytetit të Korçës.

Një plan i zi për Korçën

Ishte viti 1914 kur kapedani grek Varda i ndjekur nga një turmë njerëzish, me dhe pa uniforma ushtarake, (ushtarë dhe andartë) ishte nisur me tërbim drejt Korçës, ashtu siç ndodh me një bishë kur e di se kopeja ndodhet në vathë dhe nuk ka nga t’i ikë. (Kur themi Korça, e kemi fjalën për lagjet e “Kasabasë”, sepse ajo ishte dhe qyteti në atë kohë). Atij, kapedan Vardës nuk po i durohej sa të shkelte Kasabanë. Dëshironte të mbërrinte atje një orë e më parë. E kishte një plan të zi në kokën e tij dhe nuk i pritej sa ta shihte të realizuar. Do të plaçkiste një nga pazaret më të famshme të asaj kohe e do të rrëmbente prej andej gjithçka që mundej; mall, të holla, ushqime dhe veshje për ushtarët e tij, të cilët ngjasonin më së shumti me një turmë rrjepacakësh e qafëpalarësh. Pastaj do t’i vinte zjarrin gjithçkaje, që tregtarët myslimanë të linin lagjet e “Kasabasë” e të merrnin arratinë. Ushtarë dhe andartë do t’i ndiqnin nga pas dhe do t’i mbanin për një kohë të gjatë nën breshërinë e plumbave që ata të iknin sa më larg që të ishte e mundur dhe mundësisht të mos ktheheshin më kurrë në atë qytet, (në Kasaba), të cilën myslimanët e kishin ndërtuar vetë me duart e tyre. Që nga dita e themelimit të qytetit, (1484-86), kishin kaluar më shumë se 400 vjet, dhe ata deri atë ditë kishin jetuar gjithnjë në paqe, por ja që kapedan Varda ishte nisur nga Greqia e po vinte drejt Kasabasë që të përzinte banorët e saj, sepse ai nuk e donte atë qytet të ndërtuar nga myslimanët. Ai do t’i përzinte përjetësisht që prej aty, vetëm e vetëm që të kishte mundësi të shkruante një histori tjetër për këtë qytet, lavdia e të cilit kishte shkuar shumë larg. E kishte marrë përsipër mjerani  këtë aventurë, sepse as që e kishte menduar ndonjëherë se nga këto troje do të kthehej në shtëpinë e tij veçse i vdekur…

Ai kishte mbërritur…

Po , më në fund kapedani Varda kishte mbërritur. Askush nuk kishte patur dijeni mbi mundësinë e ardhjes së tij. Gjithçka kishte qenë e papritur. Kështu ishte parashikuar edhe në planin e tij të zi. Të gjitha veprimet duhej të ishin të befasishme, sepse në të kundërt njerëzit mund të largoheshin dhe ai nuk do të kishte mundësi të vriste e të priste. Plaçkitja e pazarit  do të ndodhte brenda një kohe jo fort të shkurtër. Nga ana e Vardës sapo ishte dhënë urdhëri i bastisjes. Ushtarët dhe andartët nisën të hynin në dyqane, kafene, hane e tavëhane dhe nxirrnin zvarrë që andej pronarët e lokaleve. Pastaj filluan të rrëmbenin gjithçka që mund të rrëmbehej; veshje, ushqime, cigare, pije… Frangat e arit i takonin vetëm kapedan Vardës. Dyqanet po boshatiseshin dhe rrugët po mbusheshin me mallra të hedhura andej-këndej. Gjithkush synonte që fillimisht të merrte ato që kishin më shumë vlerë e më pas të tjerat. Ishte një rrëmujë që dukej sikur nuk do të përfundonte kurrë. Shtyheshin, vraponin, iknin, ktheshin dhe zhvatja përsëri nuk kishte të përfunduar. Pazari i Korçës kishte një shtrirje kaq të madhe sa të dukej sikur nuk kishte as fillim dhe as fund. Edhe magazinat po plaçkiteshin njëra pas tjetrës. Ajo që po ndodhte me Korçën ishte një tmerr i vërtetë që nuk do të harrohej kurrë.

Edhe grekomanët…

Nuk vonoi shumë dhe turmës së ushtarëve dhe andartëve të kapedan Vardës iu bashkuan edhe ata, ca grekomanë që banonin në lagjet e “Varoshit”. Edhe atyre më në fund po u ndriste fati. Tashmë edhe ata mund të vidhnin, të rrëmbenin dhe të plaçkisnin ashtu siç po bënin “trimat” e Vardës. Dhe kur në të gjitha dyqanet nuk  kishte mbetur qoftë edhe një kuti shkrepse pa u grabitur, atëherë dikush prej tyre u kujtua dhe u tha andartëve se atje në periferi të qytetit gjendeshin kopetë e bagëtive, lopët dhe delet e myslimanëve. Askush prej tyre nuk u mendua dy herë, nuk pati asnjë çast hezitimi, që të gjithë u nisën andej nga i udhëhiqte udhërrëfyesi. Myslimanët çuditërisht nuk po bëheshin të gjallë. Disa thanë se tashmë ata kishin ikur nga Kasabaja; të tjerë pohohuan se i kishin parë të fshiheshin nëpër bodrumet e shtëpive, ashtu sikurse pati edhe nga ata që thanë se Varda i kishte shkuar që të gjithë në thikë e s’kishte mbetur askush i gjallë, por në të vërtetë asgjë nuk dihej me siguri. Tmerri ishte i madh. Që nga ardhja e kapedan Vardës breshëria e plumbave nuk pati të pushuar për asnjë çast. Përderisa ata ishin nisur të grabisnin mallin dhe gjënë e myslimanëve dhe myslimanët nuk po bëheshin të gjallë, kjo tregonte se ata ose kishin kishin ikur, ose nuk jetonin më. Bagëtitë vërtet kishin mbetur pa zot. Edhe çobenjtë kishin braktisur gjënë e gjallë dhe nuk dihej nga kishin shkuar.

Mish dhe verë…

Pas pak, gjithë hajdutëria nisi të kthehej me tufa dhensh, lopësh e dhish. Disa të tjerë po vinin kapardisur mbi kuaj, duke u tundur dhe shkundur si arkondë të vërtetë. Atë natë u therën shumë bagëti dhe u festua deri në të gdhirë.  Mishi dhe vera nuk kishin te sosur.  Të dehurit u përhapën si fantazma në të gjitha rrugët e qytetit. Ahengu i ushtarëve të Vardës do të përfundonte vetëm në të gdhirë. “Varda me andartët, katilët e tij, bëri të njëmijë e një qindat, e zhveshi dhe e prishi megjithsej Korçën dhe rrethinat e saj”, shkruante gazeta “Koha”. Vjedhja vazhdoi edhe ditën e nesërme. Ushtarë, andartë e grekomanë do të përhapeshin nëpër të gjitha çifligjet që ishin pronë e bejlerëve të Kasabasë, sepse gjithnjë gjendet diçka për të rrëmbyer në pronën e tjetrit. Disa prej rrëmbyesve shpresonin që ato çifligje ose të bëheshin prona të tyre, ose të merreshin me ndonjë farëlloj qiraje sa për t’u zënë në gojë, sepse kthimi i myslimanve në Kasaba as kishte për të ndodhur ndonjëherë dhe as nuk mund të mendohej. Madje që të nesërmen nisën të vinin në punë njerëzit e varfër dhe tu qëndronin te koka, si për tu tregur atyre se tani e tutje do të ishin ata zotët e këtij vendi. Më pas nuk lanë pa vjedhur e prishur xhami e teqe. Shpresonin shumë që tek tyrbja, atje ku gjendej varri i themeluesit të qytetit, Iljaz bej Mirahorit dhe i njerëzve të tij do të gjenin të fshehur edhe ndonjë thesar, megjithatë vodhën gjithçka gjeten dhe prishën gjithçka mundën. Askush prej asaj turme nuk ndjente të ngopur me vjedhje e grabitje.

Por… çfarë kishte ndodhur vallë me myslimanët?

Banorët e Kasabasë

Tregtarët myslimanë me të braktisur dyqanet e pazarit kishin nxituar drejt banesave me qëllim që të merrnin familjet e tyre dhe të iknin sa më larg Ksabasë, por nuk kishin mundur.  Pikërisht në këtë kohë, në dyert e shtëpive të tyre kishin mbërritur ushtarët dhe andartët. Që nga ai çast  edhe brenda banesave nisën të dëgjoheshin të shtëna armësh, ulërima grash, të qara fëmijësh dhe rrënkime pleqësh… Kishte qenë një kacafytje e përgjakshme mes banorëve të Kasabasë dhe kapedanëve të kapedan Vardës.  Po ndodhnin gjëra që nuk mund të tregohen… Të gjithë donin të iknin…  Dhe ata që mundën ikën… Mbetën aty vetëm pleqtë që nuk ecnin dot, ata që ishin të sëmurë dhe lëngonin në shtrat, por edhe ata që preferuan të vdisnin në shtëpitë e tyre… Megjithatë, që të gjithë vajtonin; edhe ata që kishin marrë arratinë, edhe ata që nuk mundën të iknin dot. Ata që ikën e kishin mendjen te prindërit që s’mundën t’i merrnin dot me vete, por edhe dhe të moshuarit lotonin që ishin ndarë nga fëmijët. Asnjëri prej tyre nuk e dinte si do t’i vinte halli tjetrit… Kishin katërqind vjet që jetonin në ato banesa dhe nuk u kishte ndodhur kështu kurrë më parë. Kishin investuar gjithë jetën e tyre, brez pas brezi, dhe ia kishin dalë mbanë të ndërtonin një qytet të madh dhe të bukur, ashtu siç e kishte ideuar vetë themeluesi i Korçës, Iljaz bej Mirahori. Ishte hera e parë që po e braktisnin atë vend dhe sikur të mos mjaftonte e gjitha kjo, në ikje e sipër, do të shikonin se Kasabasë i ishte vënë flaka; po digjej gjithçka e po shndërrohej në hi. Një tmerr të tillë nuk e kishin menduar kurrë…

Korça vepër e myslimanëve

Po iknin nga ai qytet që ishte bërë realitet fal mundit dhe sakrificës së myslimaneve. Po linin pas pazarin; mall, pasuri e gjithë ç’kishin patur. Vallë a do ta gjenin më këtë qytet nëse një ditë do të ktheheshin përsëri aty? Fama e pazarit kishte shkuar shumë larg, e bashkë me famën e tij  po kaq larg kishte shkuar edhe emri i banorëve të tij. Për atë qytet ata do të kishin gjithnjë mall dhe dhimbje. Ishte një qytet që gjithnjë e më shumë po tërhiqte jo vetëm vëmendjen e tregtarve, por edhe të udhëtarve, të historianëve, të studiuesve e të njerëzve të artit. Kasabaja për të gjithë mbetej një krijesë sa e këndshme aq dhe e mrekullueshme. Veç kësaj, çdonjërin që jetonte në ato anë e bënte të ndihej krenar. Madje mund t’u duket e pabesueshme, por vetë me dëshirët e tyre, disa të krishterë morën iniciativën për ta shndërruar portretin e Kasabasë në një imazh të pavdekshëm. Në vitin 1767 ata e gdhëndën pamjen e saj në një gravurë. Fati e deshi të ndodhte kështu, që askush të mos e zhdukte dot imazhin e saj, qoftë edhe duke e djegur, prishur dhe shkatërruar. Kishte qenë e shkruar që ajo të ringjallej sërish nga hiri për të qenë përjetësisht aty. Kjo gravurë e vitit 1767 u skicua në Vjenë prej voskopojarit Theodhor Sina Grundo, nën përkujdesjen e murgut të shenjtë Parthen të manastirit të Shën Prodhromit Voskopojë, me shpenzime të tregtarit gjithashtu voskopojar të asaj kohe, zotit Andrea Tirka. Gravura e Korçës është një pjesë mikroskopike e një gravure komplekse të madhe ku përveç pamjes së Voskopojës, Shipskës etj, jepet edhe pamja e qytetit të Korçës. Në këtë gravurë dallohet lumi, xhamia dhe disa shtëpi të qytetit (që nuk është gjë tjetër veçse Kasabaja), si dhe një pyll me pisha në pjesën jugore, matanë lumit të Moravës.(shpjegimet janë të studiuesit Ilia ballaurit)  Skalitja e pamjes së Kasabasë është një falenderim për vllehët e Voskopojës

Asgjë e çuditshme

Ndoshta dikujt mund t’i duket e çuditshme pse Kasabaja u skicua nga Voskopojarët, madje dhe me shpenzimet e tyre, por në të vërtetë këtu nuk ka asgjë të çuditshme. Me Voskopojarët, banorët e Kasabasë kishin patur gjithnjë marrëdhënie e fqinjësi të mirë dhe gjithnjë i kishin ofruar ndihmë njëri-tjetrit. Mjeshtrit e Kasabasë u kishin mësuar zanatet voskopojarëve. Këtë të vërtetë e sjell edhe Pirro Thomo në librin e tij “Korça, urbanistika dhe arkitektura” ku konkretisht  shkruan: “Nga dokumentet e vitit 1762 mësojmë se banorët e Voskopojës kanë shkuar te mjeshtrit e kazasë së Korçës, kanë punuar dhe mësuar zejet e rrobaqepësisë, këpucarisë dhe të farkëtarisë”, pra, shpjegon Thomo, “duket qartë se në atë kohë zejet në këtë qytet ishin në lulëzim, përderisa banorët e Voskopojës, e cila kishte arritur një nivel të lartë si qendër e rëndësishme tregtare e kulturore, vinin këtu dhe mësonin zanat”. Edhe sahatin  e Kasabasë që ngrihej në oborrin e Xhamisë së Madhe e kishin  ngritur bashkë me voskopojarët. Investimet u kryen nga rufeti i bakejve myslimanë në bashkëpunim vllazëror me zejtaro-tregtarët e Voskopojës. Në vitin 1784 sahati zbukuroi gjithë qytetin, pasi u vendos në një kullë të lartë nga ku mund të shihej prej të gjithëve. Sigurisht Voskopoja ishte ndërtuar nga vllehët, ndërsa Korça ishte vepër e myslimanëve. Kjo ishte dhe arsyeja që i lidhi kaq fort njëri me tjetrin, si ndërtues të dy qyteteve të famshme.

Braktisja e Kasabasë

Kishin jetuar për 400 vjet me radhë në qytetin e tyre në Kasaba, por tashmë e kishin braktisur atë. Kishin marrë udhët dhe ishin ndalur fshatrave të largët, atje ku kishin patur të afërm apo të njohur. Ende kishin shpresa se një ditë gjendja do të qetësohej, dhe ata do të riktheheshin në shtëpitë e tyre, por lajmet që përhapeshin ishin dëshpëruese dhe të frikshme. Greqia kishte sjellë në Korçë njerëz të tjerë; ishin përzgjedhur gjithë kriminelët e Greqisë, ata që ishin të aftë t’i bënin të gjitha. Gjithçka ishte e qartë: nuk do të lejohej më kthmi i myslimanëve në Kasaba. Gazeta “Koha” shkruante: “Këtu në Korçë, siç flitet, u pikas që u fillua një komitet grek, i cili do të ketë detyrë që të trembë e të vrasë çdo njeri që i kundërshtohet propagandës greke. Ky komitet grek në Korçë u formua prej 8 vetësh dhe Kondulit, (kapedanit grek, i cili erdhi pas kapedan Vardës, shënimi ynë), i ardhi urdhëri që ta njohë e ta mpronjë me çdo therori komitetin grek, që komiteti t’i ketë duart e zgjidhura për të bërë si të dojë”. “Kanë sjellë edhe katilët e Gjiritit për të vrarë ata njerëz që nuk u pëlqejnë atyre, shkruante më tej gazeta.  Me që në ky komitet ndodhen edhe ca Korçarë, të cilëve s’u dhimbet aspak për Korçën, është frika se mos na futin në një vëllavrasje. Me një fjalë, siguri këtu në Korçë nuk ka, dhe ne s’dimë se qysh do të jetë fundi ynë, po punët s’na duken fare të mbara…”. (Gazeta koha 1 prill 1915) Të gjitha këto lajme që dukeshin sikur dilnin prej ferrit i dëshpëronin edhe më shumë myslimanët e ikur. Vallë a do të kishte një ditë të bardhë edhe për ta. Asgjë nuk dihej, përveç shpresës që vdes e fundit…

Vrasjet prapa shpine

Fill pas krijimit të komitetit grek nisën të përhapen edhe lajmet e vrasjeve. Njerëzit vriteshin prapa shpine. Autorët kryenin vrasjet dhe largoheshin nga vendi i krimit duke menduar për krimin tjetër që do të kryhenin në një nga ditët që do të vinte. Në shenjestër ishin vënë myslimanët. “Përpara ca kohësh vranë dy bejlerë të Pojanit afër fshatit, shkruante gazeta e cituar më sipër, tani më së fundi vranë tre myslimanë nga fusha, dhe as u kërkuan, as u muar vesh se kush i bëri këto vrasje” “Përveç qeverisë ushtarake, të cilën e drejton kolonel Konduli dhe një policie me ca xhandarë, qeveri ose gjykatore nuk ka në Korçë; as nëpunës s’janë vënë, dhe asnjë e drejtë nuk shikohet”. (Gazeta koha 1 prill 1915) Myslimanët ndiqeshin kudo që të ishin. “Tashti ka dërguar qeveria ca oficerë- katilë të cilët kanë zënë e po bastisin fshatrat myslimane. I mundojnë të gjorët fshatarë duke u vënë hekur të nxehtë nëpër gishtrinj, duke u futur spica nëpër thonjë, duke u hedhur vaj të djegur në kraharor, duke i shtrënguar që të japin çfarëdo arme që kanë dhe duke u rrëmbyer sa mund para më tepër. Të gjorat fshatra myslimane nuk u janë mbarur akoma taksiratat, s’është mjaft që u prishën megjithsej po edhe po i pjekin të gjallë!!! Gazeta koha 21 tetor 1915). Njerëzit, shkruante gazeta, duke parë këto klika me anën e një komiteti katil-gjiritas që është në Korçë ka shtënë tmerrë duke vrarë gjindjen e duke rrjepur edhe lëkurën e trupit të gjindjes”. Veç sa më sipër, tashmë grekomanët kishin edhe dy gazeta në dispozicion për ta përhapur propagandën gjithandej. Fat i mirë ishte që njerëzit e propagandës greke kishin gjithnjë përçarjen mes tyre. “Duke parë që gazetën “Pellazgu” të qelbësirës Skënder nuk e zinin me dorë, veçse (me nder) në të ligë, zunë të nxjerrin një tjetër lëvere më të qelbur “Korica” prej Arqimidh Vangjelit, i dhëndri i qir Vasillaq Singjellit, se arriti kafsha, (është fjala për Arqimidhin), ta urdhërojë gruaja…!” ( 24 june 1915 ).

Asnjë lajm i mirë

Ditët kalonin njëra pas tjetrës dhe banorët e Kasabasë çdo ditë pyesnin mes dhimbjes dhe lotëve; mos vallë grekët kishin ikur nga Kasabaja dhe pazari kishte mbetur i lirë, por nga ato që dëgjonin nuk kishte asnjë lajm të mirë. Grekët nuk kishin ikur dhe në Pazar nuk shkonte askush, sepse tmerri dhe frika ishin përhapur gjithandej. Thuhej se në Korçë mund të yje i gjallë, por për të dalë që andej, veçse i vdekur.  Ja si e përshkruante gjendjen e pazarit, gazeta e përmendur më sipër: “Tregtia në Korçë është shumë e pakët, pazari nuk luan fare, tërë tregtarët dhe ditën e së shtunës rrinë me duart kryq dhe po hanë para të azërta, me që myslimanët u prishën fare, dhe me që të holla prej Amerike vijnë fort të pakta, tregtia sot e Korçës po qan, dhe çarshia po gjendet në hall të madh. Po edhe ata bukuroshë korçarë që rrëmbyen këtë behar sa plasën, rrinë dhe po u sosen të hollat dhe po mendohen se s’kanë nga ta zënë, dhe nuk gjejnë më të rrëmbejnë se u mësuan liksht pa punë. Pandehin se po ta zaptojë përsëri Greqia Korçën do të derdhë thasët me flori…” “Një shtrenjtësi e madhe që nuk tregohet, vetëm mishi shitet lirë sepse kasapët kanë edhe lopë edhe dhen të rrëmbyera. (Gazeta “Koha”8 prill 1915) Duhet të shkruaj një kalema të gjatë por të vërtetë për të treguar gjithë të këqijat që po heqim nga vëllezërit grekë nga katilët e mëdhenj të botës që nuk kanë shembull në historitë e përbotshme. Edhe për të vënë në veprim gjithë poshtërsitë kanë ndihmës klikën e poshtër dhe të fëlliqur tradhëtare, të cilët së bashku rrjepin popullin e fakir-fukaranë. Këta të poshtër kanë marrë me qira çifligjet e bejlerëve dhe me ndihmën e qeverisë janë bërë më keq se Ismail Durdushi, vrasin dhe presin më të katër anët, kanë nga tre palë kuaj dhe nuk dinë qysh të mundojnë çifçinjtë  (bujqit) për të marë më shumë bereqet. Çifçinjtë muhamedanë, por më shumë të krishterët, janë kaq të  dëshpëruar dhe të inatosur kundra këtyre bejlerëve kaurë sa s’është çudi që t’i goditin dhe t’i vrasin se i kuptuan zuzarët që gjer dije u thërritnin dhe i ndërsenin duke thënë: “O burrani, bjeruni turqve dhe u merrni çifligjet,” dhe sot i shikon allabraca me ca belurçina të qelbura të bredhin në sokakët e Korçës bashkë; kanë dhe zuzarë (14 tetor 1915)

E vërteta e planeve të grekut

U deshën të kalonin disa muaj nga dita e shkatërrimit të Kasabasë që njerëzit të fillonin të kuptonin se çfarë kishte ndodhur realisht me qytetin e tyre. Pasiguria rritej vazhdimisht dhe çdo ditë mbërthente me hijet e frikës edhe shpirtrat e banorëve që vinin të tregtonin te pazari. Gjithçka  mund të ndodhte në ato ditë të vështira. Tmerri po bëhej edhe më i madh, kurse varfëria po trokiste në dyert e të gjithëve. Komiteti grek i kishte duart të lira të bënte sit ë donte. Rrugët e Kasabasë kishin mbetur të shkreta, ku herë pas herë shfaqeshin vetëm disa pleq të drobituar që i kishin shpëtuar plumbit dhe zjarrit. Gjithë pamja i ngjasonte një vajtimi therës. Ngado kishte vetëm mure pa dyer dhe dritare dhe hi. Tashmë gjithkush po kuptonte se si u gjendën kaq papritur në këtë situatë kaq të vështirë. Qëllimet e grekut nuk paskëshin qenë aspak të mira për askënd. Gazeta “Koha” shkruante: “Tani e kuptuan bukur cili ishte greku; ata që betoheshin “ja vdekje, ja bashkim”, mallkojnë sahatin e lig kur shkeli këmba e grekut këtu, sepse po e shohin që planet që kishin grekët për ta djegur Korçën, ta bënin hi, jo vetëm që i përmbushën, por përkunrdazi i kapërcyen një qind herë më shumë”. Dhe pas këtij përshkrimi të shkurtër, korrespondenti i gazetës “Koha” në një gjendje tejet dëshpëruese, vazhdonte të pohonte:  “Një qind herë më mirë ta kishin djegur se sa e lanë në mure vetëm, dhe me njerëz që s’u ka mbetur as frymë as shpirt! (12 gusht 1915). Megjithatë tashmë grekët kishin disa ditë që kishin ikur dhe myslimanët nisën të ktheheshin në shtëpitë e tyre. Shpresonin se një tragjedi e tillë nuk kishte për t’u ndodhur më.

Rikthehet ushtria greke

Asgjë nuk do të rezultonte e vërtetë nga ajo që kishin shpresuar myslimanët. Kur kishin kaluar vetëm disa muaj dhe banorëve të Kasabasë ende nuk u ishin mbyllur plagët, ushtria greke u rikthye sërish. Ishte mëngjes kur ata mbërritën në Korçë. “Në një heshtje të plotë ku mbizotëronte qetësia, nisën zërat: Zito! Zito! Zito!… Buçiste qyteti, shkruan gazeta “Koha” kur shikojmë një tokicë njerëz, kapardisur me hutat ndë dorë sikur kishin marrë kokën e krajlit, duke kënduar greqisht u përhapën ndë qytet posi të marrosur. Këta ishin andartët, mohonjësit e shtëpive të tyre. Pas këtyre erdhi një tabor me ushtarë të rregulleshëm, të cilët u përndanë në mëhallat e myslimanëve për të mbrojtur nderin e tyre gjoja. Vinin me një mendje që Korça lule i hodhi zinxhirët e Rrobërisë. Vizitorët bukuroshë, si panë dritën e shkëlqimit të qytetit, ngulë këmbë e nisën të kapardisen; një javë s’lanë gjë pa bërë: çnderuan, prenë, vodhën e prishën xhami e teqe dhe më pas vunë minaret në nishan dyfeku, këta që mos u mbiftë fara! S’guxonte të dalë hoxha në minaret nga plumbat që dërgoheshin. Pa shikoni sa bukur dhe sa mirë i do muhamedanët qeveria greke; si prushin në gji… Ti lëmë fjalët, u suall aq mire, aq të qytetëruar, sa më s’ka ku të vejë. Kështu që vizitorët liridashës shumë nga gratë myslimane u zbulonin suratin! Pasandaj si mund të na ngrohet ky barbar! Kur pas ca kohë, kur dëgjojmë tellallin që thërret dhe thotë, sot do të ngrihet flamuri ynë, të vijnë të gjithë qytetarët! U çudita, shkruan korrespodenti i gazetës “Koha”. Cili flamur do të ishte ay!… Të gjithë ishin mbledhur përpara shtëpisë të Ali Qytezës dhe kur shoh të ngrihet flamuri grek ndë një cep të shtëpisë, ndë atë vend që ka qenë djepi i Lëvizjes Kombëtare. E mjera Korçë!… Pati fatin e zi dhe me ndihmë të saj (të grekomanëve) të arrijë këtë ditë kaq të mërzitur. Gjithë ajo shumicë njerzish e farmakosur me ndjenja mosnjerëzore i shikoj të mblidhen përpara Mitropolisë, që prej asaj delnin farmaqet të gatitura për atë popull, që ta farmakosë”. Ishte viti 1915.  Për Kasabanë tmerret dhe dhimbjet nuk do të kishin të sosur. E gjitha kjo është vetëm një pjesë e vogël e rrëfimit e asaj cfarë kemi gjetur te koronikat e gazetës “Koha”.

Epilogu

Po , kjo është vetëm një pjesë e asaj çfarë ka ndodhur me Kasabanë, që në atë kohë ishte edhe qyteti. Dikush mund të pyesë: po në anën tjetër të lumit cilat lagje shtriheshin?  Ekzistojnë dëshmi të shumta, por mes tyre ka mbetur edhe një dëshmitë mjaft e rallë. Një i moshuar pati rastin t’i tregojë në vitin 1917 botuesit të gazetës “Adriatiku” se si kishte qenë Korça në vitet 1850-60, kohë të cilën ai e kishte jetuar. Me qenë se për Kasabanë dhe pazarin e saj në këtë shkrim kemi folur gjatë, po i referohemi dëshmisë të të moshuarit vetëm për lagjet që ishin në anën tjetër të lumit, (kur lumi ekzistonte). Sipas të moshuarit, “Bulevardi “Shën Gjergji”, (në vitet 1860) ishte një përrua i thellë, që atje kullonin ujërat dhe si zbriste afër kazinos, (kazinoja u ndertua pas viteve 1900, shënimi ynë), merrte më të mëngjër e derdhej në lumë. Që nga shtëpia e Cales dhe gjer në “Shën Gjergji” ishin bostane. Gjeni mëhalla që quhet, ishin ara, ashtu sikurse edhe Barç mëhalla. Kisha e “Shën Gjergjit” ishte një kishë e vogël fort edhe në hapësirë, sikurse janë kishat e katundeve. Ku qendron kazinoja sot, ishte poçaranë dhe më tej s’kishte as farë magazie.  Pazari dhe tregtia bëheshin në çarshi të vjetër, (pra në Kasaba, shënimi ynë) që quhej mëhalla nga pazari i peshkut dhe rrotull”. ( Gazeta “Adriatiku”, 9 shkurt 1917).  E pra, qyteti i Korçës ishte Kasabaja, dhe meqenëse ishte ndërtuar nga myslimanët, grekët do ta kishin hal në sy, sepse dëshironin që Korçës t’i jepnin një histori tjetër. Megjithatë ajo rilindi sërish nga hiri për të qenë përjetësisht aty… si një vepër e mrekullueshme e myslimanëve.

Burimi: http://www.standard.al/voskopoja-u-ndertua-nga-vllehet-korca-veper-e-myslimaneve/

Arti islamik prej Mesjetës deri në shekujt e fundit

12/07/2013 Lini një koment

Mahnaz SHAJESTEHFAR

 

ARTI ISLAMIK PREJ MESJETËS DERI NË SHEKUJT E FUNDIT

Arkitektura iraniane

Përmbajtja e artikullit:

» Arti Islamik në shekujt e mesjetës1 – Arti i Selxhuk-ve

» Qeramika me zbukurime me gdhendje, skalitje e pikturim

» Qeramika dhe pllakat me lustër dhe piktura zbukuruese

» Qeramika shumëngjyrëshe

» Arti i Ilkhanid-ve dhe Timurid-ve

» Arti islamik në shekujt e fundit24 – Arti i Safavidëve

» Arti i Gaxhar-ëve

» Arti i Otomanëve

» Arti i Indianëve Mughul

Arti Islamik në shekujt e mesjetës1 - Arti i Selxhuk-ve
Selxhuk-ët ishin fise turke që jetonin në kodrat e Gherghizestan-it. Politikisht ata ishin kundër shiitëve dhe mbështesnin abbasid-ët. Në këtë moment abbasid-ët kishin humbur pushtetin e tyre politik dhe ishin bashkuar me qeverinë e re. Për më tepër, në vitin 447 (1055) AD Toghrol Bayk shpalli udhëheqjen e tij në Bagdad dhe ia arriti të marrë mbështetjen nga e gjithë Lindja e Mesme.

Shumë aktivitete artistike që kanë ekzistuar në pjesën më të madhe të oborreve sollën shumë rezultate pozitive në Iran, Mesopotami dhe Azinë e Vogël. Megjithëse turqit nuk bënin shumë punë artistike ose krijuese, ata mbështetën stilin artistik vendas dhe porositën punë nga më të ndryshme. Për më tepër, këndvështrimi i tyre politik ndikonte në stilin e tyre artistik, për shembull ata besonin në shfaqjen e fuqisë së tyre nëpërmjet ndërtimeve masive dhe arkitekturës shumë madhore ku, ende më shumë, një faktor madhor në punimet e tyre ishin format islamike2. Në këtë pikë, me themelimin e erës Selxhuk-e, vendet e shenjta në xhami u bënë një nga pjesët më interesante të arkitekturës islamike. Kjo ishte në dy stile: kulla dhe kupola. Pjesa më e madhe e vendeve të shenjta janë gjetur në pjesën lindore të Persisë dhe rezultojnë se janë bërë kryesisht si porosi të mbretërve ose udhëheqësve pers ose turq. Një nga ndërtesat më përcaktuese të kësaj ere është Gunbad-e Kavous ndërtuar në vitin 375 (985) në Gorgan. Kjo ndërtesë ka bazament në formë ylli dhe çati në formë koni. Më vonë, në pjesët perëndimore të Persisë, shumë ndërtesa patën të njëjtën formë ndërtimi me bazament në formë ylli. Vendi i shenjtë i Momeneh Khatun(582/1186) në Nakhjavan është një nga ndërtesat monument më të bukura të kësaj ere3.

Kullat e rrumbullakëta me çati në formë koni fituan një popullaritet të veçantë në Persi. Kulla me forma të zbutura ose poliedrike me pjesën e brendshme në formë kupole ishin ndërtuar për të patur formën e tendës4. Kulla Radkan pranë qytetit të Rey-it në Teheran është një shembull i tillë. Udhëheqësit turq ngulmonin që varret e tyre, të cilat konsideroheshin si një vend i çlodhjes së përjetshme, të bëheshin në formën e tendave.

Lloji i dytë i ndërtesave fetare që Selxhuk-ët shtuan në arkitekturë e asaj ere ishin shkollat religjioze. Qëllimi i këtyre shkollave, krahasuar me universitetet (Dar-al-Elm), ishte përhapja e leksioneve tradicionale dhe edukimi i klerikëve dhe shkollarëve. Imam Shafeii, i cili ishte një lektor islamik shumë i rëndësishëm, themeloi shkolla islamike pikërisht midis ithtarëve të shiitëve. Vetëm pas pushtimit turk, këto shkolla filluan të vepronin formalisht. Khajeh Nezam al-Molk, ministri, ishte një nga ata njerëz që arriti të themeloi shumë shkolla në Neishabour, Bagdad dhe Toos. Për fat të keq, asnjë nga këto shkolla nuk ka mbijetuar deri në ditët e sotme5.

Shumë nga kështjellat e ndërtuara në këtë erë kryesisht në Neishbour dhe Marv, janë shkatërruar. Edhe kështjella të tjera të ndërtuara në era të tjera janë shkatërruar plotësisht. Ndërtesat jo fetare më të rëndësishme të ndërtuara në erën e Selxhuk-ëve quheshin caravanserias.

Ato ndërtoheshin pranë rrugëve dhe më vonë u shndërruan në shtëpi-çaji. Disa forma primitive të carvanseries janë ndërtuar në Persi. Në të gjitha ndërtesat Selxhuk-e si për shembull në xhami, shkolla, carvenseries dhe kështjella, vendi i thesarit ishte pjesa më e rëndësishme në të gjithë ndërtesën. Vendi i thesarit me vizatimet dhe dekoracionet e personalizuara i jepte ndërtesës një pamje të veçantë.

Lloji i materialeve që përdoreshin për ndërtim është konsideruar si pika e dytë më e rëndësishme. Në vend të Portalëve masivë të Persisë, vihen re dalje me gurë të vegjël që i jepnin ndërtesave lavdi dhe pamje të mrekullueshme6. Një nga shpikjet më me ndikim të erës së Selxhuk-ëve ishte mbulimi i sipërfaqes me pllaka. Pas përdorimit të tjegullave shumëngjyrëshe, të cilat ishin shumë popullore në atë kohë, pllakat e smaltuara prej qeramike filluan të bëheshin të modës. Fillimisht përdoreshin vetëm katër ngjyra: bluja e errët dhe e çelur, kafja dhe e zeza; më pas u përdorën edhe ngjyra të tjera.

Altarët e xhamive (mihrab-ët) mbuloheshin kryesisht me suva ose me pllaka në ngjyrë blu-kobalt. Një nga këto altarë ruhet në departamentin Islamik në Muzeun e Berlinit dhe daton vitin 624 (1226). Ky altar i përkiste xhamisë Kashan. Kashani është vendlindja e pllakabërësve të Persisë7.

Shembuj të pikturave Selxhuk-e janë piktura murale me imazhe njerëzore dhe qeramika të pikturuara me frymëzim mitologjik. Këto qeramika flasin për stilin Selxhuk në miniaturë nga shekulli i gjashtë (dhjetë)deri në shekullin e shtatë (njëmbëdhjetë). E purpurta, ngjyra e ullirit, bluja, kafja, e zeza dhe ngjyrat e arta janë përdorur mjeshtërisht në sfond të bardhë ose të bruztë 8. Punimi i gurit dhe suvatimet kishin një rëndësi shumë të madhe në interierët dhe eksterierët e arkitekturës Selxhuk-e. Edhe pse përdoreshin stile të ndryshme në vizatimin e figurave njerëzore dhe realizoheshin nga artistë të ndryshëm në vende të ndryshme, kudo vihen re ngjashmëri; për shembull aplikimi i Nasta’liq dhe i mbishkrimeve kufi si dhe ornamentet islamike janë disa nga këto elemente të përbashkëta. Një nga mbishkrimet më të bukura të kësaj periudhe është Madreseh i Khargerd Khurasan. 

Emri i Nezam al-Mluk, ministri i Sultan-Alb-Arsalan, është gdhendur me mbishkrimin kufi. Përdorimi i dy ose tri shtresave të ndryshme dekorative është një karakteristikë përcaktuese e erës Selxhuk-e dhe ka vazhduar më tej deri në erën mongole dhe timuride.

Prerja e gurëve dhe suvatimet ekzistonin në ndërtesa si për shembull xhamia Jami e Qazvin e vitit 509 (1015) dhe ajo eArdestan-it e vitit 555 (1160). Suvatë me dekoracione përdoreshin jo vetëm në xhami, por edhe në pallate princash dhe fisnikësh.
Subjektet e suvasë së këtyre pallateve përfshinin imazhe gjahu, pallatesh, oborresh, muzikantësh, këshilltarësh dhe oborrtarësh. Në ato kohëra, pikturat ishin aq të zbukuruara me reliev, sa konsideroheshin si statuja9.

Forma të tjera të stampimit në allçi që i përkasin periudhës Selxhuk-e dhe që janë gjetur pranë Rey dhe Saveh, janë piktura zogjsh dhe piktura zbukurimi. Mendohet të ketë dhe shembuj të tjerë në xhamitë dhe vendet e tjera të largëta. Fatmirësisht, dy pjesë të një katedre, që i përket shekullit të gjashtë (dymbëdhjetë) ruhen në muzeun Metropolitan. Një nga to, është një pjesë e madhe me mbishkrime në “kufi” në formën e zbukurimeve me skalitje. Pjesa tjetër është pjesë e një katedre gjashtëkëndore dhe ka formën e një palme të madhe. Këto forma mund të shihen dhe në gurët e varreve perse. Në këtë mbishkrim është gdhendur emri i personit që iu bë kjo dhuratë dhe emri i mbretit Ala’ad-dowleh abu kalijar Qajar Garshasb Yazdi, i cili i shërbeu Selxhuk-ve, viti 546 (1151).10Selxhuk-ët, të vendosur në lindje të Persisë dhe rreth saj, nisën erën e re të punimeve të mrekullueshme prej metali, viti 429 (1037). Pjatat prej bronzi, ari dhe argjendi ishin format e reja zbukuruese që lindën gjatë kësaj periudhe. Shumica e tyre i përkasin shekullit të pestë (njëmbëdhjetë) dhe atij të shtatë (trembëdhjetë) dhe sot gjenden në muzetë ruse. Përdorimi i smaltimit, i punimeve në flori, i objekteve prej bronzi me stampime dekorative dhe veshja e tyre me gurë të çmuar, argjend ose bakër, janë punime në metal që i përkasin Selxhuk-it.11

Në periudhën Selxhuk-e, qeramikë punuesit persë krijuan qeramika të mrekullueshme, të cilat janë të famshme për stilin dhe bukurinë e tyre. Shuma nga format dhe teknikat e qeramikës, të cilat i përkisnin periudhave më të hershme, u zhvilluan gradualisht nga qeramikë punuesit e kësaj periudhe. Teknika të tilla si ajo e pikturimit mbi ose nën smaltim, një ose shumë ngjyrëshe, me skalitje dhe prerje në pika të ndryshme të qeramikës, u zhvilluan gjerësisht gjatë kësaj periudhe. Forma e re e zbukurimit si ajo e mrekullueshme e punimeve me thurje, lindi në Rey, i cili ishte dhe qendra më e rëndësishme e punimeve prej qeramike. Disa qytete të tjera, të famshme për punimet e qeramikës ishin Kashan-i, Sultan Abad-i, Saveh-u dhe Neishabour-i.12Qeramikat bazuar në strukturën e tyre ndaheshin në disa grupe si më poshtë.

Qeramika me zbukurime me gdhendje, skalitje e pikturim
Qeramikëbërësit persë, veçanërisht në periudhën e abbasid-it, u përpoqën të imitojnë pjatat kineze. Qypat dhe vazot me ngjyrë të bardhë dhe krem të gjetura në Rey, kanë pamjen e objekteve kineze. Struktura e bardhë e këtyre qeramikave është më e fortë dhe më e hollë se e atyre të bëra në shekullin e tretë (nëntë) ose të katërt (dhjetë). Kjo dëshmon mbi evoluimin e qeramikës ndër dekada. Zbukurimet e këtyre pjatave janë me prerje, gdhendje dhe duke përdorur elemente të lehta stampimi, zakonisht me të shpuar ose me thurje13. Gjatë shekullit të pestë (njëmbëdhjetë) deri në atë të shtatë (trembëdhjetë), punimet me thurje nuk u aplikuan vetëm në pjatat e emaluara me ngjyrë të bardhë po gjithashtu dhe në ato me ngjyrë blu e jeshile.

Këto lloje enësh të cilat janë zbuluar në Neishabour dhe Rey, duhet të jenë prodhuar dhe në rajone të tjera gjithashtu.

Një shembull i rëndësishëm, i cili i përket shekullit të pestë (njëmbëdhjetë) është një enë me ngjyrë blu në të cilën është pikturuar një peshk. Një grup tjetër enësh të mrekullueshme janë disa pjata të bardha të pikturuara me ngjyrë blu, të verdhë të purpurt dhe të bruztë. Shumica e këtyre pjatave njihen me emrin La’abi dhe janë zbuluar në Rey. Për më tepër, zbukurimet e enëve të shekullit të shtatë (trembëdhjetë) kanë më shumë detaje dhe në këtë periudhë kemi dhe disa kana ku në vend të zbukurimeve me gdhendje kemi ato me derdhje me kallëpe.

Qeramikëbërësit e periudhës Selxhuk-e ishin të familjarizuar me teknikën e smaltimit, e cila shpesh kombinohej me stilet e tjera. Për shembull, qeramikat e zbuluara në Rey, kishin zbukurime të derdhura me ngjyrë të zezë dhe një veshje me ngjyrë blu. Vizatimet zbukuruese janë figura gjethesh palme, njerëzish, kafshësh dhe zogjsh të dhëna në profil.14

Një lloj tjetër enësh janë ato me veshje me ngjyrë të zezë ose kafe dhe të smaltuara me ngjyrë kremi. Qeramika të tjera janë ato të pikturuara me të zezë dhe të smaltuara me ngjyrë blu të ilustruara me figura të tilla si gjethe, lule të zeza, bimë, zogj dhe peshq të cilat janë në stilin abbasid dhe janë të bëra në shekullin e tretë (të nëntë). Një nga punimet më të mira të këtij shekulli është një qyp me ngjyrë blu, i cili ruhet në muzeun Metropolitan të artit. Në bërjen e këtij objekti kemi një kombinim të formave të ndryshme të zbukurimit si me derdhje, thurje, gdhendje, skalitje dhe veshje; për më tepër, kjo formë zbukurimi është mjaft e rrallë.

Qeramika dhe pllakat me lustër dhe piktura zbukuruese
Qeramikëbërësit Selxhuk-ë iu rikthyen metodës së smaltimit të periudhës abbasid-e, shekulli i tretë (nëntë). Enët perse të smaltuara të periudhës Selxhuk-e janë shumë ngjyrëshe. Janë përdorur ngjyra si floriri, jeshilja, bluja ose e zeza dhe gjithashtu mund të shihet ngjyra e blu e bruztë mbi smaltimin e bardhë. Enët ose pllakat të cilat përdoreshin për muret ose altarët janë zbukuruar me figura të mrekullueshme dhe të ndryshme. Vizatimet Selxhuk-e kryesisht konsistojnë në figura zogjsh, kafshësh dhe bimësh. Në një enë, që ka mundësi të jetë dhe më e vjetra, puna zbukuruese mbi bazë smaltimi të bardhë mendohet t’i përkasë shekullit të gjashtë (dymbëdhjetë). Pjatat e smaltuara të mesit të shekullit të gjashtë (dymbëdhjetë) dëshmojnë për cilësitë më të larta të artit Selxhuk. Ato përmbajnë forma zbukuruese të vogla kafshësh ose zogjsh dhe sipërfaqja e pjatës mbulohet me shkronja të mëdha rreth e rrotull skajeve.

Qeramika shumëngjyrëshe
Qeramikëbërësit persë, bazuar në aftësi dhe përvojë, zhvilluan një metodë të re vizatimi me ngjyra të ndryshme mbi një bazë të bardhe, blu ose të bruztë.

Në ligjëratën me shkrim, e cila shkon pas në vitin 701 (1301), përmenden dy lloje smaltimi të qeramikës që përdoreshin në Kashan. I pari, është një pikturim me shtresë me ngjyrë floriri dhe i dyti, i pikturuar me shumë ngjyra në shtresa të verdha, të bardha, të kuqe ose të zeza. Pasi pikturohen, të dy llojet, vendosen në enë argjila dhe ato nxehen për herë të dytë për dymbëdhjetë orë. Zbukurimet shumëngjyrëshe të enëve, janë bërë nën emrin e Minaii-t (emalim) dhe kryesisht përdoreshin nga princat dhe fisnikët. Zbukurimet konsistonin në skena njerëzore si gjuetia, kalërimi, figura që qëndrojnë në këmbë ose ulur si dhe skena nga Shahname-ja. Këto piktura, zakonisht janë të përmasave të vogla ose me një ose dy imazhe të mëdha.

Arti i Ilkhanid-ve dhe Timurid-ve
Ligji i Selxhuk-ve e dobësoi fuqinë e kalifëve por i respektonte ata nga këndvështrimi fetar. Por pasi mongolët sulmuan Persinë, shekulli i shtatë (trembëdhjetë), ata shkatërruan të gjithë pushtetin e kalifëve islamë. Mongolët vendosën ligjet e tyre dhe të udhëhequr nga Changiz Khan-i, ata pushtuan Kinën dhe e shtrinë pushtetin e tyre deri në Azi derisa ata pushtuan të tërë Azinë dhe disa pjesë të Europës. Hulaku Khan, i cili ishte nipi i udhëheqësit të madh mongol Changiz Khan-it, në vitin 657 (1258) urdhëroi vrasjen e të fundit abbasid islamik dhe themeloi në Persi dinastinë e ilkhanid-ve. Jo shumë larg, monarkisë mongole iu bashkua dhe Turkistani perëndimor. Mongolët dhe ilkhanid-ët, së bashku, sunduan për më shumë se një shekull. Timuri i cili sundonte në Mesopotami në vitin 771 (1369) themeloi fuqinë e fundit aziatike të historisë botërore.15

Dy erëra të ndryshme dhe të njëpasnjëshme mund të identifikohen gjatë kësaj periudhë të shkurtër kohore. Era e parë ka të bëjë me ikhanid-ët, ku elementët mongolë luajtën një rol të fuqishëm në artin pers. Në këtë periudhë, elementët mongolë mbizotëruan mbi ata persë dhe timurid-i u bë stili më i njohur dhe më i respektuari. Përsa i takon artit islamik, mongolët nuk sollën asgjë të re përveç se e shkatërruan atë. Hulaku dhe paraardhësit e tij, filluan të përkrahnin artin dhe ia dolën që ta udhëhiqnin vendin e tyre, Persinë, drejt një bote më të qytetëruar e kulturuar. Bashkë me çdo pushtim, në Persi mbërrinin dhe stilet e Azisë lindore. Karakteristikat dhe veçoritë e arteve të reja që vinin nga idetë e huaja, mbartnin gjithnjë me vete frikën se ato do të ndikonin në artin pers. Por krijimet e reja artistike dhe zhvillimi kulturor dhe artistik i rezistuan ndikimeve të kohës.

Përkundrazi, persët morën artin zbukurues kinez, format dhe pikturat e tij, dhe e shndërruan atë në stilin e tyre duke krijuar një trashëgimi stili lokal mjaft të pasur. Metoda e ndërtimit të kullave në godinat e Selxhuk-it mbeti e pandryshuar. Varret me kupola u krijuan në forma të reja. Varri i Khuda bandeh Uliaytu-s në rezidencën e Sultaniyeh-ut është një shembull i ndërtimit të këtyre varreve. Një rëndësi më e madhe i kushtohej ndërtimeve me kupola vertikale me gjysmëhëna, të cilat kishin tetë shtylla në formë minaresh.

Stili Selxhuk i ndërtimit të xhamive u bë më i plotë diku nga shekulli i tetë (katërmbëdhjetë) duke u pasuruar me Portalë të mëdhenj si dhe dhoma lutjesh të lidhura me ballkone. Kjo metodë mund të shihet në xhaminë Jami në Isfahan, dhe gjatë sundimit mongol ajo u bë e famshme dhe mjaft e përhapur, gjë që vërtetohet nga fakti se çdo xhami e tipit të vjetër u ndërtua bazuar në këtë stil.

Xhamia Varamin, e cila u ndërtua në vitin 722 (1322), ka një pjesë të mbuluar me kolona të cilat kanë formën e një kryqi me Portalë të dalë jashtë. Portali kryesor ka një çati në formë kupole. Harmonia e strukturës dhe elementet arkitektonike të xhamisë Guharshad në Mashhad, viti 821 (1418) dhe faltorja e shenjtë e Imam Reza-it, magjepsin çdo vizitor.

Gjithashtu, gjatë periudhës së Timuridit, kemi fillimin e një ere të re të ndërtimit të xhamive me kupola, e cila është e ndikuar nga ndërtimi i varreve të mëdha. Këto xhami ishin kryesisht për myslimanët sunni. Nga ajo kohë, kanë mbetur vetëm rrënojat e xhamisë Blu të Tambriz-it, e cila është ndërtuar në mes të qytetit në shekullin e nëntë (pesëmbëdhjetë). Sot, ajo është rindërtuar dhe struktura dhe zbukurimet e saj shfaqin një vizion artistik.16

Masjid-i është një xhami tjetër, e ndërtuar në Mashhad në vitin 855 (1451) me të njëjtin stil si xhamia Blu e Tambriz-it. Gjatë periudhës mongole, zbukurimet u zhvilluan dhe më tej dhe ato arritën perfeksionin. Duket se përdorimi i mermerit për pjesët e jashtme, që deri në atë kohë nuk ishte dhe aq i përhapur, zëvendësoi zbukurimet me stuko në varre, xhami dhe kamare.

Kamarja e xhamisë Jami në Isfahan dhe xhamia Marand, viti 610 (1310) është zbukuruar me stuko dhe arabeske. Në punimet me mozaikë të kësaj periudhe dallohet me lehtësi prezenca e tullave dhe e llaçit, dhe veçanërisht kjo mund të shihet në Sultanieyh. Ishte pikërisht periudha e Timurid-ve ku punimet me mozaikë arritën shkallën më të lartë të madhështisë.

Shembulli më i mirë për këtë mund të shihet në Gur-e Amir dhe në xhamitë e Mashhadit dhe në veçanti në atë Blu të Tabriz-it.

Zakonisht ngjyrat e këtyre mozaikëve janë e bruzta, e bardha, e verdha, jeshilja, kafja dhe e zeza. Këto ngjyra plot shkëlqim mund të shihen edhe sot në rrënojat e kullave, në pjesët e jashtme, në Portalët dhe kupolat.

Këto zbukurime me ngjyra marramendëse janë pikturuar me një mjeshtri të tillë sa që duken miniatura të`pikturuara me kujdes me penel. Në vazhdim, industria e pllakëzave të smaltuara përdorej për zbukurime eksterieri në një mënyrë që në fillim për të projektuar vizatimin zgjidheshin pllakëza të smaltuara me ngjyra të ngjashme, dhe kjo është arsyeja pse ngjyra bazë është gjithmonë prezent. Më pas me ndihmën e të çarave të thella dhe  të përdorimit më të madh të ngjyrave jeshile, pak të bardhë dhe kafe magnezi, bëhet smaltimi i pllakëzave. Në fund, duke bërë zgjedhjen e ngjyrës bazuar mbi pllakëzat që ishin ngjyrosur, bëhej e mundur arritja e rezultateve të mahnitshme.17

Ajo çfarë është e rëndësishme në këtë mënyrë zbukurimi, është ndikimi i ndërtimeve muqarnas në portalët e hyrjes, kamaret dhe altarët. Në xhaminë Goharshad në Persi, kemi një ndërthurje të teknikës së harqeve me ndërtimet muqarnas.

Mongolët vlerësuan industrinë dhe kulturën kineze, prandaj artistët persë aplikuan në punët e tyre stilin e pikturës realiste.18 Një nga librat e vjetër me ilustrime të periudhës mongole është Manafeh-al-Hayavan-i, i shkruar nga Manaqeb al-Hayavan Ibn Bakhtishu, i cili ndodhet në librarinë Morgan në New York. Në një nga faqet e tij kemi një ilustrim me dy shqiponja.

Ilkhanid-ët nuk ishin persë, por ata vlerësonin dhe pëlqenin karakteristikat kombëtare perse dhe inkurajonin artistët e tyre të ilustronin Shahname-në e Firdusi-t. Ky libër është pjesërisht i bazuar në histori dhe pjesërisht në legjenda dhe për dekada të tëra ka qenë një burim frymëzimi për artistët dhe piktorët persë. Një nga versionet më të vjetra të Shahname-së, i njohur si Demut Shahnameh, që i përket shkollës së Tabrizit, është i vitit 720 (1320). Mbishkrimi është pikturuar nga më shumë se një artist dhe ka 55 piktura të mëdha e të plota dhe ai konsiderohet si një nga kryeveprat botërore.

Në Demut Shahnameh janë përdorur si elementet persë ashtu edhe kinezë. Peizazhet janë pikturuar me ngjyra të zbehta dhe godinat janë ndërtuar me ngjyra të errëta sipas stilit pers. Stilet kineze dhe mongole janë më të dallueshme në disa miniature, si skena e varrimit të Isfandiar-it, e cila ruhet në Muzeun Metropolitan. Ky imazh, i cili tregon lëvizje të ndryshme të pjesëmarrësve në funeral, është aq realist dhe i bërë me mjeshtri dhe asnjë pikturë tjetër e kohës nuk mund të krahasohet me to. Këto janë shembujt më të mirë të pikturave perse të periudhës pas Timurid-ve i pasuar nga Ilkhanid-i, i cili fillimisht në vitin 788 (1386) pushtoi Tabrizin dhe më pas në vitin 804 (1401) pushtoi Irakun. Kemi dhe disa kopje të shkruara që gjenden në qytete të tjera si në Shiraz. Kemi tri kopje të Shahnameh të cilat janë sipas stilit Shiraz. Shumë besojnë se stili i pikturimit Timurid duhet të ketë filluar në shkollën e Shirazit.

Pikturat kombëtare perse më pak të ndikuara nga vendet e tjera ua detyrojnë mbijetesën e tyre stilit kombëtar të quajtur Herat. Në këtë stil, vizatimet janë me ilustrime të vogla dhe të detajuara , ndërsa peizazhet janë me qiej të mëdhenj dhe male të pambukta. Ngjyrat e përdorura janë të lehta dhe të harmonizuara dhe krahasuar me vizatimet e mëparshme mongole, kemi ngjyra të reja shtesë.

Gjatë erës Mongole, punimet e suvasë u bënë më të ndërlikuara, më dekorative dhe shfaqeshin në forma nga më të ndryshme. Ndërtesat në provincën e Azerbajxhanit e dëshmojnë këtë më së miri. Një shembull tjetër për suvatimet mongole është xhamia Heidari në Qazvin. Vizatime të ngjashme të komplikuara i gjejmë shpesh të përdorura. Një ndërtesë tjetër e cila ka shumë mundësi të jetë ndërtuar në të njëjtën kohë si  xhamia Heydari është Gonbad-e-Alavian. Në këtë ndërtim, stili i suvatimeve paraqitet në formën më të lartë të përsosmërisë. Një shembull tjetër i derdhjeve me allçi gjatë shekullit të tetë (katërmbëdhjetë) është altari (mihrab-i) i xhamisë Jami në Isfahan, e cila është ndërtuar nga një nga ministrat e Sulltanit Uljaytu në vitin 710 (1310). Aty ka tri punime guri të ngritura nga shekulli i tetë (katërmbëdhjetë) nga era Mongole, të ruajtura në Muzeun Metropolitan. Dy nga ato janë në Hamedan dhe kanë dy lloje të ndryshme vizatimesh  të ngritura dhe mesa duket këto ishin anët e një gardhi.

Emri i pronarit, Haji Hasan dhe i artistit Sharaf -Ibn Mahmood janë të gdhendura në parmak dhe datojnë vitet 703 -704 (1303-1304). Nga njëra anë kemi dy forma gjeometrike që ndërthuren me disa forma organike të gdhendura , dhe nga ana tjetër kemi një luan që po sulmon një gazelë. Këto janë ornamentet më të famshme të shekullit të tetë (katërmbëdhjetë) gjatë erës Mongole.

Gdhendjet ose vizatimet në gur bëheshin rrallë gjatë fillimit të erës Mongole duke filluar nga gjysma e shekullit shtatë-tetë (trembëdhjetë-katërmbëdhjetë). Në xhaminë Naiin ka një podium i cili daton vitin 711 (1311). Ky podium ka pjesë katrore të dekoruara me forma gjeometrike dhe gjethe. Vizatimi me gdhendje i këtij podiumi që frymëzohet nga stili i Selxhuk-ëve është i përkryer dhe krahasuar me punimet e tjera artistike, është më delikat. Në gjysmën e shekullit të tetë (katërmbëdhjetë) punimet në dru në Persi arritën shkëlqimin e tyre dhe  veçanërisht në Turkistan. Në Muzeun Metropolitan ka një kuti druri për Kuranin e cila mund të konsiderohet si një kryevepër e punimeve në dru që ka mbetur që nga koha e mongolëve dhe fillimi i kohës së timurid-ëve19. Dekorimet, të frymëzuara nga stili kinez, përfshijnë ornamente spirale dhe forma lineare, forma organike, gjethe palme dhe lule me gonxhe.

Mbi të janë emrat e dymbëdhjetë imamëve dhe emri i artistit Hasan Ibn Suleayman Isfahani dhe datojnë vitin 761 (1359). Artisti ka përdorur të gjithë elementet Mongol dhe format e rrjetave të vendosura mbi njëra – tjetrën. Në pjesën e sipërme të kësaj mbajtëse -libri të mrekullueshme mund të shihen fjalët e shenjta të Allahut në shkrimin thulth të cilat janë të gdhendura në mënyrë të mahnitshme. Emri Ali përsëritet në mënyrë ekstravagante katër herë nën emrin Allah20.

Në punimet që i përkasin gjysmës së shekullit të tetë (katërmbëdhjetë), aplikimi i stilit Mongol është përdorur gjerësisht. Klasifikimi i artikujve të tjerë bëhet i lehtë duke pasur edhe artikuj të tjerë të datuar. Në koleksioni Harary ndodhet një mbajtëse qiriu e zbukuruar me ornamente lulesh dhe mbishkrimi në të daton vitin 771 (1369); ky artikull është bërë nga Mohammad Ibn Rafi al-din Shirazi. Edhe punimet e hekurit që i përkasin gjysmës së shekullit të tetë (katërmbëdhjetë) përfshijnë një tas të zbukuruar me ar dhe argjend të cilësive të ndryshme. Punimet në hekur ishin kryesisht të zbukuruara me piktura njerëzish, në stilin mbretëror të jetesës, lojërat e oborreve mbretërore, etj. Pushtimi i fiseve mongole dhe themelimi i mbretërisë së tyre nuk e ndryshoi stilin e qeramikës në Persi. Stili persian ishte i zakonshëm deri në mesin e shekujve shtatë-tetë (trembëdhjetë-katërmbëdhjetë). Pikturat nën glazurë me ngjyrë të zezë ose blu, zbukurimet me reliev dhe ngjyrosje direkt në zmalt janë metodat që u përdorën në erën Mongole21.

Kashan-i, Sultan-i Abad-i, Sultaniah, Neishabur, Samarqand, Saveh dhe Mashhad janë emrat e qendrave qeramikbërëse më të mëdha të erës Mongole. Vizatimet natyrale të kafshëve,  të zogjve dhe të peizazheve të cilat përdoreshin në industrinë kineze ndikuan gradualisht në çdo prodhim islamik të qeramikës.

Në fillim të shekullit të tetë (katërmbëdhjetë) qeramika mongole po zhvillohej shumë dhe kemi elemente që patën progres jo vetëm në kopjimin e bimëve ose gonxheve por iu afruan gjithmonë e më tepër natyrës. Është shumë e qartë se kjo formë dekorimi delikate dhe e bukur konsistonte në vizatime botanike dhe në mozaikë dhe aplikohej në qypa, vazo dhe pllaka. Matricat e tyre ishin të dekoruara me zogj në fluturim si për shembull feniksi, kafshë si lepuj dhe gazela ose figura njerëzore me veshje mongole me ngjyra të zeza, blu dhe burz. Sfondi i këtyre pikturave është blu ose i bardhë me forma spirale  me ngjyrë të zezë. Enë të smaltuara u shfaqën fillimisht në erën Mongole dhe ishin krijuar në shkollat e Kashan-it dhe Rey-it; kjo ndodhte gjatë gjysmës së parë të shekullit të trembëdhjetë. Më tej, këto enë të smaltuara u përdorën shpesh për zbukurimin e ndërtesave dhe altarëve (mihrab). Kjo metodë u përdor gjithashtu për zbukurimin e skajeve dhe të pjesëve periferike.

Nga fundi i shekullit të shtatë (trembëdhjetë) filloi përdorimi i elementeve natyrale në vizatimet mbi qeramikën e smaltuar; matrica si ajo e formave spirale, gjetheve të palmës dhe vizatime bimësh po përdoreshin gjerësisht dhe artistët filluan të shtojnë forma të tjera gjethesh. Vizatimi i enëve të smaltuara vazhdoi gjatë erës Mongole por nuancat e ngjyrave ishin të kufizuara tek e bardha dhe ngjyra e artë mbi blunë ose bruzin. Smaltimi me figura njerëzore ishte më pak i njohur gjatë gjysmës së shekullit të shtatë (trembëdhjetë) pasi deri atëherë përdorej gjerësisht qeramika glazure.

Në këtë periudhë, një tjetër tip punimi me pllaka filloi në Persi dhe që njihet si mozaiku me pllaka. Në këtë stil, pllaka të vogla dhe me forma të ndryshme dhe matrica janë kombinuar pranë njëra-tjetrës duke krijuar një pamje të ngjashme me një mozaik. Duke ndjekur modelin e vizatimit, këto pjesë të vogla i ngjisnin pranë njëra-tjetrës me një si lëng allçie të derdhur në pjesët e pasme. Ky lëng mbushte të gjitha boshllëqet midis pllakave prandaj vizatimet dukeshin sikur ishin prej një cope të pandarë. Stili dhe teknikat e mozaikut të pllakave kanë një lidhje të fortë me dekorimet me tulla glazure të cilat përdoreshin në kohët e vjetra si për shembull në Persi dhe në Irak. Për shkak të kërkesës së madhe për vizatime me ngjyra dhe forma më të larmishme, ky stil u përmirësua shumë me kalimin e kohës.

Disa nga vizatime e para të bëra në këtë mënyrë mund të shikohen në varrin Uljaytu në Sultaniyeh dhe gjithashtu në ndërtesat e Natanz-it, Yazd-it dhe Varamin-it. Në këto ndërtesa, një pjesë masive e interierit dhe eksterierit është e mbuluar me pllaka 22. Nga disa qeramika të pakta të ngelura nga era Timurdis mund të shohim se cilësia dhe vlera e qeramikës ka rënë me kalimin e kohës. Nga studimi i pikturave që i përkasin shekullit të nëntë (pesëmbëdhjetë) dhe që përmbajnë imazhe dhe punime me pllaka që i përkasin artit dhe arkitekturës së asaj ere, arrijmë në përfundimin se ndikimi i elementeve Kinezë ishte shumë i madh, madje aq sa disa qeramika dhe pllaka ishin imitime direkte nga Kina ndërsa disa të tjera ishin persiane të pastra, ekzemplarët e të cilave gjenden në numër shumë të kufizuar.

Në shekullin e nëntë (pesëmbëdhjetë), qeramikëbërësit persianë jo vetë që vazhduan me mozaikët e pllakave por shkuan më tej me mbulimin e sipërfaqeve të mëdha. Interieri dhe eksterieri i mureve në xhami dhe në varre mbuloheshin kryesisht me këto pllaka dhe disa janë ruajtur deri në ditët e sotme.

Pllakat ishin dekoruar kryesisht me vizatime bimësh, forma të harkuara me gjethe dhe lulëkuqe dhe limonë23. Këto vizatime janë bërë kryesisht në sfond me ngjyrë të bardhë, jeshile, të verdhë, të bruztë dhe blu. Një nga ndërtesat më të famshme që i përket shekullit të nëntë (pesëmbëdhjetë) dhe që është e pasur me mozaikë të mrekullueshëm është Xhamia Blu e Tabriz-it, e cila është ndërtuar gjatë mbretërimit të fiseve Turkmenie të Qaraquyunlu-së dhe Aqquyunlu-së gjatë viteve 1437 -1467.

Industria e mozaikëve me pllaka ishte e zakonshme në të gjitha pjesët e Persisë dhe nuk aplikohej vetëm në disa zona. Ky stil ishte traditë në Isfahan; shumë ndërtesa të shekullit të nëntë (pesëmbëdhjetë) që ekzistojnë edhe sot siç është për shembull faltorja e Darb-e-Imam-it e cila është një shembull i jashtëzakonshëm i aplikimit të mozaikëve me pllaka në Persi. Darb-e-Imam u ndërtua gjatë mbretërimit të Jahanshah në vitin 857 (1433).

Në fushën e qilimave dhe të rrugicave Timurid-e, që i përkasin shekullit të nëntë (pesëmbëdhjetë) dallojmë më shumë rrugica dhe sixhade. Edhe pse shumë punime arti të kësaj ere janë shkatërruar me kalimin e kohës, në Muzeun e Berlinit në Gjermani ekziston një sixhade e mrekullueshme e cila meriton gjithë vëmendjen e publikut.

Arti islamik në shekujt e fundit24 - Arti i Safavidëve
Në vitin 902 (1502), me fillimin e sundimit të Ismaeel Shah, familjet Shi’ah morën pushtetin. Një shenjt Shi’ah, i quajtur Sheikh Safi Ardabily, varri i të cilit ndodhet në Ardebil, themeloi një dinasti të re në vitin 908 (1502) e cila mbajti emrin e sundimtaritSafavian dhe Tabriz-u bë kryeqyteti. Gjithashtu në fillim të shekullit të dhjetë (gjashtëmbëdhjetë) dhe gjatë sundimit të dinastisëSafavian, qendra e artit të industrisë së librit u zhvendos nga Khorasan në Tabriz. Ka shumë mundësi që shumë nga kopjet e manuskripteve, të shkruara në Herat dhe qytete të tjera të Khorasan-it, të jenë pikturuar në Tabriz 25.

Pas Tabriz-it, Kazvin-it dhe duke shkuar në fund të shekullit të dhjetë, Isfahan-i shpallet kryeqytet. Shah Abbas-i, i Madhi, kishte një konsideratë bujare përkundrejt artit dhe për këtë arsye Isfahan kthehet në një nga qytetet më të mrekullueshme të Azisë. Në shekullin e njëmbëdhjetë (shtatëmbëdhjetë) të gjitha energjitë dhe potencialet u fokusuan përsëri në IsfahanShah Abbas-i e ndërtoi Isfahan-in duke përdorur karakteristikat e një qyteti modern. Në mes të qytetit ndodhet një shesh i lavdishëm i njohur me emrin Naghsh-e-Jahan. Ky shesh ka një sërë harqesh të lidhura në dy kate të cilat ndahen në katër pika: hyrja për në Bazzar,Pallatin Alikapu, Xhaminë Sheikh Lotfollah si dhe Xhaminë Imam.

Pati gjithashtu shumë inovacione në ndërtimin e pallateve. Ato u ndërtuan në mes të kopshteve të mëdha dhe ngjajnë më shumë me shtëpi fshati. Holli kryesor ka një çati të lartë dhe rrotull dhoma ndenjje të ndërtuara në dy kate. Nganjëherë ka një mjedis tjetër në katin e tretë me shkallë të veçanta. Në interier nuk përdorej qeramika e smaltuar; në vend të kësaj, përdoreshin pllakat dekorative të cilat ishin shpikur gjatë sundimit të Shah Abbass-it dhe që patën fillesat në të njëjtën kohë me shkollën e të pikturuarit të Isfahan-it. Pllakat në formë katrore përdoreshin për të krijuar një pikturë më të madhe e cila zakonisht ishte një skenë beteje me ngjyra harmonike.

Çdo ngjyrë ndahej me pika dhe me stilin e smaltimit dhe kjo e bënte më të lehtë pikturimin e vizatimit. Disa pjesë të këtyre mureve janë hapësira të përbashkëta si për shembull pjesë të Kështjellës Chelesotun. Në vizatimet dhe matricat e përdorura në pllaka gjatë shekullit të dymbëdhjetë (tetëmbëdhjetë) shohim më pak elemente dhe ngjyrat bëhen më delikate. Pllaka të vogla, me forma katrore, me ilustrime dhe me smaltim të hollë bëhen të zakonshme në vitin 909 (1600) dhe përdoren pak a shumë në mbulimin e mureve26.

Gdhendja dhe punimet në dru u përdorën për dekorimin e dyerve dhe të çative, ndërsa në situata të tjera pikturimi i mureve bëhej për dekorimin e tyre siç është në Pallatin Alikapu. Në këtë pikë të historisë shfaqet fillimi i një marrëdhënie të mirë me europianët27. Në Irak, i cili mbeti pjesë e Persisë deri më 1048 (1638), faltoret Shi’ah patën më shumë vëmendje dhe vetë Iraku rimori magjinë dhe lavdinë.

Faltoret dhe varret ishin ende pjesë të rëndësishme të ndërtesave dhe edhe me krijimin e modeleve dhe të matricave më të reja, ato ende ekzistonin madje edhe në varre të vogla të shenjta të cilët quhen Imamzadeh. Këto lloje ndërtesash, në pjesën perëndimore të Persisë, përbëheshin nga sallone katrore dhe me çati në formë kubeje. Ndërsa, shtëpitë e mëdha katrore, me harqet e sheshta, me kopshte dhe sallone qendrore u bënë shumë popullore në lindje28. Në ndërtimin e monumenteve tëSheikh Safi në Ardebil, elemente të xhamisë së vjetër janë ruajtur të paprekura ndërsa në ndërtimet e reja ajo është transformuar në një faltore me zbukurime të stampuara dhe shkrime me reliev. Ajo u përfundua në mes të shekullit të njëmbëdhjetë (shtatëmbëdhjetë). Xhamia e verdhë e Iravan-it e cila konsiderohet si një xhami Jami mund të shërbejë si një shembull i mirë i një xhamie me kube me dy portale dhe i përket shekullit të dymbëdhjetë (tetëmbëdhjetë).

Në ndërtesat më fetare të ndërtuara gjatë erës Safavid përdoreshin pllakat e ngjyrosura dhe të smaltuara. Kjo teknikë arriti nivelin e saj më të lartë të përsosmërisë në monumentin e Shekih Safi në Ardebil. Edhe në shkollat e Isfahan-it, pllakat me modele marramendëse, me lule dhe degë me gjethe, me ngjyra të forta, përdoreshin për dekorimin e interierëve dhe eksterierëve të ndërtesave, portaleve, çative dhe mihrab-ëve.

Informacioni ynë mbi industrinë e drurit në erën Safavid vjen nga studimi i dyerve prej druri në xhamitë perse dhe ato të Turkistanit të cilat mbahen aktualisht në Muzeun Golestan në Teheran ose në koleksionin islamik në Muzeun e Berlinit.

Zbukurimet në këto dyer zakonisht përmbajnë vizatime lulesh dhe imazhe kafshësh. Një nga shembujt më të mirë të industrisë së drurit të safavid-it është një çift dyersh në Teheran të punuara nga Ali-Ibn-Sufi në vitin 915 (1509). Në shekullin e njëmbëdhjetë (shtatëmbëdhjetë) dhe dymbëdhjetë (tetëmbëdhjetë) industria e punimit të drurit pati rënie; në vend të gdhendjes, dyert ne këtë periudhe zbukuroheshin me lyerje dhe ngjyra. Këtë e dëshmon një çift tjetër dyersh që ndodhen në Muzeun Metropolitan dhe një tjetër në Muzeun Albert në Viktoria, Londër; të dyja palët i përkasin Pallatit Chelesotun në Isfahan dhe janë të mesit të shekullit të njëmbëdhjetë (shtatëmbëdhjetë).

Dekorimi i artikujve prej tunxhi që pati një rënie gjatë shekullit të nëntë (pesëmbëdhjetë), rigjallëroi përsëri gjatë erës Safavid-e. Pjata tunxhi u zbardhën dhe kësisoj ngjanin si argjend. Gjithashtu u përdor edhe hekuri dhe çeliku për prodhimin e pllakave. Ndryshimi i dekorimeve dhe i zbukurimeve flet për ndryshimin e shijeve dhe të stilit të asaj kohe29.

Mbajtëset prej tunxhi të qirinjve të Safavid-it kishin zbukurime me ornamente të stampuara dhe me reliev të cilat i bënin të dukeshin si kolona. Një nga këto ruhet në Muzeun Metropolitan dhe daton vitin 986 (1578). Shkrimet në këto mbajtëse qirinjsh janë zakonisht poezi perse dhe trimëri (Sham-va-Parvaneh).

Zbukurimet e mbajtëseve të qirinjve përmbanin forma organike dhe vizatime me harqe të cilat zakonisht mbulonin të tërë mbajtësen e qirinjve; këto zbukurime aplikoheshin në vende të ndryshme të ndara nga njëra-tjetra.

Gjatë erës Safavid metalpunuesit ishin shumë me përvojë në përdorimin e hekurit dhe çelikut. Artikuj çeliku si brezat, tabelat dhe medaljet ishin të zbukuruara me argjend dhe ar30.

Artikulli më i mirë dhe më i bukur prej metali nga era Safavid-e mund të shikohet në miniaturat e shekullit të dhjetë (gjashtëmbëdhjetë). Vetëm pak artikuj të këtij lloji kanë mbijetuar. Më vonë, gjatë shekullit të njëmbëdhjetë (shtatëmbëdhjetë) dhe dymbëdhjetë (tetëmbëdhjetë), metal-punuesit persë vazhduan punën e tyre por duke ndjekur stilin Safavid31.

Industria e qeramikës gjatë erës Safavid-e mund të ndahet në dy grupe: grupi i parë i cili përfaqëson stilin e pastër safavid dhe mund të shikohet në libra, miniatura, qilima dhe tekstile të asaj kohe. Grupi tjetër përfshin qeramika që janë imituar nga pjatat kineze të erës Ming. Qeramikbërësit persë e dinin se Mbreti Savavid admironte stilin kinez, dhe për këtë arsye, ata, për të plotësuar dëshirat e mbretit, gjatë shekullit të dhjetë ndoqën stilin kinez. Shah Abbas-i importoi shumë qeramika kineze madje edhe disa qeramikbërës kinezë në Persi. Në fund të shekullit të dhjetë (gjashtëmbëdhjetë), qeramikpunuesit persë arritën të prodhojnë qeramika të cilat konsideroheshin si gjysmë kineze, gjysmë perse; megjithatë këto qeramika nuk ishin aq të forta sa edhe origjinali, por përafronin si pamje. Në ato kohë, këto kopje ishin kaq fine dhe artistike sa ato herë pas here mund të ngatërroheshin me qeramikat kineze. Këto qeramika gjysmë kineze gjysmë safavid-e bëheshin sipas stileve, materialeve dhe llojeve të ndryshme. Zakonisht metodat kineze dhe perse i përzienin me njëra-tjetrën duke krijuar një formë të re dekorimi. Shembuj të një stili të tillë janë tri qeramikat e në Muzeun Metropolitan, dy nga të cilat janë të zbukuruara me imazhe pelikanësh dhe ornamente Toranje me ngjyra blu dhe kafe. Zbukurimet e zakonshme në këto qeramika ishin imazhe zogjsh, kafshësh, shenjash kineze dhe re si ato që shihen shpesh në qeramikën Ming-e32.

Qeramikat me zbukurime të smaltuara zënë një vend të veçantë në qeramikën e erës Safavid-e. Ky stil, i cili ka shkuar drejt rënies gjatë shekullit të nëntë (pesëmbëdhjetë), u rinovua nga qeramikpunuesit e  Isfahani-it gjatë periudhë  së Shah Abass-it. Shishe në formë dardhe me grykë të ngushtë, kupa dhe vazo ishin dekoruar me ngjyra të ndryshme smaltoje si për shembull blu dhe kafe në sfond të bardhë ose blu të errët dhe të çelur. Tasat ndaheshin në dy pjesë dhe më pas çdo pjesë zbukurohej me ngjyra të ndryshme. Këto zbukurime ishin tërësisht perse dhe ndiqnin stilin Safavid. Modelet ishin zakonisht imazhe, zogj, kafshë dhe bimë dhe janë realizuar në një mënyrë abstrake33.

Gjatë periudhës Safavid-e lulëzuan tekstilet dhe industria e endjes. Mëndafshi ndahej në tri kategori: i thjeshtë, i kadifenjtë dhe i dobët. Këto coha përdoreshin për të prodhuar rrobat e mbretërve dhe qeveritarëve dhe nganjëherë u jepeshin njerëzve të veçantë ose të pëlqyer nga mbretërit safavid.

Këto tekstile ishin të zbukuruara me figura njerëzore, zogjsh, kafshësh, lulesh dhe bimësh dhe temat ishin kryesisht mbi skenat ceremoniale ose historitë e Shahnames-ë dhe Nezami-it. Gjithashtu,  skenat e gjuetisë së mbretit ose kopshtet e gëzueshme prodhoheshin në tekstile.

Qilimat persë të oborreve mbretërore të shekullit të dhjetë (gjashtëmbëdhjetë) janë ndër punimet më magjike që janë prodhuar ndonjëherë. Ato ndjekin në mënyrë të dukshme modën e miniaturave të fundit të shekullit të nëntë (pesëmbëdhjetë) për skemat e nxjerra nga artet e librit. Zakonisht ato klasifikohen nga një numër modelesh ku grupi më i shquar është ai i qilimit medaljon. Lloje të tjera modelesh kanë rrjeta komplekse të cilat harmonizohen me medaljone të vogla ose vazo.

Qilima më piktoresk që tregojnë skena gjuetie ku përfshihen dragonj ose fauna të tjera, kopshte ose piktura si harta me kanale uji që kryqëzohen.

Arti i Gaxhar-ëve
Pas sundimit shkatërrimtar të Safi-t, nipi i Abbas-it të Parë i cili i kishte kaluar vitet e tij të hershme në harem, -ky ishte rregulli iSah Abass-it nga viti 1052 (1072) deri në 1642 (1666)- reflektoi aspekte të Abbas I në qeverisjen e tij efikase si p.sh., aspekte të hapjes ndaj ndikimit Europian për kënaqësitë e jetës. Nga fundi i shekullit, ekonomia e cila gjer më atëherë kishte lulëzuar, filloi rënien. Faktor u bë zvogëlimi i rëndësisë së mëndafshit që sigurohej me rrugë tokësore përkundrejt zhvillimit të industrisë që vinte nga deti nga fuqitë Europiane34.

Një goditje e tmerrshme ndodhi në vitin 1135 (1722), kur, Mir Vays, një udhëheqës i një fisi Afghan në Qandehar, shpalli pavarësinë e tij; djali i tij, Mir Mahmud, pushtoi Persinë dhe pas një rrethimi prej shtatë muajsh morën Isfahan. Rregulli i Safavid-it nuk zbatohej më por përpjekja për të rivendosur Tahmasp II në fuqi u krye nga një anëtar i fisit Sunni, Afshar. Kur Shah provoi paaftësinë e tij dhe djali i tij i vogël vdiq, Ashfar-i erdhi në pushtet në vitin 1149 (1736), duke marrë emrin mbretëror të Nadir Shah. Nadir Shah shkoi në sulm, mori Qandahar-in dhe në 1152 (1739) plaçkiti Delhin. Më pas ai gaboi me sundimin despotik dhe u vra në 1160 (1747).

Nga kaosi i ardhshëm do të lindte Karim Khan Zand, një lord feudal në Fars.

Ai sundoi pjesën më të madhe të Persisë që nga 1164 deri në 1193 (1750/1779). Pasardhësit e tij e luftuan vendin të udhëhequr nga Agha Muhammad Gaxhar-it, fuqia e të cilit ishte pjesa më e begatë e Persisë dhe që më pas humbi. Agha Muhammad-i që ishte një eunuk, u pasua nga nipi i tij Fatih Ali Shah në vitin 1212 (1797)i cili edhe pse kishte një imagjinatë të mbushur me fitoret e Persisë Sasanid-e para-Islamike, u detyrua që t’ia lëshojë Armeninë Rusisë bazuar në traktatin eTurkmanchay-it. Gaxhar-i i mëvonshëm u shënua nga ndikimi europian gjithnjë në rritje siç duket dhe nga marrëveshja Anglo-Ruse e vitit 1325 (1907) e cila qartëson dy sfera interesi në vend. Në vitin 1344 (1925) Gaxhar-ët u zhvendosën nga Pahlavis i cili sundoi deri në 1400 (1979)35.

Studimi dhe vlerësimi i punimeve me llak ka një origjinë pak a shumë të vonë që lidhjet me ringjalljen e interesit për Safavid-in e vonë. Në Safavid, Zand dhe Gaxhar, arti daton vetëm përafërsisht njëzet vjet më parë. Punimet perse me llak dhe vernik formohet si bojëra uji në një shkallë të vogël dhe që aplikohen në një shtresë letre të ngjitur ose dru e cila është mbuluar me shtresa të tjera verniku transparent.

Temat e preferuara ishin dhomat e oborreve, gjuetia, lufta midis kafshëve, peizazhet si dhe matricat e zakonshme me lule dhe arabeska.

Puna me llak vjen si një art i pavarur që nga shekulli i njëmbëdhjetë (shtatëmbëdhjetë) dhe më pas zbret në formën e imitimeve shumë të afta të ditëve të sotme.

Nuk mund të ketë më asnjë dyshim se pas periudhës Safavid-e, punimet në miniaturë më të mira janë prodhuar aktualisht në llak, dhe ky material duhet parë si një ndihmës për të mbajtur cilësitë fine të pikturave të miniaturave në artin pers. Arti i të llakuarit ka shumë mundësi të ketë filluar me Mohammad Zaman ndërsa Ali Ashraf ishte mjeshtri i këtij arti. Pjesa më e madhe e ndërtesave vijnë nga sundimet e gjata të Fatih Al Shah më 1212-1250 (1797-1839) dhe Nasir al-Din Shah 1264-1313 (1848-1896).

Nga studimi i këtyre monumenteve dhe nga dëshmitë mbështetëse bëhet shumë e qartë se ishin disa qendra për prodhimin e pllakave. Teherani ishte padyshim një nga qendrat më të mëdha pasi pozicioni si kryeqytet kërkonte ndërtimin e një numri ndërtesash dhe pikat furnizuese për prodhimin e pllakave ndodheshin jashtë mureve të qytetit. Isfahan-i, edhe pse jo më një qendër kryesore, ende vazhdonte të prodhonte pllaka mbi të cilat stili safavid është i dukshëm. Shirazi-i gjithashtu lulëzoi duke prodhuar një numër dallues pllakash në të cilat ende mund të shihen ndërtesat e shekullit  trembëdhjetë (gjashtëmbëdhjetë).

Aktiviteti ndërtimor i Fath Ali Shah-ut shihet në një numër mbresëlënës xhamish dhe ka zhvilluar një stil të parë më përpara nëMadreseh-i Madar-shah me forma gjeometrike me ngjyra sipas skemës e verdhë, bruz, e zezë dhe e bardhë me motive yjesh, kryqesh, grada, pulla dhe mbishkrime në kufi. Cuerda Seca është një stil që bën kontrast dhe që është përdorur për vizatime dhe modele më të harkuara, të bazuara te lulet dhe gjethet. Ngjyra blu është përdorur më shpesh për sfondet duke ruajtur kështu të verdhën, bruzin, të blertën, të purpurtën dhe ciklaminin e lehtë për motivet. Shembull i mirë i punimeve me pllakat mund të shihet në Pallatet Gulestan Sultanatabad në Teheran. Pallati Gulestan i cili paraqet një ndërtesë mjaft komplekse brenda kopshteve që funksiononte si qendër administrative dhe si rezidencë e Gaxhar-it, u rindërtua nga Naser al-Din Shahmidis viteve 1284-1305 (1867-1892) deri në atë pikë sa mund të quhet krijimi i tij. Pallati i Sultantabad-it u ndërtua në 1305 (1888) si një vend pushimi në pjesën periferike veriore të Teheranit. Në vitet 1284-1300 (1867-1882) u kryen shumë zbukurime me pllaka në fasadat e jashtme dhe në muret mbajtëse të pallatit Gulestan. Modeli Cuerda seca ka përdorur matrica gjeometrike me ngjyrë bruzi, të verdhë, të bardhë dhe të zezë të cilat përdoren për kornizat e dyerve dhe të dritareve; ky stil shfaqet gjithashtu si një seri temash me kafshë që përleshen, emblemën e Gaxhar-it me luan dhe diell, gjueti të bollshme me shumë lule dhe gjethe përreth.

Disa nga pllakat më interesante, formojë një vijë në krye të shkallëve të pallatit dhe në to kemi edhe disa mbishkrime ku mund të lexohet data e vendosjes së tyre, viti 1304 (1887). Ata paraqesin interes dhe janë të rëndësishme, pasi ato janë bërë me teknikën e pikturimit nën smaltim, e cila është përdorur rrallë në punime të tilla. “Nasta’liq”-i nuk kufizohej vetëm me dorëshkrime ose punime qeramike. Ia vlen të përmendet dhe zhvillimi i stilit me varje objektesh si monedha, shenja, copa mëndafshi, qilima etj. Ai është përdorur gjithashtu dhe në zbukurimin me metal si dhe në gdhendjet e gurëve të cilat shpesh gjenden të kombinuara dhe me shkrimet në “kufi”. Nuk mund të rrimë pa përmendur faktin se kemi stile të zhvilluara dhe brenda stilit, shpesh vetëm për një sy specialisti, por kjo tregon edhe një herë për forcën e mjeshtërve ose shkollave.

Arti i Otomanëve
Perandoria Otomane u ngrit në lidhjen gjeografike midis dy kontinenteve atij Europian dhe atij Aziatik dhe arti i saj u zhvillua duke u bazuar si në burimet perëndimore ashtu edhe në ato lindore. Burimet lindore janë ato të trashëgimisë Selxhuk-e dhe të një tradite turke më lindore drejt Azisë Qendrore, duke filluar me traditën timurid-e duke vazhduar më pas me atë të Kairos e Bagdadit dhe me atë të Tabrizit. Në burimet perëndimore mund të përmendim stilin bizantin, atë të qytetit, shteteve Italiane, Ballkanike dhe më vonë Francën.

Në shekullin e dhjetë (gjashtëmbëdhjetë) në fitoren e Selimit të Parë (Yavuz, Grim) ndaj safavid-ve në Chaldoran më 920 (1514), kemi një pushtim të përkohshëm të Tabrizit, dhe bashkë me të kemi dhe aksesin në një treg të ri thesaresh dhe zanatesh. Më pas kemi mundjen e Mamluk-ve në Siri, viti 1516 dhe atë të Egjiptit, viti 1517. Kështu Selimi mori nën kontroll Mesdheun Lindor dhe sundoi qytetet e shenjta të Mekës dhe Medinës të cilat ishin nën kalifin Abbasid al-Mutawkkil-i, i cili më parë ishte nën mbrojtjen e Mamluk-ve; relika të profetit Muhamed u shpunë në Stamboll. Sulejmani, djali i Selimit, u vetëshpall kalif. Megjithëse fundi i shekullit të dhjetë (gjashtëmbëdhjetë) ishte një periudhë e ndritur për nga pikëpamja kulturore, në atë periudhë pati rrëmuja civile në Anatolia, dhe shthurje në trupat e jeniçerëve. Rrënimi vazhdoi deri në shekullin e njëmbëdhjetë (shtatëmbëdhjetë), dhe në shumë raste perandoria vërtitej rreth vetes. Në shekullin e dymbëdhjetë (tetëmbëdhjetë) kemi rrezikun nga Rusia, tashmë  në zhvillim. Më vonë ngjarjet e një periudhe tri-vjeçare i dhanë fund periudhës Otomane: përmbysja e sulltanatit në vitin 1341 (1922) dhe rrëzimi i kalifatit në 1343 (1924). Njësia bazë e ndërtimeve otomane është kupola me kuadrate, dhe e keqja e ndërtimeve të xhamive otomane qëndron në eksperimentet e vazhdueshme duke përdorur këtë njësi për të mbuluar një sipërfaqe sa më të madhe të mundshme. Xhamitë e periudhave më të hershme të dinastisë konsistojnë në njësinë bazë,  me disa shtesa të mundshme si për shembull vendi i pritjeve. Xhamia Hajji Ozbek në Iznik, viti 734 (1333) është e këtij tipi. Zbukurimi i vetëm i brendshëm i saj është një sistem trekëndor i varur në zonën ku bëhet bashkimi me pjesën e jashtme, megjithatë, kemi një kombinim të gurit me tulla, një teknikë bizantine e cila është edhe zbukuruese edhe ekonomike. Në vitin 802-803 (1399-1400), Bajazidi i Parë, ndërtoi në qytetin e Bursës, Ulu Cami, e cila është sipas modelit Selxhuk duke mbuluar një sipërfaqe të madhe me ndihmën e shumë strukturave mbështetëse të brendshme, dymbëdhjetë këmbë ndajnë dymbëdhjetë kupola. Muret e jashtme kanë çifte dritaresh me harqe, të cilat na kujtojnë ndikimin venecian.

Xhamitë dhe varret mbretërore të shekullit të nëntë (pesëmbëdhjetë) në Bursë, kanë interierë të mrekullueshëm. Në xhaminë dhe në varrin Yesil, kemi dy lloj punimesh me pllaka të cilat plotësojnë njëra-tjetrën. Zonat më të mëdha janë veshur me pllaka tetëkëndëshe, ato të xhamisë janë me kobalt blu, të rrethuara me rripa pllakash me ngjyrë të bardhë ose me jeshile dhe trekëndësha të bruztë midis tyre. Për zonat më të rëndësishme, kamaret dhe varri, pema mbretërore përsa i takon të parës dhe monumenti përsa i takon të dytës, janë bërë sipas metodës spanjolle “cuerda seca”, e cila është në ngjyrë blu, bruz, jeshile, e bardhë, e zezë dhe e verdhë, shpesh kjo jepet nga punimet në ar. Zonat e stilit “cuerda seca” zakonisht përmbajnë mbishkrime.

Projekti i kamares në Yesil Turbe është mjaft mbresëlënës. Aty, nën kupolë, kemi një tablo qendrore ku tregohet një llambë që lëkundet mbi një vazo që mbahet mbi dy shandanë, ndërsa sipër mbishkrimeve dhe zbukurime që rrethojnë kamaren kemi si kurorë palete me shkëlqim verbues.

Xhamia Sulejmanie u ndërtua në Stamboll në vitin 965 (1557) nga arkitekt Sinani. Në kopshtin e saj, i cili ndodhet në juglindje, kemi katër minare, të cilat janë vendosur në katër qoshet e xhamisë. Hyrja për në xhami është një hyrje e madhe dhe e madhërishme. Në të majtë, kemi më të voglën nga dy kupolat që shërben si mbështetëse për bazën e kupolës. Gjithashtu kemi dhe një kullë të vogël që qëndron në një nga katër kolonat në pjesën e brendshme të xhamisë.

Qeramika e fillimit të shekullit të nëntë (pesëmbëdhjetë), i njohur si shekulli i qeramikës,  prodhohej në vendet klasike, por gjithashtu edhe në Iznik. Ajo ka ngjyrën e kuqe dhe nën një smaltim të plumbtë, zbukurimi është zakonisht me ngjyrë blu të errët, të purpurt ose jeshile të errët. Vizatimet ashtu si dhe qeramikat e tjera islamike të shekullit të tetë (katërmbëdhjetë) mund të ndahen në disa grupe tablosh, por kemi dhe disa shembuj të zbukurimeve kineze.

Shumë punime otomane në metal karakterizohen nga zbukurime të sipërfaqes. Një objekt i rrallë që ka mbijetuar nga koha e Mehmetit të Dytë, është një kandil sferik i mrekullueshëm në argjend, që tani ndodhet në Muzeun Turko-Islamik në Stamboll dhe daton në vitin 865 (1460). Ky objekt u gjet në xhaminë Fathih. Kemi dhe një vazo konike të mbushur me lule “khataii” dhe me re, ku kemi një shkrim nga vargjet e Dritës (Noor).

Kaligrafistët omanë konsiderohen si më të mëdhenjtë e periudhës së vonshme Islamike, dhe sulltanët kishin konsideratë për ta e për nxënësit e tyre. Maja e kësaj tradite ishte Yaghut al-Mustasim (699/1299), një turk i cili kishte qenë sekretar i al-Mustasim, kalifi i Abbasid-it, dhe ai përdorte gjashtë lloje shkrimi klasik. Ndikimi i tij vazhdoi për shekuj me radhë nga Shayk Hamdullah-u (833-927/1429-1520) deri tek Ahmad Qarahisari (874-974/1469-1566) dhe te Sulejmani i Madh e Hafiz Osmani, i cili në fundin e shekullit të njëmbëdhjetë (shtatëmbëdhjetë) projektoi të ardhmen e Ahmad-it të Tretë. Puna e tyre ishte të përgatitnin kopje të Kur’anit, të tipit të shkrimeve në xhami dhe të prodhimit të faqeve mostër për albume. Kaligrafia  e tyre është mjaft e fuqishme si në dinamizëm ashtu edhe në linjat e lakuara. Në “toghra” lexohet emri sulltan Murati i Tretë. Ajo do të shkruhej afër majës së pergamenës me ndonjë fjalë të Allahut sipër. Më poshtë do të vijonte me fjalët e dekretit (fermanit), të shkruara me hapësira të mëdha dhe shkrim në formën e valës (sefineh) në shkrimin e kancelarit (ligjëruesit të divanit). Zakonisht, për t’i dhënë ngjyra dhe jetë përdorej delikatesa dhe natyralizmi i luleve.

Më shumë se çdo shoqëri tjetër myslimane, Otomanët përdornin veshjen si dallues i klasës dhe funksione shoqërore të personit, dhe veçanërisht nëpërmjet çallmës. Më e dallueshme në këtë aspekt ishte çallma e jeniçerëve. Në të ndodhej një copë metali e cila zgjatej poshtë nga prapa, ndërsa përpara kishim një xhybe të hapur.

Në Topkapi Saraj gjenden më shume se një mijë kaftane të sulltanëve të vdekur, ku shumica e tyre janë prej mëndafshi, por që fatkeqësisht nuk mund të bëhet kronologjia e tyre sepse herë pas here ata janë rikontrolluar e ripaketuar. Kemi dhe në atlas, satin monokromatik, për të cilin emri turk është “kincob” dhe ai pers “kimkha”. Veçanërisht, në periudhën Otomane pati një lulëzim industria e sixhadeve dhe qilimave. Rrugicat për lutje janë të zbukuruara me modeleve të këndshme për syrin dhe janë të një shumëllojshmërie të larmishme, plot me ngjyra dhe gjenden anembanë muzeve të botës. Një nga ato është edhe ajo që gjendet në Muzeun e Berlinit, në Gjermani.

Arti i Indianëve Mughul
Mughul-ët e Indisë udhëhiqeshin nga Babur-i, një pasardhës i gjeneratës së pestë të Timur-it. Emri Mughul (i shkruar në disa variante) është një version indian për mongol, dhe banorët e Indisë me këtë emër nënkuptonin të gjithë ata që vinin nga Azia Qendrore. Babur-i, megjithëse i lindur në Azinë Qendrore, e quajti veten nga babai si turk, megjithëse ai kishte lidhje gjaku me mongolët përderisa mamaja e tij e kishte prejardhjen nga dera e Chingiz Khan-it. Babur-i erdhi në pushtet në Farghaneh në vitin 900 (1496) kur ai ishte vetëm njëmbëdhjetë vjeç, mbas vdekjes të parakohshme së të atit për shkak të rrëzimit nga shtëpia e pëllumbave. Ai e pushtoi qendrën e origjinës së tij, Samarqand-in, tri herë, por nuk i rezistoi dot presionit verior të Uzbek-ve. Pasi ai krijoi një bazë në Kabul, Afganistan, ai u vërsul drejt Indisë dhe mbas fitores në betejën e Panipat-it, viti 933 (1526), ai pushtoi Delhin. Ai vdiq në Agra në vitin 937 (1530).36 Babur-i i shkroi kujtimet e tij në gjuhën e tij amtare turke. Ato u përkthyen në persisht nga nipi i tij, Akbar-i, dhe ashtu si dhe shumë vepra të tjera të historisë indiano-myslimane dhe kujtimet e tij janë përkthyer në gjuhën angleze. Ato hapën një dritare nga ku mund të shihet personaliteti i tij i madh si në humbje ashtu dhe në fitore, vlerësimi i tij për njerëzit dhe interesi i tij i madh për natyrën.

Gjurma e parë e arkitekturës islame në nën-kontinentin Indian, është Banbhore, në lindje të Karachi-t, ku gjendet themelet e një xhamie arabe e cila i përkon gjysmës së parë të shekullit të dytë (tetë). Megjithëse në disa rajone veri-perëndimore kemi monumente të periudhës para vitit 588 (1192), vepra më e madhe e ndërtuar menjëherë pas pushtimit Ghurid, është kalaja e të mundurit Prihvi Raj, e cila ndodhet në rrethinat e Delhit. Parimi i ndërtimit të saj është ai i Masjid-i Jami, e cila u quajt Quvvat al-Islam (Fuqia e Islamit).

Taj Mahall-i, i cili filloi të ndërtohet në vitin 1042 (1632) dhe përfundoi në vitin 1057 (1647), është arritja kulmore e ndërtimit të varreve Mughul, dhe e parë në tërësinë e saj edhe e atyre Islame. Kompleksi i kopshteve, i përmasave të mëdha dhe i dallueshëm për elegancën, finesën dhe detaje të tij si zgjedhja e dorëshkrimeve të Kur’anit mbi portalet dhe në vetë maozoleumin, e bëjnë këtë vepër të duket sikur të jetë Parajsa.

Tradita indiane i inkurajoi Mughal-ët drejt një përdorimi të gjerë të stolive, sepse dhe vetë toka ishte e pasur me gurë të çmuar. Shpesh stolitë përdoreshin edhe për të shkëmbyer dhurata midis sovranit dhe të tjerëve  duke formuar dhe një traditë si për shembull ditëlindjet mbretërore, si shpërblime për shërbimet e kryera ose si dhe për vlera financiare të cilat mund të kërkonin një farë garancie. Në vitin 933 (1526), Humayun-it, nga familja Raja e Gwalior-it, për nder të ruajtjes që ju bë gjatë pushtimit të Agra-s, iu dha një diamant. Humayun-i ia dha atë Babur-it, i cili e identifikoi se ai i përkiste Ala al-Din Khalji-t (sundimtari në vitet 696-715/1296-1315) dhe e vlerësoi atë si të barabartë me konsumin ushqimor botëror të dy ditëve e gjysmë. Ai ia ktheu atë djalit të tij. Ka të ngjarë që ky gur të jetë guri i Kuh-e Nur-it, i cili sot gjendet në Muzeun Mbretëror të Londrës.

Efekti shkëlqyes i zbukurimit të drurit të errët me guaska Nacre (mother-of-pearl) gjeti zbatim në mënyrë të veçantë për kupolat e varreve të njerëzve të shenjtë. Në varrin e Sheykh Salim Chashti, guaskat Nacre, janë përdorur në pllakëza të vogla, ndërsa në një rast tjetër, në varrin e Sheykh Nizam al-Auliya (i cili vdiq në vitin 726 / 1325) në Delhi, ndodhen në një vizatim zbukurues. Më pas, një rol tepër të rëndësishëm në lidhje me objektet zbukuruese mori përdorimi i fildishit. Shembull i kësaj është një tavolinë e cila është tërësisht prej fildishi, dhe sot gjendet në Muzeun Islamik të Qatar-it.
Nuk dihet asgjë për ndonjë pikturë për Babur-in, por dihet që ai vizitoi Herat-in, ai shkruan mbi pikturat e Bihzad-it, ai ka në zotërim Shahnameh-në e Muhammad Juki-t, dhe gjatë udhëtimeve të tij shoqërohej nga një historian. Megjithatë, momenti vendimtar për krijimin e shkollës Mughul-e erdhi në vitin 1956 (549) kur Humayun, atëherë sundimtari i Kabul-it, u bashkua me Mir Sayyid Ali dhe Abd al-Samad-in, dy piktorë që e kishin impresionuar atë me punimet e tyre në pallatin e Shah Tahmasp-it. Të dy piktorët i dhanë mësime Humayun-it dhe më vonë edhe Akbar-it. Një pikturë e Abd al-Samad-it, që sot gjendet në Muzeun Gulistan në Teheran, na përçon një mendim mjaft të mençur, një princ i ri i cili i ofron të atit një pikturë të ngjashme. Një nga projektet më madhore të Akbar-it, është ai i vitit 980-990 (1560-1570), i quajtur Hamzahnameh, imazhi i aktit heroik të xhaxhait të Profetit kundër përfaqësuesve të së keqes dhe të paudhëve.

Përsa i takon dorëshkrimeve me ilustrime, kemi një numër të konsiderueshëm pikturash. Disa prej tyre janë thjesht për argëtim, por disa të tjera duke qenë se janë portrete udhëheqësish luajnë një rol të rëndësishëm historiko-dokumentar. Shumë piktura kanë një ndikim të theksuar europian, dhe veçanërisht ajo Manneris-te e cila lulëzoi gjatë shekullit të dhjetë (gjashtëmbëdhjetë). Shembuj të pikturave europiane gjejmë dhe në dorëshkrime të ilustruara si dhe në formën e pikturave të veçanta.

Shumë piktura të veçanta janë bërë për albume, dhe ato janë prodhuar si set në faqet ballore të alternuara me kaligrafi. Kornizat e albumit janë me flori me skica gjuetie, zogj të vegjël, figura europiane, oborrtarë, përfshi dhe vetë piktorët. Myslimanët në Indi ishin të aftë të përfitonin nga tradita e pasur e zbukurimeve me tekstile. Bota klasike e ka mirëpritur pambukun e tejdukshëm të Bengalit, prodhimi i të cilit favorizohej nga klima e vendit. Sunduesit mughal-ë dhe gratë e tyre, shpesh tregohen të kenë veshur rroba pambuku ose mëndafshi të cilat janë gjysmë-transparente, që zakonisht nuk gjenden në veshjet myslimane.

Jameh-u është një veshje me mëngë dhe me bel deri në gju, ndonëse përpara shekullit të gjashtëmbëdhjetë kemi edhe më të shkurtër (chakdar jameh). Për shumicën, jameh vishej në pallat, ku nëpërmjet mëndafshit me ngjyra të mrekullueshme dilte në pah mjeshtëria e pakonkurrueshme indiane përsa i takon lyerjes.

Zbukurimet me tekstile kanë luajtur një rol të rëndësishëm në zbukurimet e pallateve, si për shembull në jastëkë e mbulesa. Pambuku përdorej për rrugicat mbi qilima si dhe shamitë ceremoniale (rural) mbi të cilat vendoseshin dhuratat.

Qilimat me thekë nuk kanë lindur në Indi, ato duhet të kenë ardhur në periudhën e Sulltanatit. Prodhimi i tyre u rrit ndjeshëm gjatë periudhës së Mughul-ve. Ilustrimet e dorëshkrimeve të periudhës së Akbarit na tregojnë për qilima me sfond blu, por ata mund të kenë qenë ndikuar nga ndriçimi, dhe pjesët e tjera zakonisht me të kuqe rubini. Disa kanë arabeska, disa të tjerë kanë gjysma pikturash me gjueti dhe lufta me elefantë të cilat i referohen kapakëve të llakuar të dorëshkrimeve të vitit 999 (1950).

 

/Orientalizmi Shqiptar/

Referencat e artikullit:

- PERLA – Revistë shkencore – Kulturore tremujore 2011 Nr. 1 Botuesi: Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” – Tiranë
1 Marrë nga libri “Një hyrje në artin islamik Pers”, botim i Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi”, Korrik 2009, fq. 49-68.
2 Margerita Catly, Hambly Luis, Khwarzamid and Selxhuks art, trans. Yaghub Azhand, Tehran, Mowla Press, 1376, p.5-8, 10-21.
3 Ibid, p.14-16.
4 Ibd,p.16-17.
5 Margerita Catly, optic. P.10-21.
6 Ernest Conel, Islamic Art, tran. Hooshang Taheri, Toos press, Tehran, 1368, p.81-82.
7 Barbara Brend, optic. P.110-111.
8 Stefano Carboni, Persian Tiles, Trans. Mahnaz Shayestefahr, Tehran, Islamic Art Centre, 1381, p.9-18.
9 Dimand, optic. P.96-97.
10 Ibid, fq.121.
11 Margerita Catly, optic, pp.37-41.
12 Ibid, pp.31-34.
13 James Allen, optic, pp.56-57.
14 Ibid, f.24.
15 Sherato Emberto, Grube J Ernest, “Arti Ilkanid dhe Timurid” Tehran, Mowla press, 1376, pp.3-4.
16 Mohammad Yusef Kiyani, Tarikh-e Honar-e Mi mari Iran Dar Dowreyah Islami, Teheran, Samt press, 1374, f.77.
17 Ernest Grube, optic, p.15-16.
18 Barbara Brend, optic, f.138.
19 Mahnaz Shayestehfar, Shi’ah Artisitc Elements in the Timurid and Safavid periods, Tehran, Islamic Art Center, 1394, p.116-125.
20 Ibid p.116-119.
21 James, Allen, optic. p.10-15.
22 Ernest Grube, optic. p.15-16.
23 Barabara Brend, optic. p.128.
- <24 Marrë nga libri “Një hyrje në artin islamik Pers”, botim i Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi”, Korrik 2009, fq. 69-92.
25 Mahnaz Shayestehfar, Shi’ah Art optic. p.122-123.
26 Barbara Brend, optic. p.155.
27 Ruiin Pakbaz, Naqashi Iran Az Dirbaz ta Kunun, Tehran, Narestan, press. 1379, p.120-129.
28 Mohammad Yusef Kiyani Tarikh-e-Honar-e Me’mari, optic.p.166-167.
29 Barbara Brend, optic.p.160.
30 Barbara Brend, optic.p.160.
31 Mohammadi Taqi Ehsani, optic. p..179.
32 Barbara Brend, optic.p.158.
33 Ibid, p.159.
34 Barbara Brend, optic. p. 149-155.
35 Ibid, p.149-150.
36 Barbara Brend, optic, p.200-201.

Arkitektura në Iran

02/07/2013 Lini një koment

Patrick RINGGENBERG

 

ARKITEKTURA NË IRAN

Arkitektura iraniane

Hyrje
Megjithë relievet e dendura malore, Irani ka përdorur për ndërtim kryesisht tullën prej balte, për shkak se ajo është e ngrohtë, kushton pak, është e epshme dhe e lehtë në punim. Lehtësia e prodhimit dhe e përdorimit të saj krijon mundësi për ndërtesa të vëllimshme, të cilat, ndonjëherë, duken se janë më vështirë të përvijohen sesa të ndërtohen. Ngjyra e baltës është në harmoni me visoren*, madje e lartëson atë. Arkitektura iraniane u qëndron besnike disa gjedheve arkitekturore, si: oborri qendror rretherreth me dhoma, kupola mbi një ndërtim katror, kupola me trumba*, kupola e dyfishtë*, iëani*, salla me shtylla mbajtëse, harku shpinagër* (en carène), mukarnaja*. Për të gjitha llojet e ndërtesave parapëlqehen strukturat gjeometrike dhe drejtkëndore, vendosja e hapësirave rreth një boshti, dhoma që rretherojnë një oborr të brendshëm në qiell të hapur, simetria dhe përsëritja e rregullt e planeve dhe e elementeve të tyre. Zbukurimi i ndërtesave bëhet kryesisht me tulla, me qeramika shumëngjyrëshe, me stuko të gdhendur dhe të ngjyrosur, me larëzime dhe me mozaikë pasqyrash. Në historinë e gjatë të arkitekturës iraniane vërehet një përndryshim harmonik dhe një përtëritje e thelluar e këtyre gjedheve. Në të gjitha epokat, arkitektura ka shfaqur një ndjeshmëri të madhe ndaj vlerës psikologjike dhe kundruese të hapësirave, të vëllimeve dhe të planeve. Shpesh, vijat arkitekturore kanë cilësi bukrushkrimore dhe plastike: ato janë si një shkrim i bukur, i ngjeshur, i hollë, i rregullt dhe i qartë. Duke qenë se i hsërbejnë njeriut dhe përmbushin nevojat e tij, ndërtesat janë në përpjesëtim me përmasat njerëzore dhe në në zë me njëtrajtshmërinë themeltare arkitekturore. Përfytyrimi paraprak i tyre bashkon gjithmonë nevojat e jetës me paprekshmërinë e kulturës së vendit dhe me frymën e simboleve. Sepse njeriu, xhamia, mauzoleu dhe shtëpia janë njëkohësisht trup, shpirt dhe Frymë.

Ndonjëherë, çuditesh kur shikon shtëpi të rrënuara dhe të braktisura. Nevoja për të rimëkëmbur trashëgiminë historike është një nismë perëndimore dhe bashkëkohore, kurse tradita iraniane çmon se ndërtesat duhen lënë ta jetojnë si jetën ashtu edhe vdekjen e tyre. Lidhur me ndërtesat e atyre që kanë vdekur ka edhe një supersticion, sipas të cilit ato duhen braktisur me patjetër, ndërkohë që supersticionit i shtohet edhe mendësia myslimane, sipas së cilës, është e neveritshme t’i bësh ndërtesat të pavdekshme, sepse ato duhet të zhduken përpara përjetësisë hyjnore.

Qyteti
Qyteti tradicional zhvillohet dhe jeton duke u nisur nga tri pole: xhamia, pallati i fortifikuar, pazari. Këto janë vende ose simbole gjegjësisht të pushteteve fetare, laike dhe ekonomike. Rrjeti urban, që dikur rrethohej nga një mur dhe nga kulla mbrojtëse, sot përbëhet nga rrugë të ngushta, të shtruara dhe dredha-dredha. Këto lidhin me njëra-tjetrën shtëpitë dhe ndërtesat e tjera të mbrojtura me mure të lartë, pa dritare dhe pa ballkone. Shtimi i qyteteve nuk ndjek një plan të rreptë. Ashtu si në Lashtësi ose në Evropën e pas Mesjetës, ndërtesat nuk anësojnë rrugë të drejta të planifikuara më parë. Përkundrazi, ato ngrihen e shtohen në mënyrë organike dhe sipas përvojës, por me një shkathtësi të paqortueshme në organizimin e hapësirave, të veprimtarive dhe të nevojave. Nuk ka asnjë shesh të madh publik, sepse Islami nuk e pranon mendësinë e qytetarit dhe të jetës politike të Perëndimit: vendtakime për iranianët janë pazari, xhamia, hamami*, shtëpia e çajit dhe ndërtesat private.

Me pamjen e tij të jetës së përditshme, të ritmeve shoqërore dhe të kulturës fetare, qyteti mysliman na jep gjithashtu një botë simbolike dhe një pasqyrë të shpirtit. Vendosja njëra pas tjetrës e rrugëve të ngushta dhe e oborreve të brendshme krijon një ritëm alkimik tkurjesh dhe zgjerimesh, zhvillimesh dhe qëndrueshmërish. Këmbimi i vijave të drejta (mure, minare) dhe i trajtave të përkulura (kupola, qemerë, harqe) bashkojnë mashkulloren me femëroren, të ngurtën me të lëngshmen. Hyrjet, portat e mëdha dhe ivanet* shenjojnë kalime dhe ndryshime funksioni, por zbulojnë gjithashtu rrafshe të ndryshme shoqërore. Shtëpitë, xhamitë, medresetë, hanet janë të ndërtuara përreth një oborri qendror, që nuk shihet nga jashtë. Ato përftojnë hapësira të mbyllura dhe intime, në kundërvënie me botën e jashtme të qytetit, gjë që krijon një univers të përbashkët, të fshehtë, të ndërvarur e të ndërprerë, njëkohësisht. Lënda ndërtuese jo tepër e qendrueshme (tulla prej balte të pjekur, qerpiç) të kujton që qyteti është i përkohshëm, ashtu si dhe njeriu. Vëllimet dhe hapësirat maten me një gjeometri që nuk ka asgjë racionale: ajo mund të jetë e saktë si një vargëzim, por lë gjithmonë vend për krijim të çastit dhe për liri përshtatjeje. Shumësia e njëtrajtshme e arkitekturave, e lëndëve të ndërtimit, e arteve të zbukurimit e bën qytetin një botë në miniaturë, që ndryshon brendapërbrenda njëtrajtshmërisë së saj, që është e bashkuar në larminë e saj, një botë me figurën e njeriut e të Islamit, me tingullin e një muzike, harmonia e së cilës shfaqet me disa mënyra muzikore, që rimerren e përsëriten pa pushim.

Disa plane të vjetra qytetesh islamike janë praktike dhe simbolike, njëkohësisht. Ashtu si Firuzabadi sasanid, qyteti i Bagdatit kishte një mur rrethues plotësisht të rrumbullakët (figura e Qiellit dhe e stinëve), me katër porta të drejtuara sipas pikave qendrore. Pallati i kalifit dhe një xhami e madhe ndodheshin në qendër të rrethit, kurse shtëpitë dhe ndërtesat administrative shpërndaheshin në rrethinat e tij.

I pari plan i vërtetë urbanistik mysliman në Iran u shfaq në epokën safavide: Shahu Abaz i I-rë (1587-1629) rindërtoi kryeqytetin Esfahan dhe e bëri si një qilim me lulishte, me ndërtesa dhe me rrugë. Në vitet 1930, Teherani iu nënshtrua rregullimit të parë të planifikuar bashkëkohor. Punimet zhvilluese të ndërmarra pas Luftës së Dytë Botërore u dhanë fund mënyrave të jetesës dhe shpirtit tradicional të qyteteve. Nga qytetet e shkëlqyera, që kanë bërë historinë dhe njerëzit e Iranit, kanë mbetur sot vetëm mbijetojat pak a shumë ndriçuese, ndonjëherë të rënuara ose të shndërruara në museume.

Qytetet bashkëkohore
Zhvillimi i qyteteve është i vonshëm, por madhështor dhe, qysh nga mesi i shek. të XX-të, popullsia e tyre e ka kapërcyer numrin e popullsisë së fshatrave. Urbanizimi i fshatrave, braktisja e vendbanimeve fshatare dhe vendosja e katundarëve në rrethinat e qyteteve të mëdha, hapja e rrugëve të gjera për veturat, ngritja e ndërtesave të mëdha dhe e zonave industriale i kanë shpërbërë plotësisht dhe ribërë nga e para qytetet. Lagje të vjetra dhe shumë ndërtesa historike janë zëvendësuar me ndërtime të mëdha, me lagje të jashtme monotone dhe me qytete-fjetore, shkurt, me kopje të trishtuara të Perëndimit. Qysh prej viteve 1960, ndërtimi është zhvilluar në rremujë të plotë, dhe kjo prirje ka vazhduar edhe nën Republikën Islamike. Shteti nuk e mbikëqyr tregun e pasurisë së patundshme. Ligjet janë të pazbatueshme ose të pasakta, tregu është kthyer në një vampir prej forcave të pangopura që nxitojnë, ndërkohë që shtimi i popullsisë dhe i lëvizjeve të saj përbën një nevojë të ngutshme e të pafund për strehime të reja.

Xhamia 
Pas pushtimit të çdo qyteti, udhëheqësit myslimanë ndërtonin në të një xhami për të shenjuar rendin e tij të ri fetar e shoqëror, njëkohësisht. Xhamia është, së pari, një vend lutjeje e predikimi. Por, ajo është, gjithashtu, një vendtakim, një shkollë dhe një foltore politike. Një qytet ka në përbërjen e vet një xhami të vogël për çdo lagje, për përdorim të përditshëm, dhe një ose shumë xhami të mëdha (masxhed-e xhame’) ose xhami të Xhumasë (masxhed-e xhumeh’), që presin të gjithë banorët e qytetit për lutjen e së premtes në mesditë. Çdo xhami e rëndësishme ka një imam*, që drejton lutjet kolektive, një muezin*, që bën thirrjen për lutjen, dhe një tojë.

Zanafilla e xhamive: shtëpia e Profetit në Medinë 
Në mënyrë skematike mund të dallohen tre tipe xhamish të mëdha: arabe (qysh nga shek. VII-të), persiane (qysh nga shek. XI-të-XII-të), otomane (qysh nga shek. XIV-të). Megjithëse ndryshojnë për nga konceptimi dhe zbukurimi i tyre, ato përmbajnë të njëjtat elemente themelore dhe kanë të njëjtën zanafillë: shtëpinë e Profetit në Medinë, e cila shërbente edhe si vend lutjeje dhe mbledhjeje. Kjo shtëpi përbëhej nga njo oborr i madh i pambuluar, që rrehtohej nga një mur me tulla, që kishte tri porta. Në njërën anë kishte dhomat e banimit. Muri që shikonte nga Meka, kishte një çati me gjethe palme të mbështetur në shtylla të bëra me dru palme. Pas vdekjes së Profetit, në vend të saj, u ndërtua Xhamia e Medinës, që ishte vendi i dytë i shenjtë i Isalmit, pas Mekës.

Xhamia arabe
Të gjitha xhamitë e mëvonshme rimorën këto elemente: oborrin e madh të rrethuar me portikë me shtylla; pjesën e tij të mbuluar me çati të vendosur mbi një rradhë shtyllash; murin e drejtuar nga Meka (qibla*), drejt së cilës kthehej myslimani kur lutej. Xhamia e madhe e Damaskut, e themeluar më 706, është xhamia e parë e botës myslimane dhe prototipi i xhamisë së quajtur arabe. Ajo përbëhet nga një oborr në trajtë pak a shumë drejtkëndëshe ?, të rrethuar me portikë me shtylla dhe të zënë nga njëra anë prej një salle hipostile* për lutje ?. Kjo është e mbështetur në murin e qiblës*? dhe ka dy elemente të pandryshueshëm: një kafaz (mihrab*) dhe një katedër (minbar*).

Salla e lutjes, e cila është e mbuluar anekënd me qilim për të shenjtëruar tokën, ndahet në nefe*, të cilat janë të vendosura paralelisht ose vertikalisht me murin qibla. Në oborr ose në një ndarje ka një hauz* ose një shatërvan avdesesh*, që u lejon myslimanëve të bëjnë pastrimin e tyre ritual. Një minare, katrore për xhamitë arabe dhe rrethore për botën iraniane e turke, është ngjitur me oborrin ose me sallën. Nga maja e saj, muezini këndon thirrjen për lutje pesë ose tri herë në ditë, thirrje që sot bëhen me fortafolës. Pjesërisht e frymëzuar nga bazilikat dhe pallatet bizantine, kjo lloj xhamie u përhap rretherreth pellgut të Mesdheut si dhe në Lindjen e Afërt. Xhamitë e para iraniane, si p.sh. ajo e Nainit (Nâ’in) dhe e Damkanit (Dâmqân), të ndërtuara ndërmjet shekujve të VIII-të e të XI-të, zbatojnë pak a shumë të njëjtin plan.

Xhamia persiane
Trajta tip e xhamisë persiane u shfaq në fund të shek. të XI-të ose në fillim të shek. të XII-të. Ajo u përhap në Azinë Qendrore, në Afganistan, në Pakistan dhe në Indinë e Veriut. Kjo lloj xhamie bashkon në vetvete elemente të arkitekturës së xhamisë “arabe” (oborri i hapur, muri i qiblës dhe salla e mbuluar e lutjeve) me elemente të huazuara nga arkitektura parthe dhe sasanide (ivani*, salla katrore e mbuluar me kupolë me trumba*, qemerët). Që nga koha e përckatimit të arkitekturës së saj, kjo xhami ka ndryshuar shumë pak përgjatë shekujve: ajo përbëhet nga një oborr qendror në trajtë pak a shumë drejtkëndëshe, të kufizuar nga të katër anët me nga një ivan. Salla kryesore, që ka në struturën e saj murin e qiblës, është e mbuluar me një kupolë të madhe: ajo paraprihet nga një ivan, që, ndonjëherë ka anash dy minare rrethore, të cilat janë më shumë për zbukurim sesa funksionale. Në qendër të oborrit ndodhet një hauz avdesesh. Në përgjithësi, xhamitë e mëdha kanë shumë hyrje.

Mihrabi dhe minbari
Dy elementë ritualë dhe simbolikë e zbukurojnë murin e qiblës: një kafaz (mihrabi*) dhe, në të djathtë të këtij, një katedër (minbari*). Mihrabi, i cili është i mbushur me zbukurime, simbolizon thelbin shpirtëror, hyrjen për në parajsë, bashkimin e polarizuar të Qiellit me Tokën. I zbukuruar me stuko ose me qeramikë të emaluar, ai është i frymëzuar nga nga një vjershë kuranore (XXIV, 35), që krahason dritën hyjnore me llampën e një vatre, llampë që ushqehet me vaj të pashterrshëm nga një dru ulliri që nuk gjendet as në Lindje, as në Perëndim. Në shumë xhami, përpara mihrabit ka një kafaz në trajtë katërkëndëshi. Ai është vendi i imamit*, i cili drejton lutjen, vend që është më i ulët se ai ku ndodhen besimtarët, për të mos penguar lëvdatën që i bëhet Zotit. Në kohën e Profetit minbari kishte tri shkallë dhe shërbente për fjalimet ose për leximin e teksteve. Më vonë, u ndërtuan minbare prej druri ose prej guri, të pajisur me më shumë shkallë dhe me një derë e, ndonjëherë, të mbuluar me një perde (baldaquin*). Tri shkallët simbolizojnë hierarkinë e njohurive (dijeve) dhe të cilësive shpirtërore. Për të bërë predikimin, imami ngjitet në njërën prej shkallëve, por asnjëherë në sheshin e epërm, i cili ka të bëjë me pushtetin e pakrahasueshëm të Profetit.

Domethënia e xhamisë
Në qoftë se xhamia nuk mund të krahasohet me një kishë ose me një faltore të lashtë, ajo nuk është një hapësirë më pak shpirtërore e simbolike se ato. Përmasat, përpjesëtimet, ngjyrat dhe zbukurimet e saj përftojnë një bashkësi ndjenjash dhe një vend ku mbizotëron paqa. Xhamia persiane është njëkohësisht figurë e njeriut dhe e gjithësisë. Oborri katërkëndësh, me të katër ivanet e tij, tregon kuptimet e ndryshme të erës së katërt: strukturën e kozmosit (katër pikat kryesore), alkiminë (katër elementet), polaritetet metafizike të diturisë (katër lumenjtë parajsorë tëë përmendur në Kuran), katër anët e Kaabës (shtëpia e Zotit). Drejtimi i xhamive me fytyrë nga Meka është e shënuar në një gjeografi të shenjtë: xhamia ndërtohet me fytyrë nga Kaaaba, ashtu si njeriu kthehet me fytyrë nga Zoti. Karakteri unik i këtij drejtimi shpreh karakterin e veçantë të bashkësisë myslimane, të besimit dhe të Zotit të saj. Si element i domosdoshëm i xhamive persiane, salla me kupolë është e vetmja ku realizohet lidhja e botëve me Krijuesin e tyre. Kupola simbolizon botën hyjnore dhe engjëllore, kurse themeli i saj kubik shpirtin dhe kozmosin. Ajo është figurë e një rrezatimi kozmik: qendra e saj përfaqëson Përjetësinë, ndërsa kurora është shprehje e misterit të engjëjve dhe të qiejve që burojnë nga i Padukshmi (Zoti). Xhamia është edhe libër, për shkak të vargjeve kuranore të shkruara mbi qeramikë ose të gdhendura në stukon e saj. Fjala hyjnore përcakton vijat e arkitekturës dhe gjallëron muret, si për t’i kujtuar besimtarit se harmonia dhe ligjet e gjithësisë janë të mbrojtura nga e Vërteta. Minarja shërben për thirrjen për lutje, por ajo është edhe një shenjë udhërrëfyese për udhëtarin, i cili mund ta dallojë atë së largu, sidhe një shenjë emblematike e Islamit, një simbol i tërheqjes së njeriut drejt Zotit dhe i vëmendjes së tij për krijimin. Uji i rrjedhshëm dhe gjithmonë i pastër i hauzit ose i shatërvanit të avdeseve është si currilimi i hirit hyjnor që pastron dhe shndërron shpirtin në një pasqyrë. Ndër vlerat më të thella të xhamisë është se ajo shërben si një model soditjeje. Bukuria e saj shpreh një vizion shpirtëror, që merr jetë nga kuptimet e gjalla, që bashkojnë të dukshmin (njeriun) me të Padukshmin (Zotin).

Medreseja
Në kohët e para të Islamit, teologjia dhe shkencat mësoheshin nëpër xhami dhe institucione të veçanta. Në shek. e XI-të, Selxhukidët përkrahën dhe mbështetën ndërtimin dhe zhvillimin e medreseve (“vend mësim”) të pavarura nga xhamitë. Në fillim, ato u ngritën për të formuar pushtetarë të perandorisë, për të njësuar mësimin e Islamit dhe për të përhapur një teologji sunite që hahej me shiizmin e dinastisë bujide, e cila kishte sunduar një shekull më parë në Iran e Irak. Veziri Nizam al-Molk (shek. XI-të) ndërtoi shumë medrese dhe qe mjeshtri kryesor i kësaj risie intelektuale të botës myslimane. Përveç shkencave teologjike dhe drejtësisë, në këto medrese jepeshin edhe mësime astronomie, matematike, gjeometrike dhe letërsie.

Plani
Plani i medreseve është i njëjtë me atë të xhamive persiane: një ndërtesë katërkëndëshe, ku vendet e studimit, xhamia dhe dhomat e banimit, një ose dykatëshe, vendosen përreth një oborri qendror pa çati. Në mes të çdo muri rrethues të oborrit të zënë me kopshte dhe hauze, ka nga një ivan.

Sot, ka shumë pak medrese të vjetra. Zhdrivillimi i tyre arkitekturor përbën ende një çështje që ka kundërshtime, megjithëse zanafilla e tyre iraniane nuk vihet aspak në dyshim. Ashtu si xhamitë, medresetë iraniane janë të zbukuruara me qeramika të emaluara, të cilat synojnë më shumë për të zbukuruar sesa për të kujtuar që shkenca është vetë harmonia e mendjes. Arkitektura e tyre i jep përparësi pjesës së brendshme dhe përqendrimit: oborri ka për çati qiellin dhe yjet, por është i mbrojtur nga jeta e përditshme dhe nga gjallëria e qytetit. Xhamia, që ato mbrojnë gjithmonë, të kujton se nuk ka shkencë pa shpirtëzim. Ivanet janë figurë e zbrazëtirës kozmike dhe e zemrës në të cilën kumbon fjala hyjnore. Ndonjëherë, të katër ivanet ndërtohen në mënyrë të tillë që t’u përgjigjen të katër riteve të sunizmit (malikite, hanafite, kafeite, hanbalite). Në dimër, mësimet jepen në sallat e brendshme, kurse gjatë stinëve të nxehta në ivanet: për arsye akustike, studentët dhe profesori ulen në rreth. Të ndërtuara shpesh pranë mauzoleve, spitaleve ose khanakave*, medresetë përfitojnë dhurata, të ardhura nga shoqata bamirëse (ëaqf*) ose nga ndonjë han. Xhamitë e mëdha kanë, zakonisht, nga një medrese brenda territorit të tyre, si në Esfahan.

Mauzoleu
Islami e dënon kultin e të vdekurve dhe ndërtimin e varreve madhështore, me qëllim për të penguar idhujtarinë e të vdekurit ose supersticionet mortore. Gjithçka mbi Dhe merr fund ose vdes, përveç Zotit: varrimi më i mirë duhet të jetë sa më i thjeshtë dhe sa më shpejt i harrueshëm. Sot, varret e njerëzve të thjeshtë përbëhen nga një plloçë prej guri ose prej mermeri, e zbukuruar me vargje kuranore ose poetike. Megjithatë, qysh nga epoka abaside, për sovranët dhe shenjtorët janë ndërtuar mauzole të rëndësishëm: në Irak dhe sidomos në Azinë Qendrore e pastaj në Iran. Më i vjetri prej tyre ndodhet në Samarra (Irak) dhe i takon shekullit të IX-të, por varri i Samanidëve në Buhara (aty nga viti 900) është i pari që ka mërritur i plotë në ditët tona. I frymëzuar nga arkitektura sasanide e shahar takut* (chahâr tâq), ai paraqet një sallë të vetme katrore të mbuluar me një kupolë me trumba*. Ky tip arkitekture u përhap më pas në Turqi, në Egjipt dhe në Indi. Simbolika e tij është e gjithunjishme: kupola të kujton Qiellin dhe Zotin, kubi, Tokën dhe krijimin. Në po këtë kohë u shfaqën edhe lloje të tjera mauzolesh: kulla mortore të vendosura në trajtë ylli, tetkëndore ose rrethore, të mbuluara me kupolë konike, me kupolë piramidale ose me kube. Kupolat konike dhe rrafshi (sallë rrethore e mbuluar me kube) i disa mauzoleve duhet të jenë frymëzuar nga trajta e kosit të nomadëve turq ose nga tumat mortore të Skithëve (kurganë), që gjenden sot në Azinë Qendrore. Me Ilkhanidët, arkitektura e mauzoleve u bë më madhështore dhe zbukurimi i tyre më i pasur e më i larmishëm, si p.sh. në Soltanijeh në fillim të shek. të XIV-të. Timuridët ndoqën të njëjtën udhë, por veprat më të bukura të kësaj periudhe gjenden sot në Samarkand. Varret safavide qenë zakonisht ndërtime të vogla në trajtë tetëkëndore të çrregullt, të mbuluara me kube dhe të zbukuruara me lloje të ndryshme qeramike. Në Indi, Taj Mahali (1632-1643) është një bashkim i estetikave persiane dhe indiane dhe përfaqëson kryeveprën e madhe të fundit mortore të Islamit. Në Iran, mauzoletë e shumta, të ndërtuara në epokën gaxhare (1779-1925), kanë zakonisht një zbukurim të njëjtë: veshje të jashtme me qeramikë, kryesisht kupolën dhe minaret, dhe mozaikë pasqyrash nga brenda.

Shpirtëzimi i mauzoleve
Shiizmi ka luajtur një rol të rëndësishëm në përhapjen e mauzoleve, shpirtëzimi i të cilit mbështetet në nderimin për Imamët dhe për pasardhësit e tyre, të quajtur Imamzadeh*. Varri i tyre përjetëson kujtimin e tyre , por ai shërben më shumë si një vend besimi dhe lutjeje. Për metafizikën myslimane, shpirti i shenjtorit të vdekur i takon përfundimisht Zotit, por një pamje e tij mund të shfaqet në ëndërr ose në një mrekulli tokësore. Kufoma e tij, gjithashtu, është e ngarkuar me një ndjesi shpirtërore, sepse shenjtëria shndërron në të njëjtën kohë shpirtin dhe fizionominë e trupit në imtësi. Pranë varrit të një shenjti, besnikët e besimit kërkojnë një prani shpirtërore, që do të plotësojë lutjet e tyre, që do t’i ndihmojë ata të përmbushin një dëshirë – sipas sufitëve – dhe do t’u japë njohuritë zanafillore të kultit. Në shumë mauzole bëhen pelegrinazhe të rregullta, kryesisht në Mashhad dhe Kum. Në më të shumtën e rasteve, varret janë bërë qendra të një kompleksi të gjerë, i cili mund të përfshijë një xhami, një medrese, një bibliotekë, një khanakah* dhe ndërtesa për pelegrinët. Në shek. e XX-të, mauzoleu shumë i madh i Imamit Khomein, pranë Teheranit, është pjesë e një tradite të gjatë arkitekturore (me kupolën dhe sallat katërkëndëshe) dhe shpirtërore (si vend pelegrinazhi dhe qendër kulturore), njëkohësisht.

Huseinjehu, tekijehu, kanakahu (Hosseyniyeh, tekiyeh, khânaqâh)
Këto tri ndërtesa kanë të përbashkët se shërbejnë si kornizë për kremtimet rituale dhe shpirtërore.

Huseinjehu i përket shiizmit. Emërtimi i tij vjen nga emri i Imamit të III-të, Husein, që u vra në Irak më 680. Zakonisht, ky ndërtim përbëhet nga një oborr katërkëndësh i zbuluar, i rrethuar me tarraca dhe dhoma me llozha. I ngritur në mes të lagjeve të banuara, i mirëmbajtur falë dhurimeve, huseinjehët përbëjnë një bosht të jetës lokale dhe një qendër shpirtërore, njëkohësisht. Të varfërit mund të marrin atje ushqim. Në çdo huseinjeh ka një vend të shenjtë kushtuar martirit Husein (ta’zijeh*). Tekijehu, ndonjëherë sinonim me huseinjehun, është një ndërtim që përbëhet një oborr i madh i rrethuar me llozha dhe shkallë për t’u ulur. Në Iran, në takijeh bëhen kremtimet e fesë shiite, jepen drama e zhvillohen rituale kremtuese për Imamin Husein.
Kanakahu, që përbëhet zakonisht nga një sallë me kupolë, nga shumë dhoma dhe kthina, përdoret nga sivëllazëritë sufite për praktika shpirtërore: tërheqje në vetmi, rite thirrjesh, lutje e përbashkët ose vetjake, marrëveshje shpirtërore (sama*), mësim dhe studim.

Pallati
Pak pallate myslimane u kanë mbijetuar shtrëngatave të historisë, dhe disa prej tyre njihen vetëm përmes tregimesh ose dëshmish. Pallatet e para i përkasin epokës umejade (shek. i VIII-të) dhe gjenden në shkretëtirën e Sirisë. Plani i tyre zanafillor ka qenë frymëzuar kryesisht nga Lashtësia dhe Bizanti. Pas një hyrjeje madhështore dhe brenda një rrethimi me mur të lartë e të trashë, ndodheshin një sallë për besimtarët, një xhami, apartamente dhe banjo, të gjitha të vendosura me rregull përreth një oborri katërkëndësh. Kjo arkitekturë qemerësh dhe harqesh ishte e zbukuruar me mozaikë (frymëzim bizantin), me piktura murale (frymëzim antik), me stuko të ngjyrosur (frymëzim sasanid).

Qysh nga shek. i VIII-të, në epokën sasanide, ndërtimi i pallateve ndoqi traditën umejade, por me kohë, ata u bënë më të ndërlikuar. Oborret e brendshme ishin të shumta. Sallës së dëgjuesve, që në Siri kishte plan bazilik*, iu shtua ivani* i pallateve sasanide. I zbukuruar me kopshte, pallati ishte një qytet mbretëror, autonom dhe i mbrojtur. Pasuria e tij ishte shenjë e pushtetit, simbol i një funksioni shpirtëror dhe i një poli kulturor. Në mjediset brenda ndërtesave, tapiceritë* (veshjet e mureve), qilimat, sendet e çmuara, veshjet e familjes mbretërore dhe të oborrtarëve përftonin një botë plot shkëlqim, plot madhështi dhe dritë, e cila përmendet nga shumë autorë arabë dhe persianë. Pallatet abaside (në Samarrë e Bagdat) u shkatërruan e u rrënuan, njëlloj si ato të mongolëve. Në Shahr-i Sabz, në Uzbekistan, nga pallati i Tamerlanit ka mbetur vetëm një hyrje monumentale *shek. XIV-të). Pallatet më të vjetra të ruajtura në Iran i takojnë epokës safavide (shek. XVII-të) dhe gjenden në Esfahan. Bëhet fjalë për pjesë ndërtimesh dhe kioska të vogla zbukuruara me piktura dhe lloje qeramikash të emaluara, që ndodhen në mes të kopshteve. Në Indi, pallatet mongole në Agra, në Fatehpur Sikri dhe në Delhi kanë qenë frymëzuar nga pallatet me kopshte të Persisë. Nga epoka e Zandëve dhe e Gaxharëve (1759-1925), kanë mbetur shumë pallate, pikërisht në Teheran dhe Shiraz, arkitektura e të cilëve është një bashkim i traditave iraniane me ndikime të artit evropian të zbukurimit. Në Teheran, estetika dhe rregullimi i pallateve të ndërtuara nën dinastinë Pahlavi (1925-1979) janë me frymëzim thuajse krejtësisht evropian. Pallatet ishin korniza e një ceremoniali pak a shumë të pasur dhe të pranishëm qysh nga koha e Umejadëve (shek. VII-të). I trashëguar në botën orientale nga perandoria sasanide, ky ceremonial përjetoi huazimet turke, qysh nga epoka e Selxhukidëve (shek. XI-të-XII-të). Një protokoll i rreptë drejtonte pritjet e ndryshme ose ardhjen e një ambasadori, po kështu qëndrimet dhe marrëdhëniet ndërmjet njerëzve të oborrit (princ trashëgimtar, vezir*, komandantë ushtarakë, doktorë të fesë, kurtizana, pushtetarë, ushtarë, njerëz të shërbimit). Vetë sovrani ishte i rrethuar ose mbante simbole, që tregonin statusin e tij si “hije e Zotit mbi Dhe” dhe si trashëgimtar i marrjes së detyrës mbretërore nga Profeti. Të tilla ishin: Kurani, sende që dikur kishin qenë të Muhametit (shpatë, pelerinë, shkop), kupë, armë ose shami. Sovrani ulej mbi një fron (në trajtë karrikeje ose shtrati të ngritur), që mbizotërohej nga zbrazëtira e kubesë së sallës së fronit (simbol i Qiellit), mbante në kokë një çallmë ose një kurorë, dhe ndahej me perde nga ata që priste a me të cilët bisedonte.

Shtëpia
Arkitektura e shtëpive ndryshon sipas krahinave, me qëllim që t’i përshtatet klimës, pamjes natyrore, lëndëve të ndërtimit që gjenden në to dhe mënyrës së jetesës. Materialet e ndërtimit janë të ndryshme: e para dhe më e vjetra midis tyre është tulla e papjekur ose e pjekur. Atë e ndeshim në qytetet e Iranit Qendror dhe në krahinat e shkretëtirta. Qerpiçi dhe gurët me çimento përdoren në krahinat anësore, druri në krahinat pyjore të Kaspikut. I përzier me tullën e çelikun, betoni përdoret në qytetet moderne. Shtëpitë më të vjetra tradicionale u takojnë Safavidëve, Zandëve, Gaxharëve (shek. XVI-të-1925), por ato përfaqësojnë, shpesh, një arkitekturë mijëvjeçare. Shtëpitë tradicionale ndjekin në përgjithësi një plan që gjallon në Mesopotami qysh prej mijëra vjetësh dhe që arti mysliman e përvetësoi për ta kthyer në shembëlltyrë të mënyrës së jetesës myslimane, të gjenisë së tij urbane dhe të shpirtëzimit të tij: një oborr katërkëndësh i zbuluar (dy ose tre oborre për shtëpitë e pasura), rrethuar me dhoma banimi njëkatëshe ose dykatëshe. Ky plan ishte ai i shtëpisë së Profetit Muhamet në Medinë dhe ka shërbyer për të ndërtuar shumicën e ndërtesave të Islamit (xhaminë, medresenë, hanin). Në shtëpitë e fisnikëve ose të familjeve në gjendje të mirë ekonomike, banesa ndahej në dy pjesë, çdonjëra prej të cilave kishte një oborr dhe një kopsht më vete. Hapësira private quhej andarun* (“brenda”) dhe ishte vetëm për gratë, që nuk duhej të shiheshin nga meshkujt e huaj për familjen. Ajo ishte një vend ku femrat e shtëpisë zbaviteshin, jetonin, kulturoheshin dhe ku merreshin vendimet e mëdha për to e ku përfundoheshin martesat. E lidhur me andarunin, ishte hapësira zyrtare e shtëpisë, që quhej birun (“jashtë”). Biruni përbëhej nga salla pritjeje, qoftë për punë, qoftë për miq. Portat e hyrjes kishin dy trakullore prej metali: burri trokiste në derë duke i rënë çekanit, kurse gruaja unazës*. Tingujt e ndryshëm i mundësonin të zonjës së shëpisë të dallonte nëse vizitori ishte mashkull apo femër dhe të mbulohej me perçe kur ky ishte mashkull.

Edhe sot, që nga rruga me pluhur në verë dhe me baltë në dimër, nuk duken aspak mjediset e shtëpive tradicionale. Një mur i lartë dhe i trashë, që i tejkalon dritaret e tyre, ballkonin dhe zbukurimet, mbron si një rrethim kështjelle jetën e brendshme* (intime) të familjeve. Bukuria e shtëpisë tradicionale është e brendshme, ashtu si dhe bukuria e vërtetë e botës, e cila zbulohet vetëm përtej shfaqjeve të dukshme dhe brenda në zemër. Që nga porta e hyrjes, mund të shkohet në oborr pasi të kalohet nëpër një paradhomë (hashti) dhe nëpër një korridor me një bërryl (kthesë): këto përftojnë kalime inisiatike*, që të ftojnë në intimitet, në liri dhe në siguri. Çdo shtëpi përbën një qelizë autonome të kthyer me fytyrë nga qendra e vet (oborri), dhe të gjitha shtëpitë, ndërkohë, janë të lidhura midis tyre nëpërmjet vazhdimësisë së ngjeshur të rrjetit urban. Shumë breza mund të bashkëjetojnë në të njëjtën banesë. Jeta familiare bëhet përreth oborrit të zbukuruar me lule dhe me një pellg me shatërvan. Shtëpia të jep një strehim të qetë, plot harmoni e freski, larg zhurmës, lëvizjes dhe pisllëkut të qytetit. Oborri është mjeti më i mirë, brenda një qyteti, për të krijuar përshtypjen e një hapësire të madhe në një vend shumë të vogël. Oborri ka edhe një ngjyresë të fortë simbolike: falë kopshtit që ka, ai përbën një territor të shpirtit dhe një figurë parajsore. I hapur ndaj qiellit, i përkundur nga drita dhe hije krijuese, oborri është pasqyrim i zemrës, i thelbit të shpirtit, që pret Qiellin, që ndriçohet nga Zoti dhe që qëndron nën hijen e parajsave. Shatërvani i tij është një pasqyrim yjesh, me mikroklimë parajsore dhe me një det dritash në miniaturë. Nga njëra anë e oborrit, ndodhet talari, një dhomë e madhe për pritje, e ngritur mbi rrafshin tokësor për të mbizotëruar kopshtin dhe hijeshinë e mrekullueshme. Shtëpia tradicionale nuk ka tryeza, as karrike, as shtretër: njerëzit ulen në një dysheme të mbuluar me qilim. Shumë jastëqe mbështeten në mur. Sënduqe ose kamare në muret e trashë shërbejnë për të vendosur sendet. Edhe për të fjetur, shtrohen dyshekët përtokë. Dhomat janë polivalente: ato mund të shërbejnë si dhoma buke, si dhoma pritjeje për të ftuarit, si dhoma pune ose çlodhjeje, si dhoma gjumi. Kjo traditë ndryshoi në epokën gaxhare, gjatë së cilës, nën ndikimin e Evropës, u shfaq mobilimi i çdo dhome dhe i çdo kthine të shtëpisë sipas punës që ato kryejnë. Në shtëpitë e sotme të shtresave të mesme, sidomos në Teheran dhe në qytetet e tjera të mëdha, pajisja me orendi shtëpiake është e tipit perëndimor. Në provincë, shtëpitë paraqesin një përzierje të mënyrës perëndimore të pajisjes me orendi, me mënyrën tradicionale të jetesës. Shtëpia ka drejtimin veri-jug: ana jugore e oborrit, që shullëhet në diell, përdoret në dimër, kurse ana veriore, e zhytur në hije, përdoret në verë. Anët lindore dhe perëndimore banohen varësisht nga momentet e ditës e të vitit. Banorët zhvendosen nëpër shtëpi sipas stinëve dhe orëve, për t’ju përshtatur ndryshimeve të klimës. Në verë, përfitohet nga freskia e mjediseve të ndërtuara nën tokë, nga mjediset e pajisura me pishina (hauz khaneh*), nga ivanët me errësirë të thellë, nga dhomat e që freskohen me qarkullim ajri dhe që kanë dritë të lëbyrtë (të zbutur), e cila depërton nëpërmjet dritareve me xhama me ngjyra. Tarracat përdoren për të fjetur gjatë netëve të nxehta. Në dimër, qëndrohet në dhomat me dritare nga dielli. Në shtëpitë e pasura ka oxhaqe, kurse më e përhapura në vend është ngrohja me prush të vendosur në një gropë të hapur në dyshemenë e dhomës: sipër këtij burimi për ngrohje vendoset një tryezë e ulët, e që mbulohet me një mbulesë, nën të cilën banorët futin këmbët plotësisht. Përpara se të vendosej gazi dhe drita elektrike, ndriçimi bëhej me llampa me vaj. Urbanizmi bashkëkohor, estetika perëndimore dhe mënyrat e ndërtimit të sotëm, e kanë tronditur, pak a shumë, shtëpinë tradicionale, të lidhur aq fort me jetën familiare dhe me kulturën myslimane. Rrethinat e qyteteve të mëdha, qytetet e provincave dhe fshatrat i ruajnë ende shtëpitë me pamje tradicionale, me oborr, jo me më shumë se dy ose tre kate, me çati të sheshtë të paktën vetëm mbi një dhomë, me qëllim që të mblidhet mbi të familja. Në shtëpitë e pasura, dhomat publike dhe private janë gjegjësisht në katin sheshior dhe në katin e epërm. Kushtet e strehimit bashkëkohor, jo vetëm nuk i përshtaten klimës së vendit për nga plani dhe nga materiali i ndërtimit, por ato i kundërvihen, gjithashtu, mënyrës së jetesës dhe kulturës iraniane. Dritaret dhe ballkonet që bien mbi rrugë, nuk e përfillin aspak shqetësimin që i shkaktojnë intimitetit, kurse apartamentet e ndara si kuti-kuti të vogla brenda një ndërtese të madhe, i përshtaten shumë pak jetës së lidhur familjare.

Pazari
Pazari, emërtimi i të cilit vjen nga pehlevishtja* vacar, është qendra ekonomike tradicionale e një qyteti mysliman. Në Pazar ka: zejtarë, shitës dhe ndërmjetës tregtarë. Në pazar bëhet tregtia me shumicë dhe me pakicë, tregtia e sendeve të përditshme dhe e atyre luksoze. Elementët përbërës të pazarit kanë qenë trashëguar nga Lashtësia, por organizimi i tyre është tipik mysliman. Krahas pazareve kryesore, që janë në zemër të qyteteve, ka edhe pazare lagjeje, pazare të rrethinave, të fshatrave dhe pazare pelegrine (si në Mashhad). Pazari përbëhet nga rrugë dhe rrugica, që kryqëzohen në një shesh dhe që janë të mbuluara me kube. Anash tyre ka dyqane të vogla, punishte, depo, hane, banja dhe xhami. Zejtarët dhe shitësit janë të bashkuar sipas zanateve (argjendaria, punimet e qelqit, lëkurpunues etj.), por disa zejtarë punojnë jashtë pazarit. Një njeri i caktuar ruan dhe mbikëqyr zbatimin e rregullave tregtare dhe mirëmbajtjen e vendeve të tregtimit. Zakonisht, rrugët e pazarit janë të mbuluara me kupola lugore me tulla dhe, ndonjëherë, të zbukuruara me lloje të ndryshme qeramikash. Arkitektura e tyre e sotme është fryt i shndërrimeve të mëdha që kanë ndodhur përgjatë shekujsh. Shumica e pazareve të Iranit vijnë nga epoka safavide, nga epoka e Zandit dhe e Gaxharëve (shek. XVI-të-1925). Si vend publik dhe, pra, mashkullor, pazari është vendtakim për burrat, një vend ku pasqyrohet pushteti politik, tharmi shoqëror, bashkimi i ekonomisë dhe i pushteteve fetare. Labirinthet në arkitekturën e tij dhe oborret e mbrojtura nga syri i njerëzve, janë pasqyrë e intrigave, e lidhjeve familiare, profesionale dhe inisiatike* (initiatique), që ata fshehin e zbuloojnë njëkohësisht. Duke qenë vitrinë e pasurive të një qyteti si dhe një hapje ndaj botës nëpërmjet prodhimeve të tij, pazari shërben njëkohësisht si lidhje kulturash dhe shkëmbime idesh. Pazari është në vetvete një përmbledhje e shoqërisë dhe e botës. Ndërsa zejtarët punojnë ende me teknika të vjetra në dyqanet e vogla të pazarit, prodhimet e zejtarisë janë zëvendësuar, në pjesën e tyre më të madhe, me prodhime industriale ose me mallra të lira e të pavlera.

Perëndimi i pazareve
Pazaret, të cilat filluan të binin qysh prej shek. të XIX-të, u shfronësuan dhe pastaj u tronditën nga shtetëzimi i ekonomisë, nga industrializimi, nga qendrat e shpërndarjes moderne kombëtare dhe ndërkombëtare, nga qendrat tregtare me frymë perëndimore. Përveçse në lagjet ose në qytetet dytësore, pazari është rrudhur në një “ndërtesë historike”: ai është zbukurimi a zbukurimorja e një tregtie që i ka humbur vlerat etike dhe detyrën e saj të vjetër shoqëror. Pazaret përfaqësojnë ende një grupim të fortë politik, megjithatë atyre u është dashur të përshtaten, duke përzier kulturën e tyre tradicionale me rregullat bashkëkohore ekonomike. Megjithëse në përgjithësi kanë karakter ruajtës, janë të djathtë politikisht dhe oportunistë me dëshirë, pazaret janë detyruar sot të lidhen me shtetin, pa të cilin nuk mund të bëhet asgjë.

Bujtina (Hani)
Përgjatë rrugëve kryesore bujtina ose hani është një strehë e fortifikuar, ku udhëtarët, pelegrinët dhe tregtarët ndalojnë për t’u shplodhur, në mënyrë që të mund të vazhdojnë udhën më tutje. Përveç strehimit të sigurtë, udhëtarët mund të gjejnë aty një shërbim hoteli, depo për mallrat dhe shtalla për kafshët e karvaneve të tyre. Këto ndërtesa të ngritura përgjatë rrugëve e kanë prejardhjen e tyre nga postat ndërlidhëse që piketonin rrugët e perandorisë akemenide. Në epokën safavide, bujtina ose hane u ndërtuan në veçanërisht gjatë rrugëtimit të pelegrinazhit drejt varrit të Imamit të VIII-të në Mashhad. Të tjeera bujtina, ndërmjet Esfahanit dhe zonës së Kaspikut, u ndërtuan për t’u shërbyer zhvendosjeve të oborrit mbretëror dhe pritjes së të ftuarve me rëndësi që vinin nga jashtë.

Bujtinat, në më të shumtën e rasteve, paraqiten me një plan katror ose katërkëndësh, e ndonjëherë edhe tetkëndësh. Ato kanë një mur të jashtëm rrethues, të trashë e të lartë dhe vetëm me një hyrje në portik. Kullat rrethore janë të vendosura në të gjtha këndet. Depot, strehimet, magazinat dhe shtallat ndodhen në katin përdhes: ato janë të vendosura rreth një oborri të zbuluar, katër anët e të cilit kanë nga një ivan në mes. Ndonjëherë, në katin e parë ka dhoma banimi dhe zyra. Ndërtimi përfshin edhe një çisternë e një xhami. Ashtu si në hotelet e sotme perëndimore, çmimi i qëndrimit varet nga cilësia e shërbimeve që kryhen. Dikur, në boshtet kryesore të rrugëve gjendej një bujtinë gati çdo 30 km., ose në largësi kohore një ditë rrugë më këmbë. Shumë bujtina kanë qenë ndërtuar në epokën safavide (1501-1732), në kohën kur tregtia lulzonte në Azinë Qendrore dhe në Iran: kjo është gjëja më e bukur që mund të shikosh sot. Mund të takohen bujtina edhe nëpër qytete. Të përbëra nga një oborr qendror i rethuar nga dyqane të vogla, ato mund të shërbejnë si vende për hoteleri, por sidomos për depo dhe vende bashkëbisedimi.

Hamami (banjoja)
Higjiena është një kërkesë themelore në Islam. Besimtari lahet përpara se të lutet, dhe një hadithe thotë se Zoti e urren zhurmën dhe pisllëkun. Qysh nga epoka umejade (shek. VII-të) deri në fillim të shek. të XX-të, hamami ka luajtur një rol të madh shoqëror, kulturor dhe fetar. Sot, megjithatë, sallat e banjove private dhe pishinat publike e kanë zvogëluar shumë rëndësinë e hamamit, për të mos thënë që e kanë zhdukur fare atë. Historia arkitekturore e hamameve në Iran njihet ende keq për shkak të mungesës së studimeve dhe ndonjëherë të mbijetojave të pamjaftueshme. Megjithatë, thelbi i mënyrës së rregullimit të dhomave është gati gjithmonë i njëjtë, meqenëse hamami duhet t’u përgjigjet etapave të banjës, të cilat janë kudo njëlloj. Në një sallë të parë, të pajisur me stola të vegjël dhe me kabina, klientët zhvishen dhe mbulojnë pjesët e fshehta të trupit me një peshqir. Më pas, ata kalojnë në një sallë të vakët, e pastaj në një hamam me avull, që nxit një djersitje të madhe. Një njeri i specializuar, i ndryshëm për çdo etapë të banjës, i fshin njerëzit, i fërkon, i ruan dhe i depilon. Pas kësaj, njerëzit lahen në pellgje me ujë të ngrohtë, të vakët ose të ftohtë dhe, në fund, shplodhen në sallën e shplodhjes. Në varësi nga pasuria e saj, ndërtesa mund të ketë pak a shumë disa salla të mobiluara dhe të zbukuruara. Ndriçimi vjen kryesisht nga një dritare e rrumbullakët me qelq të larëzuar. Burrat dhe gratë lahen veç e veç dhe personeli i hamamit është gjegjësisht vetëm me meshkuj dhe vetëm me femra.

Kopshti
Sipas një haditheje*, njeriut që mbjell një pemë i llogaritet si punë e tillë çdo frut që mblidhet dhe hahet prej saj. Për një popull të rrethuar me shkretëtira, kopshti është një prani parajsore dhe një nga simbolet më të thella të mrekullisë së jetës.

Histori
Në kohën e akemenidëve (shek ~VI-të-~IV-të), mbretërit kishin kopshte zoologjike: paradisos* në greqisht, prej nga vjen dhe fjala Paradis “parajsë”. Të ujitur me kujdes, drurët në përgjithësi dhe drurët frutorë me prejardhje të ndryshme japin një pafundësi ngjyrash të erëmiruara të gjithësisë. Këto “parajsa”, duke qenë pronë mbretërore, simbole të rregullit kozmik dhe të harmonisë perandorake, ishin edhe një vend shplodhjeje, darkash e drekash, dhe gjuetije. Tradita e kopshtit u përjetësua me sasanidët, dhe kultura persiane i përçoi me të botës myslimane dashurinë për lulet dhe për këto pranvera në miniaturë. Ajo krijoi gjithashtu një kopsht origjinal të quajtur “shahar bagh” (fjalë për fajlë “katër kopshtet”). Parimin e tij mund ta shikojmë në Pasargade, në kryeqytetin e Sirusit të II-të deri në shek. ~VI-të. Dy kanale priten në kënd të drejtë, duke formuar një kryq, qendra e të cilit është e zënë me një pellgore* (basen): drurë frutorë dhe lule lulëzojnë në të katër cepat e kryqit. Në pallatet dhe në shtëpitë e pasura, një kioskë ose një sallë e mbuluar me kube ngrihet në mes të kësaj melodie të ujit dhe të lulëzimit.

Të paraqitur në qilima (“qilimat-kopsht”), shahar baghët ose ndryshe “katërkopshtet”, kanë ndikuar gjithashtu në urbanizimnin e qytetit të sotëm, siç është ai i Esfahanit të Safavidëve. Simbolika e tij buron nga Kurani (XLVII, 15), që e krahason mirësinë soditëse të parajsës me katër lumenj dhe katër kopshte të erëmiruar e të përshkuar nga ujëra të rrjedhshëm plot hijeshi e plot dritë. Pellgjet qendrore janë figurë e thelbit shpirtëror, që bashkohet me Zotin ashtu siç bashkohet uji me qiellin që ai e pasqyron. Uji i pellgores ushqen kanalet ashtu si Burimi i Jetës mbush me hirin e vet gjithësinë. Bimësia dhuron një grupim ngjyrash, me erëra të mira e me bukurira, por edhe me kuptime simbolike dhe veti mjekësore. Shumë autorë të vjetër i kanë përmendur një e nga një drurët, frutat dhe lulet e mbjella në kopshtet aristokrate: qiparis, shegë, rrap, qershi, pishë, bajame, portokall, hardhi, trëndafil, tulipan, narsis, manushaqe, zymbyl, jasemin, karafil, iris, lulëkuqe, bathër, trandafil i egër etj.

Nga kopshtet mbretërore të dinastive të para myslimane, nga Samarkandi i Tamerlanit, fatkeqësisht na kanë mbetur vetëm kujtime letrare. Kopshtet më të vjetër vijnë nga epoka safavide, si p.sh. kopshti i Finit në Kashan. Por, ku nuk është mbjellur kopshti persian! Në tokë e në qiell! Ndikimi i tij takohet edhe në Indinë mongole të shek. të XVII-të, si p.sh. Shalimarët e famshëm të Srinagarit (Kashmir), të Delhit dhe të Lahorit, si dhe kopshtet e mauzoleut të Taj Mahalit në Agra. Në perëndim të botës myslimane, kopshtet private (rijadet) të Maghrebit dhe të Spanjës myslimane e kanë zanafillën në Persi. Oborri i luanëve të pallatit të Alambras (Alhambra) në Granadë (shek. XIV-të), me shatërvanin dhe katër vijat e tij të ujit, shkërben* (imiton) arkitekturën e shahar bagut (chahâr bâgh). Kopshti persian ka ndikuar në galerinë e mbuluar që rrethon oborrin e manastirit të krishterë, si dhe në shatërvanet ose puset e tyre të rrethuar me lule të mbjella në tokë.

Poezia e kopshteve
Bimësia u ka dhënë poetëve një gamë figurash, erëmirash e harmonish, që mund të shprehin stërhollime të shpirtit, thellësi të ndjeshmërisë dhe gjendje mistike. Ka poetë që u kanë dhënë veprave të tyre një titull me “kopsht” (gjylistani dhe bostani). Piktura persiane kërkon të paraqesë një natyrë jolëndore, plot dëlirësi, më shumë edenike sesa natyraliste, që duket se shpreh fytyrën e fshehtë të qenieve të gjalla dhe një prani të Dashurisë hyjnore.

Trëndafili, i pranishëm sidomos në qytetin e Shirazit, përmbledh gati një kulturë të tërë dhe një ndërgjegje të botës. Ai është figurë e dashurisë, e shkencave të fshehta dhe e mundësive të zemrës, shenjë e Bukurisë hyjnore. Për sufitin, trëndafili i diturisë së Zotit këputet nga gjembat e asketit dhe të vdekjes për dashurinë. Gaxharët kanë dashur ta pikturojnë martesën e bilbilit me trëndafilin, simbole këto të të dashurit dhe të së dashurës. Druri është gjithashtu një figurë e universit (“Druri i Botës”) ose një figurë e gjendjes shpirtërore që prodhon jetë (“Druri i jetës”). Ai simbolizon boshtin e përjetësisë rreth të cilit vërtiten botët. Kurani e krahason fjalën e Zotit me një dru që jep fruta në çdo stinë, dhe me degë qiellore që mbahen nga rrënjë të thella. Druri i dashuruar nga poetët, qiparisi, të kujton shtatin e hedhur dhe harmonik. Një poet shkruante për një vajzë të bukur: “mesi yt si një pishë në buzë të detit; Tuba* (një dru i parajsës) është ziliqare për shtatin tënd të ngjashëm me shtatin e qiparisit”. Drurë të vjetër, kur janë pranë e pranë me mauzoletë e shenjtorëve, quhen të shenjtë. Nëpër degët e tyre, njerëzit lidhin copa pëlhurash, duke shpresuar se do t’u plotësohen dëshirat.

Baxhiri (bâdgir), jakdani (yakhdân), çisterna
Në qytetet që ndodhen pranë shkretëtirave, për shkak të veprimit të nxehtësive të mëdha, popullsive u është dashur të zhvillojnë arkitektura, që lejojnë përftimin dhe ruajtjen e freskisë.

Baxhirët (fjalël për fjalë: “kapësit e erës”) ndërtohen mbi çati. Ata kapin erën dhe krijojnë një rrymë ajri, që futet në shtëpi dhe bën të qarkullojë në të freskia. Baxhiri shihet zakonisht mbi çatitë e shtëpive dhe anash çisternave, por nuk mungon edhe në bujtina e në xhami. Trajta e tij mund të ndryshojë sipas krahinave, por në përgjithësi, ka pamjen e kullave të vogla, pjesa e sipërme e të cilave ka hapje të holla në trajtë vijash vertikale, të cilat mundësojnë hyrjen e ajrit. Ato takohen përgjatë Gjirit Persik, në Kuzistan dhe në rrethinat e shkretëtirave qendrore, kryesisht në Jazd. Jakdanët, të ngritur jashtë ndërtesave të banimit (“shtëpia e ngrirjes ose ngrirësi”), kanë trajtën e një kubeje të madhe ose të një koni të gjerë, të rrethuar nga tri anë me mure të lartë. Në brendësi, në një hulli, rrjedh ujët, që ngrin gjatë stinëve të ftohta. Falë hijes së përftuar nga muret e jashtëm, falë freskisë së nëntokës dhe falë mureve të trasha izoluese të kubesë, uji qëndron shumë i ftohtë për një kohë të gjatë dhe shpërndan freskinë e tij gjatë stinës së verës. Nga jashtë, çisternat ngjajnë me jakdanët. Çisterna ka një kube të madhe, të ndërtuar mbi tokë, e cila mbulon një pus, për ta mbrojtur nga pluhuri dhe nga nxehtësia. Një shkallë zbret nën tokë dhe të shpie tek uji, që qëndron gjithmonë i freskët. Një ose më shumë kulla ajrimi rretherojnë kubenë në mënyrë që të sjellin brenda freskinë.

Qendrat kryesore
Qytete tradicionale: Esfahan (328); Bam (421); Jazd (356); Na’in (353); Kashan (347); Shiraz (364); Kerman (416); Tabash (362); Shiraf (442).
Katunde tradicionale: Abijaneh (351); Kandovan (275); Mazuleh (432); Jazd-e Khvast (371); Sariazd (361); Oraman (283).
Xhami të tipit arab: Na’in (354); Damkan (399); Fahraxh (361).
Xhami të tipit persian:

  • Epoka selxhukide: Esfahan (337); Ardestan (352); Zavareh (353).
  • Epoka mongole dhe timuride: Jazd (357); Mashhad (406); Kerman (418); Varamin (260); Tabriz (272); Saveh (304); Natanz (352).
  • Epoka safavide: Esfahan (332).
  • Epoka e Zandit dhe ajo gaxhare: Teheran (251); Shiraz (366).

Medrese: Esfahan (340); Shiraz (368); Khargerd (415); Kashan (348).
Mauzole:

  • Epoka selxhukide: Kharakan (291); Rei (259); Marakeh (276); Jazd (359); Abarkuh (362); Gonbad-e Kavus (397); Damkan (399); Kerman (419).
  • Epoka mongole dhe timuride: Soltanijeh (284); Kum (326); Varamin (260); Hamadan (301); Esfahan (339); Bistam (401); Radkan (412); Tajbad (414); Sirxhan (420); Sarakhs (413); Lahixhan (434); Sari (435); Babol (437).
  • Epoka safavide: Mashhad (410); Ardabil (278); Nejshabur (411); Torbat-e Xham (414); Mahan (420); Amol (437).
  • Mbretërimi i Nadir Shahut, epoka e Zandit dhe ajo gaxhare: Kum (325); Kazvin (289); Kalat (413).

Pallate: Esfahan (341); Jazd (360); Teheran (347).
Shtëpi: Kashan (349); Esfahan (342); Shiraz (369); Jazd (360); Bushehër (440); Tabriz (273).
Pazare: Esfahan (335); Kashan (348); Kerman (417); Shiraz (366); Jazd (359); Tabriz (273).
Hane të izoluar: Robat-e Sharaf (412); Miandasht (402); provinca të Semnanit (111); Esfahan (346); Kum (325) etj.
Hamame: Kerman (418); Arak (304); Semnan (398); Shiraz (366).
Kopshte historike: Kashan (350); Mahan (421); Beshahër (436); Damkan (400).
Ura: Esfahan (343).
Fortesa: Khorramabad (306); Kalejbar (275); Forg (415).
Huseinjeh – takijeh – kanakah: Kermanshah (293); Kazvin (289); Natanz (352); Jazd (359); Soltanijeh (286).

 

Ky shkrim është botuar në revistën “Perla”, kulturore-shkencore, 2010, Nr. 1, botim i Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi” – Tiranë

Arti islamik në shekujt e hershëm

23/06/2013 Lini një koment

Mahnaz SHAJESTEHFAR

ARTI ISLAMIK NË SHEKUJT E HERSHËM

Islamic art

Arti i Umavid-ve
Muhamedi dhe paraardhësit e tij, injoronin çdo zbukurim të panevojshëm, dhe nuk e përdorën fuqinë e tyre politike dhe fetare për të ndërtuar kështjella masive dhe tempuj të stërmëdhenj.

Por shpejt, pasi monarkia në vitin 41 (661) kaloi tek umavid-ët, ata filluan të ndërtonin tempuj të cilat nga pikëpamja ceremoniale ishin ende më luksozë se tempujt e jo besimtarëve ose kishave. Atyre iu desh të punonin shumë për t’i bërë tempujt e tyre aq luksozë dhe me shkëlqim sa dhe ato të Bizantit. Kështu gjatë sundimit të umavid-ve e kanë zanafillën shumë aktivitete ndërtuese. Është e qartë se për ndërtimin e këtyre objekteve u përdorën aq sa ishte e mundur zbukurime me motive të kohërave të hershme të cilat ishin adoptuar nga format e lindjes2.

Ka të ngjarë që në ndërtimin e xhamive të kësaj periudhe nuk u përdorën vetëm burimet lokale të vlefshme por gjithashtu edhe materiale e mjete nga vende të tjera ku në veçanti mund të përmendim kolonat dhe kapitelet bizantine3.

Në artin e umavid-ve pjesa më e madhe e zbukurimeve ishin prej guri, ashtu siç rezulton në periudhat e tjera në zonat e Kordoba-s (Qurtubah)4.

Ne mund studiojmë punimet prej guri në fillimet e Islamit duke analizuar ato çfarë kanë mbetur nga zbukurimet e kështjellave, xhamive dhe shtëpive të cilat janë ndërtuar gjatë monarkisë së umavid-ve. Elemente të tilla historike dhe arkitektonike si kolonat dhe altarët dëshmojnë mjeshtërinë në punimet e gurit dhe të allçisë në fillimet e Islamit5. Stili sasanid dhe grek në prerjen dhe punimet prej druri vazhdoi deri në fillimet e Islamit dhe gradualisht u pasurua me teknika dhe metoda të reja. Prandaj, në fushën e aplikimit të formave botanike kemi një gamë të gjerë shumëllojshmërie. Një shembull i këtyre reformimeve të përmendura si më lart është një pemë palme e cila mbaron me dy degë, e bërë kjo në një boçe pishe dhe me një formë sferike, e rrethuar me gjethe të palmave sasanid-e.

Metoda Sasanid-e e zbukurimit është mjaft e dallueshme në punimet prej metali të cilat kanë nisur me fillimet e periudhës Islamike6 dhe sidomos përsa i përket pjatave prej argjendi për të cilat shpeshherë gabimisht është thënë që i përkasin periudhës sasanid-e. Disa pjata argjendi me skena gjuetie dhe figura njerëzore sipas metodës sasanid-e i përkasin periudhës së parë të Islamit. Në disa nga këto pjata, emri i pronarit është skalitur në Pahlavi, duke e bërë më të lehtë përcaktimin e moshës së tyre.

Një nga karakteristikat e këtyre pjatave prej argjendi, të bëra direkt mbas periudhës sasanid-e, është zbukurimi i rëndë, formal dhe në minimumin e thellësisë. Pjatat e argjendit kanë imazhe kafshësh dhe zogjsh dhe përbënin një nga grupet më të rëndësishme të punimeve prej metali islamike mbas periudhës sasanid-e. Ashtu si në shumicën e këtyre pjatave prej argjendi, gdhendja dhe skalitja janë përdorur më shumë se stampimi. Këto pjata kanë elemente karakteristikë të cilët janë tipike për periudhën e re islamike.

Pavarësisht nga stili i pikturimit të kujdesshëm të kafshëve, muskujve, fytyrës dhe krifës së tyre dhe zbukurimit të hapësirës boshe të vizatimit me pemë, gjethe rrethore dhe gjethe të palme në formë zemre, karakteristika këto të periudhës sasanide, ato janë bërë tërësisht sipas stilit islamik.

Punimet e bronzit në fillimet e periudhës islamike përfshinin kryesisht enë si tabaka, kana, dhe gota për të pirë ujë; të gjitha këto punime ishin të mbuluara me vizatime kafshësh ose zogjsh dhe të gjitha ishin prej bronzi; ato ishin forma të thjeshta ose delikate, me dekorime të stampuara ose të emaluara kryesisht të tëra të punuara sipas stilit sasanid. Vetëm pak nga këto enë kanë një formë sferike, trupa sferik me një qafë të gjatë cilindrike e cila përfundon me një tub në formë zogu. Pushtimi i Lindjes së Mesme nga arabët shënoi nj erë të re për prodhimin e qeramikës. Në fillim, qeramikëpunuesit irakianë, egjiptianë dhe persianë po imitonin stilet e tyre vendase po, gradualisht, zbuluan një rrugë të re sipas të cilës ata mbulonin qeramikat e tyre me forma dhe ngjyra të ndryshme. Ky stil njihet tani si një nga stilet më ndikues në qeramikën islamike7. Një nga grupet më të mëdha të qeramikës islamike konsiston në ato të cilat fillimisht dekoronin qeramikën me prerje ose gdhendje formash dhe më pas mbulohej me një shtresë të pastër plumbi të emaluar. Dekorimi i qeramikave me gdhendje ose me ornamente me prerje është një stil nga më të thjeshtit dhe është përdorur në shumë periudha dhe nga shumë kombe. Ky stil njihet me emrin Qabry dhe pjata më e vjetër e bërë me këtë metodë i përket Umavids-it8.

Arti i Abbasid-ve
Ndarja e Europës islamike nga shtresat abbasisd-e dhe transformimi i monarkisë nga Damasku drejt zonave lindore në një qytet të themeluar rishtas – Bagdadi- pranë Tsifun-it, pallatet e mbretërve persianë, dobësoi ndikimin e elementeve arabe në krahasim me elementet perse. Si pasojë, në këtë periudhë, elementet persiane në artin islamik morën një rëndësi më të madhe. Lidhja midis kulturës islamike dhe greke e cila dikur (në fillim të pushtimit islam) ishte mjaft e fortë, u dobësua dhe, me ndihmën e persëve  të cilët ishin prezent në oborrin e abbasid-ve dhe kishin ardhur në fuqi, doli një bashkim i ri i cili u kufizua me teknikat e vjetra sasanid-e, të cilat ishin shumë të qëndrueshme9.

Sapo u bë shumë e qartë se persianët po bëheshin më të fuqishëm në monarki dhe madje edhe në çështjet politike, sundimtari vendosi që ta ndalonte këtë gjë. Për këtë arsye, ata rekrutuan më shumë ushtarë turq dhe i dhanë më shumë përparësi turqve sesa persëve. Kjo e dobësoi epërsinë e elementeve arabe edhe më shumë se më parë. Nga ana tjetër, persianët arritën fitore dhe patën mbështetje kombëtare ndërsa ndarja e tyre nga autoriteti u krye me ndihmën e individëve sundues.

Arti i Rregullave të Njëhershme- Safardi-ve, Taherid-ve, Samandi-ve, Buiid-ve, Ziyarid-ve, Ghaznavid-ve dhe Ghurid-ve.
Nga shekulli 4 (10të) deri në atë të 7të (13të), fuqia e kalifatit shekullor ishte sfiduar nga  dinastitë perse dhe turke. Edhe pse mbretërimi turk i seljuqs-it nuk e mbulon të gjithë periudhën, autoriteti dhe fuqia e tij si dhe progresi i tij vazhdueshëm, përbënin tiparet kryesore të kësaj periudhe.

Dinastitë e para që dëshmuan veten e tyre ishin ato perse. Ato lindën aty ku ndikimi arab ishte më pak e ndjeshme, në pjesët veri-lindore të territorit islamik ose në zonat e përjashtuara të Kaspikut. Edhe pse myslimanë, ata e ndienin veten trashëgimtarë të kulturës së vjetër perse. Bota e mbretit para-islamik pers, në të vërtetë, kishte tek ata një jehonë dhe lavdi të pakrahasueshme me atë të Trojës10 dhe Romës për perëndimin mesjetar.

Pushteti i Shi’ia Budiis nga perëndimi dhe disa zona të Irakut jetuan derisa ato u zëvendësuan nga seljuqs-ët në vitin 477 (1055). Në fillimet e shekullit të 3të (9të), samanids-at, të cilët ishin pasardhësit e një familje të shquar nga Balkh-u, e caktuan veten e tyre në lindje si sundimtarët virtualë në Mawara’al-nahr, që ndodhet përmes lumit Transoxiana, dhe aty ndërtuan kryeqytetin e tyre Bukhara. Shteti i tyre u zgjerua nga Ism’ail b. Ahmad (viti 279-295 / 892-907) drejt Khurasan-it, krahina e madhe veri-lindore e Persisë.

Me të gjithë atributet dhe nderin që samanid -s maturuan përkundrejt kulturës perse, ata, ashtu si kalips-ët, ishin të detyruar të rritnin fuqinë dhe autoritetin e tyre me ndihmën e atyre që u konvertuan si turq. Turqit, për të cilët besohet se u përkasin fiseve mongole dhe finn-e, duket se kanë origjinë nga stepat e Siberisë jugore, ku edhe sot jetojnë shumë turq. Këta njerëz ishin në të shumtën e rasteve nomadë dhe u përkisnin konfederatave fisnore në të cilat autoriteti shtrihej deri tek anëtarët e një familjeje sundimtare. Për shekuj të tërë, ata tentuan të lëvizin drejt jugut ose perëndimit, drejt tokave më të qëndrueshme dhe më pjellore si dhe janë shfaqur në historitë e kombeve të tjera me emra si hiung-nu, saka11, scynthians ose hun-ët. Për më tepër, ata pushtuan Kinën, Indinë, Persinë dhe Europën.

Emri turk u bë i njohur nga bizantinët në shekullin e 6të, dhe është gjetur i gdhendur në gurë të shekujve të parë (shtatë) dhe dytë (tetë) pranë lumit Orkhon, që ndodhet në jug të liqenit Baikal. Gjithashtu, një tjetër fis turk, i njohur me emrin Uighurs (Ujgurët), në shekullin e parë (të shtatë) themeloi një shtet me një nivel të lartë kulturor. Përpara takimit me Islamin, turqit aderuan në besime të ndryshme si p.sh., shamanizëm primit, budizëm, manikeizëm dhe kristianizmi nestorian, por, shekullin e katërt (dhjetë), grupet perëndimore u depërtuan nga misionarët suni. Samanids-ët u dobësuan në vitet 349 (960)  kur guvernatori i tyre turk i Khurasan-it, Alptegin, i njohu vetes pavarësinë në Ghaznes, dhe samanids-ët u shfarosën nga një luftë në vitet 389 (999) me shtetin turk në marshimet e tyre lindore si ai i Qarakhandis (lordët e zinj ose të mëdhenj)12. Më i madhi igaznavids-ve ishte Mahmud b. Sabuktagin, i cili sundoi nga vitet 378 (988) deri në vitet 421 (1030) ku emri i parë mysliman i tij si dhe përkrahja ndaj turqve nuk ndryshoi me kalimin e kohës. Nga Gazneh, në jug-lindje të Afganistanit, ai ishte në gjendje të udhëhiqte një numër fushatash në një drejtim të ri, në Indi, duke marrë nën kontroll Punxhabin deri në Gujarat. Si një suni i devotshëm, ai sfidoi Shi’i Buiids dhe në vitin 420 (1029) ai shkatërroi librarinë e tyre në Rey. I pasuruar nga tokat e Indisë, Ghazneh u bë tërheqës edhe për poetin Firdeusi ndër të tjerë, i cili kërkoi përkrahjen e Mahmud-it. Me sa duket, përpjekja e tij e parë doli e dështuar. Megjithatë, vepra madhështore epike e Firdusiut, Shahnameja, e cila ka shumë gjasa që të jetë përfunduar në vitet 400-401 (1009 – 1010) dhe që flet për mbretërit e Persisë që nga fillimi i qytetërimit nën pushtimin islamik, del se është konsideruar si monumenti më i madh i kulturës perse. Menjëherë pas vdekjes së Mahmud—it, ghanzavids-ët përjetuan kthimin e parë mbrapa, të mundur në vitin 431 (1040) në betejën e Dandanqan nga seljuqs-ët, të cilët më parë kishin qenë në shërbim të Qarakhandis-it. Në shekullin e gjashtë (dymbëdhjetë), ghaznaids-ët u zunë me ghurdis-ët, një dinasti nga Afganistani qendror. Ghazneh u shkatërrua në vitet 556-557 (1161) dhe ghaznavids-ët u detyruan të zhvendoseshin në jug-lindje, në Lahor, ku edhe ishin të detyruar të punonin për ghurdis-ët në vitet 583 (1187).

Ghurdis-ët trashëguan interesin e Ghaznavid-it për Indinë dhe në vitin 588 (1192) ata mundën Prithvi Raj, një Princ Rajput; në vitin 612 (1215), të udhëhequr nga Khwarazam-shah, përfaqësuesi i një dinastie që rrjedh nga një skllav turk i ghaznavids-ve, i cili sundoi Khwarazam-in rreth Khiva- s në Uzbekistan Sovjetik dhe që i cili në vitin 607 (1210) mundi Qara khanids të samarqand-it. Perandoria e Khwarzam-shah pati jetë të shkurtër; i fundit, Jalal al-Din Mingirinni u vra gjatë një ndjekje epike nga mongolët në vitet 629 (1231).

Ata me gjak të pastër persian luftuan kundër Baghdadit nëpërmjet kulturës. Duke pasur mbështetjen e safavids-ve, taherids-ve,samanids-ve dhe buiid-ve, ata u përpoqën të gjallërojnë në komb të kaluarën dhe historinë e mrekullueshme perse. Kështu, arti me element dhe stil sasanid filloi të lulëzoi përsëri në artin persian. Ishte pikërisht mbarimi i kësaj periudhe që shënoi ndryshimin drastik të ndërtimit dhe strukturave. Në kategorinë e artit të lidhjes së librit, dorëshkrimi i Kur’anit për sa i takon përdorimit të vijave të rrumbullakuara si shkrimi “naskh” dhe “thulth” ose si dhe ilustrimi i kornizës së fletës, u zhvillua në shumë mënyra. Një faqe e Kur’anit, e cila i përket periudhës qazvanid-e, që flet mbi syren “fath”, është një nga shembujt e artit të lidhjes së librit dhe ajo sot gjendet në muzeun Metropolitan të New York-ut.

Raportet e reja harmonike u vendosën në Aghlam-e-Settah nga Ibn Moqleh, kaligrafisti më i njohur i kësaj periudhe dhe më pas u vazhdua nga nxënësi i tij, Ali-Ibn-al-Bawwab-i. Një nga punimet e tij më të njohura është një Kur’an që u shkrua në Bagdad në vitin 391 (1001).

Titujt janë shkruar në “thulth” dhe teksti në “nasqh”. Unvan-i (kapaku) i kapitullit hyrës i librit “Fatiah al-kitab” tregon për shtatë vargje dhe elementi i rrumbullakët në anën e djathtë të fletës tregon fillimin e vargut të pestë. Unvan-i i dytë është ai i Baqarah-ut. Ky Kur’an gjendet në librarinë Chester Beauty dhe në galerinë e artit Oriental në Dublin, Irlandë.

Gjatë kësaj periudhe kemi ende ndërtimin e xhamive me oborre të hapura dhe me katër Portalë i cili më pas shkon drejt Qibleh-ut. Gjatë kësaj periudhe, kemi shfaqjen e shumë ndryshimeve në ndërtimin e godinave Portale; nuk gjejmë më përdorimin e kolonave dhe në vend të blloqeve kemi përdorimin e tullave.

Kështu, kolonat bashkohen me njëra- tjetrën me mure rëre gjysmë-rrethore ose me harqe të krijuara mbi kolonat. Në rrënojat e xhamisë së Shiraz-it (258/871), kemi po ashtu ndërtimin e një çatie prej dërrase dhe kolona me tulla.

Edhe në xhaminë e Jami-t në Isfahan (143-145/760-762) kemi po ashtu një sërë kolonash me tulla dhe minaret e kësaj xhamie ishin të kthyera nga Meka.

Në ndërtimin e xhamive më të vogla, persianët gjithashtu kanë përdorur elemente kombëtare të periudhës së Sasanid-ve. Xhamia Damghan me harqe dhe kolona me tulla është një shembull i mirë i këtyre strukturave. Edhe sot, në Tisfun-in e vjetër (afër lumit Tigris) mund të shikojmë rrënojat e një kështjelle me ballkon që përfaqëson periudhën Sasanid-e. Ka shumë të ngjarë që kjo kështjellë ka qenë funksionale gjatë periudhës së parë Islamike dhe ajo ka frymëzuar arkitektët e periudhës së Abbasid-it. Për më tepër kjo kështjellë i ka frymëzuar arkitektët të ndërtojnë ballkone. Pavarësisht faktit që umavid-ët përdornin elemente zbukurimi në ornamentet prej guri, përgjatë periudhës së sundimit pers, kemi një përhapje më të gjerë të fasadave me tulla të cilat e kanë origjinën nga periudha Sasanid-e. Vetëm disa rrënoja në Persi tregojnë ndikimin e këtyre stileve. Xhamia Jami në Naiin, e cila është ndërtuar në shekullin e katërt (dhjetë), përmban një lloj stuko tipike të stilit Buiid i cili është mjaft i dallueshëm nga stilet e tjera. Nga gërmimet e kryera në Neishabour na rezulton se kjo teknikë ka ndikuar po ashtu edhe metodat e ndërtimit të shtëpive në viset lindore të Persisë.

Nuk ka ndonjë informacion të saktë mbi lindjen e pikturës islamike; janë zbuluar vetëm disa në Siri, Persi dhe Irak. Por edhe nëpërmjet këtyre zbulimeve jo të mjaftueshme, vlera dhe suksesi i pikturës dhe zbukurimet e mureve janë mjaft të dallueshme13. Në periudhën midis viteve 1355 (1936) dhe 1358 (1939), një grup eksploatorësh nga muzeu Metropolitan gjetën në Neishabour disa tipe të këtyre pikturave dhe zbukurime muresh të fillimit të periudhës Islamike, e cila përkon me atë Sasanid-e. Kjo hapi një kapitull të ri në historinë e artit islamik. Këto piktura të gjetura në vende të ndryshme mund të ndahen në dy grupe. Grupi i parë përmbledh ato piktura të cilat janë në një ngjyrë dhe grupi i dytë ato që janë shumëngjyrëshe. Një shembull i mirë i grupit të parë, është ai i një gjuetari që mban një rrip, një helmetë dhe ka veshur rroba të kushtueshme dhe mban një shpatë dhe një mburojë rrumbullake. Është vizatuar me viza të errëta dhe e pikturuar me bojëra uji. Në kyçin e majtë të këmbës së tij shikojmë një skifter dhe mbas shalës dallohet një kafshë gjuetie që ka gjasa të jetë një lepur. Vizatimi mjeshtëror i kalit duke vrapuar dhe veshjet e gjuetarit na sjellin ndërmend stilin e vizatimit dhe të pikturës Sasanid-e. Në të njëjtën kohë, detajet e vizatimit si shpata dhe helmeta tregojnë për ndikimin e teknikave të Azisë së Mesme në artin persian.

Në pikturat shumëngjyrëshe dalin në pah, njeriu dhe e keqja, zbukurimet organike, vazot dhe pema e palmës. Gjithashtu në mënyrën e veshjes së burrit dhe të gruas gjejmë dhe ndikimin e artit grek. Ngjyrat janë kryesisht e bardha dhe e zeza, bluja dhe e kuqja dhe të gjitha këto në tonalitete të ndryshme. Shembujt e parë të përdorimit të këtyre teknikave, të cilat më vonë u kthyen në faktorin përcaktues të arkitekturës islamike, janë kamaret e suvatuara të gjetura në Neishabour dhe katër prej tyre gjenden në Muzeun Metropolitan, dhe ato janë të ndryshme si në formë e madhësi ashtu edhe përsa i përket mënyrave dhe zbukurimeve. Nuk ka dyshim se këto kamare kanë qenë pjesë e moqamas-it, i cili zakonisht ndodhej poshtë kupolës. Ornamentet e këtyre kamareve janë një kombinim i formave të kupolave, i vazove, vizatime gjethesh të ndryshme dhe gjethe palme të prera për gjysmë. Ngjyra blu është përdorur për sfondin dhe e zeza për vizatimin14.

Shumë nga skalitjet e gurëve, stuko dhe zbukurimet që kanë ekzistuar në sundime të së njëjtave periudha, nga pikëpamja e bazave studimore dhe e faktorëve islamikë janë konsideruar si mahnitëse dhe të një rëndësie të veçantë dhe kjo kryesisht sepse në këto vepra mund të shihen shenjat e para të zbukurimeve me gjethe dhe me lule, të cilat u vunë tërësisht në zbatim më vonë në shekullin e V-të  (XI). Duke imituar shembuj të artit sasanid, mjeshtrit myslimanë shpikën elemente të reja zbukurimi, të cilat u shndërruan në karakteristika të rregullave myslimane të periudhës së Abbasid-it në Persi. Xhamia Naiin është një shembull i mirë i përdorimit të stukos dhe i suvatimit sipas Al-Buiid-ve. Format e kupolave të saj janë të ngjashme me ato të metodës Samera. Gjithashtu zbukurime me gjethe palme të ngjashme me ato të Naiin-it mund të shihen dhe në Egjipt15.

Zbulime metropolitane kanë nxjerrë në pah fakte të rëndësishme në lidhje me historinë Islamike të përdorimit të allçisë në shekullin 3-të-4-të (9-të-10-të). Punimet kryesore prej allçie të gjetura në Neishabour, i përkasin rrënojave të gjetura në Tapeh-Madreseh dhe në Sabz Pooshan dhe ato më të kompletuarat janë gjetur në një monument në Sabz Pooshan dhe përfshin një “muqamas Portal” në jug-perëndim të një kopshti si dhe një dhomë me çati në formë kupole. Të gjitha format janë me ngjyrë të bardhë, të verdhë, blu dhe të kuqe dhe kanë një pamje kupole të mrekullueshme, të zbukuruar me vizatime gjethe palme dhe kanë një formë kuadrate dhe hekzagonale. Kupolat janë të shkëputura tërësisht nga njëra- tjetra dhe nga secila dalin katër ose gjashtë figura të tjera në formë rrethore ose spirale. Në fund të secilës prej këtyre degëve kemi forma palme si ato të gjysmë gjetheve të palmave sasanid-e dhe të gjetheve të plota që janë vendosur në majë të disa gjetheve siç tregohet në figurën 24.

Punimet prej allçie të Neishabour-it nxjerrin në pah disa fakte interesante dhe karakteristike islamike në lidhje me mbijetesën e teknikave të vizatimit të kafshëve. Në enët prej argjendi të periudhës Sasanide mund të vërehet se në fund të çdo degëzimi kemi zogj që mbajnë gjethe palme në sqepat e tyre. Në fillimet e hershme të artit islamik, figurat e zogjve, të gjetheve të palmave ose zbukurime të tjera janë të lidhura me shiritat me forma zambakësh. Më vonë, në Naiin kemi një përdorim të gjerë të stukove dekorative të cilat kompletohen në Neishabour. Punimet prej allçie të Neishabour-it janë të një lloji unik dhe mund të konsiderohen si një hallkë lidhëse e rëndësishme e samanid-ve me seljuq-ët në Persi. Gërmimet në Neishabour dëshmojnë rëndësinë e këtij qyteti si një nga qendrat më të mëdha të qeramikës islamike.
Qeramika e përdorur në Neishabour është një pikë reference për të sqaruar moshën  dhe historinë e qeramikave të tjera. Objektet më të vjetra të gjetura në këtë rajon janë monedhat të cilat i përkasin shekullit të 3-të (9-të). Qeramikat e Neishabour-it bëjnë të mundur dhe të lehtë klasifikimin e qeramike të tjera të panjohura të cilave ju mungojnë elementet historike16.

Qeramika në fillimet e Erës Islamike

Punimet Islamike të hershme qeramike janë të formave dhe përmasave të ndryshme. Madje dhe enët e bëra për klasat e ulëta të shoqërisë dhe për njerëzit e zakonshëm dhe fshatarët kanë shumë elemente zbukuruese. Smaltimi dhe emalimi janë përdorur vetëm në rastet e objekteve të mrekullueshme dhe kryesisht të shtresës së lartë. Stile të tjera si vizatimi dhe pikturimi me ngjyra të ndryshme është përdorur në Lindjen e Mesme në të gjitha llojet e qeramikës. Gërmimet e parregullta e kanë bërë të vështirë klasifikimin e qeramikave të periudhës së hershme Islamike. Në shumë raste, tregtarët nuk i tregojnë burimet ose vendodhjen e gërmimit. Mbi të gjitha, qeramikën abbasid-e ne mund ta klasifikojmë  në shtatë grupe si më poshtë.17 18

Qeramika me Zbukurim me reliev dhe smaltim monokromatik
Ky grup, në vetvete mund të ndahet në dy grupime. Në grupimin e parë kemi kana të mëdha me zmaltim jeshil ose blu, të ngjashme me qeramikat sasanid-e. Vizatimet me reliev në qoshet e këtyre qeramikave janë kryer sipas një teknike barbotine. Kjo teknikë zakonisht është zbatuar në qeramikat e pa smaltuara19. Grupimi i dytë përfshin pjatat, filxhanët dhe shishet me emalim jeshil dhe zbukurime me reliev. Këto objekte gjenden kryesisht në Samera dhe Shooh. Ato kanë vizatime me forma gjeometrike dhe forma gjethesh të cilat janë të ngjashme me qeramikat arsacid-e dhe sasanid-e. Pjatat e vogla të kësaj periudhe kanë një smaltim me ngjyrë të verdhë i cili i jep atyre pamjen e florinjtë. Ky smaltim njihet nga profesionistët për gjenialitetin dhe smaltimin e shumëngjyrshëm, i cili ka gjasa të jetë imitim i enëve prej floriri.

Qeramika me Zbukurime me Skalitje dhe Smaltim polikromatik
Një nga grupet më të përhapura të qeramikës islamike, janë ato me zbukurime me skalitje dhe me lustrim me smaltim, me plumb. Ato quhen “grafiato” dhe emri i tyre komercial është Gabri. Ky lloj smaltimi zakonisht është me ngjyrë jeshile ose të verdhë floriri me ngjyra të tjera si jeshilja, kafja, e verdha, e kuqe e thellë të shpërndara nëpër to. Një nga stilet e vërteta perse të qeramikës, janë vazot të bëra nga balta e kuqe, të zbukuruara me figura zogjsh, kafshësh, dekoracione me lule dhe me shkrime në stilin “kufi”. Këto vizatime ndodhen brenda një sipërfaqe natyrale. Në këto qeramika mund të vërehen format e kaligrafisë dhe vizatime me natyrë botanike. Ato zakonisht janë të smaltuara me ngjyrë të verdhë me kornizë jeshile. Shpesh, pjesa e mesit është tërësisht e mbuluar me vizatime të tilla si zogj ose pallonj. Shumica e këtyre qeramikave janë bërë në Rey gjatë periudhës së sundimit të Buiids-ve20. Për shkak të ngjashmërisë së tyre, vizatimet me zogj ose kafshë në qeramikat e stilit sasanid, shpesh  janë konsideruar që i përkisnin periudhës Sasanid-e. Megjithëse vizatimet me gjethe palme janë marrë nga motivet sasanid-e, ato reflektojnë karakteristikat e hershme islamike të fundit të shekullit të dytë (i tetë) dhe fillimit të shekullit të tretë (të nëntë). Pamja e jashtme, bazat, dhe sipërfaqja e tyre e lëmuar shpesh me forma spirale dëshmojnë se ato nuk mund të jenë bërë përpara shekullit të tretë (të nëntë). Këto qeramika janë bërë në Neishabour dhe në viset lindore të Persisë në fillimet e shekullit të tretë (të nëntë) ose në fund të shekullit të dytë (të tetë)21.

Këto qeramika me njolla të verdha ose jeshile-të purpurt janë riprodhuar nën ndikimin e qeramikës kineze dhe modele të tyre janë gjetur në Samera, Neishabour dhe Madayen. Persët përdorën më shumë ngjyrën e verdhë, kafe dhe të purpurt. Shpesh ata kombinonin ngjyrat e shpërndara me forma të prera duke dhënë forma gjeometrike si pjesë rrethi, ose figura të tjera të ndërthurura me njëra- tjetrën. Pastaj ata i mbushnin këto sipërfaqe me vizatime të ndryshme si gjethe palme ose lule. Një nga shembujt më të mirë, është ai i një pjate të gjetur në Neishabour, ku kemi ngjyra dhe forma të ndryshme si lule tulipani dhe gjethe të mëdha palme. Kjo pjatë i përket periudhës së hershme Islamike, mbase diku nga fillimi i shekullit të tretë (të nëntë)22.

Qeramika me piktura nënsmaltim
Qeramikëpunuesit myslimanë përdornin dhe një stil tjetër në prodhimet qeramike të njohur si ai me vizatime nënsmaltim. Motivet janë të pikturuara në një sfond të bardhë ose të zi23. Ka disa qeramika të periudhës së hershme të Islamit me zbukurime në smaltim me ngjyrë blu me shkëlqim ose dhe me ngjyra të tjera. Në gërmimet e bëra në Neishabour janë gjetur shumë qeramika të cilat ishin mjaft të përhapura në viset lindore të botës islamike.24 Në gërmimet në Neishabour janë gjetur shumë qeramika të cilat i përkasin fundit të shekullit të dytë (të tetë) ose fillimit të shekullit të katërt (të dhjetë). Disa nga këto qeramika, të cilat janë gjetur në shtresat e thella të tokës, janë bërë me dhe të verdhë në pak të kuq, të vizatuara me ngjyrë të zezë ose të purpurt dhe të ngjyrosura me jeshile ose të verdhë.25 Një nga vizatimet më të famshme të këtij stili janë ato me një sfond me forma lulesh të ngjashme. Një shembull i mirë i këtij stili është një pjatë e cila gjendet në muzeun Metropolitan. Në këtë pjatë, ngjyra si e purpurta, e verdha dhe jeshilja janë përdorur për të vizatuar gjethe palme, forma sferike dhe lule. Një lloj tjetër i rëndësishëm i qeramikës të Neishabour-it janë ato me vizatime me figura njerëzish, kafshësh dhe zogjsh, të kombinuara me mbishkrime në “kufi”. Këto janë të pikturuara me bojë të zezë, jeshile të errët, të verdhë ose dhe ngjyra të tjera të ndryshme.

Në një nga pjatat që i përket kësaj periudhe, është njëra që ka të pikturuar një gjahtar me një thikë në dorë. Në një sfond me ngjyrë të verdhë, ai është i rrethuar nga një kurorë me zogj dhe lule dhe ka mbishkrime në “kufi” në ngjyrë të zezë dhe jeshile, dhe kjo është tipike për qeramikën e Neshiabour-it. Burri ka veshur një veshje speciale me kollare rreth qafës dhe këmishë dhe kjo na sjell ndërmend pikturat në muret e Lindjes së Afërt, në Turkestanin Kinez.26

Qeramika me Piktura me shkëlqim
Qeramikat në periudhën e hershme të Islamit, me emalim me shkëlqim, konsiderohen si punimet më të mira të qeramikës islame. Shembuj të këtij stili janë gjetur në Rey dhe Shoosh. Qeramikëpunuesit shpikën smaltimin me shkëlqim diku midis shekujve 2të dhe 3-të (të 8-të dhe 9-të)27. Sipas kësaj metode, objektet bëhen nga balta e verdhë dhe pastaj mbulohen me emalim të patejdukshëm. Mbasi piqen në furrë për herë të parë vizatohet mbi to duke përdorur minerale okside. Pastaj ato futen përsëri në furrë dhe ngrohen deri në një temperaturë nga 2600 C deri në 4270 C. Më pas minerali oksid do të kthehet në një shtresë të hollë metali. Kjo mund të ketë ngjyrë të florinjtë, kafe ose të kuqe.28

Qeramikëpunuesit persë mund të ndahen në dy grupe. I pari, me vizatime perse dhe i dyti me ata që përdorin edhe elemente perse edhe irakiane. Qeramikat perse, zakonisht janë të zbukuruara me vizatime kafshësh, pemësh, figura njerëzish dhe me mbishkrime në “kufi”.29 Në një nga shembujt e këtij grupi, i cili sot ndodhet në muzeun Metropolitan, kemi një lepur që vrapon dhe në një tjetër të gjetur në Rey kemi një gazelë dhe një mbishkrim në “kufi”. Përderisa këto qeramika me të tilla imazhe nuk janë gjetur në Samera ose në vende të tjera, ne mund ti konsiderojmë ato si të një stili Pers të pastër.

Kryesisht në Shoosh, kemi gjetur dhe një lloj tjetër ku kemi një ndërthurje të formave sferike, gjetheve të palmës dhe mbishkrimeve në “kufi” të cilat janë unike përsa i takon vizatimit dhe përmbajtjes.30

Qeramikë me Zbukurime mbi smaltim
Disa objekte të rëndësishme të zbuluara në Samera, Shoosh dhe Rey, kanë piktura me ngjyrë jeshile dhe blu mbi smaltim. Ato janë bërë nga balta e verdhë dhe pastaj janë mbuluar me një shtresë të hollë smalti.31 Ato janë të zbukuruara me gjethe blu dhe jeshile, me gjethe palme ose lule dhe mbishkrimet e tyre janë blu dhe në “kufi”. Disa shembuj ndodhen në muzeun Metropolitan.
Nga të gjitha qeramikat e gjetura në Persi, ne mund të nxjerrim përfundimin se ky stil nuk ishte i përhapur vetëm në Irak por gjithashtu dhe në Persinë perëndimore, në Rey dhe në vise të tjera.

Qeramika pa smaltim
Qeramika pa smaltim, është e ngjashme me atë sasanid-e si në formë ashtu dhe në përmbajtje, dhe shembuj të gjetur nga periudha e hershme e Islamit janë qypa të mëdhenj ose vazo të vogla, kana, të cilat janë gjetur në zona të ndryshme të Persisë, Sirisë dhe Irakut. Zbukurimet e tyre janë të llojeve të ndryshme. Më e thjeshta është ajo e gdhendjes së vijave paralele ose të harkuara si dhe forma të thjeshta lulesh. Ka dhe forma të tjera të qeramikës pa smaltim të cilat zbukuroheshin me forma stampimi të rrumbullakëta ose të tjera që i përkasin periudhës Sasanid-e.32

Referencat e artikullit
- PERLA – Revistë shkencore – Kulturore tremujore 2010 Nr. 2-4 Botuesi: Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” – Tiranë
1 Marrë nga libri “Një hyrje në artin islamik Pers”, botim i Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi”, Korrik 2009, fq. 23-40.
2 Henry Martin Hoog, The Method of Art and Architecture in Islamic Countries (Metoda e Artit dhe Arkitekturës në vendet islamike), Tehran, Elmi Farhangi press, 1375, f.27.
3 Ibid, pp.28-30.
4 Oleg Grabar, The Art of Umavid and Abbasid eras (Arti i periudhave të umavid-ve dhe abbasid-ve), Tehran, Movla press 1376, f.35.
5 Mourice Dimand, Islamic Arts, Tehran, Elmi Farhangi, 1382, f.90.
6 Barbara, Brend, Islamic Art, Londër, British Museum press, 1991, f.35.
7 Ibid, fq.41.
8 James Wilson Allen, Islamic Pottery (Qeramika Islamike), Tehran, Islamic Studies Centre, 1383, fq.4
9 Grabar, optic. fq. 39.
10 Troia, një qytet i lashtë i Anadollit.
11 Saka, një sekt i Azisë qendrore
12 Barbara Brend, optic. Fq. 30
13 Grabar, optic, f.54.
14 Dimand, optic, pp.39-42.
15 Barbara Brend, optic, f.74.
16 Geza Fehervari, Ceramics of the Islamic world (Qeramika e botës Islamike), Londër, I.B Tauris press, 2000, pp.54-56.
17 Barbara Brend, Islamic Art, optic, f.74.
18 Grabar, optic, f.67.
19 Barbara Brend, optic, f.41.
20 James Wilson, Allan, Islamic Ceramics, optic. fq.16.
21 Grabar, optic. fq.67.
22 Barbara Brend, optic. fq.41.
23 James Allen, optic, fq.16.
24 Ibid, pp.16.31. - 25 Ibid, fq.28. - 26 Geza Fehervari, Ceramic of the Islamic world “Qeramika e botës Islame”, pp.35-40. -27 Ibid, 40.
28 James Allen, optic. Pp.12-14.
29 James Allen, optic. Pp.13.
30 Ibid, fq.10.
31 Ibid.
32 Dimand, optic, pp.157-170.

Dilemat rreth themeleve dhe emrit të xhamisë në mahallën e Ranës në Ulqin

13/06/2013 1 koment

Mr. Ali BARDHI

DILEMAT RRETH THEMELEVE DHE EMRIT TË XHAMISË NË MAHALLËN E RANËS NË ULQIN

Xhamia e Detarëve - Ulqin

Xhamia e Detarëve – Ulqin

Me kërkesën e Bashkësisë Islame në Ulqin, edhe me lejen e Institutit për Mbrojtjen e Monumenteve të Kulturës, Muzeu i Ulqinit në prill të vitit 2003 formoi grupin punues, i përbërë prej dy arkeologëve, etj. me qëllim fillimin e gërmimeve arkeologjike për gjetjen e themeleve të xhamisë në Mahallën e Ranës (Arheloško-Arhitektonska Istraživanja Ostataka Džamije “Marinerve” u Ulcinju, f. 2-3, Ulqin, Prill-Maj, 2003), dhe më pas me vendimin e Kuvendit të Komunës së Ulqinit për kthimin e saj, u rikonfirmuan edhe njëherë saktësisht themelet e kësaj xhamie që për të, banorët e Ulqinit flisnin vazhdimisht, por gjithashtu këtë e dëshmojnë edhe fotografitë e shumta që tregojnë për praninë e kësaj xhamie.

Flitet se themelet e kësaj xhamie janë më të hershem nga ato të xhamive të tjera (Evlija Çelebiu pohon se xhamia Sulltan Mehmedit në kalanë e Ulqinit që ndërtuar në vitin 883 hixhri ⁄ 1478-1479 prej Sulltan Mehmedit, gjë që i bie në periudhen e pararënies përfundimtare të Ulqinit nën Sundimin Osman – 1571. Shih, Evlija Çelebi, Evlija Çelebi Seyahatnamesi, Shqipëria 350 vjet më parë, f. 139. Horizont, 2003) në Ulqin qysh para ardhjes së osmanlinjve në këtë vend, gjegjësisht para vitit 1571, por për shkak të mungeses së burimeve të shkruara historike për të, e bënë të vështirë të dihet me saktësi periudha në të cilën u vëndosen themelet e para të kësaj xhamie. Meqë nuk dihet saktësisht kjo gjë, atëherë variantet që mund të supozohen për themelet e para të kësaj xhamie mund t’i rendisim si më poshtë:

Varianti i parë që mbizotron deri tani ka të bëjë me shtrirjen e qytetërmit islam, gjegjësisht depërtimin e muslimanëve në brigjet e mesdheut dhe adriatikut e veçanërisht në Ulqin përmes detarisë dhe tregëtisë (studiuesi Ismet Karamanaga pohon se Xhamia e Ranës eshtë një ndër xhamitë më të vjetëra në Balkan dhe është e ndërtuar në sh. 14 nga Maurët shumë para se kanë ardhur Osmanët këtu, shih. http://www.visit-ulcinj.com/blog/2012/05/27/xhamia-e-ranes-nga-ismet-karamanaga/, ku lindi nevoja për hapjen e një vendfaljeje. Në çdo vend ku jetojnë apo punojnë muslimanët si banorë vendas që kishin pranuar fenë islame nga kontaktet me muslimanët apo si tregtarë kalimtarë e bënë të domosdoshëm ndërtimin e kësaj faltoreje, ku në fillim mund të ketë qenë e përmasave më të vogla dhe pa minare.

Një variant tjetër në lidhje me themelet e para të kësaj xhamie që mund të merret për bazë, i përket periudhës para rënies përfundimtare të Ulqinit nën sundimin e Osmanëve, në kohën e Gjergjit II-të (Gjergji II Balsha qëndroi vasal ndaj sulltanit për nje periudhë të shkurtër kohe prej vitit 1385 deri më 1387, pasi në vitin 1387 ai i dha fund vasalitetit. Mirëpo të dhënat e burimeve osmane kundërshtojnë mendimin e shprehur në Historinë e Shqipërisë, se Balshajt në vitin 1387 lidhen paqe të veçuar me osmanet dhe njohën sulltanin si kryezot. Shih. Selami Pulaha, “Luftërat Shqiptaro-Turke në Veprat e Kronistëve dhe Historianëve Osmanë të Shekujve XV-XVII”, fq, 405-406, Studime për Epokën e Skënderbeut III, Tiranë, 1989.

Gjergji II së bashku me një kushëririn e tij kishte rënë rob në duart e sulltan Bajazitit. Sipas dokumentit të datës 7 tetor 1392 që njofton këtë, Gjergji II për të fituar lirinë kishte bërë marrëveshje për t’i dorëzuar sulltanit Ulqinin, Shkodrën e vendet e tjera të veta. (Shih. Luan Malltezi, “Shkaqet e Luftës së Balshës III kundër republikës së Venedikut në 20 vitet e para të shek. XV”, f. 185, studime për epokën e Skënderbeut III, Tiranë, 1989.)

Pas një kohë, në vitin 1396 ushtria turke duke depërtuar nëpër Shqipëri arriti të zaptoj Shkodrën, Ulqinin. (Shih. I. Hakkı Uzunçarşılı, Büyük Osmanlı Tarihi, f. 204), si edhe në kohën e sundimit të Ballshës III-të në vitin 1405, në kohën e sundimit të Balshës III i lindi ideja që ti deboj venedikasit nga Zeta. Që në ditët e para kryengritjet filluan. Venedikasit i propozuan boshnjakve që ta sulmojnë se bashku Balshen por Sandal Haraniqi nuk pranoi. Ndërkohë, venedikasit i kthejn Ulqinin dhe Shkodrën Balshes. Por sulmuan Tivarin e Budvën. Po në këtë kohë, Balsha III kishte rënë në luftë dhe me Sandal Haraniqin. Për të dalë nga situata, ai kërkon ndihmë nga osmanët dhe u bë vasal i i Sulltan Syelejmanit I. Në marrëveshje me sulltanin, Balsha III pranoi ti paguj haraç, po atë shumë që pagonte më parë i ati i tij. Pas marrëveshjes trupat osmane erdhën me qëllim që t`i ndihmonin Balshës III. Ata arriten deri në Shkodër, Ulqin, Drisht, etj. Shih. Jahja Drançolli,  “Lidhjet Historike Shqiptaro-Bashnjake në shekullin XV.” Fq, 219, Studime për Epoken e Skenderbeut III, Tiranë, 1989.

Pasi Venediku e shkel paqën, në vitin 1410 Balsha III nënshkroi një paqe të shumëkërkuar me osmanët. (Shih Historia e Popullit Shqiptar I, f. 306, Toena, Tiranë, 2002), pasi siç dihet në periudhen e tyre prishen disa herë marrëdhëniet me Vendikun apo edhe më fqinjët, dhe për një kohë të shkurtër për të kaluar krizën dhe për tu mbrojtur nga ata, qoftë Gjergji i II, qoftë Ballsha III bëhen vasal të osmanëve. Në këtë kuptim, për një vend që e pranon vasalitetin, nënkupton krijimin e të drejtave dhe detyrime për palën më të dobët, nga ku mund të supozohet se në Ulqin, tashme vend vasal i Osmanëve, mund të jetë paraqitur nevoja e ndërtimit të një faltoreje për të treguar afrimitetin, besueshmerin me osmanët, si dhe për kryerjen e riteve fetare për vendasit që kishin pranuar fenë Islame, apo edhe për ushtarët e ardhur në Ulqin në ndihmë të Balshajve, qoftë ajo edhe në formën e një mesxhidi pa minare. Por gjithsesi edhe ky variant për nga vërtetësia e burimeve historike mbetet në shkallë hipoteze dhe kërkon studime të metutjeshme.

Varianti i tretë që mund të supozohet për themelet e para të kësaj xhamie është në periudhën e sundimit të Bushatlinjve. Ky supozim vjen si rezultat i një dokumenti të gjetur në Arkivin Osman të Kryeministrisë në Stamboll që i përket datës 13 shtator 1890, në të cilin tregohet për ekzistencen e një xhamie në Ulqin me emërin e Ibrahim Pashë Shkodrës. Kjo xhami që ndërtuar nga pashai i Shkodrës Ibrahimi nga i cili e merr edhe emrin. Më këtë rast ai i dhuroi kësaj xhamie të ardhurat e katër magazinave që gjëndeshin në pazarin, çarshin e Shkodrës më qëllim mbulimin e shpenzimeve të xhamisë. Por nga ky moment shfrytëzuesit e vakëfit ia vononin të ardhurat që vinin nga këto magazina të xhamisë së Ibrahim Pashës ( Ali Bardhi, “Disa prej Xhamive në Malin e Zi që Dokumentohen në Dosjet e Arkivit Shtetëror të Stambollit” Revista Etika nr.11, fq 54-55. Shkodër, 2008; e ribotuar në Revistën Elif, fq, 12, viti 19, nr.58, Podgoricë, Shkurt 2009 ). Pra nga ky dokument argumentohet për ekzistencën e një xhamie me emrin e Ibrahim Pashë Shkodrës në Ulqin, por se në ditët e sotshme nuk ekziston me këtë emër një e tillë, dhe duke u nisur nga kjo ekzistojnë mendime se kjo xhami mund të jetë Xhamia e Ranës. ( Studiuesi Mustafa Canka duke u nisur nga dokumenti i mësipërm pohon se kjo xhami që ndërtuar prej Ibrahim Pashë Shkodrës (rreth vitit 1798) pas betejes së Krusit në vitin 1796 ku pasi plagoset dhe shpëton, në shënj falenderimi ndaj Zotit e ndërtoi atë. Iu kushtoi detarëve të Ulqinit të cilët dhanë kontribut të madh për suksesin dhe pasurinë e familjes së tij, prandaj edhe në popull ajo njihet si Xhamia e Detarëve. Shih. Mustafa Canka, Ulqini në Perandorinë Osmane, fq, 175-176, Ulqin, 2012).

Duke u nisur nga këto tri hipoteza mund të bëhet një ndërlidhje ndërmjet tyre në mënyrë që të jepet një mëndim më i përafërt dhe i qëndrueshem për themelet e para të kësaj xhamie. Siç pohuam edhe më sipër themelet e kësaj xhamie mund të datojnë që në kohën e kontakteve të para me muslimanët apo me osmanët në periudhën e vasalitetit ndaj osmanlive, që i takon para rënies përfundimtare të Ulqinit nën sundimin e Osmanlive, dhe në fund, mbi këta themele ku si fillim mund të kenë qënë në përmasa më të vogla, dhe më pas xhamia mund të ketë kulmuar me rindërtimin edhe njëherë të saj nga ana e Ibrahim Pashë Shkodrës, nga e cila e merr edhe emrin. Me një fjalë themelet mund të datojnë shumë më përpara pashasë së Shkodrës siç edhe flitet, por se ndërtimin përfundimtar mund ta ketë arritur në kohën e sundimit të pashasë së Shkodrës.

Gjithsesi këto mendime mbesin hipotetike dhe se duhën bërë hulumtime edhe të mëtutjeshme pasi për dy mendimet e para nuk kemi argumente nga burime të shkruara historike, kurse sa i përket hipotezes së tretë të hedhur ekziston dokumenti i cekur mësipër nga Arkivi Osman i Kryeministrisë-Stamboll, me emrin e Ibrahim Pashë Shkodrës, por që në ditët tona në Ulqin nuk ekziston një xhami e tillë me këtë emër, dhe se qytetarët e sotshem nuk njohin ndonjë të tillë më këtë emër. Ka mundësi që ky emër të jetë ndryshuar nga pushtetet ndër vite dhe për shkak të kësaj të jetë lënë në harresë edhe nga ulqinakët pasi siç dihet e gjithë veprimtaria kulturore e periudhës së Bushatllijve nuk u valorizua, përkundrazi ajo që përndjekur nga regjimet e kaluara në këto troje. Atëher ky argument na shtynë të mendojmë edhe më shumë që kjo xhami me ketë emër të ketë qënë ajo e Ranës apo Detarve siç quhet sot, por gjithsesi duhen bërë hulumtime më tepër, se pari, duhet definuar se ku mund të ketë qënë xhamia e Ibrahim Pashë Shkodrës në Ulqin, në mënyrë që të sigurohemi më shumë për të vërtetën e historisë së xhamisë në Ranë. Gjithsesi këto hipoteza le të jenë një shtyse për tu bërë hulumtime dhe studime të mëtutjeshme në mënyrë që të kemi një qasje më të saktë për këtë xhami.

Xhamia në Ranë e ka ruajtur ekzistencën e vet deri në vitin 1931 atëher kur vjen urdhëri nga pushteti i asaj kohe për t’u prishur, dhe u deshten që të kalojnë shumë vite deri në ndreqjen e kësaj padrejtësie. Xhamia filloi të rindërtohet në vitin 2008 dhe me 01.06.2012 u bë hapja solemne e saj, ku u riaktivizua përseri për lutjet e besimtarëve musliman, si dhe e bëri rishtazi të rendësishëm këtë objekt si nga ana fetare edhe ajo kulturore. Në ndërtimin dhe përfundimin e punimeve të kësaj xhamie kontribut të madh shpirtërorë e material dhanë qytetarët e Komunës së Ulqinit dhe qytetit të Alanjas së Turqisë, nën mbikqyrjen e Meshihatit të Bashkësisë Islame në Malin e Zi, Bashkësisë Islame në Ulqin si edhe Myftinisë së Alanias.

/Orientalizmi Shqiptar/

Maqellara, besim e traditë

24/05/2013 Lini një koment

Osman XHILI

MAQELLARA, BESIM E TRADITË

Xhamia 500 vjeçare e Allajbegisë

Xhamia 500 vjeçare e Allajbegisë

Teksa rrugës së gjatë Tiranë-Peshkopi i vjen fundi, syri të prehet në fushën e gjerë e pjellore të Maqellarës. Fshatra të sistemuar, pemë e gjelbërim i pafund, tregojnë mirëqenien tradicionale të kësaj zone me 15 mijë banorë. Minaret e xhamive që janë gati sa dhe numri i fshatrave janë tregues i besimit të këtyre banorëve tek Zoti i gjithësisë. Kanë besuar këta njerëz dhe atëherë kur ishte e ndaluar, dhe atëherë kur agjëronin me një kokërr vezë e pak fasule, duke ndezur një dritë të dobët e ulnin perdet që të mos i spiunonte dikush.

Sot një realitet i ri sa vjen e po konfigurohet. Gati të gjithë fshatrat ngritën e rindërtuan xhamitë, shtëpitë e Allahut, ku do të kryenin ritet besimtarët. Vetëm njëra nuk qe prishur, xhamia 500 vjeçare e Allejbegisë. Duke qenë si monument kulture ajo i mbijetoi valës shkatërruese të terrorit të kuq. Krahas imamëve të vjetër si Tofik Piku, Ilmi Hoxha, Nuz Nuzi, Din Hyseni u afirmuan të rinj, që e shihnin rrugën islame si të vetmen, për të arritur kënaqësinë e Allahut. Shumë prej tyre mbaruan shkolla të larta teologjike e u diplomuan në shtete të ndryshme.  Ferid Piku është sot drejtor i fondacionit “Ardhmëria”, Sabaudin Jashari, drejtues departamenti në këtë fondacion, Ermira Dani po në të njëjtin funksion, Nasuf Hoxha, në Medresenë e Durrësit, Xheladin Sala, ish myfti i Burrelit, Mexhit Rexha, fitues i çmimeve kombëtare në këndimin e Kuranit, Behar Dedja, profesor letërsie në shkollën e mesme.

Përmendim këto dhe të vjen të besosh që kjo tokë që prodhon grurë e misër, fruta e perime, di të prodhojë, teologë e dijetarë jo vetëm për nevojat e saj, por me vlera kombëtare.

Shumë xhami, si ajo e Maqellarës, Allajbegisë, Pocestit funksionojnë dhe si qendra mësimore për besimtarët e vegjël. Atje ata praktikojnë besimin, mësojnë sure, histori dhe edukatë islame, fragmente nga jeta e Profetit apo e sahabëve, shokëve të tij. Gjatë verës kurse bëhen më intensive e më të rregullta.

Me këtë lloj edukate u rrit dhe u burrërua Taulant Datja, inxhinier kimist, profesor i jashtëm në universitet. Të tjerë si Robert Datja, Qazim Sala, Arlind Hyseni, Taulant Dani, Rudjan Qoku, Fluturim Skënderi, Nuri Uka etj., vazhdojnë universitetet brenda dhe jashtë vendit.

Verës organizuam kampingje me një program shumë interesant e të larmishëm.

Të tillë ka pasur në Gjoricë, në Pocest apo dhe ato në malin e Korabit.

Për dy vjet rresht mjeshtri i përpunimit të qumështit, Haxhi Elez Çipaku ka pritur në kampingje xhemate besimtarësh. Janë të lutur dhe vëllezër nga Tirana të kënaqen me bukuritë e natyrës dibrane dhe me bujarinë e jashtëzakonshme të Haxhi Elezit.

Muaji i Ramazanit në Maqellarë është tejet i ngjeshur. Iftare e takime të shumta bëhen gati çdo ditë me nxënës, të rinj, intelektualë apo me xhemate të ndryshme. Shpesh ftohemi në iftaret që organizon myftinia e rrethit me kryetarin e saj të palodhur H. Ahmet Çaushi.

Fondacionet “Ardhmëria”, “Mirësia”, “Jeta” kanë dhënë kontribute të rëndësishme për zonën, qarkun e më gjerë. Trajnime e trajtime studentësh, furnizim me ujë e dru në disa shkolla, bërja e kurbaneve dhe organizimi i konkurseve janë një pjesë e vogël e ndihmës së çmuar që ata kanë dhënë. Gjej rastin të falënderoj gjithashtu Medresenë e Kavajës dhe drejtorin …, për bashkëpunimin e ngushtë me shkollat e zonës, dhuratat e ndryshme  gjatë Ramazanit, aktivitetet e ndryshme që na kanë mundësuar.

Jeta vazhdon e bukur këtë në Maqellarë të Dibrës. Por më të bukur shpresojmë ta bëjmë me ndihmën e Zotit. Uji i pijshëm dhe vaditës, një qendër islame apo medrese për zonën, rruga e Arbrit që sapo ka nisur, janë disa nga sfidat e kësaj dekade.

Burimi: http://www.dritaislame.al/maqellara-besim-e-tradite/

Xhamia muze e Korçës, në kërkim të madhësisë

17/05/2013 Lini një koment

Gëzim ASHIMI

XHAMIA MUZE E KORÇËS, NË KËRKIM TË MADHËSISË

Xhamia e Iljaz Bej Mirahorit

Xhamia e Iljaz Bej Mirahorit

Investim nga Turqia për restaurimin e brendshëm të objektit kult

Xhamia e vjetër e Korçës, e quajtur edhe si xhamia e Iljaz bej Mirahorit, e shpallur monument kulture i kategorisë së parë, është në kërkim të madhështisë së saj të humbur ndër vite… Ky objekt i rrallë kulti, që konsiderohet si i veçantë jo vetëm në Shqipëri, por edhe në Ballkan, për shkak të kubesë, të vlerave historike dhe arkitektonike, njihet edhe si monumenti më i vjetër i qytetit, aq sa ndërtimi i xhamisë nga Iljaz bej Mirahori identifikohet edhe me krijimin e vetë qytetit të Korçës. Xhamia që është përfunduar në vitin 1496, në rrjedhën e gjatë të viteve dhe të kohës, ka humbur herë pas here pjesë të rëndësishme të saj. Një boshllëk që tani vonë u mbush ishte ai i minares. Më parë, ishte ndërhyrë për restaurimin e çatisë dhe tani pritet një tjetër investim, që mendohet se do t’i japë shkëlqimin e përafërt që ka pasur dikur. Një investim që është parashikuar të nisë aty nga muaji mars i këtij viti, i cili duket plotësues për t’i rikthyer këtij objekti kulti muze madhështinë e munguar nga bjerrja e kohës. Kështu shpreson edhe myftiu i Korçës, Haxhi Qazim Muçi, i cili tregon për projektin më të ri në xhaminë e vjetër, atë të restaurimit të brendshëm të saj. Tashmë është bërë e ditur se Agjencia Turke për Koordinim dhe Zhvillim TIKA, si partner i Ministrisë së Kulturës, ka financuar për restaurimin e 5 xhamive të shpallura monumente në Shqipëri. Një ndër to është edhe xhamia simbol e qytetit të Korçës, ku pas disa investimeve të mëparshme i ka ardhur radha restaurimit të brendshëm të këtij objekti kulti, krejt të veçantë. Muret e brendshme të ndërtesës së xhamisë, si edhe afresket që janë punuar në këto ambiente të brendshme, të dëmtuara nga lagështia dhe agjentë atmosferikë, do të jenë këtë herë, objekti kryesor i projektit të restaurimit. “Specialistë nga Turqia kanë ardhur disa herë për të përgatitur këtë projekt dhe do të jenë po ashtu specialistë nga ky vend që do të merren me restaurimin e brendshëm”, thotë myftiu i Korçës. Piktura të Mekës dhe Medinës, në formën e afreskeve, janë vlerësuar si të dëmtuara dhe do të restaurohen. Një hap i mëtejshëm do të jetë ai i krijimit të një lulishteje në ambientet e jashtme të xhamisë dhe me këtë investim të pritshëm ajo pritet të marrë një pamje të denjë si nga brenda edhe nga jashtë, jo vetëm për rëndësinë që ka si objekt kulti, por edhe si një nga monumentet më me vlera të qytetit. Myftiu i Korçës thotë se nuk e di vlerën e financimit të projektit të ri, që, sipas tij, do të nisë nga zbatimi aty nga fillimi i pranverës, por shton se pritet një vlerë e konsiderueshme investimi nga Turqia. Që nga ky shtet erdhën pak vite më parë specialistë dhe ia arritën të ringrenë minaren e shkatërruar prej tërmeti të xhamisë së Iljaz bej Mirahorit, në sajë të një fondi prej 12 milionë lekësh të reja. Myftiu tregon se para këtij investimi për ringritjen e minares së xhamisë është investuar me një vlerë afro 10 milionë lekë të reja për rregullimin e çatisë së amortizuar të xhamisë, ndërtimin e banjave apo hamameve që gjenden nën tokë dhe të ndonjë rregullimi të pjesshëm. Po ashtu, janë siguruar fonde edhe për të përmirësuar pamjen hyrëse të ndërtesës së xhamisë, dhe kjo është kryer disa vite më parë. Kështu, dora dorës, që pas viteve 2000 e këtej, xhamia muze e Korçës, e preferuar si për besimtarë myslimanë, por edhe nga shumë e shumë vizitorë të huaj, që e hasin nëpër manualë apo nga udhërrëfyes, nuk ka më atë paraqitje prej të lëni pas dore, në harresë, e me një madhështi të rraskapitur nga tallazet e kohës.

Burimi: http://gazeta-shqip.com/lajme/2013/02/11/xhamia-muze-e-korces-ne-kerkim-te-madhesise/

Arkitektura islame e Kosovës e zhvilluar gjatë periudhës osmane

15/04/2013 Lini një koment

Agim ALI

ARKITEKTURA ISLAME E KOSOVËS E ZHVILLUAR GJATË PERIUDHËS OSMANE

imagesRreth stilit dhe autenticitetit të arkitekturës islame të zhvilluar në hapësirën e Kosovës ekzistojnë disa mendime të cilat studiuesit i kanë artikuluar në mendimet dhe studimet e tyre shkencore. Kështu disa studiues turkë atë e fusin në mesin e veprave osmane dhe e shikojnë si pjesë të pandarë të kulturës materiale osmane dhe në disa raste tentojnë që kryesisht zhvillimet e shek. XV dhe XVI t’i karakterizojnë si trashëgimi turke.

Kështu profesoresha nga Universiteti Teknik i Stambollit, arkitekte restauratore, Zeynep Ahunbay, thekson se arkitektura e xhamive të Prishtinës (dhe të qyteteve tjera të Kosovës) i takon stilit të hershëm osman dhe atij Klasik Osman.(1)

Studiuesit shqiptarë mendojnë se arkitektura islame në Kosovë, gjatë periudhës osmane, ka më tepër element tradicional dhesi e tillë është e dallueshme nga shembujt tjerë të Perandorisë, dhe atë që nga fillimet e saj, si e tillë ajo është trashëgimi shqiptare e Kosovës.

Kështu profesori Fejaz Drançolli, historian i artit nga Universiteti i Prishtinës, në veprën e tij ‘Rrënimi i Kullës Shqiptare’ thekson se elementet autokton të arkitekturës islame në Kosovë janë dominues dhe se pavarësisht ndikimeve nga zhvillimet artistike të Perandorisë Osmane ata paraqesin element dominues për të përcaktuar stilin e kësaj arkitekture. Profesori Fejaz ndërton tezen për stilin dhe origjinalitetin e kësaj arkitekture, sipas të cilës arkitektura islame e Kosovës e zhvilluar gjatë periudhës osmane është e veçantë, dhe si e tillë formon stilin e arkitekturës islamo kosovare.(2)

Përkitazi me këtë çështje një mendim më të integruar paraqet profesori nga Shqipëria, me përvojë disa vjeçare në restaurim dhe teori të restaurimit, Aleksander Meksi në librin e tij ‘Arkitektura e xhamive të Shqipërisë’, fillimisht ai thekson se arkitektura islame është ndër pasuritë kulturore më të çmuara të popullit shqiptar, për deri sa për arkitekturën islame të Shqipërisë të zhvilluar gjatë periudhës osmane mendon se në fazat e para të saj, kryesisht gjatë shek. XIV dhe XV është e prurë nga ushtritë osmane dhe prototipa arkitekturor të cilat janë realizuar në vendet prej ka kanë ardhur ushtritë osmane, të cilat me sukses nga mjeshtër ushtarak janë realizuar edhe në vendin tonë, në Shqipëri. Kurse në shek. E XVI e këndej arkitektura e xhamive u zhvillua kryesisht nën ndikimin vendor dhe si e tillë është origjinale me tipare të theksuara lokale.(3)

Sido që të jetë arti islam i Kosovës i zhvilluar gjatë periudhës osmane është i përmasave të larta artistike, shembujt më përfaqësuese të saj, kryesisht xhamit, janë monumente sa me vlera historike dhe kulturore, po ashtu edhe me vlera artistike. Në arealin e përgjithshëm të zhvillimit të artit dhe arkitekturës në trevën e Kosovës, ky art ka dominuar që nga shek. XV dhe është më i prezantuar në kohën tonë, nga të gjitha artet tjera monumentale. Prandaj edhe trajtimi i tij duhet të jetë korrekt dhe të vlerësohet objektivisht dhe pa subjektivizëm qoftë fetar apo kombëtar.

Arti islam dhe perandoria osmane

Objektet e ndërtuara të artit islam të Kosovës gjatë periudhës osmane janë të llojllojshme, dominues është xhamia, por janë ndërtuar edhe tyrbet, teqe, medresetë, bibliotekat, hamamet, komplekset e çarshive, karvan sarajet, mullinjtë, qeshmet, kullat e sahatit, arkitektura e banimit e fshatit dhe e qytetit etj. Duhet cekur se ndërtimet osmane qysh në fillim të tyre i kanë ndërtuar donatorët shqiptar, pushtetar të islamizuar shqiptar, të cilët nën vasalitetin e sulltanit kishin arritur pozita të larta shtetërore, ndërsa në rrafshin ekonomikë kishin vënë pasuri të mjaftueshme për të financuar kësi lloj ndërtimesh.

Objektet e para të ndërtuara në Kosovë nga donatorë shqiptar janë Hamami i Vushtrrisë dhe Xhamia e Gazi Ali Beut (1410).(4)

Pas kësaj periudhe, Sulltan Mehmeti II dhe Murati i II ndërtojnë disa objekte, të cilat edhe paraqesin monumentet e vetme islame të cilat i kanë ndërtuar donatorët e huaj në Kosovë.(5)

Sido qoftë fuqia më e madhe politike dhe ekonomike e vasalëve shqiptar kishte arritur atëherë kur ishte zhvilluar më tepër edhe vetë Perandoria dhe ndërtimet më madhështore të arkitekturës islam të Kosovës gjatë Periudhës osmane ndodhin në fundshekullin XV dhe gjatë shekullit të XVI, por edhe gjatë shek. XVII.

Objektet më reprezentative të kësaj periudhe, që në fakt paraqesin edhe objektet më përfaqësuese të tërë arkitekturës islame të Kosovës janë:

- Xhamia e Çarshisë,

- Xhamia e Llapit në Prishtinë,

- Xhamia e Mehmet Pashës,

- Xhamia e Saraqhanës (Kuklibeut) në Prizren,

- Xhamia e Koxha Sinan Pashës në Kaçanik,

- Xhamia e Hadumit në Gjakovë,

- Xhamia e Sinan Pashës në Prizren (1615) etj.

Xhamitë e kësaj periudhe i karakterizon skema kompozicionale e ndërtuar nga një sallë unike, në të cilën janë të prezantuara elementet për falje: mihrabi dhe mimberi, sallës zakonisht i paraprinë hajati,në këtë hajat zakonisht arrihet pas një oborri të gjelbëruar dhe me fontana për abdes. Sistemi konstruktiv i tyre është i karakterizuar nga masiviteti, ndërsa kupola është dominuese, përcjellja vertikale e forcave më tutje kryhet nga pandantifët dhe trompet, dy elemente mjaftë të prezantuara në arkitekturën e kësaj kohe.

Objektet tjera po ashtu mirë të prezantuara gjatë kësaj periudhe janë hamamet, të tillë si Hamami i Madh në Prishtinë, Hamami i Haxhi Beut në Pejë, Hamami i Isa beut në Vushtrri, i Gazi Ali Beut në Prizren etj. Edhe çarshitë si komplekse arkitektonike janë mjaftë të prezantuara në hapësirat e Kosovës, ato në fakt janë ndërtuar në vendet e tregjeve paraosmane, dhe me strukturën arkitektonike dhe shtrirjen e tyre urbane paraqesin ndërtime unike, kjo ishte karakteristikë e veçantë e qyteteve shqiptare.(6)

Edhe objektet tjera si tyrbet, teqetë, urat etj paraqesin monumente të cila si për nevoja fetare e po ashtu edhe nevoja tjera publike dhe private janë ndërtuar në numër të madhe të tyre në qytetet ekzistuese të asaj kohe dhe në qytezat të cila filluan të lulëzonin si rezultat i zhvillimit të madh ekonomikë të rajonit në fundshekullin e XV dhe shek. e XVI.

_________________________

(1) Për këtë shih: ‘Restaurimi i Xhamisë së Hadumit’ CHWB

Kosovo Office, report series No. 10/2007, f. 15 – 25

(2) Për këtë shih ‘Rrenimi i kullës shqiptare’ F. Drançolli, f. 44- 59

(3) Për këtë shih ‘Arkitektura e xhamive të Shqipërisë’, A. Meksi,

Uegen Tiranë 2007, f. 148 – 156

(4) ‘Monumentet e Kosovës’ IMMK, Prishtinë 2004, (shkrim i I. Rexhës ) f. 78

(5) Po aty… f. 77 (6) “Rrënimi i kullës shqiptare”, F. Drançolli, f. 53

Në Roshnik, në gjurmë të Qyprilinjve

04/02/2013 Lini një koment

Fatos BAXHAKU

 

NË ROSHNIK, NË GJURMË TË QYPRILINJVE

Fatos Baxhaku

Fatos Baxhaku

Nuk kemi se ç’të bëjmë babuç, rruga është ca e keqe, po do bëjmë si do bëjmë. Deri në Roshnik është vetëm 12 kilometra”. Fitim Mimani, 65-vjeçar, e di thuajse përmendësh rrugën që po bëjmë. Tre-katër herë në ditë bën të njëjtin itinerar: Berat-Roshnik dhe kthim. Ai ka lindur në këtë vend, në “Nahijen e Beratit”, një zonë e gjerë e shtrirë në këmbë të Tomorit madhështor. Eshtë pasardhës i Qyprilinjve të famshëm, familje nga e cila dolën tre vezirë të mëdhenj që qeverisën Perandorinë Osmane në shekullin e ngatërruar XVII. Eshtë i pasionuar pas dy gjërave të vetme, pas fshatit dhe pas historisë së familjes së tij. Eshtë ndër të paktët që është rikthyer në fshat. Ka hapur një iniciativë të vetën majë një kodre të mbushur me vreshta, ullinj dhe fruta. “A s’është gjynah të ikësh që këtu”, bën me shenjë nga arat e mbjella dhe ullinjtë e mbajtur mirë.

Rruga për në Roshnik nis në periferi të Beratit, pak pa vajtur në Uznovë. Një fabrikë e braktisur baterish dhe disa godina, që duken se i kanë takuar ushtrisë, janë ngrehinat e para që lemë pas. Një gjuetar dhe zagari i tij po kthehen nga kodrat. Që të dy nuk duken aq entuziastë. Zagari i lodhur nga udha e gjatë e ndjek pas të zotin që mban mbi shpinë një trastë të zbrazët. Pastaj hasim vetëm furgona që venë e vinë në Berat.

Nga Ura e Bardhë e tutje

Rrugës kemi kohë të flasim me Fitimin mbi historinë e familjes së tij. “Unë e kam ditur gjithnjë lidhjen tonë me Qyprilinjtë. Që i ri dëgjoja copa bisedash të pleqve për këtë punë – nis të flasë Fitimi me sytë e mbërthyer mbi xhadenë që ka nisur të bëhet ca e përpjetë – babai im, Ali Fetah bej Mimani ishte nip te Frashërlinjtë. Ka qenë njeri shumë i dhënë pas vendit të vet. Ishte pjesëmarrës në kryengritjen e 1924, më pas në Kryengritjen e Fierit, ndihmoi sa mundi LANÇL, por në 1946 e futën në burg. Që nga ajo kohë nuk na panë me sy të mirë.

Mbaj mend një herë kur bëhej një aktivitet në fshat kishin ardhur paria e rrethit.

Në radhë të parë ishte edhe babai, si një nga njerëzit e nderuar të fshatit që ishte.

Një nga drejtuesit e atëhershëm dha urdhër ta largonin:

Ç’ma mbani atë këtu, nga ajo derë kanë dalë pesë pashallarë.

Vonë, nga vitet e fundit të jetës, babai më tregoi lidhjen tonë me trungun e Qyprilinjve të Turqisë. Ma ka lënë amanet që kurrë të mos e harroj këtë histori dhe të bëj ç’është e mundur që ta dinë edhe brezat e rinj. Kështu është puna”.

Pastaj Fitimi nis të na tregojë se si ka shkuar një udhëtim i tij në Turqi ku ka parë varret e kushërinjve të famshëm dhe veprat që ata kanë lënë pas për bamirësi, shkolla, biblioteka, vende të shenjta.

Në anë të një përroi Fitimi e ndalon makinën. “Ja këtu ka qenë një urë shumë e vjetër. Ura e Bardhë i thoshin, sepse ishte ndërtuar me gurë të bardhë. Kjo ishte e kohës së Mehmet Pashë Qypriliut. Ky pati bërë shumë për vendlindjen e tij. E prishën kot këtë urë. Vetëm për t’i marrë gurët”. Fitimi mundohet më kot të gjejë ndonjë pjesë të shpëtuar nga ura e vjetër.

Duhanasi është fshati i parë që hasim rrugës. Një avull i lehtë që ngrihet nga arat e porsapunuara kush e di se përse na kujton atë aromën e mirë që mban buka e porsapjekur e fshatit. Në qendër disa të rinj presin me padurim që të vijë furgoni i Beratit. Një kafe në “kasaba” nuk është njësoj si një kafe në fshat. Përballë tashmë kemi Tomorrin e bardhë nga dëbora e porsarënë. Më shumë se një mal na duket si një rojtar i thinjur që e ka mendjen poshtë, atje ku njerëzia mbase bën ndonjë zullum që ai nuk e di.

“Plaku” i lartë nuk do të na ndahet gjatë të gjithë udhëtimit tonë.

“Suzuki” i vogël i Fitimit shmanget ca nga rruga kryesore. “Tani do t’ju tregoj punën time – thotë Fitimi pa e fshehur kënaqësinë – kjo maja e kodrës që shihni është puna ime e fundit. Ka ardhur një ditë edhe Ismail Kadareja. Ka mbjellë një ulli”. Mbërrijmë në majë të një kodre të lartë dhe para nesh shfaqet një panoramë e mrekullueshme. Tomorri i veshur me dëborë, ca më tej Vojniku, një fshat që mban një emër ushtarak (vojnik në sllavisht do të thotë ushtar) dhe ca më tej Roshniku vetë i vendosur në një faqe kodre të butë. Fitimi nis të na tregojë fshatrat e “Nahijes” me radhë: “Gjithë problemi është te rruga.

Po të kishte një rrugë për të qenë kjo zonë do të ishte një thesar i vërtetë. Ja – bën me dorë ai – atje tej është Sazhdani, nga 35 familje dikur tani janë vetëm dy.

Pastaj është Perisnaka, kjo ka pasur 50 familje, tani vetëm dy, në Ferrth kanë mbetur vetëm dy familje, në Kostren po ashtu dy. Ç’t’ju them unë më parë juve? Njerëzia ikën, ikën vetëm nga mungesa e rrugëve”. Fitimi i hedh sytë me trishtim nga vendlindja e tij, pastaj kujtohet:

“Kam një kërkesë, nuk e di se si i keni rregullat tuaja, por unë kam shkruar një poezi atë ditën e tragjedisë së Gërdecit. A mund të ma botoni?”. Nuk kemi se si t’ia prishim kushëririt të Vezirëve të Mëdhenj. Ja poezia e shkruar nga Fitim Mimani, në majën e kodrës përballë Roshnikut:

Mali i Tomorrit përse rënkon/ Lumi i Osumit përse vajton/

Bilbili i kalasë 2400-vjeçare përse nuk këndon/Hallet e popullit po vajton/

Nuk vajton vetëm Tomorri/ Por të gjithë malet me radhë/ Për hallet që ka

Shqipëria vajton gjithë populli shqiptar/ Shqipëri moj nëna ime përse ke

ngelur jetime/Shqipëri moj hallemadhe dhe politikanët me ne përse tallen/

O ju zotërinj politikanë/Qofshi të majtë a të djathtë/ Hiqni dorë nga korrupsioni/

Larg nga hajdutëria se koha ecën përpara?

Kjo është pak a shumë poezia, e cila vazhdon edhe më, për të cilën ndonjë mësues letërsie apo kritik mund të ketë ndonjë mendim të vetin edhe më profesional, por gjithsesi.

Nga shkolla te xhamia

Roshniku është qendra e komunës.

Eshtë një fshat i madh dhe me shtëpi të mbajtura mirë. Fiqtë dhe ullinjtë duket se janë specialiteti i banorëve të këtushëm.

Fitimi na tregon një fik të stërmadh.

“Ky duhet të jetë më shumë se 300-vjeçar – na thotë – këtë lloj varieteti e patën sjellë të parët tanë nga Izmiri. Ku se kanë provuar që ta shtojnë, në Vlorë, në Shkodër, në Tiranë. Në asnjë vend nuk ka zënë vend. Kush e di sepse ky lloj fiku, që jeton shumë gjatë, rritet vetëm këtu te ne”. Ndërsa shohim fikun e lashtë na vijnë ndërmend vitet kur etiketa “Fiq Roshniku” ishte kthyer në një simbol të festimit të Vitit të Ri. Në librat e historisë dhe ndër dokumente Roshniku citohet shpesh me emrin sllav të vjetër “Rudnik”.

Ky term ka dy kuptime: më i mirëfillti është miniera, apo gërmimi dhe kuptimi i dytë do të thotë brinjë mali. Neve na duket më bindës ky kuptimi i dytë.

Fshati është i vendosur mes dy përrenjve në këmbë të Tomorrit, njësoj si një brinjë e vërtetë mali.

“Këtu kanë qenë sarajet e të parëve të mi. U prishën gjatë komunizmit. Tani këtu është shkolla e bashkuar që mban emrin Mehmet Pashë Qypriliu Roshniku”, bashkë me mikun tonë tani jemi në mes të zhurmës karakteristike të një oborri shkolle duke bërë muhabet për histori të vjetra. “Vëllai i gjyshit tim Beqiri, ishte adjutant i Sulltan Abdyl- Hamitit. Ishte nga ajo racë e Qyprilinjve që vazhdonte traditën e të parëve. E ekzekutuan në kohën e Qemal Ataturkut.

Beqiri kishte vetëm dy çupa, Fairenë dhe Merushen e meqë ishte kështu adoptoi një nipin e tij, Luton. Ky u kthye në vendin e origjinës dhe jetoi më pas derisa vdiq këtu. Këta mund të quhen pasardhësit më direktë të Qyprilinjve të parë dhe pas tyre neve. Por fisi është shpërndarë kudo në Berat, Vlorë, Tiranë.

Gjithsej duhet të jemi 45 familje a më shumë”. Drejtori i shkollës, Arif Qato, na pret me përzemërsi. Në një klasë, nxënësit çohen në këmbë kur shohin të hyjë drejtori me ca miq të tjerë. Duket sheshit se nxënësit kanë ftohtë. “Këtu ç’bie jashtë hyn brenda – thotë drejtor Arifi – shkolla u rikonstruktua në 2004, por shikoni se si është. I kam bërë kërkesa komunës e të gjitha instancave të tjera, por askush nuk kujtohet. Tani mësues e nxënës e bëjnë mësimin në shi”.

Nxënësit e mbledhur nga të ftohtët për disa momente na kanë bërë që të harrojmë ato historitë e vjetra me vezirë e pashallarë.

Një tjetër kujtim i kohëve të vjetra është një shtëpi e madhe që të paktën mbahet ende në këmbë. Fitimi na shpjegon se kjo është ndërtuar në shekullin XVIII nga Servet bej Brahimi. Shtëpia, monument kulture dhe dikur muzeu i fshatit tani është një haur i madh. Një gomar i trishtuar, që është lagur ca nga shiu, dhe një dele që zgjat turirin në gardh janë të vetmet qenie të gjalla që takojmë në shtëpinë e vjetër. “Këtu ka qenë çezma e ndërtuar nga Qyprilinjtë, kjo ura mbi përrua është ndërtuar po nga ata. Ja ku kanë mbetur edhe disa gjurmë të kalldrëmit të vjetër. Ky guri i mullirit të vajit, që e kanë futur në mur duhet të jetë i po asaj koha”, Fitimi nuk rresht së kërkuari gjurmë të shkëlqimit të të parëve derisa më në fund kemi arritur para një gërmadhe të rëndë. Eshtë, a më mirë me thënë ishte, xhamia e ndërtuar nga Mehmet Pashë Qypriliu që në 1660-ën. Rrënoja e zgaflluar duket si një objekt fare i harruar në mes të shtëpive të reja. “A e mban mend o Fitim se si i hidhnim hoxhës farë urofi që të shkiste shkallëve?”, xha Beqo Fiska, një shok i fëmijërisë së Fitimit, mjeshtër i vreshtarisë dhe i verës, i është bashkuar grupit. “Si nuk u kujtua njeri xhanëm që ta rindërtonte këtë xhami – psherëtin xha Beqoja – ka lloj-lloj fondacionesh, apo ku ta di unë, dhe askush nuk u kujtua. Nuk e kam se jam besimtar i madh, por ama kjo ndërtesë është pjesë e historisë, jo vetëm e asaj të Roshnikut, por të tërë Shqipërisë”.

Vonë, në të ngrysur marrim rrugën e kthimit në këmbë të Tomorrit.

Mbase jemi duke bërë të njëjtën udhë, që bënte 4 shekuj më parë, një djalë i këtij fshati me mendjen top se do bëhej Kryeministri i fuqisë më të madhe të kohës.

Nga kuzhina në majë të pushtetit

Ai që më vonë do të quhej Mehmet Pashë Qypriliu lindi në Roshnik dikur andej nga fundi i shekullit XVI. Ishte ndër djemtë e krishterë të fundit që rekrutoheshin si jeniçerë sipas sistemit të devshirmesë. Karrierën e nisi si një kuzhinier i thjeshtë oborri. Një boshnjak, Husrev Pasha, çambellan i oborrit të sulltanit, e ndihmoi shqiptarin e ri që të bënte karrierë. Pas një zënke në oborr, Mehmeti i Roshnikut shkon e vendoset në Qypri, një qytet në Anadoll. Këtu martohet me të bijën e sanxhakbeut. Që prej asaj kohe ai do të quhej Mehmet Qypriliu. Kur mbështetësi i tij Husrev Pasha u bë kryevezir, Mehmet Qypriliu u bë për disa kohë aga i jeniçerëve, një post me pushtet të frikshëm.

Para se të bëhej Vezir i Madh, Mehmet Qypriliu ka shërbyer në disa detyra të tjera: kryepolic i tregut (ihtisap aga), mbikëqyrës i depove perandorake të armatimit (tophane naziri), komandant i spahinjve, komandant i rojeve të oborrit të sulltanit, shefi i stallave sulltanore.

Ishte për disa kohë ministër pa portofol. Mori pjesë në rrethimin e Bagdadit dhe për disa kohë shërbeu edhe në Siri si kryetaksambledhës.

Ishte shumë i shtyrë në moshë, kur miqtë e tij, kryeshkruesi i oborrit dhe kryearkitekti (mimar bashi), ky i fundit një shqiptar i njohur me emrin Arkitekt Kasemi, ia mbushën mendjen sulltanit dhe nënës Mbretëreshë se pikërisht Mehmeti nga Roshniku duhej të ishte Veziri i Madh në vitet e ardhshme. Ishte viti 1656, ai ishte në prag të të tetëdhjetave. Ishte nga të paktët njerëz që mund t’i vinte kushte Sulltanit. Vetëm nëse Sulltani nuk do të ndërhynte në emërimet dhe shkarkimet e tij dhe vetëm nëse ai nuk i dëgjonte gojët e liga, që do të nisnin të flisnin keq për të, vetëm atëherë plaku nga Roshniku do të pranonte postin. Sulltani ra dakord. Hapi i parë që hodhi Mehmet Pashai ishte ekzekutimi apo dëbimi i kundërshtarëve të tij politikë. Spahinjtë e Stambollit që guxuan të kundërshtonin u përballën menjëherë me jeniçerët e tmerrshëm. Shumë prej tyre u masakruan. Një ish-kryevezir, Sijavush Pasha, u ekzekutua, sepse nuk kishte pranuar të transferohej në Damask. Udha e pushteti ishte hapur. Tani Mehmeti duhej t’i hidhte sytë jashtë perandorisë, andej nga po mblidheshin re të zeza.

Mehmet Pasha urdhëroi vetë ekzekutimin e admiralit të flotës, një njeriu i tij i afërt, vetëm sepse ky nuk po arrinte që të hiqte bllokadën venedikase nga Dardanelet. Një flotë e re u krijua me njerëz të ardhur nga Afrika. Më 1657, ngushtica e rëndësishme u bë krejtësisht osmane.

Në Transilvani, një vit më vonë, Mehmet Pasha i udhëhoqi vetë tartarët që masakruan me mijëra njerëz në shtypjen e kryengritjes së Gjergj Rakocit. Thuajse në të njëjtën kohë në Anadoll shpërtheu kryengritja e Abaz Hasanit. Me të u bashkuan të gjithë të pakënaqurit nga politika e dorës së fortë të shqiptarit. Trupat kryengritëse arritën deri në portat e Stambollit. Mehmet Pashë Qypriliu u kthye nga Transilvania dhe në fillim u dha gjashtë muaj rrogë ushtarëve. Pas shumë betejash, Kryeveziri e thirri në një “drekë paqeje” Abaz Hasanin, armikun e tij të betuar. Ky dhe shtabi i tij i ngushtë u masakruan pa mëshirë.

Në fund të jetës Mehmet Pasha ishte bërë paranoiak.

Shihte kudo armiq dhe nuk hezitonte të urdhëronte vrasjen e kujtdo, qoftë ky edhe njeriu i tij afërt. Ditën që ai vdiq, më 3 tetor 1661, erdhi nga Damasku ku ishte guvernator, i biri, Fazëll Ahmet Pasha. Ky do të ishte Kryeministri i ri i perandorisë më të fuqishme të kohës.

Fazëll Ahmet Pashë Qypriliu do ta mbajë postin e tij për 15 vjet, deri në 1676. Ndryshe nga i ati, ky ishte i shkolluar. Ai synoi që vendin ta qeveriste me mjete politike duke iu larguar dhunës dhe terrorit që kishte ushtruar i ati, Mehmet Pasha. Ku austriakët ndërhynë në Transilvani Fazëll Ahmet Pasha bëri gati ushtrinë kolosale. Ai vetë ishte kryekomandant i saj. Një betejë e përgjakshme u zhvillua në Shën Gotard. Me sa duket nuk kishte as fitimtarë dhe as humbës. Në gusht 1664 u nënshkrua paqja me Austrinë. Pesë vjet më vonë trupat osmane pushtuan Kretën. Në këmbim të pozicionit të saj neutral Fazëll Ahmeti i njohu Francës të drejtën e kombit më të favorizuar në tregti në trojet e Perandorisë Osmane. Në vitet 1672-1677, Fazëll Qypriliu u angazhua në drejtimin e luftës kundër Polonisë për pushtimin e disa territoreve të Ukrainës.

Më 3 nëntor 1676, Fazëll Ahmet Qypriliu vdiq papritur. Ishte një vdekje e pazakontë.

Trupi i tij ishte stërmbushur me ujë. Vendin e tij e zuri i vëllai nga nëna, Kara Mustafa Pashë Qypriliu. Ky është i njohur në historinë e Perandorisë Osmane sepse drejtoi fushatën kundër Rusisë, e cila u mbyll me paqen e Bahçserajit në janarin e 1681. Kara Mustafait iu desh të udhëhiqte rrethimin e Vjenës në korrikun e 1683. Me gjithë plaçkën e luftës kolosale të grumbulluar, kjo fushatë ishte një dështim. Sulltani e shkarkoi Mustafa Pashë Qypriliun. Pak ditë më vonë në Beograd atij iu pre koka.

Historia e Qyprilinjve nuk është më aq e lavdishme sa më parë derisa në fillim të shekullit XX, një tjetër pinjoll i tyre, Fuad Qypriliu, njeri i letrave dhe politikan, bëhet zëvendëskryeministër dhe ministër i Jashtëm i Turqisë. Thuhet se pikërisht ky ishte iniciatori i qëndrimit proshqiptar të Turqisë në anëtarësimin e Shqipërisë në OKB.

Marrë nga linku: http://www.gazeta-shqip.com/reportazh/7d081dead1cc0be38a05ac0306497a56.html

Shirazi (شیراز)

01/02/2013 Lini një koment

SHIRAZI (شیراز)

Shirazi

Persian: شیراز Shiraz; është qyteti i gjashtë më i populluar në Iran dhe është kryeqyteti i provincës Fars, popullsia e qytetit në vitin 2009 ishte 1.455.073. Shiraz ndodhet në jugperëndim të Iranit në rajonin Lumi i thatë. Shiraz ka një klimë të moderuar dhe ka qenë një qendër rajonale e tregtisë për më shumë se një mijë vjet.

Referenca e hershme të qytetit, si Tirazis, është në pllakat argjilore Elamite datuara në vitin 2000 pes. Në shekullin e 13, Shirazi u bë qendra kryesore e artit dhe letrave, në sajë të nxitjes së sundimtarit të saj dhe prania e shumë dijetarëve dhe artistëve persianë. Shirazi ishte kryeqyteti i Persisë gjatë dinastisë Zand nga 1750 deri 1781, si edhe për pak kohë gjatë periudhës Saffarid.

Shirazi është i njohur si qyteti i poetëve, letërsia vera dhe lulet. Fjala “shir” në persisht do të thotë “Luan”, por ajo gjithashtu mund të thotë “qumësht”. Ai është konsideruar edhe nga shumë iranianë të jetë qyteti i kopshteve, për shkak të kopshteve dhe pemëve frutore të shumta që mund të shihen në qytet. Shirazi ka komunitete të mëdha hebraike dhe të krishtera.

Historia e Shirazit Para-islamik

Historia e Shirazit është më e hershme, më shumë se 4000 vjeçare. Emri Shiraz përmendet në mbishkrime kuneiform rreth vitit 2000 pes, dhe gjendet në këndin jug perëndimor të qytetit Shiraz. Sipas disa gojëdhënave mitologjike iraniane, ai është ngritur nga Tahmuras Diveband, dhe pastaj ra në shkatërrim. Mostra më e vjetër e verës në botë, që daton në rreth 7,000 vjet më parë, u zbulua në kavanoza balte të zbuluara në rrethinat e Shirazit.

Në epokën Akamene, Shirazi ishte në rrugën nga Suza në Persepolis dhe Pasargade. Në Shāhnāma Ferdowsi-së është thënë se Artabanus V, Perandori Parthian i Iranit, zgjeroi kontrollin e tij mbi Shiraz. Ghasre Abu-Nasr (do të thotë “në pallatin e AbuNasr”) i cili është me origjinë nga periudha Parthian, është e vendosur në këtë fushë. Gjatë dinastisë Sassanide, Shirazi ishte në mes të rrugës e cila lidh Bishapur me Gur të Istakhr. Shirazi ishte një qendër shumë e rëndësishme rajonale nën sundimin Sassanid.

Periudha Islame

Porta Kur’ani ishte një pjesë e murit të qytetit të madh të ndërtuar nga perandoria Buwayhid. Qyteti u bë kryeqyteti i provincës në 693, pasi që pushtuesit arabë pushtuan Istakhr. Pasi ra Istakhr, rëndësia e Shirazit u rrit shumë gjatë administrimit të dinastive të ndryshme lokale. Perandori Buwayhid (945-1055) e bëri Shirazin kryeqytet dhe urdhëroi ndërtimin e xhamive, pallateve, një biblioteke dhe një mur të zgjeruar. Ai ishte kryeqendra edhe e Selxhukëve dhe Khwarezmid përpara pushtimit mongol.

Qyteti nuk u prish dhe u shkatërrua gjatë pushtimit mongol, pasi sundimtari lokal iu nënshtrua Xhenghis Khanit. Shirazi u kursye sërish edhe nga Timurlani, kur në vitin 1382 monarku lokal, Shah Shoxha ra dakord të dorëzohet tek pushtuesit.

Në shekullin e 13, Shirazi u bë një qendër kryesore e artit dhe letrave, në sajë të nxitjes së sundimtarit të tij dhe pranisë së shumë dijetarëve persiane dhe artistëve. Për këtë arsye qyteti u quajt al-Elm, Shtëpia e Dijes. Në mesin e poetëve të rëndësishëm iranianë, mistikë dhe filozofë lindur në Shiraz ishin poetët Sa’di dhe Hafiz, Roozbehan mistiku dhe filozofi Mulla Sadra. Kështu Shirazi është mbiquajtur edhe “Athina e Iranit”.

Gjeografia

Shiraz ndodhet në jug të Iranit dhe në veriperëndim të provincës Fars. Ai është ndërtuar në një fushë të gjelbër në këmbët e maleve Zagros 1500 metra (5200 ft) mbi nivelin e detit. Shirazi është 919 kilometra (571 mi) në jug të Teheranit. Një lumë sezonal, Rudkhaneye Khoshk (lumi i thatë), rrjedh nëpër pjesën veriore të qytetit dhe pranë Liqenit Maharloo.

Trashëgimia kulturore e arkitekturës islame në Ballkan – Inspirim për nevojat aktuale

30/12/2012 Lini një koment

Behixhudin SHEHAPI

TRASHËGIMIA KULTURORE E ARKITEKTURËS ISLAME NË BALLKAN – INSPIRIM PËR NEVOJAT AKTUALE

Behixhudin Shehapi

Behixhudin Shehapi

Ballkani sot, por edhe gjatë historisë, ka qenë një strukturë komplekse, si për nga aspekti gjeopolitik, ashtu edhe kulturor-historik. Ajo për çka dua të japë vështrim me këtë rast, ka të bëjë me trashëgiminë ekzistuese arkitektonike islame dhe me kulturën e gjithëmbarshme, që në këto hapësira vjen me osmanët në shek. 14.
Së pari, rreth komponentit terminologjik të asaj që duhet të pasqyrojë nocionin “arkitekturë islame” në këtë punim…

Në interes të kohës që e kam në disponim, thjesht do të theksoj se vëllimi i ligjëratës sime do të përqendrohet në raport me vlerat socio-kulturore, politike dhe estetike, në një konotacion të trashëgimisë ndërtimore islame, të cilën gjë, para së gjithash, e njohim nëpërmjet mbetjeve nga objektet religjioze, përkatësisht xhamive dhe teqeve, si qendra të traditës dhe doktrinës shpirtërore, nga koha dhe vazhdimësia e Perandorisë osmane në Ballkan, e deri më sot. Ndonëse, për hir të së vërtetës, në një kontekst më të gjerë të formësimit të hapësirës publike arkitektonike-estetike të Ballkanit, padyshim se Osmanët kanë dhënë një kontribut tepër të madh (sidomos në mjediset urbane).

Në këtë kontekst, gjithsesi se këtu do të hasim edhe shumë objekte destinimi i të cilëve thjesht i pasqyron të arriturat e larta civilizuese të sunduesve. Sipas karakteristikave të veta themelore, këto do t’i kisha ndarë në tre grupe, do të thotë: infrastrukturore, ekonomike dhe, gjithsesi, religjioze.

Momenti i dytë, për të cilin do të kisha dashur të jap një korrelacion dhe vështrim të shkurtër terminologjik, ka të bëjë me nocionin “trashëgimia kulturore”…Gjithsesi, duke mos hyrë në kompleksititetin e vetë materies, vetëm do të theksoj se nuk do të kisha dashur që këtë nocion ta përkufizoj në atë që duhet të përfshihet si i tillë, nga aspekti administrativ-institucional, por, përkundrazi, gjithë atë që po imponohet në mënyrë thelbësore në sistemin e vlerave individuale dhe grupore…

Atëherë, çka në thelb paraqet ky lloj i trashëgimisë kulturore? Si duhet të kuptohet dhe të trajtohet drejt refleksioni i identitetit të myslimanit evropian?

Kësisoj, është më se e qartë se objektet religjioze islame në Ballkan janë më të spikatura dhe, gjithsesi, pjesë më e ndjeshme, nëpërmjet të cilave janë ravijëzuar kornizat e një kohe, të një veçantie dhe vetëdije, por njëherësh edhe të një kompleksititeti, lidhshmërie dhe aktualiteti, të një ambienti multikulturor dhe multikonfesional, ashtu si po mbretëron në Ballkan.

Si një shembull i jashtëzakonshëm në këtë kontekst do ta përmendi Çarshinë e vjetër të Shkupit. Në global, çarshitë e vjetra nga periudha Osmane paraqesin pikën qendrore fokusuese të qytetit oriental dhe është i pamohueshëm roli i tyre në zhvillimin e gjithëmbarshëm urban të qyteteve të Ballkanit.

Në rastin konkret, ky margaritar burimor i traditës arkitektonike islame, si tërësi, dukshëm i inkorporon karakteristikat stilistike dhe urbane të një kohe, duke bërë me këtë rast një ndërlidhje të jashtëzakonshme nga objektet me destinime më të ndryshme. Por pikërisht objektet religjioze në përbërjen e çarshisë, janë gjithsesi ato më të spikaturat që japin një ndjenjë të jashtëzakonshme të qetësisë, rehatisë dhe harmonisë.

Së këndejmi, sikur që paralajmërova, interesimin tim në ligjëratën e sotme do ta orientoj kah objektet religjioze, përkatësisht xhamive dhe teqeve, që paraqesin një simbiozë të jashtëzakonshme të misticizmit dhe doktrinës së Islamit evropian, mishëruar në një, sipas më shumë karakteristikave, kompozicion qëllimor universal dhe funksionalisht të harmonizuar, si për nga aspekti arkitektonik, ashtu edhe nga ai kulturologjik…

Ose, thënë më saktë, sfida qëndron aty, para të gjithëve nesh, në nevojën që të shikohet roli i tyre në formulimin e bashkëkohësisë ballkanike, e me këtë edhe të relacioneve kulturore, sociale, politike dhe estetike evropiane…

Xhamia, si një element përbërës dhe në të njëjtën kohë element konstituiv i hapësirës tradicionale urbane të Ballkanit, paraqet një segment i paevitueshëm i shprehjes evropiane-orientale, duke pasqyruar me atë rast përmes minares, aksentin vertikal të kompozicionit hapësinor-estetik siç është çarshia.
Së këndejmi, Çarshia e vjetër e Shkupit pasqyron në mënyrë burimore filozofinë dhe doktrinën e islamit evropian, duke ofruar një çiltri dhe stilistikë të hapësirës, në harmoni me qasjen gjeografike dhe funksionale.

Por, arkitektura islame shkon edhe më tej me gjenialitetin e vet. Këtë konstatim do ta kisha mbështetur në bazë të dy segmenteve shtesë, dhe përsëri në raport me kompozicionin – Çarshia e vjetër e Shkupit. Në rastin konkret do t’i qasesha monumentit grandioz të kulturës, Xhamisë së Mustafa Pashës…

Sipas më shumë karakteristikave, kjo paraqet shembullin burimor të kreativitetit arkitektonik dhe harmonisë hapësinore. Për dallim nga segmenti i parë i përmendur, ku xhamitë paraqitnin pikën qendrore të fokusimit vertikal në çarshi, kësaj here kemi një përjashtim të butë të këtij parimi. Ose më saktë, mbi të gjitha Xhamia e Mustafa Pashës dallohet nga pozicionimi komunikues veri-jug, për çka si rrjedhojë, në vend të zonës qendrore të çarshisë, kësaj here paraqitet si një pikë komunikuese, dominuese mbi të njëjtën, e në raport të një lidhshmërie shtesë me boshtin Çarshia e vjetër e Shkupit – Kalaja e Shkupit.

Segmenti i dytë interesant është se në monumentalitetin e vet, Xhamia e Mustafa Pashës, duke e manifestuar çiltërinë në hapësirë (më theksueshëm m kupolën e vet qendrore), në të njëjtën kohë, me pozicionimin e atributeve ndërtimore autentike islame në këto hapësira, po ashtu manifeston edhe një simbiozë të stileve kulturore-historike, si për shembull ato antike dhe bizantine…Kjo është më e spikatur përmes partisë hyrëse të saj, dhe në një segment kulturor-historik, një pozicionim i këtillë paraqet një moment të ri cilësor në traditën arkitektonike islame.
Më në fund, do të isha përqendruar edhe në një objekt të jashtëzakonshëm, atë të Teqesë Harabati Baba në Tetovë. Në këtë rast kemi një kompozicion interesant dhe me stil të jashtëzakonshëm, që del jashtë konceptit të urbanes (dinamikes) dhe, përkundrazi, paraqet një vend ndryshe për përjetimin e misticizmit islam, paqes dhe pastërtisë shpirtërore. Ky është një kompozicion relativisht i mbyllur (i rrethuar) arkitektonik, ku rolin qendror hapësinor e ka shatërvani. Në kontekstin e përgjithshëm të Teqesë Harabati Baba, si edhe një element përparimtar të doktrinës dhe filozofisë islame, imponohet dhe është e spikatur komponenti social i kompleksit…

Duke u nisur nga një simetri e këtillë, ajo që imponohet në shikim të parë si nevojë e një rëndësie të jashtëzakonshme, në një kontekst më të gjerë shoqëror, është që këto objekte të jenë nën mbrojtje adekuate. Kjo nuk është një punë aq e lehtë, duke u nisur nga ideja se mbrojtja e trashëgimisë kulturore-historike është një proces i vazhdueshëm dhe para së gjithash një “proces i gjallë”. Po ky, gjithsesi, nuk është, e as që mund të jetë ekskluzivitet i dikujt…Së këndejmi, edhe vetë kultura islame në Ballkan, si pjesë e modernizmit evropian, është “sintagmë e gjallë” e llojit të vet…

Ku është atëherë mjedisi i artë? Do të thosha, këtu diku, në gjysmë të rrugës deri te individi…Po, ai individ, që jeton dhe vazhdimisht e zbulon qenien e vet shpirtërore, nëpërmjet urtësisë së gjithëfuqishmit…

Nevoja nga mbrojtja thelbësore e asaj që i takon islamit, trashëgimisë arkitektonike kulturore-historike të Ballkanit (sikurse edhe të konfesioneve të tjera), si duket nuk është mjaft e artikuluar në suaza më të gjera shoqërore, aq më pak kjo nevojë shoqërore është imune ndaj ndikimeve të ndryshme shkurtëpamëse politike.
Religjioni në këto hapësira, e në kontekst të së kaluarës sonë më të afërt, si duket është i nënshtruar ndaj manipulimeve të ndryshme. Së këndejmi, si besimtarë, pavarësisht se cilit konfesion është fjala, nuk duhet të lejojmë që të përsëriten ngjarjet e pakëndshme, kur në atak të emocioneve të nxehura të Ballkanit, më së shpeshti pësonin pikërisht objektet religjioze, e sidomos objektet religjioze islame.

Në këtë drejtim, dhe me këtë rast, doemos duhet ta theksoj rolin konstruktiv të Republikës së Turqisë, sidomos kur është fjala për qasjen ndaj trashëgimisë arkitektonike islame në Ballkan. Ky është një shembull pozitiv për të gjithë ne, në të ardhmen me një dozë më të madhe të vetëdijes, t’u kyçemi këtyre proceseve të ruajtjes së atributeve të tyre autentike. Vetëm në këtë mënyrë do të kemi sukses dhe tërësisht t’i ruajmë ato atribute autentike dhe të vërteta të islamit evropian, që para së gjithash pasqyrojnë një veprimtari progresive shpirtërore, në një kontekst më të gjerë multikulturor e shoqëror të Ballkanit…

Të nderuar, e di që para nesh do të ketë edhe shumë sfida…Në suazat ballkanike do t’i identifikoja prioritetet së pari për nevojën e ruajtjes së atributeve autentike të asaj çka është e islamit, të trashëgimisë arkitektonike kulturore-historike, si dhe ato që kanë të bëjnë me doktrinat burimore historike të praktikumit të Islamit.
Gjithsesi, këtu nuk duhet harruar dialogu ndërfetar me konfesionet e tjera…Në fund, jam i lumtur për faktin që di se kemi kapacitetin e nevojshëm dhe urtësinë e gjithëfuqishmit, që të na udhëheq nëpër gjithë këto sfida.

Ligjëratë nga Konferenca e mbajtur në vitin 2010 në Shkup nga EMU Foundation dhe O H ELHILAL.

Berat, rrezikojnë degradimin 490 monumente kulture

14/11/2012 Lini një koment

Abedin KAJA

 

BERAT, RREZIKOJNË DEGRADIMIN 490 MONUMENTE KULTURE

Abedin Kaja

Abedin Kaja

Qyteti i Beratit që prej katër vitesh është shpallur pasuri e mbarë njerëzimit dhe renditet në 157 vendet anëtare të botës që ka përzgjedhur UNESCO. Sipas kryebashkiakut Fadil Nasufi, gjatë kësaj periudhe janë realizuar disa projekte të rëndësishme. Bëhet fjalë për përfundimin e Planit të Përgjithshëm të Zhvillimit të Territorit, hartimin e Strategjisë dhe Planit të Veprimit për Turizmin, ndërsa po zhvillohen projekte për studime sizmike dhe të mbrojtjes. Ndërkaq, ka nisur puna për rehabilitimin e kalasë që financohet nga KE në shumën 1 milion euro. Ndërkaq, kreu i Bashkisë së Beratit thotë në një intervistë për “Gazeta Shqiptare”, se 4 vjet pas pranimit në UNESCO, rrezikojnë të zhduken vlerat historike e kulturore në qytetin-muze. Ai bën me dije se rrezikojnë degradimin, 107 monumente kulture të kategorisë së parë dhe 383 monumente të kategorisë së dytë; 83 shtëpi të braktisura në qendrën historike dhe muret bizantine në kalanë shekullore. Sipas Nasufit, mbi 400 ikona dhe monumente të hershme janë në gjendje dëshpëruese dhe presin burimet e financimit.

Sot (dje) mbushen 4 vjet nga dita kur qyteti-muze i Beratit është pjesë e UNESCO-s; kush janë disa nga përparësitë e qenies së tij në Organizatën Botërore të Kulturës dhe Trashëgimisë Botërore?

Kjo periudhë 4-vjeçare, ka dëshmuar përparësitë dhe avantazhet e regjistrimit të Beratit në UNESCO, dhe ka orientuar e fokusuar programet e zhvillimit të qytetit nën këtë përgjegjësi dhe status. Sot evidentohet qartë se ne jemi pjesë dhe pasuri e komunitetit ndërkombëtar. Nuk është pak të përzgjidhesh dhe të jesh midis 962 pasurive kulturore dhe natyrore të globit, ose të jesh një qytet i shpallur pasuri e mbarë njerëzimit, i rreshtuar në 157 vendet anëtare të botës që ka përzgjedhur UNESCO. Nominimi i Beratit në UNESCO, ka ndikuar në rritjen e përgjegjësive ligjore dhe të angazhimit të pushteteve dhe institucioneve për të plotësuar detyrimet dhe standardet e statusit në UNESCO. Ne sot konstatojmë një ndjeshmëri të lartë publike, një ndërgjegjësim dhe sensibilizim të komunitetit dhe qytetarëve për t’u përfaqësuar denjësisht përballë detyrimit, si qytet me vlera shumëdimensionale që i takon trashëgimisë botërore.

Cilat janë disa nga produktet e 4 viteve të qenies në UNESCO?

Në këto 4 vjet, ka produkte të shumta pune dhe arritje që i dedikohen statusit të Beratit në UNESCO. Ka përfunduar Plani i Përgjithshëm i Zhvillimit të Territorit, u hartua Strategjia dhe Plani i Veprimit për Turizmin, po zhvillohen projekte për studime sizmike dhe të mbrojtjes, ndërsa ka filluar puna për rehabilitimin e kalasë që financohet nga KE në shumën 1 milion euro. Jemi në axhendën e financimit nga fondi shqiptaro-amerikan, i cili do të vazhdojë ndërhyrjen në infrastrukturën e Qendrës Historike. Po kështu, ka filluar puna për studimin e fizibilitetit dhe hartimin e projektit për Unazën e Qytetit dhe sistemimin e lumit “Osum”. Banka Botërore do të financojë projektin “Ruajtja e Qendrës Historike dhe rigjenerimi urban”. “TIKA”, po financon rikonstruksionin e objekteve të kultit mysliman. Është hartuar studimi dhe projekti për mbrojtjen e Qendrës Historike nga rrëshqitjet dhe rreziqet natyrore, si dhe kanë filluar projektet e rehabilitimit për infrastrukturën në zonën tampon dhe qendrën e qytetit, është rritur interesi dhe oferta nga kompani të huaja për të bashkëpunuar me Bashkinë Berat, etj.

Si ka ndikuar pranimi i Beratit në UNESCO, sidomos në drejtim të rritjes së numrit të turistëve që vizitojnë vlerat kulturore e historike të qytetit?

Numri i turistëve të huaj që vizitojnë Beratin, nga viti në vit vjen në rritje. Për periudhën janar-qershor 2012 qytetin e kanë vizituar 10.400 vizitorë të huaj ose 45% më shumë se e njëjta periudhë e vitit 2011. Aktualisht kemi 18 njësi akomoduese, me një total prej 348 shtretërish dhe 175 dhomash, dhe ka oferta dhe projekte nga sipërmarrësit privatë për të investuar në fushën e turizmit.

Ndërkohë që paraqitët një panoramë optimiste të punës, shpeshherë thuhet se Berati është lënë në harresë. Kush janë disa nga problemet në këto 4 vite të regjistrimit të qytetit në UNESCO?

Nuk mund ta fsheh dhe të mos ngre zërin për disa shqetësime, rrisqe dhe kërcënime që u rrinë mbi kokë vlerave dhe pasurive të qytetit të Beratit. Janë 107 monumente kulture të kategorisë së parë dhe 383 monumente të kategorisë së dytë që presin me vite fonde për trajtime sipas kritereve të konservimit dhe marketimit, por me burime kaq simbolike të buxheteve të sotme ato rrezikojnë degradimin. Janë 83 shtëpi të braktisura në qendrën historike, të cilat japin sinjalin e harresës dhe të asgjësimit, jo thjesht si banesa individuale, por si ansambël arkitekturor i Qendrës Historike. Muret bizantine në Kalanë e Beratit kanë rënë dhe disa afreske të kishave po humbasin gjurmët e origjinës. Janë mbi 400 ikona dhe monumente të hershme që janë në gjendje dëshpëruese dhe që s’kanë më kohë të presin pamundësinë e gjetjes së burimeve të financimit. Tranzicioni ka krijuar jo pak probleme me ndërtimet pa leje dhe deformimet urbane të shfaqura jo aq problematike në qendrat historike, por tepër kërcënuese në zonën tampon, ku aktualisht janë mbi 42 ndërtime që nuk i plotësojnë kriteret sipas ligjit dhe rregullores. Po kështu, rreziqet e rënies së gurëve nga shpatet e kalasë dhe Gorica, si dhe rreziku i rënies së zjarreve dhe mungesa e hidranteve janë refren që përsëritet, ndërkohë që zgjidhja me financim projektesh në këtë fushë duket e largët dhe jo shpresëdhënëse. Veç të tjerash, dëshmi e harresës, e izolimit dhe e lënies në periferi të programeve të zhvillimit të Beratit në këto vite, është edhe rruga nacionale Berat-Lushnje dhe ajo Berat-Fier. Këto dy akse rrugore të shkatërruara plotësisht dhe të shoqëruara me indiferencë dhe mungesë vëmendjeje për financim nga ana e Qeverisë, janë imazhi më i qartë sesi vlerësohet realisht kultura dhe turizmi.

Doni të thoni se ka munguar vëmendja e qeverisë qendrore për Beratin, në përmirësimin e gjendjes?

Mungesa e investimeve kapitale prej vitesh, është një privim dhe kosto e padrejtë që rëndon mbi qytetarët dhe taksapaguesit e Beratit, të cilët janë kontribues të rëndësishëm në fushën e turizmit, në agro-biznes dhe në përfaqësimin e vlerave kulturore dhe historike si kryeqytet i kulturës kombëtare dhe si shtëpi kombëtare e mikpritjes dhe turizmit. Në dy vitet e fundit financimet e buxhetit të shtetit janë tkurrur dhe janë pothuajse inekzistente për bashkinë e Beratit. Këto mungesa fondesh nuk janë thjesht për arsye të krizës dhe të vështirësive, me të cilat përballet buxheti i shtetit, por janë produkt i politikave klienteliste të qeverisë dhe i paaftësisë së përfaqësuesve të zgjedhur të Beratit që nuk lobojnë dhe nuk bashkëpunojnë për zgjidhjen e sfidave dhe mbështetjen e projekteve për Beratin dhe qarkun tonë.

Cili është apeli juaj në 4-vjetorin e pranimit të qytetit në UNESCO?

Sot (dje), është edhe dita e apelit publik dhe e shfaqjes së përgjegjësive të përbashkëta për të bërë ndryshime të mëdha dhe për të financuar projekte madhore për Beratin, si qytet i regjistruar në UNESCO. Në emër të qytetarëve beratas, i kërkoj qeverisë qendrore që të kthejë kokën nga Berati dhe të financojë projektet tona, projekte që do të ruanin dhe rivitalizonin vlerat e papërsëritshme të qytetit. Nga këto financime nuk fiton vetëm Berati, por gjithë Shqipëria, pasi produkti dhe investimi është i rikthyeshëm dhe i shumëshpërblyer për atë çka përfaqëson Berati.

Marrë nga faqja: http://www.balkanweb.com/gazetav5/artikull.php?id=118574

Historia katërshekullore e zemrës së Gjakovës

12/11/2012 Lini një koment

Gazmend DOLI

HISTORIA KATËRSHEKULLORE E ZEMRËS SË GJAKOVËS

Ecja nëpër kohë e Çarshisë së Madhe

Ezani i myezinit  kumbon.  Është vakti i namazit të xhumasë,  e besimtarët  thirren në xhaminë e Hadumit për të kryer obligimin fetar.

Që kur Bizeban Sulejman Efendia, i njohur si Hadum Aga, e ndërtoj këtë objekt  fetar islam, ndërmjet viteve 1594/95, kjo zonë në perëndim të Kosovës ka ndryshuar.

Deri atëherë vendi kishte shumë pak shtëpi dhe njihej si një fshat dhe qendër pazari. Xhamia e Hadumit  është objekti i parë dhe  më i rëndësishëm në këtë kompleks edhe sot e kësaj dite. Nuk ka asnjë i huaj që nuk ndalet në këtë vend. Aty është qendra e Çarshisë së Gjakovës.

Me ndërtimin e këtij objekti fetar, nisën njëra pas tjetrës  të ndërtohen edhe objekte të tjera fetare, hane, shtëpi banimi, dyqane, për t’u përthekuar si një kompleks, i cili më vonë do të marrë emrin Çarshia e Madhe. Sot njashtu si dikur ajo identifikon qytetin e Gjakovës.

Xhamia e Hadumit - Gjakovë

Ky kompleks do të bëhej një qendër e rëndësishme pazari, zanatit, por edhe një kompleks më i madh kulturoro-historik në mbarë vendin. Ajo  po mbijeton edhe sot, edhe pse ka kaluar dhe po kalon nëpër sfida të ndryshme të kohës. Ajo disa herë është djegur, duke përfshirë edhe luftën e fundit.

Sfida e fundit: projekti i komunës së Gjakovës për revitalizimin e saj, i cili bëri bujë fillimisht tek ata që “jetojnë” me këtë kompleks dhe më pas tek ata që kërkojnë të mos preket autenticiteti i saj. Pa e pyetur fare Ministrinë e Kulturës që e ka në mbrojtje edhe këtë kompleks-komuna kishte nisur zëvëndësimin e kalldremit me pllaka mermeri. Punimet janë ndërprerë, por Çarshia me shekuj fsheh mijëra histori.

Gjakova e shekullit XVI

Çarshia  e Madhe është vendi  ku janë zhvilluar shumë ngjarje të rëndësishme në periudha të ndryshme kohore, ndërsa brenda  saj kanë vepruar shumë personalitete të njohura. Objekte të rëndësishme që lidhën me fenë, historinë, zanatin dhe kulturën e vendit gjenden në këtë kompleks, prej disa hektarësh në qendër të Gjakovës.

Sipas historianit Masar Rizvanolli  kjo çarshi paraqet një thesar të vërtet kulturoro-historik. “Në kontestin e përgjithshëm, sipas ekspertëve të huaj, kjo pjesë paraqet një begati kulturore që e kanë pak popuj”, thotë  Rizvanolli. Në llojin e saj, sipas tij,  ajo paraqet një ansambël kulturo-historik unikat me dimensione të rralla”, shton më pas profesor Rizvanolli.

Para disa viteve Rizvanolli  ka bërë një studim për këtë kompleks i cili nis nga Ura e Islam Begut dhe përfundun në lagjën Mulla Jusuf.

“Çarshia  ka lindur me paraqitjën e zejtarëve të parë. Lindi atëherë kur Gjakova fitoj statusin e kasabasë, kur më 1594-95 Sulejman Hadim Aga vakëfoi disa objekte publike që i ndërtoj vet, si xhaminë e Hadumit, një mejtep, një  bibliotekë, një hamam, një han dhe disa dyqane”, tregon Rizvanolli për fillet  e Çarshisë.

Por të dhënat e para për këtë vend  nuk janë përshkruar nga vendasit, por  nga kronisti turk  Evlia Çelebiu,  që ka vizituar  Gjakovën më 1662.  Në bazë të përshkrimit të tij, “Gjakova i ka dy mijë shtëpi të stolisura që ndodhen mbi një fushë të gjërë. Ka dy xhami të bukura, mesxhide (xhami të vogla), hane të mbuluara me plumb. Ka një hamam të bukur që të kënaqë zemrën dhe nja treqind dyqane të ndryshme, të mbushura me mallra e me njëmijë lloj mjeshtrish. Meqë e ka klimën e këndshme, banorët janë të bukur dhe të dashur”.

Çarshia e Madhe e Gjakovës

Çarshia e Madhe sot  pas disa shekujve është  një kompleks e cila numron mbi 500 dyqane,  shumë objekte të tjera, kulturore, fetare e  të zanatit. Më sakt në këtë zonë prej disa hektarësh, gjenden objektet më të rëndësishme,  historike e fetare të Gjakovës.

Përveç xhamisë së Hadumit, ndër më të mëdhat në vend, në këtë zonë gjenden edhe Teqeja e Madhe, ajo e shejh Eminit, Teqeja (Gjyshata) e Bektashinjëve, Medreseja e Madhe, por edhe objekte të tjera të rëndësishme,  që për disa shekuj kanë luajtur një rol të rëndësishëm në jetën e gjakovarëve dhe rrethinës, si  në edukimin  dhe mirëqenien e tyre.

Mexhid Yvejsi një studius i feve, thotë se prezenca e objekteve fetare në këtë zonë – përveç prehjes shpirtërore, qytetarët e çdo moshe, gjinije, që i frekuentojnë, zhvillohen, lartësohen nga ana morale, shoqërore, edukative, kulturore, këto objekte fetare-kulturore i kanë sjell edhe të mira materiale për qytetin e Gjakovës. “Sepse gati çdo javë,  mos me thënë çdo ditë, vizitohen edhe nga vizitorë, përveç Kosovës, edhe nga vend të tjera. Disa herë personalisht kam qenë shoqërues e përkthyes i delegacioneve, turistëve nga Italia, Gjermania, Franca, Anglia, Turqia, Amerika, Izraeli etj., Pa një drekë, pa një darkë, pa ndonjë dhuratë, suvenire, petka kombëtare apo fetare, pa ndonjë buejtje nëpër hotele, asnjë nuk është larguar”, tregon Yvejsi.

Historiani Rizvanolli thotë se, meqë teqetë më interesante dhe xhamia e Hadumit përfshihen në kuadër të Çarshisë, atëherë ne duhet të sigurojmë një qasje sa më tërheqëse në të për turistët e huaj dhe të vendit”.

Çarshia e Madhe-muze i gjallë

Por Çarshia e Madhe e Gjakovës, sipas Mexhid Yvejsit,  përveç këtyre monumenteve, kishte e  ka edhe  shtëpi e dyqane karakteristike, është një muze i gjallë, që me arkitekturën e vaçantë, ku shprehej një fuqi krijuese e mjeshtërve vendas, mahniste kronistët e kohës, mahniste vizitorët e ndryshëm dhe frymëzonte ekspertë të lëmive të ndryshme”.

“Çarshia e Madhe e Gjakovës me Xhaminë e Hadumit, bibliotekën, mejtepin, me qindra shtëpi e dyqane, me Medresën e Madhe e Teqen Bektashiane, ishte jo vetëm qendër kulturore, fetare, historike, shoqërore, arsimore, edukative e politike, por ishte edhe qendra kryesore, më e fuqishmja, ekonomike e qytetit”, shton më pas ai.

Hani i Haraçisë, është një prej objekteve më të bukura të këtij kompleksi që ekziston edhe sot e kësaj dite.

Ai është një nga objektet më të vjetra. “Hani është simbol i qytetit tonë i cili përfaqëson denjësisht të gjitha karakteristikat e qytetit të Gjakovës, thotë Ali Haraçia trashëgimtar i këtij objekti të vjetër i cili gjendet shumë afër xhamisë së Hadumit. Sipas Haraçisë kronistët e huaj kur kanë vizituar janë shprehur se Hani është kryevepra e Çarshisë së Madhe. Në bazë të gojëdhënave thuhet se shumë karavane  kanë kaluar nëpër këtë Han, pasi Gjakova ka qenë një rrugë tranzite për në Shqipëri. Por ky objekt i cili është renovuar  tërsisht më 2004, më shumë luan rolin e një restoranti i cili ofron ushqim autokton tradicional.

Por në Çarshinë e Madhe të Gjakovës, që prej themelimit, ushtroheshin dhjetëra zeje të ndryshme, duke filluar nga armëtarët, argjendarët, kazangjinjtë, lëkurëpunuesit, rrobaqepësit, zhgunaxhinjt, qëndistarët, zdrukthëtarët, kazazët, qeleshepunuesit, gërçakxhinjtë, saraçët, opingaxhinjtë, cergaxhinjtë, çibukxhinjtë. Shumica prej tyre tashmë kanë pushuar aktivitet.

Pjesë e objekteve që kanë shërbyer në të kaluarën nuk ekzistojnë, por disa  të tjera janë rikthyer. Ta zëmë në këtë kompleks jo sikur në të kaluarën, nuk ekziston hamami. Por  me ndihmën e Ministrisë së Kulturës, në vitet e fundit tri objekte brenda këtij kompleksi janë ndërtuar dhe renovuar, sikur ta zëmë Sahat Kulla, Mejtepi Ruzhdie, objekti i shkollës së parë shqipe, apo objekti i  tabakëve. Ky i fundit që prej ndërtimit më shumë po shërben si kafehane.

Por Çarshisë po i mungon prej viteve mungesa e bizneseve. Çdo ditë e më shumë  dyqanet e saj karakeristike  të punuara  nga druri po mbyllen. Në  vitet e fundit janë shuar edhe shumë zeje. Kjo situatë ka ardhur sidomos pas luftës së fundit.

Gëzim Kika, një rrobaqepës, i cili në këtë kompleks  por punon  që në moshë të re, mendon se kjo pjesë akoma është e rëndësishme edhe përkundër që  atraktiviteti i zonës nuk është më sikur dikur. Ai thotë se nuk e ka ndërmend të largohet, duke pritur ditë më të mira në bisnesin e tij. Ai bënë krahasimin në mes viteve  si i ri dhe tash si një mesoburrë. “Sot as për së afërmi kjo zonë nuk e ka namin që e kishte dikur”, thotë Kika. Çdo zejtar ka punuar  para disa viteve nuk ka pasur nevojë të bënte një punë tjetër. Por jo sot”, shton ai.

Botuar në gazetën ”KOHA Ditore” , faqe 26, Prishtinë, 10 Nëntor  2012

Në fotografi: XHAMIA E HADUMIT NË GJAKOVË, THEMELUAR ME 1594 DHE ÇARSHIA E MADHE E GJAKOVËS

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 63 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: