Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Gjuha shqipe’

Nezim Berati, mendimtar dhe poet mistik

18/08/2013 Lini një koment

NEZIM BERATI, MENDIMTAR DHE POET MISTIK

134f737Themi se Nezimi është poet-mendimtar mistik, gjykuar nga vepra e tij dhe nga gjykimet që kanë dhënë mendimtarët bashkëkohor për të. Nezimi, mesa dimë, nuk ka lënë ndonjë vepër të mirëfilltë mistike, të karakterit studimor, siç kanë lënë të tjerë. Por, po t’i hedhim një vështrim veprës së tij, do të shohim se ajo rrezaton kudo botën e tij mistike. Pas vdekjes tragjikisht të Nezimit, në një nga burgjet e Stambollit, për të u shkruan shumë poezi kushtuar jetës dhe veprës së tij, por ajo që na e jep më të plotë portretin e tij, është poezia e shkruar nga miku i tij poet beratas, Fejziu, bashkëkohës me të. Ja, ç’thotë ai, i prekur thellë dhe i zemëruar, kur e qan mikun-poet duke treguar edhe fundin e tij të dhimbshëm: “Perëndia e shenjtëroftë misterin e tij! I parë ndër shumë dijetarë, krye ndër faltarë…, i zoti në fushën e diturisë, njohës i hollë i kuptimeve dhe dijetar i lartë. Fati e burgosi pa faj në dhe të huaj, i torturuar vdiq dëshmor dhe u nis në parajsë. Mirësia e Zotit e gëzoftë atë dijetar të kohës me të parët e fytyrës së tij dhe me hyritë e caktuara për strehën e tij. Fejziu qau dhe dha datën e vdekjes: “Prej burgut të kësaj jete Nezimi u bë banor i parasjsës.” Poezia u perhaps shumë dhe bëri përshtypje për guximin me të cilën u shkrua. Fejziu tregohet mjeshtër në dhënien e portretit të poetit-martir, duke nënvizuar meritat e tij. Nga ky portret mund të zbulojmë disa veçori të poetit: Nezimi ishte me kulturë të gjerë, i parë ndër shumë dijetarë. Ai ishte një besimtar i devotshëm islam, krye ndër faltarë. Njohës i hollë i kuptimeve, pra, një mistik i thellë, dijetar i lartë, me kulturë që nxiti smirën e karrieristëve të paaftë që e detyruan të shkonte në internmim dhe të përfundonte në burg ku gjeti edhe vdekjen. Fejziu i del në mbrojtje poetit, e quan të pafajshëm, që vdiq i torturuar, që u largua nga burgu i kësaj jete për t’u bërë banor i parajsës. E shohim kështu Nezimin të veçuar në tri fusha: si dijetar, si besimtar dhe si mistik. Por, para se të njihemi me mistaken e poetit, le t’i hedhim një sy jetës së tij plot tallaze. Lindi dhe u rrit në mjedisin  e Beratit të shekullit XVII-XVIII, që ishte kthyer në një qendër të rëndësishme ekonomike, kulturore dhe administrative, ku lulëzonte arsimi, dhe ku kishte filluar të lulëzonte poezia shqipe e shkruar me alfabet turko-arab. Kjo letërsi në Berat, dhe jo vetëm në Berat, pati dy drejtime kryesore. Drejtimi i parë e mbajti krijimtarnë poetike afër kulturës poetike të Lindjes. Përfaqësuesi kryesor i këtij drejtimi është Nezim Berati. Të kësaj kohe janë edhe poetët Muçi Zade,  Sulejman Naibi, Mulla Aliu, Mehmet Ashkiu, Fejziu dhe të tjerë më pak të njohur. Këta poetë e dijetarë mblidheshin në vendshplo-dhjet buzë Osumit, në mjediset e pazareve dhe në sallat e bibliotekave dhe, bashkë me diskutimet për probleme të diturisë, komkuronin dhe vinin në diskutim edhe krijimtarinë e tyre poetike, që shumë shpejt i kapërceu   kufijtë e qytetit të tyre, Beratit, dhe me ndikimin e fuqishëm që pati, krijoi kushtet e lëvrimit të kësaj poezie në rrafsh kombëtar. Kjo letërsi u ndikua nga modelet letrare turke, persiane dhe arabe. U lëvruan marabeja (vjershë e gjatë lavdëruese), ilahija (himn fetar), kronogrami dhe epigrami. Përmbledhjet poetike të kësaj letërsie u quajtën divane. Nezimi është më i madhi ndër poetët e letërsisë shqipe të shekullit XVIII. Është autor i shumë poezive dhe i disa divaneve në gjuhën shqipe, persiane, turke e arabe, me vlera të dukshme artistike. Divani shqip i vitit 1735, kopjuar nga Sali Durdia, u botuas pjesërisht nga beratasi Abdullah Ferhati në vitin 1938 në reviastën “Zani i naltë”. Siç e thotë vetë “vatani i tij është Berati.” Emrin e fshatit Frakull nuk e gjejmë të përmendet në asnjë nga divanet e tij. Familja e tij ka banuar gjithmonë në Berat, në lagjen “Murat Çelepi”. Mendohet se ka patur shtëpi edhe në Velabisht. Ka qenë në traditën e bejlerëve beratas që të kishin, veç shtëpisë në qytet, ku kalonin kohën më të madhe të vitit, që, sipas rasteve, varej edhe nga detyrat e ndryshme që mbanin në administratën shtetërore, të kishin shtëpi të dytë edhe në pronat e tyre, ku banonin, zakonisht, për verim ose në periudhën e mbledhjes së prodhimeve bujqësore. Nga kjo traditë nuk ka si të ketë bërë përjashtim familja e Nezimit. Megjithë këtë vendlindja e tij  ka qenë Berati. Më kot nuk e kanë quajtur dhe e quajnë studiuesit edhe sot  Nezim Berati. Ndonjë studiues nënvizon se Nezimi mësimet e para i mori në Frakull. Kjo s’ka si të jetë e vërtetë. Në Frakullën e veçuar, nëse e marrim për vendlindje këtë fshat (edhe pse autori nuk e thotë), në atë kohë, nuk bëhej fjalë për ndonjë shkollë. E  pakta, atje mund të ketë patur ndonjë hoxhë. Vitet e shkollës i pati në Berat. Studimet e larta, sipas traditës, i kreu në vendet e Lindjes. Në këto vite përvetësoi gjuhët klasike dhe fitoi një kulturë të gjerë. Në vitin 1731 kthehet në qytetin e tij dhe i kushtohet poezisë. Në jetë pati shumë shqetësime. Mërgimi, kritikat, smira, ia rrëmbyen qetësinë. Hyri në debate letrare me poetët beratas të kohës. E dëgjuar mbeti polemika me Mulla Aliun. Jeta e tij ishte e një rebeli. Nuk pranoi të poshtërohej dhe as të nënshtrohej. Në poezitë e tij në shqip dhe turqisht përdori një gjuhë që fanatikëve u  dukej e papranueshme. Hani, studiues gjerman, nënvizon se fanatikët e Beratit, për shkak të poezisë që përmbante vargjet: “Mihrab’ i Qabesë ejvallah, vetullat e tua janë…”, u zemëruan keq me të, se e morën si shkelje të moralit fetar. Mundet që në raportimin te sulltani, të kenë ndikuar edhe këta fanatikë në ndëshkimin e poetit. Në këto kushte duhet gjykuar dhe vlerësuar edhe debate që pati me Mulla Aliun. Ky debat vazhdoi me vite dhe tërhoqi pas përkrahësit e poetëve. Shehu prej të cilit Mulla Aliu kishte marrë dorë, mbajti anën e Nezimit. Për këtë debat, në Divanin e tij, poeti shkruan: “Ç’faj ju paçë, o Mulla Ali, pse ju mburra me nasihat, a ujdis t’i bëhesh asi shehut që ke marrë bejat?” Thelbi i këti debate nuk duhet të ketë qenë thjesht për probleme arti, por të botëkuptimit. Kjo vihet re edhe nga qëndrimi që ka mbajtur shehu ndaj Mulla Aliut duke iu gjetur krah Nezimit. Nezimi ishte i thellë në mistikë dhe kishte bërë për vete shumë pasues, sa t’i bënte ballë edhe një personaliteti fetar siç ishte Mulla Aliu, myfti i Beratit. Ndonjë kundërshtar, që nuk u bë i ditur, këtë debat ia bën të njohur Shej-ul-islamit në Stamboll si një rast që kishte sjellë pështjellim në popull. Pa hetime dhe pa kërkuar sqarime nga kadiu i Beratit, në korrik të vitit 1739, urdhërohet shkarkimi i Mulla Aliut. Për dyshimet që pati ndaj Nezimit, poeti i përgjigjet: “Vetë ju thotë fakiri: në ju paça faj, më mviri… O zemra ime, mos qaj, se Nezimi nuk ka faj”. Nezimi mërgoi në Besarabi dhe Stamboll. Bëri jetë të lirë. Nga ky internim i detyruar, u zemërua. Zuri të fliste edhe kundër sulltanit. U burgos dhe u dënua si fajtor politik. Vdes në burg nga torturat.  Miqtë e tij në Berat u dëshpëruan. Ata qenë poetë dhe e bënë emrin e Nezimit të paharruar. Sipas traditës, u shkruan shumë kronograme. Mehmet Ashkiu shkroi katër poezi të tilla. Por kronogrami më i arrirë u shkrua nga miku i tij poet, Fejziu. Për vitin e lindjes dhe të vdekjes ka mendime të ndryshme. Në botimet kryesore, së fundmi, jepen si vit i lindjes 1685 dhe i vdekjes 1760. Nga krijimtaria e tij njihen një divan shqip dhe poezi të shkëputura, dy divane turqisht, njëri gjetur në bibliotekën e Sali Vrionit, një divan persisht, gjetur në bibliotekën e Faik Vrionit, dhe një divan arbabisht. Divani shqip i plotë nuk njihet. Njihen vetëm tri kopje të tij: një kopje e  Elbasanit me 55 poezi, me gjuhë të prishur, kthyer në të folmen e këtij qyteti; një kopje e Tepelenës me 78 poezi dhe një kopje e Beratit me 16 poezi.  Divani shqip duhet të ketë qenë me 200 faqe dhe 110 poezi. Nezimi lëvroi poezinë lirike dhe fetare. I këndoi bukurisë së njeriut, natyrës dhe Zotit. U thuri lavde sundimtarëve të Beratit, Ismail Pashës dhe Bajram Pashës. Trajtoi tema shoqërore. Shprehu pakënaqësinë ndaj sunduesit të huaj. Kritikoi paragjykimet e kohës. Lartësoi punën e zanatet. Trajtoi edhe temën e krijimtarisë poetike. Me Divanin që krijoi, i vuri vulën e personalitetit të tij gjithë një periudhe në historinë e letërsisë shqipe. Një pjesë të poezive i muzikoi. Duke zënë, kështu, vend edhe si kompozitori i parë beratas. Janë ruajtur deri në ditët tona këngët: “Behari u lulëzua”, “Një zog në sabah, more, ç’më thirri”… Hani e vlerësoi si “Anakreont të Shqipërisë”. * Nazimi si poet mistik e shikonte botën të krijuar nga Allahu në shumëllojshmërinë e shfaqjes së saj si burim të frymëzimit të tij. Në këtë mënyrë mendimi poetik i tij lëviz nga e dukshmja tek e padukshmja. Kjo krijimtari tregon lidhjen e ngushtë të poetit me tarikatin dhe mistikën islame. Në poezinë “Behari”, këtë stinë të bukur dhe të begatë, ai e sheh si krijim të Allahut, prandaj i drejtohet atij: “Bismil-lah thirra, Allah, zura nijazë; o behar, el-hamdylil-lah, fole avazë. Narqizeja me zymbylë myzhde na dhanë; erdhi behari për bilbilë, mendtë na vane. Nëpër bahçetë bilbilëtë zun’ e këndojnë; çelënë trëndafilëtë, jetën gëzojnë. Kënga jote s’harronetë, ka shumë lezet; o shpirt, do të këndonetë gjer në kiamet.” Nezimi, nëpërmjet këtyre vargjeve, i drejtohet me lutje Allahut dhe e falënderon atë që solli stinën e përtëritjes së natyrës, që u lajmërua me çeljen e luleve dhe me këngën e bilbilit, këngë, që nuk do të harrohet dhe ka për t’u kënduar deri në kiamet. I dehur nga kjo bukuri, vepër dhe dhuratë e Allahut, në një poezi tjetër, ai i thërret frymëzimit të tij se tani ka ardhur koha që t’i derdhë vargjet si inxhi, që t’i shohin poetët e tjerë: “Nashti ti kasavet mos ki, zëre xhamn’ e ashkut e pi; bejtet derdhi siinxhi, t’i shohënë shuheraja.” Edhe figuracionin, fjalorin poetik, poeti e zgjedh nga bota e tij mistike. Le të përmendim me këtë rast këto vargje: “Zogjtë sot heqin tespih e këndojnë; o syr’ i insanit, a s’e shih se ç’punojnë! Manushaqeja Shej-ul-islam rri e jep fetfa; nëpër jetë ka dhënë nam, i bëjnë dua.” Edhe kur merr rrugët e kurbetit, ai mbështetet në besimin tek Allahu. Edhe miqësinë dhe detyrat e saj i sheh si një nga shtyllat e moralit islam. Këtë e ndeshim fare qartë në vargjet e mëposhtme: “Jemi nisur në gyrbet, ai Zot na bëftë derman e na nxirrtë në selamet, të mirë mbeç, o gjylistan! Miqëve ju kemi rixha, të na bënjënë merhamet këtu-këtje me një dua, ashtu qofshin në devlet! Muradnë jua mbaroftë ai Zot q’është një Rrahim! Edhe për ty u dëgjoftë, këjo fjal’, i mjeri Nezim!” Edhe dashurinë, edhe kalimin nga kjo botë e sheh nën dritën e besimit të tij islam, si mistik. Midis të tjerave ai thotë: “… Sevdanë ti ma ke dhënë, unë s’e kërkova vetë; do të heq si ta kem thënë, dersa të vete m’atë jetë. Veç ty të jam bërë teslim, ti m’i di hallet e mia, në çdo punë ti më je alim, robt’ e tu ashikërija! Ymri ynë posi vesë, mjerët ne të mjerët! Kush ka ymër që të jesë, tek s’e bënë pejgamberët?” Miqësinë e vlerëson si një nga shtyllat e moralit islam: “Mik atij i them në xhihan e dua, i bëhem kurban, kur të të shohë në zëndan, me ty të jetë në figan. Jokse posi janë ca miq për të ngrënë oshaf me fiq, ej, Nezim, prej syresh u hiq, sevdan’ e tyre mos e ndiq…” Edhe karrieristin e vë në giditje të vargjevetë tij: “Gallat punën e mendove, si dolle sipër, ç’fitove? Sorrë, as u turpërove! Meqan’e biblilit ç’t’u desh?” Nezimi godet edhe krenarinë e të pasurve. U kujton atyre se pasuria e vënë pa mund e djersë dhe që harxhohet pa mend, një ditë mund të shpjerë në mjerim dhe ti ke për ta parë veten në fund, në varfëri: “Pse ke mall në këtë dynja, mos pandeh se je vakti hosh, akibet bie në bela kush vë kësulën në qosh. Kush nuk i ka mendtë tamam, veçë ta rrahsh bëhet izlam, atë pemë që është ham, shkopi në e shtyftë përposh.” * Në fund të këtyre shënimeve do të nënvizojmë edhe një fakt, që shpreh të qenit e poetit një besimtar i bindur: Nezimi e nisi punën për krijimin e Divanit të tij në shqip, me bismil-lah: “Bismil-lah nisa divanë me sevdatë fale, ja Mevla, për Muhamed Mustafanë zemra vete, ja Mevla!”

Burimi: http://bashkiaberat.gov.al/?p=1916

Mevludi, poema më e recituar në botë

20/06/2013 Lini një koment

MEVLUDI, POEMA MË E RECITUAR NË BOTË

mevludi-sherifCila mendoni se është poema më e recituar në botë? A ka ndonjë poemë që recitohet përpara një audience të madhe pothuajse çdo ditë?

Një kryevepër e letërsisë Turke shkruar në 1409, Mevludi është një poemë e gjatë e cila është përgjigjja e saktë e pyetjes së mësipërme. Bashkë me të qenit një poemë e gjallë që reflekton dashurinë e popullit për Profetin (a.s.), kjo vepër 800 vargëshe është kthyer në një lutje me vlerë. Kjo është aq e vërtetë, saqë mund të themi se pothuajse në të gjitha vaktet e faljeve mund të bëhemi dëshmitarë të mbajtjes së një ceremonie Mevludi dhe dëgjojmë recitimin e kësaj poeme plot ndjenja dashurie për Profetin (a.s.). Është një praktikë e zakonshme e njerëzve të mbajnë Mevlud në raste lindjesh, diplomimesh, vdekjesh, përvjetorësh dhe shumë të tjera. Në këtë kontekst, Mevludi ka një vlerë që nuk mund të krahasohet kurrë me asnjë poemë tjetër në botë. Greku Homer, francezët La Fonten, Bodelar apo Rimbaud, anglezët Shekspir dhe Milton, gjermani Gëte, rusi Pushkin, apo Edgar Alen Po ose Emily Dikinson i amerikanëve; asnjë nga veprat e këtyre poetëve nuk është recituar kaq shumë sa ajo e Sulejman Çelebiut. Imagjinoni sikur veprat e këtyre poetëve të mëdhenj të recitoheshin rregullisht dhe të dëgjoheshin nga grupe të mëdha njerëzish në kohë të caktuara të ditës; kjo është ajo çka në mënyrë të natyrshme ndodh me Mevludin e Sulejman Çelebiut.

Duke filluar që nga shekulli X janë shkruar me qindra poema në gjuhë të ndryshme dedikuar kujtimit të bekuar të Profetit (a.s.), mesazhit dhe mrekullive të tij. Fakti që të gjitha këto poema patën të njëjtat tema çuan drejt një stili. Padyshim Mevludi i Sulejman Çelebiut fillimisht vjen në këtë perspektivë. Ky punim influencoi në vepra të ndryshme të të njëjtit lloj në arabisht dhe në gjuhë të tjera, gjithashtu ekziston edhe një përkthim i drejtpërdrejtë në arabisht.

Ekzistojnë përkthime të mevludeve në shumë gjuhë, si p.sh., në arabisht, persisht, boshnjakisht, shqip etj.

Mevludet e para në gjuhën shqipe gjejnë fill me Mevludin e parë të Hasan Zyko Kamberit e vazhdojnë deri në ditët tona. Mevludet e para në gjuhën shqipe kanë qenë të shkruara me alfabetin turko-arab e më vonë në alfabetin shqip. Këto mevlude kanë qenë përkthime, përshtatje dhe origjinale, dhe kanë përfshirë të gjitha zonat e Shqipërisë, trojet shqiptare dhe diasporën. Në gjuhën shqipe sot mund të numërojmë më shumë se njëzet Mevlude të botuara në kohë të ndryshme.

Mevludet në gjuhën shqipe kanë pasur përhapjen e tyre në zona të ndryshme, disa prej tyre janë ribotuar disa herë dhe kanë patur një shtrirje më të gjerë.

Nga Mevludet më të njohura të autorëve shqiptarë mund të veçojmë Mevludet e Hafiz Ali Ulqinakut, Hafiz Ali Korçës, Farudin Osmanit, Hafiz Zemblakut dhe Tahir Popovës.

Mevludi është një vepër e cila i prezantoi botës poemën më të recituar në botë, është e rëndësishme sepse pasqyron në mënyrë objektive ndjenjat fetare të shoqërisë. Shpresojmë që vepra të tilla të rrënjosura në kulturën e popullit do të ndihmojnë ata që duan të dinë rreth Islamit, të kuptojnë botën e brendshme të myslimanëve, dashurinë që ata ushqejnë për Profetin dhe lidhjet shpirtërorë midis tyre dhe atij në mënyrë korrekte.

Disa vargje nga vepra:

Në emër të Allahut, Mëshiruesit, Mëshirëbërësit!

Për nder të Muhamedit mos kurse rahmetin

Na dhuro neve o Zot bukurinë e xhenetit.

Sado faje të kemi, shpresën nuk e presim

Zot i madh prej Teje shumë mëshirë presim.

Madhështia Jote na jep shumë shpresë

Mëshira që ke, nuk na lë pa pjesë.

Nëse na i fal gabimet tregona bukurinë

Nëse na përzë, prapë tek Ti ne vijmë.

Me zemër të djegur Allah të thërresim

Me Allah në gojë Zot! edhe kur të vdesim!

(nga Mevludi i H. Ali Korçës)

Referencat

Mevludet në gjuhën shqipe, Faik Luli-Islam Dizdari, Sh.B. Camaj-Pipa, Shkodër 2002

Burimi: http://www.dritaislame.al/mevludi-sherif-poema-me-e-recituar-ne-bote/

Veçori gjuhësore-dialektore në gjuhën e autorëve shqiptarë të Kosovës që kanë shkruar me alfabetin arabo-osman

15/05/2013 Lini një koment

Hasan KELMENDI (Instituti Albanologjik – Prishtinë)

 

VEÇORI GJUHËSORE-DIALEKTORE NË GJUHËN E AUTORËVE SHQIPTARË TË KOSOVËS QË KANË SHKRUAR ME ALFABETIN ARABO-OSMAN

frakullaHYRJE

Për dialektologjinë e gjuhës shqipe dhe veçmas për dialektologjinë historike të saj, të një rëndësie të madhe janë pa dyshim shkrimet e vjetra që shënojnë faza të hershme përdorimi të gjuhës shqipe; në këtë aspekt krahas rëndësisë së madhe që kanë veprat e shkrimtarëve të vjetër shqiptarë të Veriut (si veprat e Buzukut, Budit, Bardhit, Bogdanit dhe Kazazit), janë të rëndësishme gjithashtu edhe shkrimet ose veprat e disa autorëve shqiptarë të Kosovës që shkruan me alfabet arabo-osman, sidomos për studimin diakronik të të folmeve shqipe të gegërishtes verilindore, ku bëjnë pjesë të folmet shqipe të Kosovës. Është fjala për disa autorë dhe disa vepra të tyre, për të cilat më parë e deri më sot nuk dihej ose dihej fare pak. Ato janë kryesisht dorëshkrime me një vlerë të padyshimtë historiko-letrare; është ky një prodhim letrar që dëshmon se gjuha dhe letërsia shqipe në Kosovë, megjithatë lëvroheshin, ndonëse në kushte të vështira, të paktën që  nga gjysma e dytë e shek. XVIII e deri në kohën e Luftës së Dytë Botërore dhe pas saj. Hulumtimi shkencor lidhur me këtë problematikë ndër ne ka filluar në vitet pesëdhjetë të shek. XX. Mirëpo, derisa për disa vepra si për VEHBIJEN e T. E. Boshnjakut, DIVANIN e Sh. Maliqit dhe për ndonjë tjetër u shkruan disa punime, madje dhe monografi; për një numër të madh veprash e autorësh, pothuajse deri më  sot nuk u shkrua fare. Me këtë problematikë ndër ne në  Kosovë u morën: M. Krasniqi, H. Kaleshi, I. Ajeti, G. Elezoviqi, J. Rexhepagiqi, H. Agani, A. Zajmi, Sh. Mehmeti, V. Shita, F. Mehdiu etj. Në kohë të fundit në sajë të punës së palodhur të M. Pirrakut, dolën në dritë  dhe iu bënë të njohura publikut shkencor edhe disa shkrime të tjera të transliteruara me alfabetin e gjuhës së  sotme shqipe, dhe këto i botoi në studimin monografik, me titull: Gjurmë të veprimtarisë letrare shqipe me alfabet arab në Kosovë117. Në këtë studim autori analizon anë të ndryshme historiko-letrare që janë të ndërlidhura me veprimtarinë e autorëve (shkrimtarëve), siç janë: Dervish Hasani (Krusha e Vogël) shek. XVIII; Mulla Beqiri (Drenicë) mesi i shek. XVIII; Mulla Dervishi (Pejë) pjesa e dytë e shek. XVIII; T. E. Boshnjaku (Gjakovë) fillimi i shek. XIX dhe Dervish Salihu (Hasi i Thatë) pjesa e dytë e shek. XIX. Këta autorë analizohen në pjesën e parë të studimit; ndërsa, në pjesën e dytë të studimit në fjalë trajtohet veprimtaria e autorëve: Azem Efendi Olluri, Hasan Hoti, Shejh Emini i Sadive (1798-1918), Shejh Januz-Sabriu (1848-1809), Tahir Efendi Lluka dhe Tahir Efendi Popova, Shejh Hyseni i Halvetive (1873-1926), Hilmi Abdyl Maliq Efendija (1865-1928) etj. Siç shihet, kemi të bëjmë me një numër jo të vogël autorësh dhe tekstesh që për herë të parë u bënë objekt i një shqyrtimi të gjerë shkencor; por, megjithatë për ne me rëndësi janë veçmas disa veçori gjuhësore, që duket se janë mjaft me interes për dialektologjinë e të folmeve shqipe të Kosovës. Qëllimi ynë në këtë kumtesë, pra, është që në bazë të teksteve të transliteruara me alfabetin e gjuhës së sotme shqipe nga ana e M. Pirrakut, të nxjerrim në dritë disa veçori gjuhësore dialektore të teksteve në fjalë, duke u ndalur vetëm në ato fonetike dhe morfologjike.

I. VEÇORI FONETIKE

I. – 1. Zanoret

Si në të folmet e tjera të gegërishtes, dhe të  gegërishtes verilindore në veçanti; në gjuhën e autorëve shqiptarë të Kosovës qe shkruar me alfabet arabo-osman, ndeshim 7 zanore (ndërsa zanorja ë është reduktuar pothuajse në tërësi, dhe rënia e saj ka shkaktuar gjatësinë e zanores paraprijëse, ose ka shkaktuar, siç do të shohim më poshtë, edhe ndërrimin e zanores në fjalë me zanoret e tjera (e ose i).

Në gjuhën e autorëve tanë, vërejmë si edhe në  të gjitha të folmet e gegërishtes, gjatësinë dhe hundorësinë e zanoreve, veçori këto kryesore të dialektit të gegërishtes që e dallojnë atë nga toskërishtja118. Në këtë mënyrë te këta autorë, përkatësisht në tekstet e tyre, përsa i takon sistemit zanor, në pozicion të patheksuar ndeshim 7 zanore: a, e, i, o, u, y dhe ë (këtë të fundit vetëm në ndonjë rast) dhe në anën tjetër në 6 fonema të gjata në pozicione të theksuara: a:, e:, o:, u:, y:, që formojnë opozicion fonologjik me zanoret e shkurtra; si dhe një radhë prej 6 fonemash që formojnë opozicione fonologjike me zanoret hundore. Kështu sistemi i zanoreve në gjuhën e autorëve tanë, që shkruan me alfabet arabo-osman përbëhet nga:

zanore gojore: a, e, i, o, u, y, e

zanore të gjata: a:, e:, ï:, o:, u:, y:

zanore hundore: ã, ẽ, ĩ, [õ], ũ, ỹ

I.- 1. – A. Gjatësia e zanoreve. – Përveç asaj që u tha më sipër, duhet shtuar edhe se kundërvënia e zanoreve sipas tiparit të gjatësisë përbën një nga veçoritë karakteristike të gegërishtes, e për pasojë edhe të gegërishtes verilindore, dhe po kjo mund të thuhet edhe për gjuhën e autorëve, përkatësisht të teksteve të tyre në shqiptim. Duke mbetur gjithnjë në vazhdën e këtij shqyrtimi, d.m.th. duke shqyrtuar gjatësinë e zanoreve, nuk do të kalojmë pa i vënë re edhe këto fakte:

a) Zanoret e gjata ndeshen në fjalë që reflektojnë  gjatësi origjinare, si mĩ:, thĩ:, de:t, ku:t etj.

b) Është i njohur fakti se zanorja që gjendet në  rrokje fundore të hapur, të theksuar, është e gjatë: shpí:, kojshí:, kusí:, dhé: etj. Dhe po këtë e vërejmë  te autorët, si Dervish Salihu: … Perení:, maná:, rixhá:, dynjá:, mevlá:, sefá: (Dituria, f. 121); Shejh Emini i Sadive: tezerá:, arashialá:, Kerbelá: (GJA – IX, f. 207); Shej Jonuzi – Sabriu: fukará:, ezelí:, dajmá:, grefá: (Po aty, f. 217); Rexhep Voka: vëllá:, …na pá:, Shkriprí:, perendí:, bir e bí: (Po aty, f. 224) etj.

c) Gjithashtu ndeshet dendur edhe gjatësia e zanoreve, që është  shkaktuar nga monoftongimi i diftongjeve apo i togjeve të zanoreve: ue, ie, ye, në u:, i: dhey:, të cilat përfshijnë shumë kategori gramatikore. Zanorja është e gjatë në të tilla raste, qoftë në pozicion fundor, qoftë në mes të mes të fjalës: dy:r, lu:jn, (i) shkru:m, ka vnú:, t’shkru:n, kujtu:m etj. (Të kihet parasysh poezia e Dervish Salihut: Eni vllazen ta bâjm ni dert). Shembuj nga kjo poezi do të sjellim më poshtë, atëherë kur do të ndalemi në shqyrtimin e diftongjeve apo togjeve të zanoreve.

Zanorja a. – Kjo zanore kur është nazale, siç do të vërehet edhe më poshtë, jo rrallë e ndeshim të tjetërsuar në o. Dhe ky fakt përkon pa dyshim me gjendjen aktuale të të folmeve shqipe të gegërishtes verilindore, përkatësisht me të folmet shqipe të Kosovës. Ky tipar i vokalizmit vërehet në disa të folme të Kosovës, sidomos në disa të folme të qytetit si në atë të Vuçitërnës (Vushtrrisë), të Gjakovës etj. dhe në disa të të folme të tjera ku përzierja e popullsisë shqiptare me popullsitë serbo-malazeze, turke e muslimane-boshnjake, ishte e dendur. Në këtë mënyrë, duke u nisur pikërisht nga një situatë e tillë gjuhësore, linguistja A. V. Desnickaja me të drejtë konstaton se rëndësi esenciale e të folmes shqipe të Kosovës dhe të Rrafshit të Dukagjinit ka dukuria që është e lidhur me shqiptimin e përgjithshëm të artikulimit të zanoreve që është të tërhequrit dukshëm prapa dhe që qëndron në të forcuarit përkatës të elementit të velarizimit gjatë shqiptimit të një vargu të zanoreve. Sipas linguistes që e cituam më sipër, me këtë veçori është e lidhur edhe përshtypja e përgjithshme që krijohet në të folmet dialektore të verilindjes.

Në lëmin e vokalizmit, sipas K. Taliavinit121, kjo gjendje e përditshme e shqiptimit shprehet më tepër në të tërhequrit prapa të zanores a të gjatë (a), që ndiqet nga një labializim. Në radhë të parë, kjo i takon zanores së nazalizuar që gjithashtu gjendet në afërsi direkte me konsonantin nazal. Prandaj, lidhur ne do të japim më poshtë, disa nga shembujt që kemi mundur t’i nxjerrim nga tekstet, si p.sh.: Ai mi çeli katër dyrt: // osht e dyta tarikat…// Tarikat e kam gjet, / osht esrari Muhamet…// (D. Hasani, Ah unë i mjeri kesh tu fjetë…, Dituria, f. 91); … mijell ia boni; me lon; s’ju bo; allah-allah me thon (Shejh Jonuzi, GJA – IX, f. 214); … dallg po bon, /mend po t’lon, / s’un po gjon; gjithë bojm dua… // (Sh. Mala, GJA – IX, f. 230) etj.

Zanorja ë. – Siç dëshmohet nga ana e studiuesve K. Taljavini, E. Çabeji, A. Dodi, I. Ajeti, L. Mulaku etj., reduktimi i plotë i kësaj foneme në gegërishte ka marrë hov këta 3-4 shekujt e fundit. Në shkrimet e autorëve të vjetër të Veriut zanorja ë përdorej edhe në pozicion të theksuar deri kah fundi i shek. XVIII.

Në shkrimet e autorëve shqiptarë të Kosovës me alfabet arabo-osman, gjithashtu ë-ja e theksuar as që mund të bëhet fjalë. Mirëpo, siç do të shohim më poshtë, kjo zanore (zanorja ë) është ruajtur ndonjëherë te autorët tanë në pozicion të patheksuar.

Ë-ja te autorët që shkruan me alfabet arabo-osman, me sa kemi mundur të konstatojmë, ka rënë:

në rrokje paratheksore: … kçyri voret, / hej i ngrat // ti alim bonu ksi dore… // etj.

ka rënë në rrokje fundore (pastheksore) ka kaluar në e p.sh. tek emrat e gjinisë femërore në trajtën e shquar dhe të pashquar: dreken (… se fal dreken për ni tfurk sân); bimes (… i ra bryma bimes heret …); udhen (… Kur e hup udhen ai qi prin … etj.) etj.

Zanorja ë ka rënë në sistemin foljor si në kohën e tashme veta e parë numër shumës, dhe këtë e vërejmë në shembujt:

… Ani me bohur do t’na timojn

Me uj tvokt do t’na pastrojn

Ani me sapun do t’na shkumojn

Me pamuk syt na qorojn

Ani me qefin do t’na pshtjellojn

Me tri dizga na shtrengojn

Ani kater vet do t’na trazojn

Shum xhemat permas shkojn

(Hafiz I. Shemsi, Ani kur t’vjen shpirti

me na dal, Gjur. alb. IX, f. 219).

Mirëpo, mund të duket ndoshta e pabesueshme që në  këtë kohë, një autor si Shejh Junuzi-Sabriu (1848-1909) të ketë shënuar zanoren ë, ashtu siç e gjejmë te shkrimtarët e vjetër shqiptarë. Duke folur për këtë autor, studiuesi dhe mbledhësi i pasionuar i teksteve me alfabet arabo-osman, M. Pirraku, shkruan: “… nuk hoq dorë nga ë-ja për gjuhën shqipe. E cilësoi me një gjysmë esreje – vizë me një kënd prej 300 të vënë nën bashkëtingëllore pas së cilës do të vinte ë-ja. Duket se këtë gjysmë esreje e përdori edhe në vend të apostrofit midis dy bashkëtingëlloreve në fillim të fjalës. Kjo zanore sot ka mundësi të mos lexohet pa e prishur vlerën e tekstit të transliteruar”. Megjithëkëtë, Shejh Jonuzi përdori një ë edhe atëherë kur ajo nuk mund të përligjet etimologjikisht dhe as nga ortografia (drejtshkrimi), p. sh.:

… Çou ti përej gafleti,

Çare lyp ti për vetveti

ose:

nëgjeti çare na mos ta lypim

eja lypim prej vetveti…

ose më poshtë:

Se këjo deka ni sherbet osht,

nuk o çare pa u kërkue.

(Gjur. alb. – IX, f. 211)

I-1.B. Nazalizimi i zanoreve. – Një ndër veçoritë kryesore të gegërishtes dhe të të folmeve të saj është pa dyshim nazalizmi ose hundorësia e zanoreve. Dhe pokështu, meqë gjuha e autorëve tanë s’është tjetër përveçse gegërishtja (geg. verilindore) me të gjitha tiparet e saj, edhe në këtë pikë gjuha e autorëve në shqyrtim nuk largohet nga tiparet e këtij dialekti (të dialek. të geg.) kryesor apo kryedialekti të shqipes, kundruall dialektit apo kryedialektit të toskërishtes.

Kur jemi te ky tipar i gegërishtes, d.m.th. nazalizimi i zanoreve (toskërishtja këtë fenomen gjuhësor nuk e njeh), atëherë  duhet të vihet në pah se autorët, përkatësisht shkrimtarët si Dervish Hasani, Mulla Beqiri, Mulla Dervishi, Tahir E. Boshnjaku, Dervish Salihu, Shejh Jonuzi, Tahir E. Popova, Tahir E. Lluka, Shejh Hyseni i Halvetive, Hilmi Abdyl Maliq Efendija, Shejh Maliqi etj.; edhe pse zanoret hundore nuk i shënuan grafikisht si zanore nazale, ato duket se shqiptoheshin si të tilla në kohën kur shkruan autorët në fjalë, dhe si të tilla (zanoret me timbër hundor) shqiptohen edhe sot. Duke folur për gjuhën e VEHBISË  të Tahir E. Boshnjakut, I. Ajeti kishte konstatuar zanoren nazale ã, sa herë kjo fonemë ndodhej para një bashkëtingëlloreje nazale (hundore). Ndërsa sa i përket Shejh Maliqit nga Rahoveci, siç thotë prapë I. Ajeti, ai për shënimin ã-së nazale (hundore) kishte shtënë në punë edhe një grafemë të veçantë. “Lidhur me këtë pikë mund të thuhet që çdo a gojore shprehej me një grafemë që nuk linte kurrëfarë dyshimi për riprodhimin e saj…”.

Një çështje tjetër, siç është labializimi i a>o (ose ao) e kemi shqyrtuar më sipër; mirëpo nuk është e tepërt këtu të theksojmë se në gjuhën e shkrimtarëve që shkruan me alfabet arabo-osman të Kosovës, përveç a-së së labializuar ose gjysëm të labializuar, hasim edhe në një a thjesht nazale, sa herë ajo ndodhet para bashkëtingëlloreve m, n, j<nj. P. sh.:

… Ej i besun bãne emrin,

Mos ia zin shejtãnit vẽnin,

… Çka ja bãn ni pun veti,

Mos ja bãn kerkuj ngjeti,

Kshtu ka thãn Muhameti.

I.-1.-C. DIFTONGJE OSE TOGJE ZANORESH

Në këtë punim do të trajtojmë këto diftongje ose grupe zanoresh: ue, ie (je) dhe ye.

Nga diftongjet që i vumë re më sipër, vetëm diftongu ié (je) në tekstet e transliteruara me alfabetin e sotëm të gjuhës shqipe e ruan mirë natyrën e vet të diftongut. Për këtë na dëshmojnë shembujt: Zoti na i hiek keta bela, / Niher turku drit me pa…// (Sh. Maliqi, DIVANI…). Ndërsa togjet e zanoreve ue dhe ye i ndeshim me ndonjë përjashtim të monoftonguara gati te të gjithë autorët shqiptarë që shkruan me alfabet arabo-osman. Kjo dukuri nuk duhet të jetë aq e vonë, meqë këto diftongje apo togje zanoresh, të monoftonguara ose të reduktuara në elementin e parë të tyre, i ndeshim që në VEHBINË (1835) e Tahir E. Boshnjakut dhe në DIVANIN e Shejh Maliqit; kështu duke folur lidhur me këtë dukuri, I. Ajeti shkruan: “Gjuha e DIVANIT, e krahasuar me gjendjen e sotme të të folmeve të Kosovës, me disa tipare del mjaft arkaike, por në punën e diftongjeve, ligjërimi i këtyre, mund të themi me plot gojë, nuk ngërthen në vete kurrfarë veçorish të shënueshme që nuk do të ishin njëkohësisht veti dialektore e të folmeve të tjera të truallit gjuhësor të Kosovës. Shkurt, diftongjet dhe bashkëlidhjet zanore të gjuhës së DIVANIT i gjejmë të mbledhura në monoftongje”.

Në këtë mënyrë, përveç pak shembujve, shembujt e tjerë që solli Ajeti në studimin për gjuhën e Divanit të Shejh Maliqit, i dalin të monoftonguara në  elementin e parë të tyre dhe duke u tjetërsuar në  zanore të thjeshta.

Edhe pse diftongjet ue, ye janë ruajtur në ndonjë të folme, prapëseprapë mund të thuhet pa mëdyshje se procesi i monoftongimit të tyre në të folmet shqipe të Kosovës, të paktën që nga fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX, është një proces mbizotërues ndaj procesit të ruajtjes, d.m.th. ndaj gjendjes së vjetër. Këtë fakt do ta përligjim me shembujt e sjellë më poshtë.

ue>u

O forcu zenbra nuk po ndin

nasihati qi asht për din…

(M. Beqiri, Shka asht kshtu qi

je habit, Dituria, f. 95.

Ç’kanë qerpikt qi po t’lujnë,

Si kalemi huruft kur i shkrunë.

Huna jote mi ket alem,

E sret arshi ka vnu kalem…

Tridhet e dy huruft jan t’shkrum,

Me sevda ti qi naj ki urri…

(D. Salihu, Eni vllazen ta bajm ni dert,

Dituria, f. 117)

Amon vllazen mos bani fjalë,

Qysh kujtum nuk do me dalë.

(Po aty, f. 117).

ye>y

Ai mi çel katër dyr

njonda osht a(h) sheriat…

(D. Hasani, Ah, un i mjeri

kesh tu fjet, Dituria, f. 99).

Përkundër monoftongimit të diftongjeve në elementin e parë të tyre, e cila gjë u theksua dhe u dëshmua më lart, vërejmë ndonjëherë edhe ruajtjen e tyre, si p. sh.:

Mall evladin e kish dhan

me pshtue ti, hej i ngrat…

(M. Beqiri, Shka osht kishtu

qi je habit, Dituria, f. 95).

… nuk o çare pa e kërkue,

Padishah e fukara,

pëlak e ri hem thëmi e gërue…

(Sh. Jonuzi, Çou i nëgrati ti përtej

gafleti, GJ – IX, f. 211).

II.-1.-Ç. BASHKËTINGËLLORET

Bashkëtingëlloret q, gj, ç, xh. – Okluzivet q, gj krahas ruajtjes, në pjesën më të madhe të teksteve të autorëve shqiptarë të Kosovës që shkruan me alfabet arabo-osman i ndeshim të tjetërsuara në okluzive prepalatale (paragjuhore) në ç, xh. Është kjo një veçori e përgjithshme e gegërishtes verilindore, e cila si e tillë u shfaq dikund në gjysmën e dytë të shek. XIX. Për këtë na dëshmon, VEHBIJA e T. E. BOSHNJAKUT, në të cilën këto bashkëtingëllore ruheshin mirë, dhe po kështu këto i ndeshim t’i ketë shënuar edhe V. Karaxhiqi në disa këngë popullore që i mblodhi nga një informues, që ishte nga Gjurakovci afër Pejës. Këto bashkëtingëllore q, gj) të patjetërsuara në afrikatet përkatëse (ç, xh) i ndeshim edhe në DIVANIN e Shejh Maliqit. Edhe për këtë veçori gjuhësore, gjithnjë për të arsyetuar atë që theksuam më parë, do të sjellim shembuj që i nxorëm nga tekstet e autorëve si Mulla Beqiri, Dervish Salihu, Shejh Maliqi etj.

Shka osht kishtu qi je habit

………………………………………

Kujto dynjaja se jet gjithmon

kqyri voret ti hej i ngrat.

(M. Beqiri, Shka osht kishtu

qi je habit, Dituria, f. 95).

Ç’kan qerpikt qi po t’lujn

…………………………………..

Gjithkush harfin s’un ta nxirrë

Amon vllazen mos bani fjalë

Qysh kujtum nuk do me dalë:

Qysh nasip kur jemi marrë,

Jemi t’dekun s’jemi t’gjallë.

(D. Salihu, Eni vllazen ta

bâjm ni dert, Dituria, f. 117).

… Aslin e vet pe don

Gjith kah drita po flitron

Qiri keshet po kujton…

(Shejh Maliqi, Halli i flutres, GJA – IX, f. 230).

I.-1.-D. GRUPET E BASHKËTINGËLLOREVE

Grupet e bashkëtingëlloreve nd dhe mb si të tilla u ruajtën gjerësisht të patjetërsuara në n dhe në m; mirëpo, vërejmë gjithashtu dhe kalimin në elementin e parë të tyre. Ky proces, d.m.th. procesi i tjetërsimit të grupeve të bashkëtingëlloreve në fjalë, në bashkëtingëllore të thjeshta, siç mund të vërehet me shembuj nga gjuha e autorëve tanë nuk është aq i hershëm: fillon si duket me të madhe në të folmet shqipe të Kosovës, dikund aty nga gjysma e dytë e shek. XIX, për të ardhur deri në ditët tona. Por, kjo është një çështje më e gjerë dhe më e thellë, që del jashtë caqeve të kësaj kumtese; e që me këtë rast, do ta vështrojmë, siç theksuam, së pari ruajtjen e grupeve të bashkëtingëlloreve në fjalë, që paraqitet kësisoj, p. sh. te Mulla Beqiri: … po ndin; nuk o’send; e kqyr vendin etj. (Dituria, f. 95). Dervish Efendiu: … n’qeter kurrkund edhe ma rond; lutfiu tond (Dituria, f. 99). Dervish Salihu: … me dyqind e nandhet e katër (Dituria, f. 114). Shejh Junuzi: … gjithsa send etj. (GJA – IX, f. 215).

Ndërsa ndryshimin, tjetërsimin e këtyre grupeve të bashkëtingëlloreve e kemi vënë re edhe te ndonjë autor, që në  të njëjtën kohë i kishte ruajtur mirë grupet e bashkëtingëlloreve në fjalë në pjesën më të madhe të përdorimit të gjuhës në veprat e tij, siç është, bie fjala, Dervish Salihu a ndonjë tjetër. Sidoqoftë, procesi i ndryshimit të grupeve të bashkëtingëlloreve nd, mb në të folmet shqipe të kësaj ane, siç kemi theksuar edhe më sipër, kishte filluar më herët, dhe se tashmë si duket ishte bërë një proces i pandalshëm. Kjo gjë vërehet edhe në gjuhën e autorëve tanë, si p. sh. kalimi i nd-së në n, dhe i mb-së në m: … hyqymetet e Perenisë; bâft perenija; po knohet n’Kura’n; kërkuj s’i met; me hyp n’kumëll (D. Salihu, Dituria, f. 119); … a po knon; pa ja da (Sh. Maliqi, GJ – IX, f. 229-231).

Kur jemi te shqyrtimi i grupeve të bashkëtingëlloreve, duhet vënë në dukje patjetër edhe një fakt: grupet e vjetra kl, gl, nuk i ndeshim si të tilla në gjuhën e autorëve që shkruan me alfabet arabo-osman; ato duket moti kishin kaluar në elementin e parë të tyre, d.m.th. në k dhe g. Është me interes të theksohet po kështu se në poezinë e Sh. Jonuzit haset edhe grupi i vjetër nt, në trajtat e numrit shumës dhent(ë), qent(ë), që tash për tash nuk mund të themi se kjo veçori gjuhësore është e vendlindjes së tij (ai ishte nga Suhodolli i Mitrovicës), apo është një trajtë që ai e ndërtoi nën ndikimin e literaturës shqipe të kohës, që nuk ishte e panjohur për këtë autor, apo mos është ky një ndryshim që e sollën kopjuesit e poezive të këtij autori?

II. VEÇORI MORFOLOGJIKE

II.-1. EMRI

II.-1.-A. Trajta e pashquar e emrit. – Trajtën e pashquar shumë emra me origjinë turko-arabe, që hasen në gjuhën e autorëve tanë, formojnë këtë trajtë me një a të theksuar, e që në disa të folme shqipe të Kosovës, këtë e kanë tjetërsuar në e të theksuar. P. sh. kështu hasim: maná, rixhá, mevlá, fukará, dynjá etj. (D. Salihu, Dituria, f. 121). Këta emra, siç mund të vërehet, kur të shquhen para nyjës – mbaresës –in marrin një –j- antihiatizuese, dhe ky fakt është i përgjithshëm në të gjitha ato të folme të Kosovës ku dukuria në fjalë është e pranishme.

II.-1.-B. Trajta e shquar e emrave.- Trajtën e shquar me një –j- para nyjës –a, e marrin të gjithë ata emra me origjinë turko-arabe, që mbarojnë me i të theksuar si perenija, turqnija, shejtnija, evlija, Hilmija (Sh. Maliqi, GJA – IX, f. 231). Emrat e gjinisë mashkullore që në trajtën e pashquar mbarojnë me bashkëtingëlloret k, g, në trajtën e shquar, siç i ndeshim në gjuhën e teksteve të autorëve tanë, janë shquar me nyjën –i dhe jo me –u, si p. sh.: haki, hallki, mynafiki etj. Këtë nyjë si të tillë e ndeshim edhe gjatë lakimit të tyre nëpër rasat përkatëse. Por, edhe në këtë pikë mund të vërehet ndonjë përjashtim siç është, bie fjala te Shejh Maliqi: … Kjo te haku pa ja da… (GJA – IX, f. 121).

Emrat me origjinë turko-arabe, që trajtën e pashquar e mbarojnë me bashkëtingëlloren –n, në trajtën e shquar të rasës kallëzore marrin nyjë – mbaresën –in: insanin, dermanin, imanin, shejtanin (D. Efendiu, Dituria, f. 99); zamanin, dushmanin, Hasanin (D. Salihu, Dituria, f. 116).

Përsa u takon rasave gjinore, dhanore dhe rrjedhore, nuk vërehet ndonjë ndryshim nga përdorimi i sotëm i tyre në të  folmet shqipe të këtyre anëve. Në këtë mes, vetëm një ndryshim, që e kemi cekur edhe më sipër (në  I-1.-Ç) është ai që vërehet në poezinë  e Shejh Jonuzit, në të cilën poezi ndeshet forma e rasës rrjedhore të shquar me – vet (… përej dhenvet), e që  më shumë ka gjasa të jetë një ndryshim, një përmirësim që e kanë bërë kopjuesit e kësaj poezie, se sa të jetë trajtë e vetë autorit.

II.-2. NYJAT

Për disa nga nyjat, sidomos ato të prapmet, të cilat tash kanë zënë të quhen mbaresa, u fol më sipër gjatë shqyrtimit të trajtave të emrit. Ndërsa për nyjat e përparme mund të themi se ato i ndeshim në gjuhën e teksteve që autorët i shkruan me alfabet arabo-osman, dhe këtë  si a) nyja të gjinores: ashik i hakit, hyqumetit e Perenisë  (D. Salihu); b) si pjesë e mbiemrit: i ngrat (M. Beqiri); i vogel, i lig (D. Efendiu); c) si pjesë të një numërori rrjeshtor: e dyta (D. Hasani) etj.

II.-3. PËREMRI

II.-3.-A. Përemri vetor. – Ky përemër përdoret pa ndonjë dallim nga përdorimi i tij në të folmet e sotme shqipe; kështu përemrat unë, ti, ai (njëjës) dhe ne (na), ju dhe ata (ato) në shumës, ndeshen si të tilla në tekstet e autorëve apo shkrimtarëve tanë, dhe këtë po e ilustrojmë me shembujt: ai qi ka gjet; mos na le neve… (D. Hasani); ti alim bonu kso dore…; ti shko kujtou; po kujton ti hej i ngrat (M. Beqiri); u dogja un me dert; Zoti për ne nuk â miftaç (D. Salihu) etj.

II.-4. FOLJA

II.-4.-1. Kohët e foljes të mënyrës dëftore. – Derisa koha e tashme në të tri vetat e numrit njëjës dhe shumës nuk shënon ndonjë veçori dalluese nga ato të të folmeve shqipe të Kosovës; kësisoj koha e kryer e disa foljeve që tregojnë lëvizje, te autorët tanë është formuar disa herë me formën jam + pjesore (si jam përpjek…; jam taptis – D. Efendiu), është një veçori dialektore e truallit gjuhësor të shqipes dhe e të folmeve shqipe të Kosovës në veçanti.

Koha e ardhme. – Nga vështrimi më i hollësishëm i mënyrës dëftore, që është mënyra kryesore (ka 8 kohë) e foljes në gjuhën shqipe; në gjuhën e teksteve të autorëve tanë, që u zunë në gojë sa e sa herë këtu; vërehet se koha e ardhme del me formën, siç është quajtur nga Sh. Demiraj, perifrastike, dhe e cila është formuar me ndihmën e foljes kam + pjesorja si p. sh.: … kame dal ni Zylfikar (D. Salihu); por në të njëjtën kohë hasim edhe formën tjetër të kohës së ardhme do + pjesorja e foljes, si p.sh.: Qysh kujtum nuk do me dal (D. Salihu, Dituria, f. 117).

II.-4.-2. MËNYRA HABITORE. – Kur është fjala për përdorimin e mënyrave të tjera të foljeve nga ana e shkrimtarëve tanë, gjuhën e të cilëve e kemi bërë objekt hulumtimi në këtë punim, do theksuar se vetën e tretë të kësaj mënyre (të mënyrës habitore) e kemi ndeshur me trajtën, që mbaron me mbaresën –nke(në vend të –ke), e cila haset pikërisht në poezinë e Shejhut rahovecas, Sh. Maliqit, dhe kjo veçori tregon gjithashtu se autori pasqyron në këtë mënyrë gjuhën e vendlindjes dhe të vendqëndrimit të tij, pra, të Rahovecit me rrethinë.

II.-4.-3. MËNYRA URDHËRORE. – Karakteristikë për format e kësaj mënyre në kohën e saj të tashme, siç na del nga një tekst (poezi) i Mulla Beqirit, dhe të ndonjë autori tjetër, është përdorimi i formës së kësaj kohe në vetën e dytë njëjës ndonjëherë pa trajtën e shskurtër të përemrit vetor të vetës së tretë e, si merr (për merre), kujto (për kujtoje), kqyr (për kqyre) etj.

II.-4.-4. MËNYRAT E PASHTJELLUARA TË FOLJES

PJESORJA. – Format e pashtjelluara të pjesores te foljet që mbarojnë me bashkëtingëllore dalin pa mbaresë, qoftë kur janë përdorur si pjesë përbërëse e mbiemrave, qoftë kur ato janë përdorur si pjesë e formave të kohës së kryer; ose kur kanë shërbyer për të formuar format e mënyrës paskajore. P. sh.: … tu fjet; jom përpjek; m’le me fjet; e kom gjet (D. Hasani); me i brit; qysh ta marr (M. Beqiri) etj.

PËRCJELLORJA. – Format e pashtjelluara të përcjellores, që gramatika tradicionale, e mbajti për një nga mënyrat e veçanta të foljes në gjuhën shqipe, ndeshet me formën tue + pjesorja e foljes, që si e tillë është e mbarë gegërishte (në vend të kësaj, siç dihet toskërishtja e ka formën duke + pjesorja e foljes = duke punuar). Kjo formë ndeshet edhe në tekstin e poezisë së Dervish Hasanit: … un i mjeri kesh tu fjet (Dituria, f. 99); si dhe në një tekst tjetër të poezisë së Sh. Maliqit: Perdet tu u hjek, Me ashik tu u pjek… (GJA – IX, f. 235).

PASKAJORJA. – Tipi më i shpeshtë i kësaj forme të pashtjelluar të foljes në dialektin e gegërishtes është pa dyshim forma foljore me + pjesorja e foljes, që haset dendur në gjuhën e shkrimtarëve që shkruan me alfabet arabo-osman; kështu në këtë mënyrë kemi ndeshur në shembujt si vijojnë: me i brit; me mar (M. Beqiri); me dek, me niçar (D. Efendiu); me ba karar; do m’u da; me lyp rrush (D. Salihu); me mar ibret; me pështu përej qenve; me i bo hizmet; me fol ajet (Sh. Junuzi) etj.

Një formë tjetër të paskajores, që haset edhe sot e gjithë ditën në të folmet shqipe të  Kosovës, është forma për+me+pjesorja e foljes, e të cilin tip të paskajores e kemi ndeshur në një shembull të  vetëm në poezinë e Mulla Beqirit: … per me mar (Shih: Dituria, f. 95).

Burimi: Revista “Studime Orientale”, Prishtinë.

/Orientalizmi Shqiptar/

 

Shiu (poezi turke)

23/04/2013 Lini një koment

Nurullah GENÇ

 

SHIU

391489

Në emër të Krijuesit i zbriti dritë njerëzimit

E ndriti natën si pasqyrë nga mal i Sibirit

Një shi faqen e dheut lau nga ndyrësia

Ngadhnjim i bekuar prej buzëve të ebabilit

Nga luginat e mëshirës u derdh jeta e dashuria

Me barrën më të bukur ish mbarsur gjithësia

Shekuj të tërë gëlltita qelbësirë e ujë e të ndejtë

Me hidhërim prej pelikani ngopa grykën në batak e kënetë

Ah, shi, të isha edhe unë një gur i thatë që ty të pret!

Malli yt një çast si flakë e zjarr mbi mua ra

M’u shkatërruan ëndrra bote, syve rrënimi më ra

M’u zbukurua zemra me lule e petale amëshimi

Në shpirtin e shkatërruar një kohë e botë e re më ra

Nga rrobë e bardhë, e vjetër, i rrjedh profetit gjak.

Kupë e qiellit flatron krahë të mëndafshtë

Tek ëndërron të prekë dritëhënën e të dashurit, të mirit

Tronditet Ebu Kubejsi nën thirrjet e të përzënit

E nëna e shtëpive, më e shenjta shtëpi ngre flamur të gjelbër

Kish mbetur toka e braktisur, e vetmuar, e thatë

M’u konsumua koha hap pas hapi këmbëve

M’u thur si rrjetë e netët m’i robëroi ëndërr e keqe.

Ah, të isha edhe unë një zog në shkretëtirë, djegur nga malli yt!

Shi, pa ty e mbuluan hithrat çdo shend e gëzim

Në vatër vend zu hasmëria, u bënë të huaja miqësitë

U thurën humbjet hap pas hapi historisë

E ranë në çdo faqe të saj me mijëra kurbanë fatzinj

Një letër e zgjedhur që prej përtej epokash

Mbërrin mëngjesin e argjendtë të pritjes

U përhap më i madhi sihariq, pas të hënës

Preku bardhësia terrin e natës

Shpirtrat, buzëçarë gjer tash e tharë etjes

Gëzimthellë si në përshtpirtje mbetën, dashururar pas heshtjes

Ditët e vetmisë ia numërova një kalendari të pashpresë

Një poshtërim përjetova të paparë kurrë, për besë

Ah, të isha edhe unë një copëz rrobë prekur nga ti!

Pa ty sa e sa shpirtëra të bukur rrugëve u rrëzuan

Nga kraharorët e plagosur një nga një shpresat, pa shpirt, u rrëzuan

Shi, e humbëm më të madhin, më të vyerin thesar

Së fundi nga duartë tona u rrëzuan perla, margaritarë

Engjëjt rradhë rradhë buzëqeshin lartësisë

Zogj me enë të argjendta në sqepa të smeraldtë

Dëgjojnë nga Hiraja meloditë e lumturisë

Në një aromë kryengritjeje lëkunden tatëpjetat

Një foshnjë zgjat drejt sexhdes duartë

Copë copë, zjarre ëndrrat e tiranit, shahut mizor

Ah, të të kisha qëndruar pranë sa një hije!

Të ta sodisja dritën e syve, buzëqeshjen në përjetësi!

Ah, të isha edhe unë një vështrim i mbërthyer tek ti!

U zverdh gjethe e gjelbër, u këput dega e fidani ra

Sarajet i mbetën qyqes, bilbilit zëndani i ra

Shaminë e motrës e shpuan mushkonjat vrastare

Mbeti varur pavarësia, mbuloi dhenë padituria

Të kisha rrjedhur unë damarëve të Saveut

Ia bëja tabllonë e çdo kulle në rrënim

Rrugëve të mistershme për në dashuri të pafund

Si një shkëndi prej teje, pishtar ndezur flakë

Ta krihja cullufen e djerësirë

Pasi, me gaz, anë e kënd ta shpërndaja hirin dhjetëshekullor!

Nganjëherë pas vetes dashururar jam, i çmendur si furtunë

Si gjethe e tharë, e zverdhur mbetem nganjëherë përballë furtunës

Por, ah, të isha edhe unë një kokë e prerë për ty!

Në tërmet të mungesës tënde vdiq hanxhiu e hani ra

Të shtypurit kasolle, syrgjyn; mizorit botë e tërë i ra

Atyre me ty dashuruar, atyre me zemër tek ti

Në një terr vuajtjesh një provë e rëndë e tmerr u ra

T’i merrja erë në shkretëtirë gjurmës tënde

E era, tek uturon mbi rërë, të ma thurte qefinin

Ta laja me ty korridorin e dhimbjeve

Fatit s’do t’i isha qarë e veten s’do ta kisha vrarë

Një shkëmb, mbi të cilin si kristal ke pikuar

Një farëz hurme do ta doja më shumë se botën mbarë

Në heshtje m’u shndërrua thirrja ime rrugëve

Ma gërreu pavendosmëria krenarinë pak nga pak

Ah, të isha edhe unë një lot i rënë nga sytë e Bahirasë!

Në më të bardhën pikë të hartës gjaku ra

U thye shpatë e drejtësisë, mburoja ra

Të shtypurit po dënohen, mizorët po gjykojnë tashmë

Themelve të drejtësisë llahtar e llavë e vullkantë ra

Nga ndarja jote po digjen në shkretëtirë grimcat e rërës

Mes gazelash dashuria jote zjarr

Mbushi mirësia e bereqeti yt shtëpi e vatra

Pa ty jeta në kurriz të tokës si kanser

Nën çadrën e reve ecën

Pa ty helm kish qenë pesha e më të ëmblit fllad

T’i pyesja mirazhet për misterin e deveve

Do t’më shkriheshin në kokë të ngrirat mendime

Ah, të isha edhe unë një pëlhurë e përkëdhelur nga ti!

Nga degët ku pa ty u mbajtëm gjarpëri ra

Në fillim udhët u errën, më pas shkiti dheu e si ortek ra

Edhe malet më të sigurtë i mbuloi bora një nga një

Në vendin e mungesës tënde gënjeshtra me bisht, mashtrimi ra

Shi, ta kisha ndjerë zërin tënd nga qiejtë e shpirtit tim

Ti bije pikë pikë; edhe gurët gjelbërohen nga filizat

Rrufetë e çajnë, e bëjnë copë kraharorin e ndyrsësisë

Vala shkon; qërohet e pastrohet batak i poshtërsisë

Shi, ah, të shpëtoj një ditë prej pelenash shekullore

E ta marr pavdekësinë nga e kristalta, buza jote

Në dëshira të metalta u përhumba vështrimit

Të trëndafilave të vyshkur në një tabllo të mykur

Ah, të isha edhe unë një ëndërr e parë për ty!

I pushtoi qytetet tmerri, fshatrat i mbuloi tymi e zia

A thua gjithçka u përmbys; qiejtë ranë

Një barkë e thyer na mbeti në duar; ëndërr

E paçmuar; për t’i ikur halleve oqeanet ranë

Mungesa jote është si një plagë që çdo ditë më rritet në kraharor

Zemra që ty nuk të ndjen bëhet si një qeli, si burg pa portë

Pa ty e drejta e lakuar bëhet, e bardha në të terrtë shndërrohet

Ata që zërin s’ta dëgjojnë humbasin, mbyten në vorbullën tënde

Në mitër të nënës vdes nga mungesa jote një embrion

E sytë e të verbërit hapen një ditë, mbushur me habi, emocion

Orë pas ore gjithmonë vetveten kërkova

Më ngecën gishtërinjtë në një zinxhir mërzie

Ah, të isha edhe unë në faqe të dheut një që të pa ty!

Pa ty në horizonte një agim mashtrues ra

Pa ty atdheu i shtrirë ndër kontinente ra

Kur zemra u dënua me shpirt prej skllavi

Sovrani, që prej shekujsh në djep priste, ra

Ti je si hënë; diej shkëlqejnë në sytë e tu

Me dashurinë tënde si Mexhnuni bredhin diell e hënë

Çdo pikë zbukuron një yll në qiej

Sumejranë kërkon në çdo pikë një saraj

Farërat e klimat janë tuat; stina është jotja

Piktura që s’e zbehu penel i kohës është jotja

Shi, ta gjeja një ditë dorën time në duartë e tua

Të më qeshte në fytyrë më e madhja bukuri

Ah, të kisha qeshur edhe unë hareshëm në përqafim me ty!

Të zhveshur mbetën muret; dashurisë tënde tavani i ra

N’aktualitet të shoqërisë një rrebelim i thellë ra

Nga lindja e perëndimi mbërritën tmerr e ulërima

Nga ekuilibër i prishur prej ikjes tënde humbja, mizoria ra

Njomështinë e lotëve, psherëtimat e dhimbjes i kam për ty

Në thellësi më përflaken me mallin tënd vaje, këngë e melodi

Nga ti i kam xhevahiret e mendimeve të së përjetëshmes rini

Vështrimi yt si shigjetë shpon tej për tej në terr

Ky mulli me ty rrotullohet; jotja është harmoni e tij

Yti është gur i provës që ngjyrat ndan në ylber

Në një vend hidhërimi, m’u varros e më humbi emri

Më përplasen në fytyrë dyertë e sapoçela

Ah, të isha edhe unë një kurejsh që arratinë merr e emigron tek ti!

Shi, numërimit të ditëve e ëndrrave me ty i gjeta derman

Në qendër të trurit m’u skalit i pavdekshmi ferman

U fshi nga ëndrra ime e gjithë hareja e jetës

Në një çast kthese në mendje më erdhi i Larti, i Lëvduari Rrahman

Me shpirtin tënd të reja ornamente do të stisen

Fytyrat me tjetër gaz e hare do të stolisen

Me nurin tënd qelitë në diell e dritë do të shkëlqejnë

Nënat veç me ty foshnjat do t’i ushqejnë

Shi, me ty i vjen fundi etjes së gjithësisë

Ty të beson qielli, për ty ka nevojë ky dhé

Damar damar me ty, gjithmonë me ty të isha!

Të isha shpata që ti zhveshe për të rrënuar të kotën!

Ah, një dirhem argjend në qesen tënde edhe unë të isha!

Mes vëllezërish, ah, dyshimi e pabesia ra

Humbi ndërgjegja, mirëbesimi u verbua, ra

Pas këngës me të cilën vit pas viti përjetuam pranverën

Në kopështin e njerëzimit vjeshta ra

Shi, të isha edhe unë një gur i thatë që ty të pret!

Të isha edhe unë një zog në shkretëtirë, djegur nga malli yt!

Të isha edhe unë një copëz rrobë prekur nga ti!

Të isha edhe unë një vështrim i mbërthyer tek ti!

Të isha edhe unë një kokë e prerë për ty!

Të isha edhe unë një lot i rënë nga sytë e Bahirasë!

Të isha edhe unë një pëlhurë e përkëdhelur nga ti!

Të isha edhe unë një ëndërr e parë për ty!

Të isha edhe unë në faqe të dheut një që të pa ty!

Të kisha qeshur edhe unë hareshëm në përqafim me ty!

Të isha edhe unë një kurejsh që arratinë merr e emigron tek ti!

Damar damar me ty, gjithmonë me ty të isha!

Të isha shpata që ti zhveshe për të rrënuar të kotën!

Ah, një dirhem argjend në qesen tënde edhe unë të isha!

Përktheu nga gjuha turke: Edvin CAMI

Intervistë me Dr. Feti Mehdiu: “25 vjet pas përkthimit të parë të plotë të Kur’anit në gjuhën shqipe” (1985-2010)

18/04/2013 Lini një koment

INTERVISTË ME DR. FETI MEHDIU*

“25 VJET PAS PËRKTHIMIT TË PARË TË PLOTË TË KUR’ANIT NË GJUHËN SHQIPE”**

(1985-2010)

Kurani dhe hija e tij shqip - Feti Mehdiu

Tema: Jeta e bashkëbiseduesit, veprimtaria politike e shkencore etj.

25 vjetori i përkthimit të Kur’anit,

Si nisi përkthimi?,

Orientalistika shqiptare sot etj.

Jeta dhe vepra e Dr. Feti Mehdiut

Feti L. Mehdiu u lind më 20 janar 1944 në fshatin Zajaz të Kërçovës. Aty kreu katër klasë të shkollës fillore, kurse tetëvjeçaren dhe medresenë e ulët i kreu në Prishtinë, në vitin 1962. Vazhdoi medresenë e mesme Alauddin dhe kreu maturën në vitin 1967. Studimet i ka kryer në Fakultetin e Filologjisë, në Beograd, Degën e Filologjisë Orientale, në vitin 1971, ku merr titullin profesor i filologjisë orientale (për gjuhën arabe dhe gjuhën turke). Këtu ka vazhduar edhe studimet pasuniversitare – dega e gjuhësisë dhe në vitin 1977 mbrojti punimin e magjistraturës me temën: Srpskohrvatski prevodi Kur’ana (Përkthimet e Kur’anit në gjuhën serbo-kroate), kurse doktoratën e ka mbrojtur në Fakultetin e Filologjisë në Prishtinë, në vitin 1990, me temën: Përkthimet e letërsisë arabe në gjuhën shqipe, 1922-1982. Në vitin shkolor 1975-76 ka specializuar gjuhën arabe në Universitetin e Kairos në Egjipt.

Punën e filloi në Institutin e Historisë, më 1 mars 1973, në Prishtinë, kurse nga tetori i vitit 1974 punon në Degën e Orientalistikës – Fakulteti i Filologjisë, në Prishtinë, si asistent, ligjërues, docent, profesor inordinar dhe tani profesor ordinar për gjuhën arabe, fonetikë-morfologji. Në fillim të vitit 1995 ka mbajtur ligjërata të gjuhës arabe në Universitetin e Tetovës, kurse në vitin 2002-2004 ka ligjëruar lëndën Orientalistika dhe orientalistët, në Fakultetin e Shkencave islame në Shkup.

Ka marrë pjesë në më shumë se tridhjetë simpoziume shkencore brenda dhe jashtë vendit si në: Prishtinë, Sarajevë, Zagreb, Shkup, Tetovë, Tiranë, Stamboll, Amman, Teheran, Lahorë, Ankara etj.

Ka botuar si vijon:

Poezi arabe, 1983, Shkup, Shtëpia Botuese “Flaka”,

S. Frashëri, Vepra 7, 1984, Prishtinë, Shtëpia Botuese “Rilindja”,

Kur’an-i, 1985, Prishtinë, B.I.K. (Bashkësia Islame e Kosovës),

Kur’ani, mrekullia më e përsosur, Shkup, B.I.M. (Bashkësia Islame e Maqedonisë),

Flasim arabisht, 1987, Prishtinë, Enti i TMM të Kosovës,

Rexhep Vokë Tetova, MENDIME, 1991, Tetovë, KBI,

Gjuhë arabe: fonetikë – morfologji, 1991, Prishtinë, Enti i TMM të Kosovës,

Salih Gjuka, Shkrolaria e shqypes, 1991, Prishtinë, BIK,

Jasin-i me 20 sure të tjera shqip, 1992, Prishtinë,

Kur’ani kryevepër, 1992, Prishtinë,

Hafiz Ali Korça, MEVLUDI, 1992, Prishtinë,

Nga tematika e Kur’anit, 1993, Shkup, Logos-A,

Sahihu-l-Buhari në gjuhën shqipe, libri 3, 1994, Prishtinë,

Sahihu-l-Buhari në gjuhën shqipe, libri 4, 1995, Prishtinë,

Nga Kërçova për Kërçovën, 1995, Kërçovë,

Përkthimet e Kur’anit në gjuhën shqipe, 1996, Shkup, Logos-A,

Xhuz’i 30 (Amme), 1997, Prishtinë,

Nedimu-l-Xhisr, Besimi në All-llahun në dritën e Kur’anit, 1997, Prishtinë,

Kur’ani dhe hija e tij shqip, 1999, Shkup-Stamboll, Logos-A – IHH,

Sahihu-l-Buhari në gjuhën shqipe, libri 6, 2000, Prishtinë,

Kur’ani mrekullia më e përsosur, 2001, (bot. i dytë), Prishtinë,

Hafiz Ali Korça, Bolshevizmi është shkatërrim i njerëzimit, 2001, Prishtinë,

Hyrje në filologjinë orientale, 2004, Prishtinë, SHORK,

Për letërsinë arabe, 2005, Prishtinë, SHORK,

Maturantët e parë të medresesë Alauddin, Prishtinë, 2007,

Sulejman Mashoviç, Pikëpamje islame, Prishtinë, 2007,

Sahihu-l-Buhari në gjuhën shqipe, libri 9, Prishtinë, 2008,

Përkthimet e letërsisë arabe në gjuhën shqipe, Prishtinë, 2008,

Kërçovarët për Kërçovën, Shkup, 2009.

Anëtar: 1964 – Organizata ilegale LRBSH; 1969 – anëtar i redaksisë “El-Emel”, Beograd; anëtar i grupit letrar “Përpjekja” në Beograd; anëtar i Kuvendit Suprem të B.I. të Jugosllavisë, Sarajevë; anëtar i K.B.I., Prishtinë; anëtar i redaksisë “Dituria Islame”, Prishtinë; anëtar i redaksisë “Bashkimi Paqësor” (redaktor i rubrikës islame), Prishtinë; anëtar i redaksisë “Filologji”, Fakulteti i Filologjisë, Prishtinë; anëtar i redaksisë “Përmbledhje punimesh të F.Sh.I., Shkup; anëtar i Akademisë Arabe të Shkencave, Damask; anëtar i Shoqatës për Hulumtime të Kur’anit dhe Hadithit, Kairo; anëtar i Kryesisë së shoqatës kulturore-humanitare “Urtësia”, Prishtinë.

Sekretar: i Shoqatës së studentëve “Përpjekja”, Beograd, 1970-1971; sekretar i Degës së Orientalistikës, Prishtinë; zëvendës-dekan i Fakultetit të Filologjisë, 1997-99, Prishtinë.

Kryetar: i shoqatës së nxënësve të Medresesë “Alauddin” 1965-67; Këshilli nismëtar për ndihma pranë B.I.K., 1990-91; kryetar i Degës së Orientalistikës; kryetar i Shoqatës së Orientalistëve të Kosovës.

Pyetjet

Ju vendosët të shkolloheni në medrese. Shkuat që të bëheni hoxhë, apo për shkak të traditës tuaj fetare familjare?

Për të shkuar në medrese, vendimtare ishte vullneti për dije, veçanërisht për dije islame, e cila në atë kohë shikohej me nënçmim nga sistemi dhe një pjesë e shoqërisë. Kjo atmosferë mua më nxiste edhe më shumë që t’i përkushtohem kësaj fushe. Jo me qëllim që të shërbej në profesionin e imamit, por në shërbim të mbarë opinionit, do të thotë që dëshiroja të bëhem më tepër sesa një hoxhë, si thoni ju, përkatësisht më shumë se një imam i një xhamie. Dhe kjo dëshirë më është plotësuar. Edhe tradita fetare në familje luante rolin e vet, edhe pse para brezit të dhjetë nuk e kemi të qartë përkatësinë fetare.

Përse vendosët të studioni Orientalistikën në Beograd? Çfarë mund të na thoni për atë kohë?

Kryerja e medresesë siguronte kualifikimin vetëm për hoxhë, që sipas konceptit tonë, do të thotë imam i një xhemati. Pasi unë dëshiroja më shumë se aq në këtë fushë, atëherë duhet të thelloja studimet në gjuhë arabe. E vetmja mundësi ishte Orientalistika, sepse për shkak të moshës nuk mund të dilja jashtë shtetit pa e kryer shërbimin ushtarak, dhe nuk mund të merrja pasaportë. Dega e Orientalistikës ishte edhe në Sarajevë, por atje nuk njihej medreseja si shkollë e mesme dhe nuk kisha mundësi të regjistrohesha. Në Beograd nuk e kishim këtë pengesë dhe unë këtu i fillova studimet e gjuhës arabe, pastaj u zgjerova edhe për gjuhën turke, saqë në vitin 1971 u diplomova në filologjinë orientale, që do të thotë kualifikim i barabartë për gjuhën arabe dhe gjuhën turke me letërsitë e tyre, si edhe për letërsi perse.

Orientalistika në Beograd ka një traditë shumë të gjatë, ka filluar nga viti 1926 dhe ajo përvojë ka qenë e dobishme për studentët e kësaj fushe. U regjistruam shumë kolegë që kishim kryer medresenë në Prishtinë, por mbeta i vetëm pasi  kolegët e mi, më të rinj, mundën të merrnin pasaportat dhe shkuan në Bagdad, Irak.

Kushtet për të studiuar në Beograd kanë qenë shumë të mira, kur kemi parasysh se në çfarë kushtesh e kishim kryer maturën. Orientalistika kishte bibliotekën e vet me literaturë profesionale, por ne mund të shfrytëzonim edhe bibliotekat e tjera: bibliotekën e qytetit, bibliotekën Svetozar Markoviç, bibliotekën popullore, madje edhe bibliotekën e Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve.

Këtë vit mbushen plot 25 vjet nga përkthimi i parë komplet i Kur’anit në gjuhën shqipe. Kur e filluat konkretisht përkthimin e Kur’anit në gjuhën tonë dhe a ishit i vetëdijshëm për peshën e rëndë që merrnit mbi vete? Të përkthesh një libër siç është Kur’ani është një privilegj i madh, por edhe një përgjegjësi e madhe?

Përkthimin e Kur’anit të Madhërishëm, praktikisht e kam filluar në vitin 1977, pasi mbrojta temën e magjistraturës, e cila si objekt studimi kishte përkthimet e Kur’anit në gjuhën serbo-kroate. Në vitin 1981 botova përkthimin e sures Shu’ara, në revistën Edukata Islame, në Prishtinë, kurse në vitin 1983 dhe 1984 edhe disa sure të tjera në revistën Glasnik VIS, në Sarajevë. Në vitin 1984 e kam kryer përkthimin në tërësi. Kjo do të thotë se gjithsej më kanë shkuar shtatë vjet. Në qershor të vitit 1985 lexuesi shqiptar e merr për herë të parë në duar Kur’anin e përkthyer komplet në gjuhën shqipe.

Kam qenë plotësisht i vetëdijshëm për peshën, përgjegjësinë dhe privilegjin. Të futesh në një pyll kaq të dendur kërkon guxim, sidomos në atë kohë, por duke pasur parasysh faktin se me këtë përkthim pasurimi i kulturës shqiptare islame do ta arsyetojë rrezikun, nuk u hamenda fare. Vetëm All-llahu është i pagabueshëm, e Ai në Kur’an kërkon nga ne që të mos e fshehim atë çfarë u thuhet njerëzve në Kur’an (Sure el-Bekare, ajeti 159), dhe unë vendosa të marr mbi vete edhe përgjegjësinë që më takon.

Kur nisi përkthimi i Kur’anit nuk ishit vetëm ju, por ishin një grup që do duhej ta përkthente librin e shenjtë. Çfarë ndodhi? Pse u ndatë? Do të na e sqaroni këtë për hir të korrektësisë historike, për lexuesit dhe studiuesit shqiptarë?

Kur unë nisa të përkthej Kur’ani Kerimin nuk kishte asnjë grup përkthyesish. Ka pasur vetëm fjalë, që i kam përshkruar në veprën “Përkthimet e Kur’anit në gjuhën shqipe”. Lidhur me këtë ka nevojë, ndoshta, për sqarime. Në vitin 1981 Shoqata e Ulemave në Prishtinë, në krye me H. Abdullah Zhegrovën ka formuar grupin punues, që ka filluar të punojë për përkthimin e Kur’anit në muajin shkurt të atij viti. Kryetari i grupit punues ka qenë H. Sherif ef. Ahmeti, kurse në grupin punues kam qenë edhe unë, bashkë me kolegët Bajrush Ahmeti, Ismal Ahmedi, Qazim Qazimi, Resul Rexhepi, Ruzhdi Shabani dhe Emin Behrami. Më vonë iu bashkuan edhe Hajrullah Hoxha dhe Avni Aliu. Unë kam qenë deri në vitin 1983 kur dhashë dorëheqje për shkak të mosrespektimit të marrëveshjes së arritur në ditën e formimit të këtij grupi punues. U tërhoqa për shkak të mospërfilljes së parimeve themelore që duhen zbatuar në projekte siç ishte ky. U tërhoqa që të vazhdoja punën që e kisha nisur vite më parë, punë e cila përkundër marrëveshjes kur unë panova të hyj në këtë grup punues, nuk gjeti mirëkuptim në formacionin e këtij grupi. Grupi punues e vazhdoi punën edhe pas largimit tim. Mirëpo tre vjet pasi u botua përkthimi im, brenda grupit punues dolën në shesh disa parregullsi, madje edhe ndërmjet botuesit dhe kryesuesit të këtij projekti. Puna e atij grupi shkoi edhe në gjygj, për të cilën bëhet fjalë në monografinë “Përkthimet e Kur’anit në gjuhën shqipe”, Shkup 1996, në revistën “Dituria Islame”, nr. 37/1992, Prishtinë, etj.

Përkthimi juaj pati edhe një botim të dytë që u titullua “Kur’ani dhe hija e tij shqip”. Pse vendosët ta emërtoni kështu përkthimin e dytë? A mendoni se Kur’ani nuk mund të përkthehet në asnjë gjuhë, por përkthehet kuptimi i tij, apo ende i qëndroni mendimit se Kur’ani duhet të përkthehet ashtu si është në origjinal?

Ribotimi i përkthimit tim, Shkup-Stamboll 1999, për dallim nga botimi i parë në vitin 1985, e përmban edhe Kur’anin, sepse ai i pari kishte vetëm hijen, ishte vetëm përkthimi. Përkthimi nuk është Kur’an, është hije e Kur’anit, prandaj me këtë rast është emërtuar ashtu si duhet dhe ashtu si është botuar: Teksti i Kur’anit dhe i hijes së tij janë në proporcion të barabartë. Ky botim nuk e ka tekstin e Kur’anit për dekor por për ta lexuar ai që di të lexojë në origjinal. Po e përsëris se Kur’ani mund të përkthehet, por gjithashtu e përsëris, sepse e kam thënë edhe më parë, se asnjë përkthim nuk është Kur’an. Kur’ani vetëm në origjinal është Kur’an. Ndërkaq për shprehjen “…përkthehet kuptimi i tij” dëshiroj të theksoj se kjo shprehje është formuar gabimisht. Dihet se melodia nuk përkthehet, bukuria e veprës nuk përkthehet, piktura dhe skulptura nuk përkthehen. Këto vetëm sa mund të përjetohen dhe të interpretohen. Arti i shprehur me fjalë edhe përkthehet edhe interpretohet, por edhe përjetohet. Prandaj është e tepërt dhe jokorrekte të thuhet se përkthehet kuptimi, apo siç shprehen disa “kuptimet e Kur’anit”. Kjo shprehje e importuar në gjuhën shqipe është e palogjikshme. Kuptimet, apo domethëniet vetëm mund të komentohen dhe atëherë bëhet fjalë për komentim – tefsir, jo më për përkthim. Përkthimi dhe komentimi janë dy veprime të ndryshme dhe unë kam bërë përkthim të Kur’ani Kerimit, siç kanë bërë shumë të tjerë në gjuhët e tyre. Nuk qëndron konstatimi se Kur’ani nuk mund të përkthehet – vetëm mund të interpretohet. Unë qëndroj fortë në konstatimin se Kur’ani i përkhyer nuk mund të ruajë në tërësi vlerat që i ka në origjinal, prandaj e quaj hije të Kur’anit, por që mund të përkthehet nuk ka diskutim fare. Dhe ky veprim është shumë më korrekt sesa interpretimi i Kur’anit, ku mbizotërojnë mendimet e shprehjet individuale të krijesës njeri dhe që, me pahir, mund të largohet krejtësisht nga origjinali. Tekefundit, përkthimi është edhe interpretim – kushtimisht, kurse interpretimi mbetet gjithnjë vetëm interpretim.

Sot para publikut shqiptar ka disa përkthime të Kur’anit. Si i vlerësoni ato dhe a mendoni se do të bëhet përkthimi i Kur’anit nga një grup shkencëtarësh shqiptarë ekspertë të fushave të ndryshme, pasi që Kur’ani përbëhet nga shumë fusha shkencore?

Është një pasuri e kulturës islame-shqiptare. Secili përthim ka vlerat e veta dhe përmban në vete vulën e shkallës së angazhimit individual dhe kolektiv, por edhe të kohës kur ka ndodhur. Është fakt se Kur’ani ngërthen në vete një mal disiplinash të dijes e të përvojës njerëzore, por sa i përket çështjes së përkthimit prej ndonjë grupi shkencëtarësh shqiptarë, mendoj se është një investim irracional dhe i padobishëm. Nëse është fjala për komentim, atëherë kjo duhet bërë, në radhë të parë, nga ekspertë të fushave të ndryshme në nivel gjithislam dhe gjithëbotëror, jo vetëm te shqiptarët. Kjo në përgjithësi mungon. Pavarësisht se disa manovrojnë me shprehjen tefsirë shkencorë, ata tefsirë janë nga individë të specializuar njëanshëm. Nuk mundet një individ, as dy e tre që të thellohen në tërë disiplinat që ngërthen Kur’ani Kerimi. Unë mendoj se është koha dhe mundësitë që bota islame të mendojë për një projekt të tillë, sepse ka nevojë dhe është e realizueshme, pa i anashkaluar tefsirët aktualë. Kjo do të ishte një punë e dobishme dhe që i bën nder shpalljes hyjnore dhe shkencës.

Sami Frashëri nisi përkthimin e parë të Kur’anit ndër shqiptarët në gjuhën turke. Çfarë u bë me këtë përkthim? A gjendet ai në arkivat e Stambollit? Çfarë mund të bëjnë orientalistët shqiptarë për këtë përkthim, për t’i dalë hakut Sami Frashërit që ishte një njohës i mirë edhe i fushave islame?

Është një çështje me interes shkencor e kulturor, por akoma në fazë të hulumtimit dhe të konfirmimit se çfarë është e vërteta këtu. Janë thënë mendime të ndryshme, njëri prej të cilëve është se pushteti aktual i kohës e ka asgjësuar, e ka djegur, këtë kontribut të Samiut. Nëse është ashtu, mbesin pak gjasa për t’u gjetur nëpër arkiva. Por megjithatë mendoj se edhe shkenca shqiptare, para së gjithash orientalistika shqiptare, nuk duhet të ndalen së hulumtuari përmes kanaleve zyrtare dhe private për të hedhur dritë lidhur me këtë kontribut të Samiut. Kjo do të ishte diçka e jashtëzakonshme, kur dihet se shqiptarët vetëm në shekullin 20 i lënë gjurmët e para në përkthimin e Kur’ani Kerimit në gjuhën amtare.

Publiku shqiptar nuk ka njohuri shumë për Orientalizmin dhe Orientalistikën Shqiptare. Na thoni shkurtimisht, çfarë është Orientalizmi dhe ku dallon Orientalistika Shqiptare nga Orientalizmi?

Në thelb nuk ndryshojnë aspak. Nga fjala latine oriri – të lindësh, orient – lindje, formimi me mbaresat: izam dhe istik ka të bëjë me natyrën e gjuhës ku formohet, prandaj kemi fjalët: oriental; arientalismus, orientalism,  orintalische, orientalistikë, etj., dhe në gjuhën shqipe Orientalistika shpreh disiplinën e cila merret me studimin, njohjen e botës së orientit: Lindjen e Afërt dhe të Mesme. Kryesisht, atë që përfshinë fenë dhe kulturën islame, apo thënë ndryshe, hapësirën e gjuhëve arabe, persiane dhe turke. Kurse me orientalizëm shënohet derivati gjuhësor i ngulitur në gjuhën shqipe, ashtu që elementet gjuhësore arabe, turke dhe perse, që janë bërë pjesë e inventarit të gjuhës shqipe i quajmë orientalizma, për të mos thënë: fjalët arabe, fjalët turke dhe fjalët persane, në të njëjtën kohë. Kjo i takon themelimit të kësaj disipline si disiplinë shkencore në nivel botëror dhe shqiptar. Mirëpo, kohët e fundit, nën ndikimin e koncepteve politike edhe në qarqet kulturore e politike shqiptare ka lëshuar degët e veta termi orientalizëm me domethënie tendencioze për të emërtuar frymën anti-islame. Edhe emërtimin orientalist e përdorin për anti-islamistin, formime këto të dhunshme dhe të pambështetura në themele shkencore dhe përvojën historike të kulturës dhe shkencës botërore. Sa i përket dallimit të termave orientalistikë dhe orientalizëm shqiptar, do të bëja fillimisht dallimin nga orientalistika botërore me orientalistikën shqiptare. Përderisa orientalistika botërore kishte si qëllim të studiojë dhe të njohë kulturën dhe historinë e popujve të Lindjes – orientalistika shqiptare ka si qëllim që të njohë kulturën dhe historinë e vet nëpërmjet historisë dhe kulturës së orientit. Ky është dallimi thelbësor që duhet pasur parasysh. Sipas bindjes dhe përvojës sime orientalizëm shqiptar, siç e përdorin disa në qarqet kulturore shqiptare sot, nuk ka fare. Nuk është mirë që terminologjia fisnike shkencore të përdoret për të shprehur misionarizmin anti-islam.

Ku është orientalistika shqiptare sot?

Orientalistika shqiptare sot qëndron në themele të shëndosha e mbështetur mbi një kapital shumë të fortë profesionalisht të realizuar deri tash, dhe krenare për çfarë ka bërë për këto tri dekada, e pak më shumë. Por ajo sot, për fat të keq nuk është duke përparuar, nuk ka bibliotekë, siç e meriton një fushë studimesh si kjo, nuk ka furnizime me literaturë të nevojshme dhe mjete adekuate teknologjike për të mësuar gjuhën arabe dhe turke – këtu mësohen të dyja gjuhët – sipas standardeve bashkëkohore. Përkundër kësaj, me një mirëkuptim modest nga institucionet kompetente të Republikës së Kosovës, orientalistika vazhdon ta mbajë hapin për ngritje dhe përgatitje të kuadrit të ri shkencor për historinë dhe kulturën e Kosovës dhe atë shqiptare në përgjithësi. Ajo sot numëron të arritura inkurajuese, me disa doktorë shkencash, me një varg të gjatë veprash shkencore e kulturore nga kjo fushë, me një potencial të lakmueshëm hulumtues, por që është në pritje të një përkrahje më të madhe konkrete nga institucionet kompetente me qëllim që të japë kontribut edhe më të madh.

Përse gjithë ky hezitim i institucioneve tona për të bashkëpunuar me Orientin?

Mbase përgjegjësia mund t’i lihet fazës në tranzicion që po kalon Kosova, por kjo zgjati shumë. Është e pashpjegueshme për mua, por edhe e paarsyeshme. Edhe 10 vjet pas çlirimit dhe dy vjet pas shpalljes së pavarësisë, akoma vazhdohet me nivelin e OJQ-ve, madje të reduktuara. Edhe me ato shtete që e kaë pranuar shtetin e Kosovës, akoma nuk kemi lëvizur me asgjë nga aspekti kulturor e shkencor.

Në një punim, kohë më parë lidhur me sektet keni kritikuar edhe institucionet fetare për neglizhencën e tyre. Çfarë mendoni për to dhe si mendoni se duhet të sillemi me to?

Është e vërtetë, i jam qasur kësaj teme – jo aq e lidhur ngushtë me filologjinë orientale, së cilës i përkas unë – me qëllim që të kontribuoj në zhvillimet aktuale në Kosovë dhe në mbarë hapësirën shqiptare, kur keqpërdoret edhe faktori gjuhë, i cili shërben për të emërtuar drejtë dukuritë dhe fenomenet shoqërore dhe për t’i trajtuar me seriozitet ato dukuri dhe ato zhvillime. Kam dëshiruar që t’ia tërheq vërejtjen, kjo i takon secilit studiues, të gjithë subjektëve me përgjegjësi në shoqëri, e për temën konkrete duhet në rend të parë që të kyçen institucionet fetare – por jo vetëm këta, duhet që bashkërisht me instrumentet që ka një shoqëri e organizuar, se diçka po ndodh në këtë drejtim dhe ajo çfarë po ndodh mund të jetë rrezik për shoqërinë tonë. Krahas kësaj që kam thënë, do ta them përsëri se këto zhvillime kërkojnë qasje më serioze dhe duhet të sillemi me korrektësi, pa iluzione, me fakte të dorës së parë që mbështeten në burime të pakontestueshme dhe me korrektësi reale.

A mendoni se pas tolerancës së tepërt ndërfetare fshihet ndonjë intolerancë?

Toleranca, edhe ajo ndërfetare, nënkupton një raport të ndërsjellë në marrëdhëniet ndërnjerëzore. Nëse nuk veprohet kështu, atëherë mund të bëhet shkaktar për të inkurajuar, ushqyer dhe kultivuar intolerancën. “Gjella me kripë – kripa me karar!” – thotë populli.

Jeni ndër themeluesit e Partisë së Drejtësisë. Pse u futët në politikë dhe si po ecën partia?

E vërtetë. Kam kontribuar në themelimin e Partisë së Drejtësisë, në vitin 1999, sepse kishte një koncept ndryshe nga partitë e tjera politike që veprojnë në Kosovë, me qëllim që popullit të Kosovës t’i afrojmë një alternativë për të mbrojtur vlerat e  traditës fetare dhe kombëtare. Qëndrova anash për një kohë, por më në fund duhej të aktivizohesha me këmbënguljen e ish-studentit tim Sulejman Çerkezit. Momenti kur u riaktivizova, në vitin 2007, ka të bëjë me tendencat e politikës kosovare që përmes një pragu prej 5% të eliminojë nga skena politike subjektet e vogla politike, ku bënte pjesë edhe Partia e Drejtësisë që asokohe ishte Parti Parlamentare. Megjithëse nuk e kaloi pragun, mbase kam kontribuar edhe unë që PD-ja të ecë përpara. Fakti se ajo tani radhitet në vendin e gjashtë të subjekteve politike në Kosovë dhe fakti se në secilën fazë zgjedhore shënon vetëm ngritje, dëshmon se është një subjekt politik serioz dhe stabil. Pa premtime kuturu dhe me oferta reale ajo kërkon një angazhim të përbashkët për të dalë nga kjo situatë e mjegullt dhe udhëheqje e padrejtë dhe mashtruese. Rrugëtimi i mëtejshëm do të jetë edhe më i suksesshëm ngase dita-ditës populli i Kosovës po vetëdijesohet për ruajtjen dhe kultivimin e vlerave kombëtare dhe fetare, program të cilin e gjen në platformën e PD-së.

Keni botuar një varg veprash të ndryshme. Çfarë presin në të ardhmen e afërt lexuesit nga ju profesor?

Shpresoj që së shpejti të shohë dritën leksikoni i hafizëve, në të cilin janë përfshirë rreth 1000 hafizë nga hapësira shqiptare duke filluar nga shekulli 17 e deri më sot. Pastaj janë edhe disa kontribute të tjera, si: ribotimi i teksteve për studentë dhe të interesuar të tjerë për të mësuar gjuhën arabe, bazat e gjuhës arabe, arabishtja pa mësues, për të cilat akoma nuk kemi gjetur ndonjë donator për shtypin, e pastaj shpresojmë edhe për botimin e fjalorit shqip-arabisht dhe ca botime të tjera në fushën e filologjisë, islamistikës dhe historisë shqiptare. Të gjitha këto shumë shpejt mund të bëhet gati dhe të vazhdojnë procedurën e shtypit.

Faleminderit shumë për intervistën.

Intervistoi: Liridon KADRIU

08.01.2010

Prishtinë

/Orientalizmi Shqiptar/


* Akademik Feti Mehdiu është profesor në Fakultetin e Filologjisë – Dega e Orientalistikës, Prishtinë.

** Kjo intervistë është botuar në revistën “URA”, nr. 4, Pranverë-Verë, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com, numër ekskluziv për përkthimin e parë të plotë të Kur’anit në gjuhën shqipe nga Dr. Feti Mehdiu.

Shqipja standarde dhe probleme të saj

13/04/2013 Lini një koment

Prof. Isa BAJÇINCA

 

SHQIPJA STANDARDE DHE PROBLEME TË SAJ

Prof. Isa Bajçinca

Prof. Isa Bajçinca

I. Gjuha shqipe dhe çështja e standardizimit
Gjuha letrare a standarde

Popuj të ndryshëm, në një shkallë të caktuar të zhvillimit të tyre historik, në kohën e ndërtimit të marrëdhënieve ekonomike e shoqërore, që karakterizojnë një shkallë të lartë të organizimit politik e kulturor, kanë ndier nevojën për të krijuar një formë të veçantë të gjuhës kombëtare, e cila të përdorej në shumë sfera të jetës si mjeti më i përhapur i komunikimit, dhe këtu nuk bëhet fjalë për një komunikim çfarëdo, po për një komunikim, do të thoshim të kulturuar – në fushën e letërsisë, të dijes përgjithësisht e në jetën politiko-shoqërore. Pikërisht kjo formë e gjuhës, e krijuar në mënyrë të ndërgjegjshme e mbi forma të tjera të gjuhës, të cilat gëzonin ndonjë respekt e epërsi të veçantë ndaj të tjerave forma, – ndër popuj të qytetëruar është emërtuar gjuhë letrare, po e njohur edhe me të tjera emërtime – gjuhë e kulturës, gjuhë e përgjithshme, gjuhë kombëtare etj. Kjo, sidomos nga gjysma e dytë e shekullit që shkoi, ka zënë të emërtohet gjuhë standarde.
Fillimisht do të jetë quajtur gjuhë letrare (dhe kështu vazhdon të quhet ende në ditët tona në shumë mjedise në kulturën tonë), pra fillimisht do të jetë quajtur kështu, sepse ajo lidhej ose pandehej të kishte një lidhje shumë të ngushtë me letërsinë … Le ta themi se nocioni letërsi më përpara përdorej për të shënuar gjithë krijimtarinë dhe jo vetëm atë letrare. Po emërtimi i kësaj forme të gjuhës del të duket edhe më shumë i lidhur me letërsinë sidomos në disa gjuhë evroperëndimore e sllave (krahaso: gjerm. – Literatursprache, rus. – Literaturnij jazek e të tjera), sa kohë që as në shqipen nocioni literaturë nuk është i panjohur…
Ndoshta duhet të theksojmë se Fjalori i shqipes së sotme (Tiranë 1984, f. 391) jep këtë përkufizim për gjuhën letrare: (Gjuha letrare është) “forma më e përpunuar e gjuhës së një populli, e cila ka norma të caktuara, të ngulitura në të shkruar e në të folur dhe arrin njësimin më të lartë në kohën e krijimit të kombeve e të shteteve kombëtare”.
Nuk ka asnjë dyshim se gjuha letrare fushën më të përshtatshme dhe mundësitë më të mëdha të pasurimit i gjen pikërisht në krijimtarinë letrare, dhe kjo për dy arsye që janë përgjithësisht të njohura: E para, shkrimtarët janë njohësit më të mirë të thesarit gjuhësor dhe përdoruesit mjeshtërorë të këtij thesari, madje duke mbajtur parasysh gjithë përdorimet, qoftë në krijimtarinë popullore dhe qoftë në krijimtarinë e shkrimtarëve paraardhës; E dyta, sepse pikërisht në letërsinë gjuha gjen realizimin e të gjitha potencialeve e të zhdërvjelltësisë deri në shkallën e përdorimit figurativ e të përmbysur të elementeve të veçanta gjuhësore e të lidhjeve nga më të pasurat të mundshme në njësi të ndryshme gjuhësore, sidomos në fushën e fjalëformimit dhe të ndërtimit të marrëdhënieve sintaksore …
Megjithëkëtë, në letërsi, pra në një vepër letrare, krahas elementeve të standardizuara, autori mund të përdorë, dhe zakonisht përdor, edhe fjalë e njësi frazeologjike të marra nga dialekte të ndryshme të gjuhës, ndonjëherë edhe fjalë e shprehje arkaike a të një periudhe të shkuar të historisë, të cilat kanë kaluar në klasën e barbarizmave, e të tjera, që shkrimtari do t’i përdorë për të karakterizuar personazhe të një konteksti të caktuar historik, politik e kulturor, ose edhe për të shënuar luftën dhe dallimet midis brezave a klasave shoqërore në një të kaluar të afërt a të largët. Ndoshta edhe ky do të jetë një nga shkaqet pse në vend të emërtimit gjuhë letrare, ka zënë të përdoret, sidomos në kulturën evroperëndimore, nocioni gjuhë standarde ose standard gjuhësor.
Nuk dua të zgjerohem më shumë lidhur me nocionin gjuhë standarde, sepse, sikur është e ditur, në të gjitha fushat e jetës moderne, ngado të sillesh, do të ndeshesh me standarde e me norma të ndryshme që duhen respektuar, shkelja e mosrespektimi i të cilave shkakton gjithmonë kokëçarje … Thënë shumë shkurt, është quajtur kjo – gjuhë standarde, sepse në të mund të përdoren dhe/ose lejohen të përdoren dhe/ose vlerësohen të drejta për t’u përdorur vetëm elemente gjuhësore të standardizuara, duke nisur që nga shqiptimi i fonemave e morfemave, përmes përdorimit të formave gramatikore e deri tek drejtshkrimi e përdorimi i njësive sintaksore në frymën e standardit gjuhësor të caktuar.

Disa nga tiparet e gjuhës standarde

Gjuha standarde, le ta quajmë edhe letrare (ne nuk do t’i dallojmë, megjithëqë ato edhe mund të dalloheshin për disa funksione ose edhe për ndonjë tipar të parëndësishëm), gjuha standarde pra, krahas shumë tipareve, sidomos gjuhësore, të përbashkëta me format e tjera të gjuhës, karakterizohet nga disa tipare, të cilat e bëjnë të funksionojë si një sistem më vete dhe si një formë e veçantë e gjuhës. (Do të theksoja këtu në parantezë arsyen pse e kam dalluar me shkronja të zeza shprehjen “karkaterizohet nga disa tipare” dhe pse po e vë në dukje edhe një herë: Këtë po e bëj, sepse në shqipen {ta quaj kushtimisht} standarde që përdoret këtu ndër ne – në Kosovë, pothuaj nga të gjithë, përdoret gabimisht – dhe nga ndikime të gjuhëve të tjera {mbase edhe nga sllavishtja!} shprehja “karakterizohet me disa tipare”!)
Tipari i parë i gjuhës standarde është se ajo formohet në mënyrë të ndërgjegjshme, që të shërbejë për komunikimin në rrafshin kombëtar ose në një rrafsh tjetër çfarëdo, të një komuniteti, në të cilin nuk mund t’i përmbushte kërkesat asnjë nga format e tjera (dialekti, e folmja, ndonjë trajtë më e hershme e shkruar, e dëshmuar historikisht) e të tjera. Natyrisht, për nga ky tipar, gjuha standarde pjesërisht përputhet me variantet standarde eventuale që mund të ketë pasur një gjuhë, dhe kjo sepse edhe variantet krijohen në mënyrë të ndërgjegjshme dhe po ashtu kryejnë funksione marrëdhëniesh të kulturuara, do të thoshim, për një bashkësi më të madhe sesa dialektet e të tjerat forma organike të gjuhës. Do të mjaftohem të theksoj se variantet e një gjuhe letrare janë shfaqje tipike në rastet kur dy e më shumë bashkësi etnike (popuj), edhe shtete, kanë një gjuhë të përbashkët standarde, sepse, për të dëshmuar një identitet tjetër – të vetin, të veçantë (historik, kombëtar, etnik …) nga një tjetër komunitet, ato krijojnë variante, dhe kjo bëhet në mënyrë të ndërgjegjshme e me synime të përcaktuara shumë qartë…
Sa kohë që standardi formohet në mënyrë të ndërgjegjshme, menjëherë mund të bënim fjalë për tiparin e dytë, që është ky: standardi është gjithnjë rezultat, përfundim i marrëveshjeve, i bashkimit të pikëpamjeve dhe i vendimeve që merren për elemente leksikore e fjalëformuese, për dukuri fonetike e morfologjike, për dukuri sintaksore e të tjera dhe për drejtshkrimin e drejtshqiptimin… Mbi këto pikëpamje e marrëveshje hartohen parimet themelore, të cilat më pastaj do të ndiqen në të gjitha nënsistemet e gjuhës, për se do të shkruhen rregulla të veçanta, të cilat do të bëhen të detyrueshme për të gjithë, sidomos në ligjërime të veçanta dhe në institucione të rëndësishme arsimore, kulturore, shkencore, në administratë dhe në krijimtarinë letrare e në medie të ndryshme.
Tipari i tretë është një shkallë shumë e lartë e përpunimit në të gjitha nënsistemet, që këtë formë të gjuhës e bën shumë më të zhdërvjellët dhe më të hapur për një pasurim të vazhdueshëm të saj, qoftë me fjalë e me njësi të tjera gjuhësore – marrë nga ish-variantet eventuale, nga dialektet a të folmet e gjuhës, ose edhe nga gjuha e shkrimtarëve a autorëve të tjerë të përparshëm (të vjetër), dhe qoftë me fjalë të huaja e me ndërtime sintaksore ose edhe të fjalëve të reja, duke ndjekur modele të gjuhëve të huaja, veçse kurdoherë duke mbajtur parasysh dy parime që nuk bën të shkelen asnjëherë: fjala e huaj ose ndërtimi i ri sintaksor – të mos kenë përgjegjëset e tyre në gjuhën (ta themi shqipe, sepse flasim për shqipen), ose të japin ngjyrime çfarëdo që ato të shqipes nuk i përmbushin; dhe, e dyta, fjala e huaj t’u shtrohet rregullave (jo gjithmonë) edhe të shqiptimit, po sidomos patjetër rregullave gramatikore të gjuhës marrëse, do të thotë të shqipes.
Vështruar në këtë kënd, nuk do të thoshim që të gjitha fjalët dhe ndërtimet gjuhësore të huaja a nga ndikime të gjuhëve të huaja, që përdoren sot në gjuhën shqipe – përmbushin këto dy kritere.
Tipari i katërt i gjuhës standarde është një shkallë e lartë e njësisë në të gjitha nënsistemet, dhe kjo vlen sidomos për drejtshkrimin dhe për rregulla të veçanta gramatikore. Këto gjëra edhe përcaktohen në një mënyrë shumë të qartë në botime të veçanta, siç janë fjalorë (drejtshkrimorë e normativë të gjuhës ose dygjuhësh), libra drejtshkrimi, gramatika të ndryshme normative, tekste shkollore e shkencore, revista me destinime të veçanta e të tjera botime, ku bëhet fjalë ose ku zbatohet në një shkallë të lartë standardi. (Në disa shtete, veprojnë edhe ligje të veçanta, të cilat mbrojnë standardin dhe gjuhën kombëtare përgjithësisht, sidomos nga fjalë e ndikime të huaja.)
Tipari i pestë është pasuria e saj (e gjuhës standarde) dhe pasurimi i vazhdueshëm, sidomos për funksione të veçanta në jetën publicistike, letrare e shkencore. Këtu një segment të veçantë e shumë të rëndësishëm përbën terminologjia e shumëllojshme dhe shumë e pasur që përdoret në të gjitha fushat e dijes. Pasurimi i standardit në këtë sferë është sidomos i nevojshëm për gjuhë standarde të ndodhura në një situatë kulturore dhe politike, siç është shqipja, qoftë për faktin se në procesin e ndërtimit të marrëdhënieve demokratike në të gjitha fushat e jetës, kanë dalë kërkesa për të tjera nocione, qoftë për shkak se në Kosovë është në ndërtim e sipër sistemi i ri i administratës, i politikës dhe i ekonomisë së një vendi të pavarur, dhe qoftë për shkak se shqipja në Kosovë ndodhet ballë për ballë me gjuhë e me kultura të mëdha, në radhë të parë me anglishten.
Ka edhe të tjera tipare për të cilat mund të bënim fjalë, po duket që edhe këto sa u thanë, japin një pasqyrë mjaft të qartë për tiparet e kësaj forme të rëndësishme të gjuhës në rrafshin kombëtar.

Fare shkurt – si u krijua standardi i shqipes

Nuk do të thosha asgjë të re, po të konstatoja se shqipja bën pjesë në grupin e gjuhëve që kanë marrë një zhvillim të hovshëm në fushë të shkrimit shumë vonë, prandaj edhe veprimtaria për themelimin ose standardizimin e shqipes ka nisur mjaft vonë. Arsyet dihen pothuaj nga të gjithë dhe janë pasojë e drejtpërdrejtë e pushtimit për një kohë të gjatë të viseve shqiptare nga të huajt, të cilët ndalonin gjithsesi përparimin kulturor të shqiptarëve, që do të thotë patjetër edhe zhvillimin e shkollës në gjuhën shqipe dhe shkrimin e saj.

Nuk do të përmend këtu përpjekjet e autorëve të vjetër të mesjetës së vonë, sepse zhvillimi i shkrimit shqip prej tyre, pati një ndërprerje për një periudhë të gjatë, pastaj as shkrimet me alfabetin arab dhe as shkrimet në arbërishten (nga shkrimtarë arbëreshë), të cilat nuk kishte si të luanin ndonjë rol të drejtpërdrejtë për shqipen, pavarësisht nga rëndësia e tyre, dhe as shkrimet e mëvonshme deri tek Kristoforidhi e shkrimtarët e gjysmës së dytë të shekullit XIX. Kjo sepse qenë këta të fundit që, me shkrimet e tyre, me shkallën e njohjes dhe të pasurimit të shqipes, si dhe me përpunimin e saj, – do të krijonin parakushtet për themelimin e shqipes letrare. Në këtë rrugë, nuk ka asnjë dyshim që, sidomos veprimtaria e shoqatave e klubeve shqiptare në atë periudhë (Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip e Stambollit, shoqëritë “Agimi” e “Bashkimi” të Shkodrës, klubi i Manastirit e ndonjë tjetër), në përpjekjet për themelimin e alfabetit të shqipes, do të shtronin edhe probleme të veçanta të shqipes letrare. Këto më pastaj do të vazhdonin me shkrimet për gjuhën shqipe nga intelektualë si Ndre Mjedja, Faik Konica, Aleksandër Xhuvani e të tjerë.
Megjithëkëtë, prova e parë për të standardizuar në njëfarë shkalle gjuhën shqipe, do të bëhej në vitet 1916/17 nga Komisija Letrare Shqipe e Shkodrës, e cila, afro dhjetë vjet pas themelimit të alfabetit të shqipes në Manastir, do të arrinte të hartonte Ortografinë e parë të shqipes. Ajo komisi shtronte për të parën herë çështjen e zgjedhjes së dialektit që do të shërbente si bazë, mbi të cilën do të krijohej shqipja standarde, e cila asokohe shkruhej në dy a tri variante: toskërishtja letrare, gegërishtja e ashtuquajtur e mesme letrare (me fare pak shkrime) dhe shkodranishtja letrare. Siç është e ditur, Ortografia e Komisisë Letrare të Shkodrës ishte ngritur mbi bazë të gegërishtes së mesme dhe, sado që kjo formë letrare nuk do të bëhej e vetmja, sepse do të vazhdonte përdorimi dhe lëvrimi i mëtejshëm i toskërishtes letrare, sidomos në fushë të letërsisë, dhe i shkodranishtes letrare (nga disa autorë), – do të vazhdonte të zhvillohej e të zbatohej në administratë, në tekste shkollore dhe nga disa shkrimtarë. Pas daljes nga Lufta e Dytë Botërore…, gjuha shqipe u ndodh në një situatë të re, shumë më të favorshme, qoftë falë zgjerimit të sistemit të arsimit dhe një hovi të ri që merrte letërsia dhe kultura përgjithësisht në Shqipëri, dhe qoftë falë njëfarë lirie për shkollën, arsimin e librin shqip në Kosovë e në viset e tjera shqiptare, që asokohe ndodheshin në ish-Jugosllavinë. Në Veri të Shqipërisë dhe në Kosovë e në viset e tjera jashtë Shqipërisë, vazhdoi të përdorej varianti i gegërishtes së mesme letrare, kurse në Jugun e Shqipërisë dhe në institucionet qendrore politike, ushtarake, ekonomike, arsimore e të tjera – përdorej kryesisht toskërishtja letrare. Në këtë fazë të zhvillimit të kulturës kombëtare, të arsimit e të letërsisë, u shtrua kërkesa për themelimin e një forme të vetme, që do të thotë e krijimit të shqipes , që në diskutimet asokohe quhej gjuhë, herë e unjisuar, herë e unifikuar dhe më vonë e njësuar letrare. Për këtë qëllim qenë organizuar dy sesione shkencore (1952 e 1953 në Tiranë) me rezultatin Ortografia e gjuhës shqipe e vitit 1956 dhe njësoj qe vepruar edhe në Prishtinë më 1957 e 1963, kur qenë hartuar edhe ortografi të gjuhës shqipe. Për shkallën e mbështetjes teorike e praktike të kodifikimit, dhe më pastaj të zbatimit për një periudhë, shquhej sidomos Ortografia e gjuhës shqipe (Prishtinë 1964). Kjo ishte gjendja e përdorimit të variantit të gegërishtes letrare, kurse në Shqipëri përdorej kryesisht varianti i toskërishtes letrare, krahas gegërishtes -kryesisht në letërsi nga autorë të Veriut.
Në vitin 1967 Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë i Tiranës, në përpjekjet për njësimin e shqipes letrare, botoi një projekt të Rregullave të Drejtshkrimit të Shqipes, ku për herë të parë nuk kishte forma të veçanta për toskërishten dhe të veçanta për gegërishten letrare (sikur veprohej më përpara) dhe ato rregulla u hodhën në diskutime të gjera publike – në institucione shkencore, arsimore e në qarqe letrare e të tjera, ku t’u bëheshin vërejtje ose të miratoheshin ashtu si ishin. Edhe në Prishtinë, në një mbledhje të gjerë shkencore, e cila njihet si Konferenca Gjuhësore e Prishtinës (1968) objekt diskutimi u bënë ato rregulla me temën qendrore: të njësohej shqipja apo të vazhdonte përdorimi i variantit të gegërishtes letrare. Pas shumë diskutimesh të mbështetura, konferenca dilte me konkluzat se “populli shqiptar është një, dhe gjuha letrare shqipe duhej të ishte një, e përbashkët”.
Pasojë e gjithë këtyre veprimeve kulturore qe organizimi i Kongresit të Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, që u mbajt në Tiranë në nëntor 1972, ku merrnin pjesë një numër i madh delegatësh – studiues, shkrimtarë, punonjës kulture e profesorë (gjithsej 87 – 11 prej të cilëve nga viset shqiptare në ish-Jugosllavinë dhe dy-tre arbëreshë e të huaj). Pas një diskutimi të gjerë e të gjithanshëm të të gjitha çështjeve lidhur me shqipen letrare dhe sidomos me drejtshkrimin, aty nxirreshin konkluzat, mbi të cilat do të hartoheshin më vonë të gjitha botimet gjuhësore normative (fjalorë, gramatika e libra shkollorë) dhe kështu, do të thoshim, merrte fund procesi i themelimit ose, më drejt, i njësimit të shqipes standarde.

Cili variant përdorej asokohe në Kosovë dhe a mund të përdorej ndonjë tjetër variant letrar?

Sikur u theksua edhe më përpara, në Kosovë pas Luftës së Dytë Botërore qe përdorur varianti i gegërishtes letrare të mesme dhe jo varianti i shkodranishtes letrare, i cili në disa elemente ishte më i afërt me kosovarishten (apo dibrano-kosovarishten, sikur e quanin në disa qarqe politike menjëherë pas luftës), nëse mund ta quajmë kështu shqipen dialektore të viseve shqiptare në ish-Jugosllavinë. Zbatimi i variantit letrar që përmendëm, qe lehtësuar mjaft nga fakti se një numër i madh i mësuesve e profesorëve të ardhur nga Shqipëria pas luftës (disa kishin ardhur edhe gjatë luftës), e kishin bërë shkollën me atë gjuhë dhe e zotëronin shumë mirë. Disa nga intelektualët e ardhur nga Shqipëria punonin edhe në shtëpi botuese të librit e në gazetën e vetme (“Rilindja”), po edhe në ndonjë revistë ose në organe drejtuese të arsimit. Kjo përbënte një bazë të mirë për zotërimin e këtij varianti letrar, ndonëse, sidomos në gramatikë, në krahasim me shqipen e këtushme dialektore, kishte mjaft dallime. Dallime kishte edhe në shqiptim, sidomos për shkak të zanoreve hundore karakteristike për këto të folme.
Kjo situatë do të ndryshonte e do të rëndohej shumë nga fundi i vitit 1948, kur shumë nga mësuesit dhe intelektualët e tjerë (për shkak të mosmarrëveshjeve politike Shqipëri-Jugosllavi e atëhershme) qenë detyruar të ktheheshin në Shqipëri.
Në këtë gjendje, gjithë veprimtarinë arsimore, kulturore e botuese do ta merrnin forca intelektuale të këtyre viseve, të shkolluara fare pak në Shqipëri e më shumë në shkolla në gjuhën serbe; ata, ndonëse do të bënin përpjekje për të kryer si duhej, shumë nga detyrat që shtroheshin para tyre në fushë të kulturës, nuk mund të bënin shumë në kultivimin e shqipes. Natyrisht, edhe një numër i madh i mësuesve e mësimdhënësve të tjerë asokohe ishin pa kualifikime të mjaftueshme.
Do ta përfundoj këtë pjesë duke theksuar një fakt që duhet të mbahet gjithmonë parasysh: Në vitet ’50 e ’60 të shekullit të kaluar, në Kosovë do të ishin intelektualët gjysmë të arsimuar (gazetarë, përkthyes dhe ndonjë shkrimtar), që, krahas njëfarë kontributi për mësimin e shqipes, do t’i bënin një shërbim shumë të keq gjuhës shqipe: Ata do të fillonin të përdornin, sidomos në shkrim, një shqipe kryesisht të përkthyer nga serbishtja, me fjalët shqipe po me mënyrën e të menduarit dhe me krijime njësish sintaksore tepër shpesh në frymën e serbishtes (gjuhë e pushtetit dhe e prestigjit asokohe)! Pasojat e gjithë kësaj do të jenë shumë të mëdha. Disa sosh i zënë frymën shqipes standarde të përdorur në Kosovë edhe në kohën tonë, ndonëse brezat e rinj as që e dinë serbishten!

A duhej standardizuar shqipja patjetër dhe, nëse duhej, cila ishte arsyeja?

Lidhur me këtë çështje, e quaj të arsyeshme të vë në dukje dy gjëra që ndikuan me forcë në përshpejtimin e procesit të standardizimit e të njësimit të shqipes. E para, variantet e shqipes standarde në vitet gjashtëdhjetë të shekullit të kaluar kishin arritur një shkallë të lartë të përpunimit, po edhe të njësimit në shumë segmente, sidomos në morfologji, në leksik e në fjalëformim. Kishin mbetur për t’u përballuar vetëm disa dallime në fushë të fonetikës dhe ndonjë dallim në fushë të sintaksës, shumë më pak në fushë të leksikut. Fjalën e kam për përdorimin e gjerë të formës së pashtjelluar të paskajores së tipit me ba, me ardhë, në variantin e gegërishtes letrare, natyrisht krahas trajtave të lidhores, tipike për toskërishten, po në shumë përdorime edhe për gegërishten e mesme letrare. E dyta, shqiptarët në Kosovë, në saje të disa ndryshimeve, për atë kohë pozitive politike, dhe të një hovi të ri që kishin marrë sidomos në disa sfera të jetës – patjetër në arsimin, në kulturën dhe në administratën shtetërore, – mund të bëheshin një faktor me ndikim në çështje të gjuhës, dhe kjo edhe për faktin se ndodheshim në prag të formimit të universitetit, krahas institucioneve të arsimit të lartë, si fakultetet e ndryshme, shkollat e larta pedagogjike, Instituti Albanologjik e të tjera, kështu që bashkimi kombëtar në rrafshin kulturor ishte bërë çështje muajsh a vitesh dhe një nga synimet e mëdha në rrafshin kombëtar…
Për sa i përket domosdoshmërisë së standardizimit të shqipes, duhen mbajtur parasysh dy momente shumë të rëndësishme: E para, popujt e qytetëruar, sidomos të Evropës, që të gjithë kanë krijuar gjuhët e tyre standarde të njësuara dhe, e dyta, shqiptarët si një popull me një gjuhë, me një histori, me një kulturë, me aspirata të përbashkëta për shumë dhjetçvjetçsha dhe me synimin për të ruajtur këto njësi, – gjithsesi duhej të njësonin edhe gjuhën e vet, e cila të shërbente si mjeti i vetëm i komunikimit në shkallë kombëtare për të gjithë, pavarësisht nga ndarjet, le të kenë qenë politike apo dhe dialektore.
Për të përmbyllur këtë çështje, do të thosha se kërkesa për themelimin e një gjuhe të përbashkët, ose, më drejt, kërkesa për njësimin e gjuhës letrare shqipe (sikur thuhej asokohe), ishte një veprim i drejtë e i dobishëm kulturor e politik i kohës në shkallë kombëtare, dhe kjo as që mund të vihej në dyshim. Megjithëkëtë, mënyra, rruga që do të ndiqej në procesin e këtij njësimi, përbën një çështje tjetër, e cila mund të shtrohet e të diskutohet edhe në kohën tonë. Veçse kjo nuk do të thotë të përmbyset ajo që është arritur, po, eventualisht, të studiohet mbështetësia gjuhësore, kulturore dhe politike e njësimit të shqipes dhe të rishikohen mundësitë për hapjen e standardit për të thithur pasurinë e tërë shqipes, – një kërkesë kjo edhe në Konkluzat e Kongresit të Drejtshkrimit.

Kongresi i Drejtshkrimit më 1972 – Si u shtrua dhe si u bë njësimi i shqipes?

Tashmë dihet nga të gjithë ata që do të kenë lexuar qoftë edhe fare pak shkrime që kanë të bëjnë me rrugën që ka ndjekur shqipja për standardizimin e saj, se, krahas Kongresit të Manastirit më 1908, kur u themelua alfabeti i shqipes, ngjarja tjetër, mbase më e madhja kulturore shqiptare, ka qenë Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, mbajtur në nëntor 1972 në Tiranë.
Po të donim të jepnim një pasqyrë të shkurtër të veprimtarive kulturore që i paraprinë mbajtjes së këtij kongresi, kujtoj se do të mjaftoheshim të përmendeshin këto:

E para, krahas kërkesës për njësimin e shqipes, që po shtrohej gjithnjë e më zëshëm në qarqe kulturore, shkencore, politike e letrare, është një fakt i pamohueshëm se të ashtuquajturat variante letrare të shqipes standarde që përdoreshin, pothuaj barabarësisht në letërsi, po me një epërsi të theksuar të toskërishtes letrare në fusha të tjera të jetës kulturore – arsimore, shkencore e publicistike – në Shqipëri, dhe me një përdorim të përgjithësuar të variantit letrar të gegërishtes në Kosovë e në vise të tjera shqiptare në ish-Jugosllavinë, – sidomos në vitet gjashtëdhjetë të shekullit të kaluar kishin arritur një shkallë mjaft të lartë afrimi, madje edhe njësimi të plotë në shumë nënsisteme, dhe kjo sidomos në gramatikë (veçanërisht në morfologji), në leksik e në fjalëformim. Në këto kushte, shtrohej nevoja të kapërceheshin disa dallime në sferën e fonetikës, ndonjë çështje morfologjike që lidhej me dallime fonetike, dhe përdorimi i formës së pashtjelluar të paskajores me ardhë, me ba në gegërishten letrare, sa kohë që ajo nuk përdorej në asnjë mënyrë në toskërishten letrare;
E dyta, në Kosovë dhe në të tjera vise shqiptare këtej kufirit shtetëror Shqipëri-ish-Jugosllavi, ishin krijuar kushte të volitshme dhe sikur mbretëronte ideja se kishte ardhur koha për të realizuar një nga aspiratat që për një kohë të gjatë kishte qenë nga synimet e figurave më të ndritura kombëtare – për të përfunduar procesin e gjatë të njësimit të shqipes letrare. Kjo gjendje do të përbënte një nga shtysat shumë të fuqishme për të marrë disa nga veprimet e domosdoshme në këtë drejtim, do të thotë për të vepruar drejt njësimit të shqipes;
E treta, u nxorën për diskutime të gjithanshme në qarqe shkencore, letrare e kulturore “Rregullat e drejtshkrimit të gjuhës shqipe” (Projekt), hartuar nga një grup studiuesish të njohur të kohës, në Shqipëri në vitin 1967;
E katërta, forcat drejtuese shkencore e kulturore (po edhe politike pse jo) të Kosovës, disa muaj pas botimit të kësaj vepre, në prill 1968, do të organizonin një diskutim të gjerë në një veprimtari shkencore, që u bë e njohur në historikun e kulturës shqiptare si Konferenca Gjuhësore e Prishtinës. Në atë konferencë, organizuar nga Katedra e Gjuhës Shqipe e Fakultetit (atëherë Filozofik) të Prishtinës, dhe Instituti Albanologjik i Prishtinës, në të cilën merrnin pjesë studiues të shqipes, redaktorë botimesh, mësues të gjuhës e të letërsisë, gazetarë, punonjës kulture e të tjerë intelektualë shqiptarë të kohës (nga të gjitha qendrat kulturore, arsimore e shkencore shqiptare këndej kufirit / si thuhej atëherë). Aty, pas një diskutimi të gjithanshëm, u mor një nga vendimet me rëndësi të madhe në rrafshin e njësisë kulturore kombëtare – se gjuha letrare shqipe duhej njësuar dhe se edhe në këto vise do të përdorej si variant letrar në veprimtarinë arsimore, kulturore, shkencore, në gazetari e të tjera – forma që ishte bërë publike përmes “Rregullave të drejtshkrimit të gjuhës shqipe” (Projekt), sigurisht në mënyrë që, pasi të merreshin vendimet përfundimtare për standardizimin e shqipes, – ato të bëheshin të detyrueshme edhe për intelektualët e për punonjësit e kulturës ndër këto vise.
E pesta, si në Shqipëri, si në Kosovë, për afro pesë vjet, u organizuan shumë simpoziume, konferenca, debate shkencore, tryeza diskutimi e veprimtari të tjera, dhe gjithandej në revista e gazeta u botuan shumë artikuj shkencorë e praktikë për probleme të veçanta teorike e praktike të shqipes, të cilat synonin të sqaronin e të mbështetnin ose të shfaqnin të tjera qëndrime lidhur me çështje të veçanta, nga ato që parashikonte projekti që u përmend.
Këto qenë mbase parakushtet themelore që bënin të mundshme të organizohej Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe më 1972.

Si u shtrua çështja e gjuhës shqipe në këtë kongres dhe cilat qenë disa nga përfundimet e tij?

Vështruar qoftë edhe nga ana e jashtme, po sidomos vështruar mbi bazë të emrave të shkencëtarëve e studiuesve të shqipes që vinin nga të gjitha viset e qendrat më të mëdha të studimeve albanologjike jo vetëm në Shqipëri e në Kosovë, po edhe ndër arbëreshët e Italisë e nga qendra Jashtë, Kongresi i Drejtshkrimit krijonte përshtypjen e një ngjarjeje shumë të madhe shkencore e kulturore në shkallë kombëtare për shqiptarët dhe për gjuhën shqipe.
Ndonëse kongresi kishte epitetin “i drejtshkrimit të gjuhës shqipe”, po të mbahen parasysh temat dhe problemet që u shtruan, u rrahën e u diskutuan aty, – ai në të vërtetë ishte një simpozium, një kongres i madh (mbase më i madhi gjatë historisë kulturore kombëtare) i gjuhës shqipe, sepse aty, krahas çështjeve të veçanta të drejtshkrimit, u diskutuan me një mbështetësi shkencore e mbi bazë të studimeve e gjurmimeve për një kohë të gjatë, – probleme të gjuhës shqipe gjithandej në dialektet e të folmet e shqipes, tek autorët e vjetër të shkrimit shqip, në fushë të letërsisë në periudha të ndryshme (dhe sidomos që nga Rilindja e këndej), në publicistikë e në të tjera sfera të përdorimit të shqipes së shkruar. Gjithë kjo me synimin e vetëm që, vendimet që do të merreshin, të dilnin sa më të mbështetura shkencërisht e më praktike, dhe të ngritura mbi traditën e shkrimit të shqipes e mbi prirjet që kishte shfaqur shqipja për zhvillimin e saj në të ardhmen.
Ndër të tjera, aty u diskutuan tema që kishin të bënin me rrugën që kishte ndjekur shqipja e shkruar në zhvillimin e saj (si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë); tema që merreshin me studime të rregullave të veçanta morfologjike (shumësi i emrit, trajtat e foljeve, klasifikimi i tyre, mbiemrat e shqipes, përemrat pronorë e të tjerë); tema në fushë të terminologjisë në të gjitha dijet, që kishin marrë hov zhvillimi atë kohë; tema për leksikun e për fjalëformimin në gjuhën shqipe; probleme të përdorimit të fjalëve me burim të huaj në gjuhën shqipe dhe të shkrimit të tyre; përdorimi i parafjalëve të ndryshme në shqipen e shumë të tjera çështje, që kapërcenin fushën e drejtshkrimit të shqipes.
Përfundimet që merreshin në kongres, u shtruan në një dokument që u quajt Rezoluta e Kongresit, në të cilën vihej në dukje se, “mbi bazë të të gjitha diskutimeve lidhur me shqipen letrare, qoftë para mbajtjes së kongresit dhe qoftë në mbështetje të diskutimeve e qëndrimeve mbizotëruese në punimet e kongresit, gjuha letrare shqipe po dilte e njësuar, dhe për më tutje zbatimi i saj merrte trajtën e detyrimit në jetën arsimore, kulturore e shkencore ndër të gjithë shqiptarët”. Gjithashtu, në saje të diskutimeve për probleme të veçanta, kjo rezolutë përmbante parimet themelore që duheshin ndjekur kur të botoheshin në formë libri rregullat e drejtshkrimit të gjuhës shqipe.
Rezoluta përmbante edhe disa qëndrime të tjera që kishin dalë nga punimet e kongresit, të ndryshme nga ato që ishin parashikuar në Projektin që ishte objekt diskutimi. Këto mund të hetohen lehtë, po të krahasohet ai projekt i drejtshkrimit me drejtshkrimin e gjuhës shqipe që dilte nga kongresi.
Krahas këtyre veprimeve, duhet theksuar se aty merreshin edhe vendime për botimin e librave normativë e të literaturës tjetër, që do të ndihmonin përhapjen dhe nxënien në një shkallë sa më të lartë të shqipes së njësuar, në mënyrë që zbatimi i saj të bëhej me një korrektësi sa më të madhe.
Këto do të ishin disa nga përfundimet kryesore të Kongresit të Drejtshkrimit të gjuhës shqipe.

Si u pritën vendimet e kongresit?

Si në Shqipëri, si në Kosovë, ndoshta edhe në mbarë Botën Shqiptare, nëse mund ta quaj kështu, sigurisht me përjashtim të individëve e ndonjë qendre kulturore, kryesisht në Botën e Jashtme, vendimet e kongresit u pritën si një arritje e madhe jo vetëm në fushë të kulturës kombëtare.
Publiku në Kosovë, mund të thuhet lirisht se kjo vlente jo vetëm për intelektualët e punonjësit që lidheshin drejtpërdrejt me përdorimin, me nxënien ose me zbatimin e shqipes së standardizuar, po edhe për punonjës e njerëz të tjerë që kishin në zemrën e tyre përparimin kulturor të shqiptarëve, – vendimet e Kongresit të Drejtshkrimit, të cilat parakuptonin njësimin e gjuhës standarde, i priti me një entuziazëm të jashtëzakonshëm. Kjo konsiderohej me të drejtë jo vetëm si realizimi i një prej aspiratave të disa brezave të figurave më të ndritura kombëtare, disa prej të cilave ishin përndjekur e persekutuar pikërisht për shqipen letrare e për shkollën kombëtare, po edhe si një parakusht për bashkimin kulturor e shpirtëror të të gjithë shqiptarëve. Kjo mbase edhe mund të duket e tepërt për botëkuptimin e sotëm dhe për kohën që jetojmë, po në kushtet kur midis Shqipërisë e Kosovës kishte një kufi shumë vështirë të kalueshëm, dhe në të dy vendet kishte sisteme të qeverisjes që dallonin – njësimi në gjuhën përbënte një arritje tepër, tepër të madhe. Kësodore i hapej rruga njësisë së letërsisë, njësisë së shkencës shqiptare dhe njësisë kulturore të të gjithë shqiptarëve. Kjo arritje duhej të sillte edhe një dobi tjetër, e cila nuk është theksuar sa duhet nga askush: E kam fjalën për faktin se me njësimin e shqipes letrare, duhej të ndërpritej statusi i pabarabartë i shqipes standarde në Kosovë përballë serbishtes, që ishte gjuhë zyrtare e një bashkësie shumë të madhe dhe gëzonte prestigj ndaj shqipes. Gjithë kjo duhej pritur të ndikonte në zhvillimin e mëpastajmë të shqipes vetëm në një hulli, të një shqipeje me të vërtetë të njësuar në të gjitha nënsistemet e saj …Veçse, për fat të keq, duhet të themi menjëherë se njësimi i shqipes letrare nuk arriti dot të këpuste lidhjet e ndikimet e serbishtes (sidomos në fushë të sintaksës) mbi shqipen standarde të përdorur në Kosovë …

Pavarësisht nga kjo, përfundimet që nxori Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, dhe vendimet që u bënë të njohura me botimin e Rezolutës në përfundimin e punimeve të kongresit, ashtu sikur në të gjitha viset e tjera shqiptare, edhe në Kosovë u pritën me interesim të madh dhe me një entuziazëm, sidomos në qarqe të caktuara kulturore, letrare e shkencore. Për disa muaj pas kongresit, ndër diskutimet intelektuale të kohës, vendimet e tij zinin një pjesë shumë të madhe. Po kjo ndodhi edhe në gazetën e vetme të asaj kohe (bëhet fjalë për gazetën “Rilindja”), po edhe në disa revista, siç ishin “Zëri i rinisë” “Bota e re” (gazetë e studentëve të Universitetit të Prishtinës), “Jeta e re”, “Përparimi” e ndonjë tjetër.
Gjithashtu duhet theksuar se redaksitë e botimeve gjithfarëshe, dhe sidomos ato të botimit të teksteve shkollore e të letërsisë, iu vunë punës për të botuar ose ribotuar libra e tekste, që do të jepnin një kontribut jo të vogël për përhapjen e shqipes së normëzuar në atë kongres.
Në Universitet, dhe kjo vlen sidomos për degët e studimeve albanologjike dhe në shkollat e larta pedagogjike, zhvilloheshin debate e diskutime dhe ishte e qartë përpjekja për ta zotëruar sa më mirë drejtshkrimin që qe miratuar në kongres. Dua të theksoj që asokohe u krijua një bindje, do të thosha e gabuar, sidomos ndër të rinj, po edhe tek disa studiues, të cilët sikur zotërimin e drejtshkrimit e barazonin me zotërimin e shqipes standarde, do të thotë konsiderohej sikur kush e di drejtshkrimin, ai ishte njohës i mirë i shqipes!

II. Disa probleme aktuale të shqipes standarde sot

1. Shqipja standarde ka po ato probleme që kanë edhe gjuhë të tjera standarde, qofshin të kenë traditë të gjatë ose një jetë më të shkurtër si gjuhë kulture të një komuniteti çfarëdo. Të tilla janë po e zëmë:
Qëndrimi ndaj fjalëve të huaja, veçanërisht termave tekniko-shkencorë e të tjerë, masa e të cilave është shumë e madhe dhe trysnia shumë e fortë;
Nevoja për një zgjerim të vazhdueshëm të fjalësit dhe për pasurimin e gjithanshëm të gjuhës jo vetëm me elemente gjuhësore, po edhe me zgjerimin e të ashtuquajturave çerdhe fjalësh dhe me dallimin e qartë të regjistrave të fjalëve;
Një kërkesë e vazhdueshme për të zgjeruar potencialin në fushë të fjalëformimit, po edhe në fushë të krijimit të modeleve të togfjalëshave e të ndërtimit të marrëdhënieve sintaksore për të shprehur një botë gjithnjë më të pasur e më të ndërlikuar, në stile të ndryshme;
Trysnia e vazhdueshme nga gjuhë të mëdha, jo vetëm sepse ndikimi i tyre zgjerohet si rrathët e krijuar nga një gur i hedhur në ujë, po edhe sepse ato gjuhë (dhe sidomos anglishtja) sikur po bëhen gjuhë të dyta (në mos të para), për shkak të njëfarë “utilitarizmi” në fushë të informacioneve e të tjera, duke prekur deri edhe traditën e shkrimit e të shqiptimit të fjalëve të huaja, të cilat mund të kenë hyrë në gjuhët përkatëse nga frëngjishtja ose italishtja, po e zëmë, dhe të cilat, megjithëse me bazën tek latinishtja, tashti përmes anglishtes, vijnë e “çoroditen”, sidomos në shkrim po edhe në shqiptim;
Si të fundit në këtë grup problemesh, duhet përmendur njëfarë si nostalgjie, po edhe nevoja pse jo, sidomos në kultura me traditë të gjatë, për t’iu kthyer “burimit”, idiomave organike /të folmeve e dialekteve që janë tipike për krahina të veçanta ose edhe për periudha më të hershme të shkrimit të një gjuhe, e të tjera. Kjo e fundit, sigurisht si një përpjekje për t’iu kthyer “origjinares”, burimores, së natyrshmes, njësoj sikur është ikja nga viset urbane në mjedise të natyrës së virgjër ….
2.Shumë nga këto që përmenda këtu, mund të jenë probleme me të cilat ballafaqohet edhe shqipja standarde, për përballimin e të cilave ka qëndrime të ndryshme.
Shqipja standarde, si pak gjuhë të tjera, për disa dhjetëvjetësha është përdorur dhe vazhdon të përdoret si gjuhë zyrtare (me statuse të ndryshme) në disa njësi shtetërore, po me synimin që të bëhet i vetmi mjet komunikimi në rrafshin gjithëshqiptar. Nuk janë shqiptarët i vetmi popull me një gjendje të këtillë as politike dhe as gjuhësore (kulturore), po, megjithatë, ata të tjerët – nuk janë shqiptarë! Për mungesë tradite (po edhe disipline pse jo), në kushtet kur shqipja ishte (a është) një gjuhë zyrtare e dytë, dhe kur si burime informacionesh nga më të ndryshmet (politike, ekonomike, kulturore e të tjera) – shërbente një gjuhë tjetër (kryesisht një nga sllavishtet), ndodhi një dukuri shumë e dëmshme për shqipen: shqipja standarde, sidomos në fushë të sintaksës, erdhi e u shfytyrua shumë, për të përfunduar në shumë elemente, si një gjuhë e përkthyer.
Shtoji kësaj edhe njëfarë qëndrimi (që ndoshta nga larg mund të çojë tek njëfarë “marrizmi” i llojit të veçantë), sikur shqipja “qenkësh standardizuar” në kushtet e “sistemit më të egër” komunist, që do të thotë me dhunë, prandaj, si e tillë, ajo u dashka t’i shtrohet sërish procesit të standardizimit, tashti në erën e “demokratizimit” të shoqërisë shqiptare, – dhe pasoja do të jetë patjetër kjo që është: ka filluar njëfarë “rebelimi” ndaj standardit, sikur ai të ishte një gjuhë e huaj për ‘pjesën më të madhe të popullit shqiptar”! Arsyeja kryesore, për mendimin tim, është e paqenë: shqipja standarde, me bazën tek toskërishtja, na qenka e huaj për Gegërinë dhe për gegët, prandaj gegët nuk mundkan ta zotërojnë në asnjë mënyrë! Bile, ka edhe ndonjë qëndrim të shprehur publikisht, shumë absurd: “Gjuha është e mirë dhe ajo s’ka faj (pse nuk e zotërojnë si duhet gegët), prandaj, o burra, ta ndërrojmë popullin?!”. Nuk dua ta zbërthej më shumë këtë çështje, sepse këtë e kam shtjelluar në shumë artikuj botuar gjithandej, veçse, në frymën e qëndrimit të fundit, do të bëja një thirrje të ngjashme: “Matematikën nuk e zotërojmë kurrsesi sa duhet, prandaj, o burra, të ndërrojmë ose matematikën ose njerëzimin”! Dua ta mbyll me një thënie të një filozofi: “Për ato që nuk i njohim, nuk janë fajtore gjërat, po pamundësia jonë dhe kufizimi ynë për t’i njohur”!

3. Në përpjekjet për “krijimin” e standardeve të reja të gjuhës shqipe (madje edhe të gjuhëve të veçanta, si gegërishtja, sepse si e tillë konsiderohet nga disa “studiues”, – ose ndonjë standard tjetër, i cili mund të quhej, pse jo: dibranishtja, kosovarishtja, labërishtja etj.), – autorët e këtyre përpjekjeve shkojnë e gjurmojnë “teorira” nga më të çuditshmet që kanë zbuluar studiues të shkencave antropologjike, paçka se ato, eventualisht, mund të vlenin për gjuhë të ndaluara për shkaqe të ndryshme (gjuhë të fiseve indiane të Amerikës; gjuhë të popujve a të fiseve afrikane, në robëri për një kohë të gjatë; ndonjë gjuhë si norvegjishtja në ballafaqim me danishten si gjuhë zyrtare; gjuhë të ndryshme “të mbuluara” nga ndikime e trysni të mëdha të rusishtes e të tjera). Dhe të gjitha ato mësime, duan t’i zbatojnë tashti tek ndonjë “rrugë e re” që do të duhej ndjekur për ta ndryshuar shqipen standarde, ose për t’i krijuar asaj një standard të ri si rival. Po në këtë mes ka edhe ndonjë pikëpamje prej të çmendurish: të formohet një “kosovarishte standarde”, si një element, mendja e tyre, për krijimin e një identiteti të ri edhe gjuhësor, në përpjekjet për të ndërtuar shtetësinë e Kosovës!
4. A duhet të ketë varietete, ose më mirë, a lejohen varietetet në gjuhën standarde, pra edhe në shqipen standarde? Gjendja ideale, këtë e di gjithkush, do të ishte të mos kishte varietete në një standard, po gjendja reale është një pasqyrë tjetër: të gjitha standardet zbatohen me varietete, veçse edhe këtu ka kufizime, sepse shumë prej tyre nuk janë të lejueshme, dhe kjo sidomos në qoftë se ato janë pasojë e mosnjohjes së standardit dhe jo vetëm të tij, e përdorimit të modeleve të një gjuhe tjetër (me kusht që të mos përbëjnë asnjë pasurim për gjuhën). Këtu bëhet fjalë për shfytyrime të gjuhës, për zhveshjen e saj nga natyra tipike për të. Kjo përbën shkelje të pafalshme dhe këtë të drejtë nuk e gëzon askush, cilido qoftë, sepse gjuha standarde nuk është pronë private e askujt, ajo përbën një pasuri të përbashkët, krijuar nga shumë breza dhe jo vetëm nga brezi ynë, kjo do të thotë jo as nga brezi “i regjimit më të egër komunist” – në kohën kur qe standardizuar, ose, më drejt, kur qe njësuar shqipja – në Kongresin e Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, në vitin 1972 në Tiranë.

III. Diskutime mbi shqipen standarde kohët e fundit

Me këto që do të them këtu, nuk pretendoj të shtjellohen në mënyrë shteruese të gjitha diskutimet që janë zhvilluar kohët e fundit (dhe vazhdojnë të zhvillohen edhe sot) në rrafshe të ndryshme lidhur me shqipen standarde, por më shumë synohet të vihen në dukje disa nga pikëpamjet që janë shfaqur për aspekte të ndryshme të standardit (as këto jo të gjitha), dhe kjo të përbënte dhe si një provokim mbase, për institucione dhe letërsinë tonë shkencore e pedagogjike, – që standardi të vështrohet brenda një konteksti kulturor të mirëfilltë, dhe jo kjo çështje kaq e ndjeshme (nuk bëhet fjalë më për aspektin kombëtar të çështjes dhe as për njëfarë si kërkese rreth parullës “Ta shpëtojmë shqipen standarde”!) – pra dhe jo kjo çështje të zbresë në nivelin e një si komunikimi “shkencor” – brenda faqeve të internetit, po sidomos jo brenda faqeve të njëfarë reviste a gazete “Java”, ku deri edhe studiues çfarëdo, a një Zot e di se cilët janë ata (bëhet fjalë edhe për të huaj), të na mbajnë “ders” se si duhet zgjidhur problemi i shqipes standarde …
Nuk do të them asgjë të re në qoftë se pohoj që kanë kaluar kohët kur, madje edhe në këtë fushë të gjuhësisë, që megjithatë duhet të jetë një brengë e shqetësim për studiuesit dhe për shkencën shqiptare, të ushtronin veprime ndikuese studiues të huaj, të cilët këto gjëra mund t’i shtronin dhe, eventualisht, mund t’i shtrojnë vetëm në rrafshin teorik të çështjes, po nuk e gëzojnë të drejtën (as morale) për të diskutuar çështjen e bazës dialektore të shqipes standarde…
Meqenëse tema është shumë e gjerë, do të bëj përpjekje të përmbledh disa nga çështjet brendapërbrenda disa pyetjeve e dilemave që janë shtruar e vazhdojnë të shtrohen lidhur me probleme të shqipes standarde.

E para: A u duhet shqiptarëve (po edhe kulturës shqiptare përgjithësisht) një standard gjuhësor?

* Besoj, nuk mund të jepte askush një përgjigje tjetër, përpos – PO!

E dyta: Çfarë duhet të jetë ky standard?

* Këtu thyhen heshtat, si thuhet, po megjithatë shumica absolute pajtohen që ky duhet të jetë një standard që t’i përmbushte kriteret themelore që shtrohen para një forme të tillë të gjuhës: të jetë i normëzuar në një shkallë të lartë; në të gjitha nënsistemet i përpunuar dhe me mundësitë për pasurimin duke thithur materiale nga shqipja e shkruar më përpara, nga të folme të ndryshme të shqipes dhe nga gjuhë të huaja, mundësisht me mekanizma për t’i shtruar të gjitha ato brenda sistemin fonologjik e gramatikor të standardit; të ketë rregulla shumë të sakta (ose sa më të sakta e me më pak përjashtime) në të gjitha nënsistemet, – dhe njëkohësisht ato të mos jenë kaq të ngurta e të mbyllura ndaj mundësisë për të depërtuar materiale nga të tjera idioma…; të ketë një drejtshkrim të mbështetur mbi kritere morfologjike ose fonologjike të qëndrueshme, me kërkesën që të ketë sa më pak përdorime të njëkohshme të fjalëve dytrajtëshe, po edhe sa më pak përjashtime nga rregullat e përcaktuara; të ruajë frymën e shqipes dhe të marrë modele nga gjuhë të tjera vetëm me kusht që ato të përbëjnë ndonjë pasurim çfarëdo për shqipen, le të jetë edhe në fushë të nocioneve tek shkenca filozofiko-sociologjike ose në kompjuteristikë e të tjera.

E treta: Si duhej bërë (ose edhe: Si duhet bërë) standardizimi, e kush duhej ta bënte (a duhet ta bëjë) atë?

* Po të bëhej një përpjekje për të përmbledhur qëndrimet e shumë prej diskutuesve, të cilët vazhdojnë ta vështrojnë këtë çështje me një sy kritik, brenda një fraze, ajo mbase mund të ishte përafërsisht disi sikur “Standardizimi do të duhej bërë me inkuadrimin e një numri më të madh tiparesh të gegërishtes” (bëhet fjalë për gegërishten letrare, besoj unë) dhe me kufizimin e ndonjë tipari të toskërishtes letrare. Këtu në radhë të parë mund të përmendeshin:
- shtrirja e ndërtimeve me paskajoren e tipit me ardhë (me ardhun, me ardhur?!);
- ruajtja e trajtave të parotacizuara të fjalëve të tipit: fëmijëni, dukuni, hapësinor (veçse
nuk dihet nëse këto do të jenë trajta paralele me standardin, apo trajta dysore “rivale”!);
- shtrirja e prapashtesës –J të shumësit tek emrat e tipit lumej, shkëmbij;
- kufizimi i përdorimit të Ë-së së patheksuar në shkrim (një çështje kjo tepër e ngatërruar
dhe që më shumë mund ta ndërlikonte sesa ta thjeshtësonte, sikur mendojnë disa, -
shkrimin e shqipes!), e ndonjë tjetër.

Nuk do të zgjerohesha më tepër lidhur me këto çështje, veçse dua të theksoj se inkuadrimi i paskajores gege, krahas disa vështirësive morfologjike që do të nxirrte (duhet me shkue, me shkuem, me shkuar apo? etj.), nuk e di a do të ishte i nevojshëm sa kohë që shqipja ka kaq shumë mundësi për ndërtimet me foljet modale dhe foljet aspektore (t’i quaj kështu). Kjo do të thotë që krahas ndërtimeve: duhet të punoj : duhet të punohet : duhet punuar – të shtoheshin edhe dy të tjera: duhet me punue : duhet me u punue …dhe më tutje: mund të shkoj, mundem me shkue; mund të shkohet, mundet me u shkue, dhe më tutje: vzhdoj të shkruaj : ka vazhduar të shkruhet; vazhdoj me shkrue : ka vazhdue me u shkrue (apo… shkruar!) e të tjera…

*Lidhur me çështjen se kush duhej ta bënte standardizimin, krahas një kërkese që me këtë punë duhej të merreshin jo vetëm gjuhëtarë e shkrimtarë, po edhe të tjerë, ose kryesisht të tjerë intelektualë – studiues të shkencave shoqërore, ekonomike, publicistë, gazetarë e të tjerë, shumë shpesh vihet në dukje edhe fakti që disa nga studiuesit e shkrimtarët e merituar, qoftë me kufizime për botimet e tyre ose me ndalime të tjera – si veprimtarë disidentë që konsideroheshin, – ishin penguar të jepnin kontributin e tyre për standardizimin (në vitet kur diskutohej kjo çështje), – nuk dua dhe nuk mund të mohoj në asnjë mënyrë ndonjë ndihmesë të tyre eventuale, e cila të ndriçonte e të shtjellonte probleme të veçanta të shqipes e të shkrimit shqip, po, për sa i përket ndonjë veprimi me ndikim vendimtar lidhur me ndryshimin e rrjedhës së procesit e të mënyrës së standardizimit, sidomos pas qëndrimeve të Konsultës Gjuhësore të Prishtinës (1968), besoj nuk mund të bëhej fjalë.

E katërta: A mund të krijohet standardi gjuhësor “në mënyrë demokratike”?

* Një vërejtje, serioze për mendimin e diskutuesve të shumtë, që mund t’i bëhej standardizimit të shqipes, është se ai “qenka krijuar në kushtet e një trysnie politike të një sistemi totalitar, pa liri veprimi“. Kjo do të thotë që duheshin pritur të tjera rrethana politike dhe kulturore, me një fjalë demokratizimi i shoqërisë shqiptare, në mënyrë që të zgjidhej çështja e shqipes standarde “në mënyrë demokratike”(!). Veçse shtrohet pyetja: Si do të bëhej standardizimi në kushte të tilla: me vota të fshehta a publikisht; të merrnin pjesë vetëm intelektualët e lartë apo edhe të tjerë; të merrnin pjesë në “votime” vetëm studiues e krijues – gjuhëtarë, kritikë letrarë, publicistë, shkrimtarë… apo dhe të tjerë; me koncensus partish, rrethesh, institucionesh a shtëpish të botimit?! E të tjera, e të tjera…
Këtu sikur harrohet një krahasim me rrugën dhe kushtet në të cilat janë standardizuar gjuhët e tjera. Sipas kësaj logjike, do të duheshin ristandardizuar shumë nga gjuhët e kulturave të mëdha botërore – anglishtja, gjermanishtja, arabishtja – sepse rruga e formimit të tyre nuk paskësh qenë “demokratike”(?!), sepse, fundi i fundit, ato do të jenë standardizuar për elita çfarëdo e në kushte të paimagjinueshme “demokratike” dhe jo për gjithë një hapësirë, qoftë edhe gjuhësore, e të tjera…

E pesta: A duhen krijuar standarde të tjera paralele?
* E para çështje që shtrohet këtu, kujtoj, duhet të jetë kjo: Cili është qëllimi i krijimit të ndonjë standardi paralel? – Do të jetë ai konkurrent i standardit ekzistues, apo do të shërbejë për shkrimin e një varianti tjetër në krijimtarinë letrare a në rrethe e lokalitete të caktuara, që i takojnë për nga dialekti atij standardi tjetër?

Dhe kjo mund të shtrohej edhe ndryshe: A mund të kërkojmë që në shkollë, krahas standardit (të cilin të paktën askush nuk e ka mohuar botërisht se ekziston dhe që ai duhet të përmbyset e të tjera…), të mësohen edhe standarde të tjera (po e zëmë i gegërishtes së përdorur në vitet gjashtëdhjetë në Kosovë; ose një standard i arbërishtes në Itali), sa kohë që nxënësit vijnë me një formë të lindur ose të mësuar e “të përpunuar” në mjedisin ku jetojnë … A nuk do të thotë kjo që sikur kërkohet nga nxënësi – të zotërojë së paku tri, në mos katër sisteme e kode përnjëherë (të gjuhës shqipe), të cilat, sigurisht, duhet t’i përdorë në nivele të ndryshme – një ose dy në shkollë, një ose dy në mjedisin ku jeton…?!
Një si nënpyetje në kuadër të kësaj: A mund të bëhet fjalë për krijimin e një standardi tjetër (bëhet fjalë për Kosovën), i cili të ishte shumë më afër me të folmen e Kosovës (ndoshta, mendja e atyre që kanë pjellë këtë ide, mund të lidhet edhe me nevojën për të krijuar një identitet tjetër gjuhësor – kosovar, në përpjekjet për “konvertime” identitetesh për shkak të rrethanave politike dhe të kontekstit historik?!). Dhe, më tutje, cili do të ishte standardi për hapësirat e tjera shqiptare – në Maqedoni, në Luginën e Preshevës, në Malin e Zi e të tjera? Kjo është kaq e çuditshme (befasuese – do të thoshin autorët e kësaj ideje!), sa kohë që një standard, i cili, gjithnjë fjala e tyre, sikur qenkësh krijuar nën trysninë e politikës e të diktaturës së egër, pra – thënë ndryshe, në kushte “të veçanta historiko-politike”, – u dashka flakur, dhe tashti – po për këso arsyesh e motivesh, – pra të politikave të tjera, të lirisë së shprehjes, të kthimit “tek e vjetra“, të “koncensusit“, të së drejtës më të madhe “të folësve shumicë“ … – u dashka ngritur një standard të ri, veçse i cili tashti, “meqenëse u bëka në erën e demokracisë” – do t’u bëka shumë më demokratik e do t’u marrka me vendimin – jo të gjuhëtarëve, po të intelektualëve të tjerë – filozofë, sociologë, gazetarë, themelues shkollash private e gazetash private, nismëtarë lëvizjesh të reja në fushë të kulturës, njerëz që më mirë zotërojnë një gjuhë të huaj sesa shqipen, studiues e mësues të huaj të shqipes që veprojnë Jashtë … e kush jo?!
Natyrisht, po të vështrosh shumicën e shkrimeve në internet dhe disa nga shkrimet e autorëve në gazetën “Java”, varianti a standardi që përdorin ata (kjo do të thotë që ata pikërisht ashtu do ta standardizonin shqipen!) dhe sidomos, fjala e botuesit të “Javës”, meqenëse ata nuk janë “gjuhëtarë pleq e komunistë” a të tjerë(!) , – pra standardi i tyre do të ishte jo më pak se një amalgamë e shqipes dialektore të bastarduar dhe një standard i shqipes – po ashtu i bastarduar, nga ndikime të gjuhës së rrugës, të një mënyre të foluri në përpjekjen e adoleshentëve (edhe intelektualisht) për të përdorur një tjetër kod, shpesh me shkurtime e me një shqiptim të ndikueshëm nga anglishtja e të tjera gjuhë, – gjithnjë pa u mbështetur në kurrfarë rregullash gramatikore, do të thotë një gjuhë shqipe pa gramatikë! Të përmend këtu disa nga “xhevahiret gjuhësore” të përdorura prej autorësh të këtij soji: “p’ej qasaj; ka mund me ardh…; du me nigu qato ***** ka me jep ni provim …” e të tjera.
Gjithë kjo për shkakun se nuk duan dhe nuk mund ta zotërojnë shqipen standarde, kaq e largët nga e folmja e tyre dhe “një gjuhë e sistemit totalitar”!
Zëra të tilla propozojnë të kthehemi tek përdorimi i shqipes në viset shqiptare në ish-Jugosllavinë, standardi i gegërishtes letrare, sipas Ortografisë së gjuhës shqipe të Prishtinës (1964). Harrojnë ata (ose, edhe më keq, nuk e dinë) që shqipja e përdorur sipas atij standardi, vuante të gjitha mundimet, veçse në një masë shumë më të madhe, që vuajnë sot intelektualët e Kosovës lidhur me përdorimin e shqipes standarde!… Le të shohin botime të asaj periudhe dhe, sidomos, le të shohin shqipen e përdorur në dokumentacionin shkollor, në administratë, në recensione e në shkrime të tjera kritike, në gazeta e në revista …., – gjithandej, të shumtën do të gjejnë një shqipe si të përkthyer nga sllavishtja! Dhe pikërisht këtë shqipe dashkan ta ringrenë – si një standard(!)…

** Një ligj për gjuhën ose jo?
Kohët e fundit shtrohen gjithnjë e më zëshëm kërkesa për nxjerrjen e një ligji për të mbrojtur gjuhën; kjo vlen edhe për Shqipërinë, edhe për Kosovën.
Ligji edhe mund të nxirrej, po kaq shumë probleme do të shkaktonte zbatimi i tij, saqë, para se të miratohej, duheshin diskutuar në mënyrë të shterueshme shumë probleme që do të duheshin kapërcyer.
Do të përmend shkurt vetëm disa:
-Kush do ta hartonte këtë ligj dhe ç’do të ngërthente ky, standardin në tërësi, edhe përdorimet e figurshme, edhe trajtat dysore, edhe elemente gjuhësore të traditës, edhe ….., apo ….(!)
-Kush do t’i formonte komisionet e ndjekjes dhe si do të ndiqeshin shpërdoruesit e gjuhës?
-Do të ishin në shkallë vendi, komune a inistitucioni ato komisione profesionistësh?
-Cilët do të ishin anëtarët dhe a do të ketë të tillë për një punë kaq të vëllimshme?
-Cilat do të ishin shkeljet e ndëshkueshme lidhur me gjuhën?
-Si do të bëheshin dënimet – me të holla, me largim nga detyra, me …
-Sa gjyqe do të duheshin ngritur për procese të tilla?
-A do të ndëshkohej e para ministria që do ta propozonte ligjin (po e zëmë: e Arsimit…, e Kulturës…, e Punëve Publike…) apo edhe Parlamenti që do ta miratonte atë (sa kohë që ato bëjnë shumë gabime gjuhësore), dhe më pastaj – institucionet e larta arsimore e shkencore.., botuesit e të tjera e të tjera – që të gjithë shpërdorues të shqipes në shkallë të ndryshme…

A kërkohen veprime të veçanta për ta zotëruar standardin intelektualët e Kosovës

Për mendimin tim, për ta zotëruar (dhe zbatuar, pse jo) intelektualët e Kosovës standardin, nuk kërkohen veprime të veçanta. Të veçanta janë vetëm kushtet e edukimit në sistemin e arsimit dhe mungesa e traditës për të zotëruar çfarëdo standardi. (Dua të theksoj në parantezë se edhe standardin para viti ’72, ka qenë fare i vogël numri i intelektualëve kosovarë – mësues, aktorë, folës në radio …, që kishin arritur ta zotëronin në një shkallë të mirë. Madje as në formën e shkruar … Këtë e di fare mirë, sepse një kohë kam punuar dhe vetë si korrektor dhe “lektor” librash. Eh, sikur të kishte mundësi t’i shihnin ato tekste dhe gazeta – në “fazën e përpunimit” autorët që e kërkojnë sot atë standard! Do të zhgënjeheshin fort, tepër fort!). Arsyeja e kësaj gjendjeje, kjo duhet thënë shkoqur dhe me gojën plot – nuk është Standardi ’72, çështja është shumë më e ndërlikuar… Megjithëkëtë, për mendimin tim, krahas masave që duhen marrë për të shtruar ndryshe mësimin e gjuhës, – mund të ndihmonin edhe këto veprime:
-Një qëndrim tjetër ndaj shqipes standarde, qëndrimi si ndaj një të mire kombëtare, të përbashkët, ndaj së cilës kushdo mban përgjegjësinë në një shkallë të caktuar ;
-Një luftë këmbëngulëse, e ngritur në shkallë institucionale, për të zotëruar frymën, natyrën e shqipes, dhe kjo, në radhë të parë, duke bërë deserbizimin e shqipes standarde, sepse shqipja standarde, pa asnjë dyshim, në Kosovë më së shumi lëngon nga modele njësish sintaksore si ndikime nga serbishtja në kohën kur ajo ishte gjuhë zyrtare dhe gjuhë prestigji në jetën shkencore, arsimore dhe kulturore në përgjithësi, në Kosovë. Kjo luftë bëhet më e vështirë për faktin se kemi të bëjmë me përdorimin e një standardi “të serbizuar” edhe nga brezi i të rinjve dhe i fëmijëve që nuk e dinë fare serbishten, prandaj modele të tilla i kanë nxënë sikur të ishin tipike për standardin. Kjo edhe për shkak se ato nuk i njeh shqipja dialektore, prandaj konsiderohen si “pasuri” e shqipes!….
-Shkolla, ligjërimi publik, televizioni, shtypi e forma e institucione të tjera të kulturës me ndikim shumë të madh për formimin gjuhësor të brezave të rinj, duhet të ngrihen detyrimisht në nivelin që kërkon koha e sotme .

Po problemet konkrete, të qena e të paqena…?

Për gjendjen e shqipes, për shkallën e pamjaftueshme të njohjes e të zbatimit të shqipes standarde (bëhet fjalë për gjithë hapësirën shqiptare në ish-Jugosllavinë, pra edhe për Kosovën), mund të vihen në dukje disa faktorë, të qenë e të paqenë, ndër të cilët do të përmendja këta:
-mungesa e traditës në këtë fushë të kulturës, edhe mungesa e kulturës së leximit;
-shkalla e ulët e përgatitjes, sidomos në fushë të kulturës së gjuhës, e -mësuesve të shkollave, dhe kjo vlen edhe për mësuesit e shqipes;
-përdorimi i një shqipeje standarde (nëse mund të quhej kështu) për një kohë të gjatë nën hijen e serbishtes, e mbytur nga ndikime sidomos në fushë të krijimit të fjalëve të reja e të përdorimit të fjalëve me burim të huaj (mbi trajtat në serbishten, deri edhe fjalë të tipit “biro” e “bife”, “pire” – pure, “apartman” etj…) dhe në fushë ndërtimit të njësive sintaksore (togfjalësha emërorë e foljorë: “tatimi në pronë”, “reagimi në shkrimin me titull…”; “zhgënjimi me vendimin e ministrisë”; “njoftohem me”, “lajmërohem në”, “disponoj me”, “mahnitem me”, “të falënderohem në pritjen” etj.), deri edhe përdorimi i shprehjeve të veçanta (“vjen në shprehje”; “është në pyetje”; “nuk vjen në konsiderim”, “vjen deri te aksidenti” e të tjera e të tjera….) – të cilat, që të gjitha, madje tashti të shtuara edhe nga interferenca me anglishten, sigurisht tek shqippërdoruesit e pashkathët e që nuk e kanë zotëruar sa duhet frymën e shqipes, – i gjejmë gjithandej…;
-shkalla e zbatimit të shqipes në libra shkollorë, sidomos në libra të shkencave të natyrës, të ekonomisë, të së drejtës, të filozofisë e të tjera…;
-njëfarë shkujdesjeje tej mase, sidomos e të rinjve, ndaj disiplinës gjuhësore, shpesh të yshtur edhe nga “studiues” të vetëquajtur, të cilët përpiqen me mish e me shpirt për mohimin e vlerave të shqipes standarde dhe për nevojën e hapjes së diskutimeve për të ngritur një standard tjetër të shqipes, i cili të ishte “më i përshtatshëm e më i lehtë” për folësit e gegërishtes, e cila, sipas disa prej të cilëve, përbëka një gjuhë tjetër dhe jo një dialekt ose një ish-variant letrar të shqipes …

Po të vështrojmë përdorimin publik të shqipes, qoftë në medie të shkruara dhe qoftë në ligjërimin e folur, hiq disa probleme që kanë të bëjnë me tipare të veçanta fonetike (mungesa e qiellzoreve Q,Gj; varietete të shqiptimit të Ë-së së theksuar; elemente të hundorësisë tek E-ja e theksuar dhe e lëvizjeve tek shqiptimi i zanores A e ndonjë tjetër), po jo edhe tek përdorimi i grupit të zanoreve UA, i fjalëve me rotacizëm, i përdorimit të Ë-së së theksuar në kushte të caktuara, – tipare këto të shqipes standarde, bazuar tek toskërishtja, në fushat e tjera – si në morfologji e në fjalëformim dhe në çështje kryesore të ndërtimit të fjalisë, – standardi i shqipes kryesisht është zotëruar në një shkallë të mirë nga intelektualët në Kosovë. Për mendimin tim, këto janë disa nga argumentet që dëshmojnë se nuk mund të fajësohet baza dialektore e standardit për shkallën e njohjes së pamjaftueshme në fusha të tjera të tij, dhe kjo sidomos lidhur me përdorimin e ndërtimeve me një folje modale ose të aspektit, të ndërtimeve parafjalore të tipit “përkundër kësaj e asaj, u zotuan që…”; “pranë këtyre pengesave, kanë lindur edhe…” e të tjera, – që, si modele të huaja që kanë hyrë në shqipen – pa asnjë nevojë, janë mësuar pothuaj nga të gjithë … dhe ato për përdoruesit e tyre, sikur janë “brenda normës”!

Pra, jo standardi, po zotërimi pikë për pikë i shmangieve të tilla ose mungesa e ndonjë fjale a trajte në shqipen dialektore, është një burim i paqenë për shmangie të veçanta, të cilat kanë arritur shkallën e neverisë, si:
– përdorimi i disa foljeve (shpie, bie, ngre – ngrihem);
- togfjalësha foljorë parafjalorë (njoftohem me dikë a diçka);
-valenca e foljeve të veçanta – (i) pengoj (dikujt);
- togfjalësha parafjalorë emërorë (me kuptim “lejor”) – sikur gjithçka ndodh, kryhet, arrihet – përkundër dikujt a diçkaje;
-shprehje të veçanta foljore– (është në pyetje, vjen në shprehje; vjen në konsiderim);
- folje të veçanta – (preferoj, paramendoj, thirrem në ligjin e…, pranoj – pagën, portieri pranon tre gola…;
- përdorimi i grupit foljor duhet + pjesore (Kudo duhet thënë të vërtetën; Kudo duhet thënë të vërtetat! Njeriu duhet thënë të vërtetën!);
-bashkëpërputhja e trajtave foljore me folje modale dhe aspektore (duhet, mund, filloj, nis, vazhdoj…. ), mbaroj, pushoj ;
-përdorimi i përemrave lidhorë (Fjala që u prekëm prej saj, erdhi nga drejtuesi i mbledhjes; Librin që e bleva në një dyqan, kishte disa dëmtime teknike…..).
Lista e shmangieve, nga të cilat “astenjana” (të përdor një shprehje tipike për Kosovën) nuk del të ketë ndonjë lidhje shkak-pasojë me standardin, – është vërtet shumë, shumë e gjatë …
Mund të shtrohej pyetja: Do ta ndihmonte vallë, luftën kundër këtyre “dukurive tipike”, një standard i ri, një “standard gegnisht”?

Cila shqipe të mësohet jashtë?

Për mendimin tim, për shkak se fëmijët dhe të tjerët që duan të marrin mësime për shqipen, vijnë nga anë të ndryshme (krahina të Shqipërisë e të Kosovës dhe të viseve të tjera shqiptare), me një shqipe variantesh të ndryshme dialektore, – synim për brezat e rinj Jashtë – duhet të jetë zotërimi i shqipes standarde, një punë kjo që, s’do mend, kërkon përpjekje të mëdha edhe të mësuesve, edhe të prindërve, edhe të fëmijëve, veçse, po të shihet perspektiva e inkuadrimit të tyre në Botën Shqiptare, vetëm gjuha standarde mund të jetë mjeti i lidhjes së tyre të fuqishme rreth një identiteti kombëtar, që synon secili shtet dhe secili komb në botën moderne. Kjo edhe për një arsye tjetër, që është: të rinjtë janë në kontakt të përditshëm dhe i mësojnë me zell gjuhët e shteteve ku jetojnë, gjuhët që shquhen për një shkallë të lartë të standardizimit e të saktësisë së përdorimit e të tjera … dhe shqipja për ta duhet të jetë po si ato… E dyta, vetëm aftësimi i tyre për të hyrë në bashkëmarrëdhënie të kulturuara me bashkëkombësit, mund të sigurojë një shkallë të ruajtjes së identitetit të tyre kombëtar e kulturor, – këtë nuk mund ta ushtrojë asnjë dialekt i shqipes në botën e sotme … kjo vlen edhe për ardhës të rinj në shtete të zhvilluara, të rinj që nuk e kanë përfunduar formimin e tyre kulturor në shkallë të duhur, prandaj në forma të ndryshme duhet ta vazhdojnë – aty ku e kanë këputur, qoftë edhe në forma edukimi jashtë sistemit formal.
Megjithëkëtë, kjo është një çështje shumë e ndërlikuar dhe, kujtoj, duhet të bëhet objekt i një diskutimi mbi baza shkencore e mbi metoda e teori moderne, organizuar nga institucione shtetërore e shkencore në Shqipëri dhe në Kosovë, sepse, më në fund, po kështu veprojnë edhe shtete të tjera për të ruajtur substancën kombëtare e kulturore në një shkallë të dëshirueshme në shtetet gjithandej, nga mund të jenë vendosur (ndonjëherë edhe katandisur) pjesë të popujve të tyre – për arsye nga më të ndryshmet, qoftë edhe të jenë ato shkaqe, rezultat i inkuadrimit të dijes kombëtare në sisteme ndërkombëtare…

Ligjëratë e mbajtur me mësuesit e shqipes në shtetet skandinave, 11-12 maj 2006 Landskrona, Suedi.

Fondi i persizmave në shqipen e sotme dhe në zhvillimin historik të shqipes prej Mesjetës e këndej

04/04/2013 Lini një koment

Emil LAFE

 

FONDI I PERSIZMAVE NË SHQIPEN E SOTME DHE NË ZHVILLIMIN HISTORIK TË SHQIPES PREJ MESJETËS E KËNDEJ

zabane farsiPersishtja dhe shqipja janë gjuhë të një familjeje, të familjes indoeuropiane, ku bëjnë pjesë një numër gjuhësh nga më të rëndësishmet e më të përhapurat në botën e sotme moderne, si anglishtja, frëngjishtja, spanjishtja, gjermanishtja, rusishtja, portugalishtja e të tjera. Vetë termi familje, i huazuar nga shkencat biologjike, tregon për një burim të përbashkët të kryehershëm të këtyre dy gjuhëve. Në trungun e familjes indoeuropiane persishtja e ka vendin në degën e gjuhëve iraniane, bashkë me një varg gjuhësh të tjera që fliten në atë rajon, si në Afganistan, në Pakistan, në Taxhikistan, në Kurdistan, në Oseti e gjetkë. Këto janë ndërmjet tyre si gjuhë motra ose kushërira të para e të dyta. Shqipja jonë ka qëlluar degë e vetme në trungun indoevropian, pa motra e kushërira të afërta. Pas gjase ka pasur të tilla, s’dihet si, ku e kur ato gjuhë të afërta me shqipen janë tretur pa gjurmë. Në një lashtësi të thellë parashqipja dhe iranishtja e lashtë e përbashkët kanë qenë deri diku të afërta, sepse studiuesit i vendosin të dyja në grupin e gjuhëve lindore ose satem. Për disa zhvillime paralele dhe marrëdhënie të shqipes me iranishten në periudhën e lashtë kanë shkruar Sh. Demiraj dhe S. Mansaku.

Në kumtesën tonë do të vështrojmë marrëdhëniet ndërmjet këtyre gjuhëve në periudhën e re, kur me shtrirjen e Perandorisë Osmane në Ballkan, u shtri edhe kultura e gjuhët e popujve të Lindjes së Afërt. Fjalët që hynë me atë rast në gjuhët e Ballkanit, e në këtë mes edhe në gjuhën shqipe, quhen përgjithësisht orientalizma. Kemi fatin që këto orientalizma janë mbledhur dhe shpjeguar me kujdes nga një studiues aq i zellshëm e a i përgatitur në këtë fushë, siç ishte Tahir Dizdari. Emri i tij do të përmendet gjithnjë në studimet e në veprimtaritë shkencore të kësaj natyre.

Dihet mirëfilli se ndër orientalizmat e shqipes një pjesë e mirë janë fjalë që valët e historisë i morën nga hapësirat e Iranit dhe i sollën deri në brigjet e Adriatikut e të Jonit. Hyrja e orientalizmave në gjuhën shqipe dhe karakteri i përgjithshëm i tyre janë të lidhura ngushtë me mënyrën e organizimit të Perandorisë Osmane dhe të qeverisjes së tokave që u përfshinë në kufijtë e saj. Sunduesit këtë radhë vinin nga një kontinent tjetër dhe sillnin një tjetër kulturë e një tjetër fe. Pushteti osman nuk pati si qëllim kolonizimin e trevave të pushtuara me një popullsi të re (siç kishin bërë p.sh. dikur Romakët e më pas Sllavët), por sundimin politik të tyre dhe përhapjen e besimit të ri islam, me qëllim që t’i afronin popujt e perandorisë me pushtetin qendror, duke i kthyer në një fe të përbashkët. Siç është vënë re prej studiuesve, orientalizmat kanë rrokur më fort jetën e qyteteve, ku ishte përqendruar veprimtaria administrative, kulturore e fetare. Është e nevojshme të theksohet se kultura e qytetërimi persian, ashtu si edhe kultura e qytetërimi arab, kishin arritur një shkallë të lartë zhvillimi, kur këta popuj u ballafaquan me Turqit osmanë dhe hynë në marrëdhënie të dendura me ta. Me këtë epërsi kulturore shpjegohet edhe depërtimi i një numri të madhe fjalësh persiane e arabe në gjuhën turke. Orientalizmat filluan të depërtojnë në gjuhën shqipe që në shekullin XV. Ndoshta orientalizmi i parë i dokumentuar është fjala haraç, që del në marrëveshjen e Skënderbeut me mbretin e Napolit, Alfonsin e Aragonës në vitin 1451. Dëshmitë e dialekteve arbëreshe të Italisë e të shkrimtarëve arbëreshë dhe veprat e autorëve tanë të vjetër (Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Frang Bardh, Pjetër Bogdani) na japin dorë të njohim cilat orientalizma hynë në gjuhën shqipe gjatë dy shekujve të parë të sundimit osman dhe të ndjekim dinamikën e tyre. Në këtë mes neve na interesojnë persizmat, d.m.th. ata orientalizma që kanë dalë nga persishtja dhe pastaj në kohë të ndryshme e me rrugë të ndryshme kanë arritur deri në gjuhën shqipe. Sipas studimeve historike për fjalorin e shqipes, persizmat më të vjetër janë: bori (Bogdani: kaa me raam boria; del dhe te Kuvendi i Arbënit e te J. De Rada), çarçaf (G. Meyeri e jep për arbërishten e Kalabrisë), çoban (Bardhi te opilio, pecoraio; pecorarius; pecuarius; upilio), çorape (te Arbëreshët e Italisë para vitit 1530), dervish (Bogdani : po vinte si një dervish), fil (Bogdani: fili kaqa i madh), gajtan (edhe te Arbëreshët e Kalabrisë që para vitit 1530; dëshmohet te J. De Rada, A. Santori), hambar (Bardhi te granarium, granaio), hoxhë (dëshmohet që në vitin 1614 ; Bogdani: hoxhëtë), jaran (te “Rapsoditë” e Zef Skiroit), manushaqe (te Arbëreshët e Sicilisë dhe të Kalabrisë), masur (G. Meyeri e jep edhe për arbërishten e Kalabrisë), pazar (del te Budi: venë trigjevet e pazarevet), saraj (Bogdani: kthei përsëri ndë sarajt; nji saraj të praruem), sejmen (te Bogdani me kuptimin “ushtar i thjeshtë”: u ba vojvoda i sejmenet; po me këtë kuptim e jep edhe G. Meyeri), selvi (Bogdani: druja e selviisë), terezi (Budi: me vuum … përmbii tereziit; Bogdani: dita e nata mbë terezi janë njëmendë mbë 25 ditë ndë mars), terzi-u (Bogdani: zanatin e terzivet), xhambaz (Bardhi: te scoenobates “ai që luan duke ecur” dhe te scurra, bufone), zinxhir (Bardhi: senxhir – catena), zymbyl (Bogdani: si zymbyli ndë prill). Janë pra 21 fjalë me burim nga persishtja që kanë hyrë si orientalizma në tre shekujt e parë (XV-XVII) të marrëdhënieve intensive të Shqiptarëve me kulturën, me gjuhët dhe me fenë e Perandorisë Osmane. Ky numër erdhi duke u shtuar me ritëm të shpejtë në shekujt XVIII e XIX. Tahir Dizdari ndër 4406 orientalizmat e fjalorit të tij, ka numëruar 505 fjalë të burimit persian . Por në këtë fjalor janë regjistruar një numër fjalësh që sot kanë dalë krejt jashtë përdorimit ose që kanë pasur përdorim të rrallë edhe në kohën e vet. Prandaj, për të gjykuar për persizmat e shqipes në kohën tonë, duhet marrë si bazë “Fjalori i gjuhës së sotme shqipe” (1980). Nga vjelja e plotë e tij del se në të janë përfshirë rreth 270 fjalë me burim nga persishtja; po të shtojmë këtu edhe fjalët e prejardhura e të përbëra të formuara me temat e tyre (p.sh. farfuri: i farfurinjtë, farfurit, farfuritje, farfuritës; naze: nazeli,nazeqar, nazetor, nazemadh etj.), ky numër shkon në rreth 425.

Për historinë kulturore është me rëndësi përndarja e persizmave (dhe e orientalizmave në përgjithësi) në sferat e ndryshme të jetës dhe në fushat e veprimtarisë së njeriut. Orientalizmat (e në këtë mes edhe persizmat) përfshijnë anë të ndryshme të jetës shoqërore, shtetërore-administrative e shtëpiake, kulturën materiale e shpirtërore, terminologjinë fetare etj.

Vendin e parë me rreth 40 fjalë e zë fusha e kuzhinës dhe e gjellëtarisë d.m.th. emërtime gatesash, ëmbëlsirash, pijesh, lëndësh ushqimore e përdorësesh të kuzhinës. Të tilla janë: burani, jahni, meze, paçe, pilaf, qofte, rishte, samsa, trahana, turshi; paluze, pelte, reçel, revani, sheqerpare, zerde; bozë, narden, pekmez; maja, niseshte, sheqer; çini, farfuri, hanxhar, havan, kuze, qepshe, rende (që ka dhënë edhe rrjedhojat rendoj, rendim), tas, tavë; majhosh, taze. Shumica e këtyre fjalëve i përkasin leksikut aktiv, d.m.th. janë fjalë që përdoren gjerësisht, janë emërtime të vetme për sendet që shënojnë. Pra, fjalët me burim nga persishtja janë të pranishme më së shumti në fushën e kuzhinës e të gatesave. Pa dyshim kjo lidhet me shkallën e lartë që kishte arritur prej kohësh arti i kuzhinës në Iran.

Vendin e dytë (23 fjalë) e zënë emërtimet që lidhen me banesën dhe me pajisjet e saj, si avdeshanë, baxhë, çerçive, gjerdek, kafaz, qoshe, reze, bohçe, çarçaf, destemel, divan, legen, mutaf, paçavure, perde, peshqir, peshtemall, poste, postiqe, qilim. Ndryshe nga fjalët e sferës së kuzhinës, këtu një pjesë e madhe kanë përdorim të kufizuar ose po dalin nga përdorimi me modernizimin e jetës.

Emërtimet nga fusha e bimësisë (drurë frutorë e jofrutorë, perime, lule etj.) janë gjithashtu mbi 30: bajame, fëstëk, gonxhe, hurmë, idërshah, jargavan, jasemin, manushaqe, nerënxë, pambuk, panxhar, patëllxhan, razaki, sasë (krahin.), shebojë, shefteli, zerdeli, zymbyl. Shumica e tyre janë fjalë të leksikut aktiv, emërtime të vetme për drurët a bimët që shënojnë. Nga fusha e almiseve dhe përdorëseve të ndryshme kemi gjithashtu rreth 20 persizma: bel, çark, çengel, çirak (kandil), gjergjef, llullë, masur, nargjile, neshter, palldëm, perdah, pergjel, qase, qese, shishe, terezi, tezgjah, zemberek, zumpara. Edhe këto në pjesën më të madhe janë fjalë të leksikut aktiv.

Rreth 20 fjalë të tjera kanë të bëjnë me njeriun dhe me tiparet e tij fizike e morale; të tilla janë: ferishte, naze, nazik, neqez, nishan, paq, perçe, pishman, qel, qelan, qorr, sarhosh, serbes, shend, viran, xhadi, xhan, xhanan, xhymert, zor, zylyfe. Një pjesë e mirë e tyre kanë fituar ngjyrime stilistike.

Një fushë tjetër, përsëri me rreth 20 fjalë, është veshmbathja dhe lëndët që përdoren për të. Këtu hyjnë fjalë si: anteri, çember, çarap, humai, ibërshim, meshin, mitan, pambuk, papuçe, perçe, qelepoçe, qylah, qyrk, reshme, saftjan, shallvare, taç, tafta, tumane, zavë. Duke zbritur më tej sipas numrit të fjalëve, po përmendim emërtimet e mjeshtërive, si: belaxhi e beltar (nga pers. bel), çirak, çoban, dadë e dado, pazvan, pehlivan, tajë, terzi, tezgjahiste (nga pers. tezgjah), usta, xhambaz. Një pjesë e mirë e tyre kanë dalë nga përdorimi (belaxhi, beltar, pazvan) ose janë zëvendësuar (terzi me rrobaqepës). Nga fusha e tregtisë dhe e transportit kemi fjalët badihava, dyqan, paha, para, pazar, peshin, qar, reshper, sheqer, teste; araba, deng, karvan. Nga kozmetika dhe stolitë kemi fjalët gjerdan, lajle, lalë, mazi, myshk, perishane, reshme, sermajë, susme, zile. Disa prej tyre, si perishane, reshme, sermajë sot ndihen si etnografizma. Dihet se qyteti në disa vise shqiptare është quajtur me fjalën persiane sheher, aq sa për antonomazi qyteti i Dibrës quhej thjesht Sheher. Emërtime persiane kemi edhe për disa pjesë të qytetit e të ndërtimeve në të, si çarshi, çezmë, gjiriz, han, mejhane, pazar, saraj, shatërvan. Nga sfera e fesë kemi fjalët: avdes, dervish, gjynah, gjynahqar, hoxhë, kalander, kaur, namaz e nevruz. Edhe në leksikun ushtarak ka një dorë persizma: çadër e dylbi përdoren edhe sot, ndërsa hanxhar, havan, kumbara, shahi, shishane, xhephane janë historizma, që brezi i ri i mëson nga folklori ose nga letërsia. Disa emra veglash muzikore e kanë burimin te persishtja, si çapare-t, qemane, saze e zurna, po ashtu aheng. Nga pak persizma ka edhe në fusha të tilla si bujqësia: bahçe, bahçevan, bostan, hergjele, zarzavate; ndërtimi si: mahi, furde, pajandër, qemer, qereste; bota shtazore, si bilbil, çakall, fil, kumri, lejlek, panxhë.

Nga pikëpamja stilistike-ligjërimore persizmat nuk kanë ndonjë dallim nga orientalizmat e tjerë. Duhet pasur parasysh se pas vitit 1912 Shqipëria i preu lidhjet me Perandorinë Osmane dhe nisi të orientohet drejt vendeve të Perëndimit. Kjo solli si pasojë edhe diferencimin stilistik të orientalizmave, p.sh. orientalizmit farfuri (me burim nga persishtja), që ka hyrë dhe në gjuhët e tjera të Ballkanit e në rusishte, i doli si shemër fjala perëndimore porcelan, që u bë fjala zyrtare e emërtesës përkatëse në industri e në tregti. Sot rrallëkush thotë pjatë ose filxhan farfurie, por: artikuj (pjata, filxhanë) porcelani. Madje shumë mund të mos e dinë se farfuri e porcelan janë e njëjta gjë. Por orientalizmi farfuri ka mbetur në krahasimin e njohur: e ka gushën farfuri ose në frazeologjinë e bëj farfuri “e pastroj sa të shkëlqejë”.

Disa persizma kanë fituar kuptime të reja në gjuhën shqipe me mënyra të njohura të fjalëformimit semantik. Kështu p.sh. siç shpjegohet në “Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe”, fjala dervish, në krye një term fetar, ka marrë edhe kuptime të tjera: 1) Dordolec; 2) Lloj kërpudhe me bisht të gjatë e me kësulë të bardhë; 3) Çafkëlore (një lloj zogu); 4) Lloj misri me shumë mustaqe në kalli . Përveç këtyre, emri dervish del edhe si emërtim sinonim ose i vetëm për disa bimë, si: 1) nenë e bardhë (Amaranthus albus L.), 2) kokëmadhe kallishkurtër, kokëmadhe, buf (Phalaris brachystachys Link), 3) shavar gjethengushtë, stikë, lesh livadhi, drog, plyzhgë, boçëkanari, preshxharpni, buka e kajushave, kamish, xhidë, rrogoz, tërskë (Typha domingensis Pers.), 4) shavar gjethegjerë (Typha latifolia L.) . Një hulumtim interesant për zhvillimet kuptimore të disa persizmave në gjuhën shqipe ka botuar orientalisti Feti Mediu . Në këtë mes është e nevojshme të ndiqet jeta e këtyre persizmave përgjatë rrugës që kanë bërë derisa kanë arritur në gjuhën shqipe, sepse disa zhvillime kuptimore të tyre kanë ndodhur më parë në turqishte e disa të tjera janë të përbashkëta për gjuhët ballkanike.

Prof. Eqrem Çabej ka tërhequr prej kohësh vëmendjen se orientalizmat e shqipes kanë rëndësi të studiohen jo vetëm përbrenda shqipes, po edhe nga orientalistët për historinë e vetë gjuhëve orientale dhe për lidhjet kulturore të gjuhëve të ndryshme . Mendoj ka ardhur koha për një bashkëpunim më të drejtpërdrejtë me kolegë iranianë për studime të përbashkëta në këtë fushë. Një fushë me interes si për albanologjinë, ashtu edhe për iranologjinë, do të ishte studimi i orientalizmave të shqipes me burim nga persishtja, duke ndjekur historinë e depërtimit të tyre, përhapjen brenda shqipes dhe në gjuhët ballkanike, si dhe zhvillimet kuptimore të tyre. Fondacioni “Saadi Shirazi”, që po bën një punë kaq me vlerë për gjallërimin e studimeve orientalistike në Shqipëri, siç e dëshmon dhe kjo konferencë, le ta ketë ndër projektet e tij të ardhshme bashkëpunimin ndërmjet studiuesve shqiptarë e iranianë në fusha me interes shkencor e kulturor të përbashkët.

Referencat e Artikullit

1. Boretzky, Norbert: Der t?rkische Einfluss auf das Albanische. Teil 1 Phonologie und Morphologie der albanischen Turzismen. 1975, 279 f.; Teil 2 Wörterbuch der albanischen Turzismen. 1976, 224 f. Otto Harrasowitz,. Wiesbaden.
2. Çabej, Eqrem: 1. Hyrje në historinë e gjuhës shqipe. 2. Fonetika historike e shqipes. Universiteti Shtetëror i Tiranës. Tiranë, 1960, 129 f.
3. Çabej, Eqrem: Për një shtresëzim kronologjik të huazimeve turke të shqipes. – Studime filologjike, 1975, nr. 4, 79-85.
4. Çabej, Eqrem: Studime etimologjike në fushë të shqipes. I-VII. Akademia e Shkencave e Shqipërisë. Tiranë, 1975-2006.
5. Demiraj, Shaban: Rreth huazimeve prej burimit turk, arab dhe persian në gjuhën shqipe. – Univers 2001, 1, 15-30.
6. Demiraj, Shaban: Rreth huazimeve të shqipes prej burimi persian. – Perla 11/2006, 1, 29-36.
7. Dizdari, Tahir N.: Fjalor i orientalizmave në gjuhën shqipe (rreth 4500 fjalë me prejardhje nga gjuhët turke, arabe dhe perse). Instituti Shqiptar i Mendimit dhe i Qytetërimit Islam (AIITC) – Organizata Islame për Arsim, Shkencë dhe Kulturë (ISESCO). Tiranë 2005, XVII + 1202 f.
8. Dizdari, Tahir: Persizmat në gjuhën shqipe. – Perla 1/1996, 1, 4-11.
9. Kastrati, Jup: Një studiues i fjalëve iranishte (persishte) në gjuhën shqipe. – Perla 1/1996, 2, 3-15.
10. Kastrati, Jup: Për historinë e marrëdhënieve gjuhësore shqiptaro-persiane. – Perla 4/1999, 1, 24-31.
11. Kostallari, Androkli: Rreth depërtimit të turqizmave në gjuhën shqipe gjatë shekujve XVII-XVIII. Gjurmime albanologjike Seria e shkencave filologjike (Prishtinë), 7/1977, f. 39-50.
12. Krajni, Anton: Hymja e turqizmave në shqipen dhe përpjekjet për zëvendësimin e tyre. – Studime filologjike, 1965, nr. 1, 143-151.
13. Lafe, Emil: Persizmat në kuadrin e orientalizmave të shqipes. – Perla 4/1999, 1, 39-46.
14. Lafe, Emil: Persizmat në gjuhën shqipe. Trajtimi i tyre në veprën e Tahir N. Dizdarit “Fjalor i orientalizmave në gjuhën shqipe”. – Perla 12/2007, 1, 162-169.
15. Mehdiu, Feti: Ngulitja e disa persizmave dhe evoluimi i tyre semantik në gjuhën shqipe. – Perla 4/1999, 1, 47-56.
16. Meyer, Gustav: Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache. Strasburg, 1991.

/Orientalizmi shqiptar/

Ky artikull është botuar në revistën “Perla”, 2009, Nr. 1.

Qarku i Tiranës, shkolla e parë shqipe në Shëngjergj, si i hapi dyert xhamia për nxënësit

03/04/2013 Lini një koment

Luan SHTËPANI

 

QARKU I TIRANËS, SHKOLLA E PARË SHQIPE NË SHËNGJERGJ, SI I HAPI DYERT XHAMIA PËR NXËNËSIT

Mësimi në shqip para shpalljes së Pavarësisë, kujtimet e mësuesve të parë dhe pasardhësve të tyre

Xhafer Shtëpani, nr. 2, foto e vitit 1915

Xhafer Shtëpani, nr. 2, foto e vitit 1915

Mësimi i gjuhës shqipe në Shëngjergj të Tiranës, ka filluar para shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë. Këtë fakt e përforcojnë shumë dëshmi të cilat hedhin dritë mbi kohën ku filloi mësimi në gjuhën shqipe. Historia nis me normalistin e Elbasanit i cili në vitin 1910 largohet nga ky qytet për shkak të një incidenti. Me anë të ndërmjetësve ai shkon dhe strehohet në shtëpinë e Xhafer Shtëpanit në Shëngjergj, ku fillon t’u mësojë të rinjve dhe të moshuarve A, B, C. Ata që mësuan me këtë normalist, lanë kujtimet e tyre për këtë periudhë e cila mund të quhet si fillesa e mësimit në gjuhën shqipe në qarkun e Tiranës. Ndërsa shkolla e parë shqipe (ilegale) ka filluar në fund të vitit 1911 me ardhjen në Shëngjergj të mësuesit Ramiz Hatibi. Gjithçka ishte e përgatitur dhe studiuar mirë, që tek justifikimi tek autoritetet se ishte hoxhë dhe se do t’u mësonte fëmijëve të Shëngjergjit turqishten, dhe deri tek mësimi i shqipes në fshehtësi të plotë. Historiani i njohur Petraq Pepo në librin e tij ”Lufta për çlirimin kombëtar 1878-1912 në fq. 310 boton kujtimet e mësuesit të parë të shkollës ilegale.

Rrëfimi i mësuesit Ramiz Hatibi

“Lëvizja kombëtare në Shëngjergj si në shumë vise të tjera të Shqipërisë ka filluar me përpjekjet e para për hapjen e një shkolle në gjuhën amtare. Katundarët e Shëngjergjit në kohën e Turqisë kanë bërë pazarin ku në Elbasan ku në Tiranë. Pas shpalljes së Hyrietit, patriotët e këtyre qyteteve kishin ngritur klube e kishin çelur shkolla e hynë në lidhje në zona e në miqësi me katundarët. E kështu, Xhafer Shtëpani me nxitjen e këtyre patriotëve filloi përpjekjet për hapjen e një shkolle për djemtë e Shëngjergjit. Por ka pasë dhe katundarë, që të shtyrë nga fanatikët e qytetit, që mundoheshin të fusnin fitime e të pengonin mësimin e gjuhës shqipe. Por, Xhafer Shtëpani t’ui pasë përkrahjen e patriotëve dhe të disa familjeve që kishin miqësi më të, me anë të një miku të vet ( Shefqetit të Bashaçushit) hynë në marrëveshje me mua e këshu u bëra mësues në Shëngjergj me 800 groshë në muaj rrogë e ushqim dhe një dhomë dërrase të cilën e përshtata për mësim (paratë, ushqimi e dhoma nga Xhafer Shtëpani). Shëngjergji ka qenë një krahinë e prapambetur dhe ka pasë fanatikë që besonin se shkolla e prishte fenë, prandaj unë e filloja mësimin me shpjegimin e Kuranit. Pas Kuranit, plot qejf fillonim mësimin e gjuhës sonë amtare. Librat sidomos abetaret na i jepnin pa të holla patriotët e Tiranës. Shkollarët e mësuan shpejt e shpejt alfabetin dhe pa shkue shumë kohë mundoheshin me lexue copa të vogla. Këto copa leximi kanë qenë me përmbajtje diturake dhe morale, ka pasë gjithashtu pjesë nga historia jonë kombëtare, përshkrime gjeografike etj. Këto unë ua shpjegojsha me qejf nxënësve dhe ata ndigjonin me vëmendje të madhe se në shpirtat e tyre të njomë ndizej flaka e atdhedashurisë”.
Duke analizuar rrëfimin e mësuesit Ramiz Hatibi bindesh se Xhafer Shtëpani ishte iluminist. Ai dhe familja e tij kishin lidhje me familje me emër si Myrtesim Këlliçi, Sinan Kruetani, me familjen Toptani e në mënyrë të veçantë me Murat Toptanin. Ata vinin vazhdimisht në Shëngjergj. Murat Toptani shpeshherë në familjen Shtëpani ku dhe e nxiti Xhaferin që të hapte shkollën e parë shqipe.

Kujtimet e mësuesit Cen Bylyku

Mësuesi tjetër i cila ka dhënë mësim në Shëngjergj në ato vite në material prej dyfaqësh ndërmjet të tjera thotë: “Në Shëngjergj kam qenë dy herë, si mësues kam shkuar në vitin 1912 dhe në vitin 1917. Në fillim kur shkova në Shëngjergj, bëja mësim në shtëpinë e Musa Shokut e për të fjetur flija në shtëpinë e Islam Shtëpanit. Kur unë shkova në Shëngjergj për të mësuar nxënësit, konstatova se ato kishin njohuri për A,B.C-në e dinin shqip. d.m.th se atje qe mësuar shqip para vitit 1912 në mënyrë ilegale. Mësues para meja pra para 1912 ka qenë Ramiz Hatibi nga Dibra. Familja Shtëpani kishte lidhje të ngushta miqësore me Murat Toptanin e ai kishte nxitur dhe e kishte kurajuar mësimin e gjuhës shqipe në Shëngjergj të Tiranës nëpërmjet Xhafer Shtëpanit në fillim në shtëpinë e tij. Pas vitit 1913 unë u arrestova nga Esat Pashë Toptani, po ashtu u arrestua dhe Xhafer Shtëpani i cili dhe vdiq në Itali ndërsa unë si më i ri që isha më liruan në Durrës. Si libra për mësimin e gjuhës shqipe në Shëngjergj, përdorja Gramatikën e Naim Frashërit e më vonë libra të tjera të botuara në Vjenë që mesa më kujtohet kanë qenë shtypur nga Simon Shuteriqi. Këto libra mi pat dhënë Refik Beu përpara se atij t’i digjnin shtëpinë. Këto kanë qenë rreth viteve 1912-1913. Gjithsej 13-14 copë libra”.
Në kujtimet e tij mësuesi Cen Bylyku tregon se nxënësit kishin dëshirë të mësonin, po ashtu kishte shumë persona dhe familje që luftonin për të përhapur gjuhën shqipe. Mësuesi këmbëngul që mësimi i gjuhës shqipe në mënrë ilegale është bërë para vitit 1912 dhe se ai bëhej në familje dhe miq të besuar. Kështu bëhej në Shëngjergj dhe kudo ku kishin ardhur mendimet përparimtare për mësimin e gjuhës shqipe.
Ndërsa arsimtari i vjetër Sulejman Shota thotë se në Shëngjergj mbizotëronte feja ashtu si dhe në vende të tjera. Mësuesi i asaj kohes sipas vendit ishte dhe misionar i këshillave fetare. Por kishte dhe nga ato patriotë që kontribuonin për gjuhën shqipe. I tillë sipas mësuesit Shota ishte Ali Shtëpani i cili u dha urdhër njerëzve të tij që të fillonin merementimin e shkollës sa më shpejt me shpenzimet e veta pa bëra asnjë fushatë në katund. Pati dhe nga ata që nëse do t’u thoje se do t’u mësohej nxënësve dhe feja, nuk nguronin t’i regjistronin fëmijët e tyre në shkollë.

Mësimi në xhami dhe kontributi i imamit

Meqenëse dhoma e dhënë për shkollë dhe kushtet higjenike ishin të papërshtatshme, shumë persona me peshë në Shëngjergj po mendonin për të gjetur një lokal të përshtatshëm ku mund të bëhej mësim. Ndërsa nevoja për libra ishte e madhe, ku vlen të theksohet se një pjesë e tyre kopjoheshin nga arsimtarët e normales së Elbasanit të cilët i kishin të përkthyera dhe të adoptuara për nxënësit shqiptarë. Kishte pak tekste të botuara, gramatika e Aleksander Xhuvanit, një libër këndimi. Përdorej në atë kohë abetarja e Mati Logorecit. Sipas programit kishe dhe një orë besim fetar. Pavarësisht mangësive të sipërcituara, mbetej shqetësim për të gjithë banorët e zonës, ambienti ku bëhej mësim. Këtu vjen kontributi i Hoxhë Alush Dukës i cili hapi dyert e xhamisë për nxënësit e Shëngjergjit që ato të mësonin shqip. Kushti i vetëm ishte që të premten ku bëhej dhe falja të bëhej disa orë më pak mësim, që nënkuptohej, fëmijët të bënin mësimin jashtë si; gjimnastikë dhe këngë. Në xhami u vendos e gjithë baza materiale, dhe fotografi që ishin të ndaluara për disa hoxhallarë. Imami Alush Duka jo vetëm që nuk i hoqi fotografitë, përkundrazi me humor do të deklaronte se ia kishin zbukuruar xhaminë. Kontributi i tij do të shkonte dhe më tej teksa ai ra dakord së bashku me të tjerë, që në strehën e xhamisë të ndërtoheshin dy dhoma mësimi. Ky fetar dhe patriot i flaktë ka tashmë mirënjohjen dhe nderimin e popullit të Shëngjergjit.

Kërkesa e banorëve të Shëngjergjit për konvikt

Në një artikull të botuar në gazetën “Telegraf” të 11 korrikut 1928 thuhet se kryepleqësia e krahinës së Shëngjergjit i bëri një kërkesë ministrisë së Arsimit për hapjen e një konvikti në qendrën e Shëngjergjit. Në gazetë shkruhet se populli i Shëngjergjit po tregon një interes të madhe për arsimin dhe se djemtë i kanë dërguar në shkollën normale të Elbasanit dhe në shkolla të tjera. Meqenëse krahina e Shëngjergjit është në mes të Bastarit e Çermenikës, që kanë mbetur shumë pas në arsim, hapja e konviktit në Shëngjergj do të ishte shumë e rëndësishme. Fillimisht kërkesa u pranua nga ministria për vitin shkollor 1928-1929. Për konvikt u propozua përkohësisht që të merrej ndërtesa e Ali Shtëpanit ku ishte vendosur komuna dhe postkomanda e saj. Ali Shtëpani ishte dakord, por autoritetet lokale e refuzuan lirimin e këtij ambienti, kështu pra konvikti u transferua në Peshkopi.
Në kohën e okupacionit fashist është fakt se në shkollën e Shëngjergjit nuk u vendosën asnjëherë portretet e Viktor Emanuelit apo të Musolinit, nuk u lejua asnjëherë që nxënësit e shkollës të nderoni në mënyrë alla-fashiste apo të regjistroheshin “balilë” e të dërgoheshin ndoshta edhe në Iltali. Shkolla do të bëhej propaganduesja e LANÇ. Ndërsa në vitin 1942 paria e Shëngjergjit e përbërë nga 20 veta vendosën që të ndërtohen edhe 3 shkolla të reja me paratë e fshatit, konkretisht për çdo shkollë 600-700 napolona. Menjëherë pas çlirimit të vendit, shkolla do të bënte përpjekje të mëdha për zhdukjen e analfabetizmit në fshat duke ngritur kurse, ku prioritet iu dha të rinjve dhe të rejave. E kështu do të ecnin vitet dhe së bashku me to puna e lavdërueshme e mësuesve. Në këtë krahinë u hapën disa shkolla për të kulmuar në vitin 1975 me hapjen e shkollës së mesme bujqësore me shkëputje nga puna e dhe ajo e mbrëmjes.
Pikërisht në këtë vit, drejtori i shkollës Veli Dusha i cili njihet për reputacionin e shkëlqyer në Shëngjergj e më gjerë si drejtues i talentuar që kërkonte disiplinë dhe përsosmëri në mësimdhënie, do të nxitonte për të krijuar klasën e parë të shkollës së mesme, për të përmbushur kështu ëndrrën e paraardhësve të tij për të patur një nivel sa më të lartë të edukimit në Shëngjergj. Disa nxënës të cilët e kishin nisur vitin shkollor në Tiranë u rikthyen në vendlindje për të vazhduar studimet, sepse tashmë ishin krijuar të gjitha kushtet për të patur shkollën e mesme, ku duhet të përmendet, kontributi i vlerësuar dhe nga banorët e Shëngjergjit i drejtorit Veli Dusha. Ndonëse në pension, teksa bisedon me të, mëson shumë gjëra rreth veprimtarisë së tij dhe kolegëve falë dhe memories të fortë që ka. Përshëndetjet dhe respekti për të nuk mungojnë si në ambiente familjare e shoqërore dhe në rrugë. “Si je drejtor”, “ke qenë i rreptë por i drejtë”, “faleminderit që na ke edukuar që të jemi të rregullt, kërkues dhe të disiplinuar”, “mësues dhe drejtues si t’i janë të rrallë”. Kështu i drejtohen Veliut ish nxënësit e tij, kolegët dhe bashkëfshatarët. Ka edhe nga ata të cilët dëshirojnë që të kthehet edhe njëherë “koha e tij” që nënkupton vendosjen mbi baza rregullsie dhe disipline të një shkolle që aspiron të nxjerrë sa më shumë nxënës fitues dhe të përgatitur për t’i shërbyer sa më mirë vendit.
Eveniment për Shëngjergjin është dhe hapja e shkollës së mesme te përgjithshme. Përkushtimi i treguar në vite i mësimdhënësve në këtë krahinë ka qenë kaq i madh sa do të duheshin mijra radhë. Në Shëngjergjin arsimdashës kanë dhënë mësim vendas dhe jo, të cilët ndër vite kanë bërë maksimumin për të edukuar brezat.
Të jesh nga Shëngjergji ke privilegjin që në momentin e parë të prezantimit. “Ju jeni të zgjuar”- të thonë ku mësojnë se je nga Shëngjergji i Tiranës”. Ndërsa shëngjergjasit me krenari vazhdimisht deklarojnë se ky konstatim është i lidhur me shkollën e parë shqipe (ku është mësuar shqip edhe me shkrim edhe me gojë) në Qarkun e Tiranës e cila është hapur pikërisht në Shëngjergj të Tiranës.
Shkolla e Shëngjergjit meriton të vlerësohet shtetërisht, po ashtu dhe mësuesit që përgatitën kuadro të cilët shërbejnë me ndershmëri dhe profesionalizëm në të katër anët e Shqipërisë. Nder dhe respekt për të gjithë mësuesit dhe patriotët që sakrifikuan në ditë të vështira për gjuhën shqipe, për familjet që lanë shtëpitë e tyre për shkollë, dhe për fshatin që i mbajti këto shkolla gjithmonë të hapura.

 

Burimi: http://www.tiranaobserver.al/2012/11/20/qarku-i-tiranes-shkolla-e-pare-shqipe-ne-shengjergj-si-i-hapi-dyert-xhamia-per-nxenesit/

 

Rubaira të Omar Khajamit në shqipërimin e Sejfulla Maleshovës

28/03/2013 Lini një koment

RUBAIRA TË OMAR KHAJAMIT NË SHQIPËRIMIN E SEJFULLA MALESHOVËS

Sejfulla Maleshova

Sejfulla Maleshova

Në mes të dorëshkrimeve që ka lënë poeti Sejfulla Maleshova gjendet dhe një tufë rubairash të përkthyera të Omar Khajamit. Janë gjithsej 31 sosh, nga të cilat 27 origjinale dhe 4 apokrife. Nga shënimet e tij marrim vesh se shqipërimi i tyre është bërë nga një variant rusisht, botuar në Taxhikistan më 1952 prej një orientalisti sovjetik. Dihet se gjuha dhe kultura taxhike ka afri nga shumë pikëpamje, bile janë të një familjeje me gjuhën dhe kulturën persiane. Ka të ngjarë që ky botim t’i ketë rënë në dorë poetit në kohën kur ishte punonjës shkencor në Institutin e Shkencave dhe ku qëndroi deri nga mesi i viteve 1950, ndërsa më vonë e larguan nga kryeqyteti dhe e dërguan në Fier, ku jetoi derisa mbylli sytë në vitin 1971. Pikërisht në këtë hark kohor, siç del dhe nga data e shënuar në dorëshkrim, ai i ka shqipëruar dhe rubairat. Janë vitet 1955-1970, pra plot 15 vjet që iu desh të merret me to. Nuk dimë se sa ka qenë numri i rubairave në botimin që shqipëruesi ka pasur në dorë. Vetëm në krye të dorëshkrimit është shkruar “Rubaijatet e fundit” (Omar Hajam).

Studiuesit, poetit të madh i numërojnë rreth 1000 rubaira që kanë arritur prej tij, por hulumtimet flasin dhe për të tjera që janë zbuluar herë pas here, një pjesë e të cilave cilësohen apokrife, si krijime që i janë veshur poetit.

Nga fondi i rubairave origjinale, në gjuhën shqipe janë përkthyer afro gjysma, prej të cilave Fan Noli ka shqipëruar 331 dhe po aq afërsisht dhe Hafiz Ali Korça, duke ripërkthyer pjesërisht të njëjtat rubai. I pari i ka përkthyer nga anglishtja, mbështetur te varianti i E. Fitzgeraldit, por i ndihmuar dhe nga përkthimet franceze dhe angleze dhe krahasuar dhe me origjinalin persisht, i dyti ka meritën t’i ketë përkthyer drejt nga persishtja. Dallimi në mes tyre është se Noli, si poet, ka arritur të na japë një përkthim artistik, kurse Korça një përkthim të saktë filologjik. Sejfulla Maleshova do të ndjekë rrugën e Fan Nolit.

Lind pyetja se përse Maleshova do të shqipëronte rubairat e Omar Khajamit? Dihet tanimë se poeti ka qenë dhe një shqipërues i suksesshëm, po të kemi parasysh shqipërimet e përfshira në vëllimin e tij “Vjersha” me poezi të Pushkinit, Gëtes ose Hajnes. Janë shumë të pakta në numër dhe të viteve 1930-1940, por që dëshmojnë qartazi sensin e hollë dhe mjeshtërinë e tij artistike. Me këto aftësi dhe përvojë të çmuar, ai do t’i kthehej në vitet 1950 kësaj dashurie të vjetër. Sigurisht në kushte të tjera, por gjithnjë me ato kritere dhe kërkesa serioze që kish ndaj vetes. Duke mbetur poet, ai do t’i rikthehej shqipërimit, fushë në të cilën do të ndante talentin jo me autorë dosido, por me një këngëtar të shquar siç ish poeti rus Nikollai Nekrasov, që i përgjigjej me sa duket natyrës dhe gjendjes së tij shpirtërore, me idetë dhe frymën liridashëse, me shpirtin dhe mentalitetin fshatar, me poetikën klasike. Po në kohët e vështira që kalonte do t’i gjendej pranë dhe një poet tjetër klasik, me të cilin do të krijonte një komunikim të drejtpërdrejtë shpirtëror, që në shumë pikëpamje do të bëhej dhe alteregoja e tij dhe ky do të qe Omar Khajami, i njohur si Orfeu i Lindjes, liriku magjepsës i vendit të trëndafilave. Ai kish ardhur në poezinë botërore nga “Përlindja persiane”, një epokë kjo e ndritur që u shtri në 8 shekuj (IX-XVI) dhe që i dha njerëzimit artistë e dijetarë të mëdhenj, ku ndër më të shquarit ishte dhe Omar Khajami, poet, astronom dhe matematikan, një personalitet poliedrik tek i cili bashkoheshin mrekullisht ndjeshmëria e lartë shpirtërore me racionalitetin e një mendjeje të ndritur. Ky bashkim fatlum do të vihej në shërbim të idealeve të lirisë e të progresit, të emancipimit të njeriut dhe të shoqërisë. Jeta e tij do të bëhej shembëlltyrë e luftëtarit intransigjent të mendimit të lirë, por dhe e martirit të kauzës të së vërtetës, të cilit do t’i duhej të krijonte nën një pushtet tiranik dhe nën një shoqëri obskurantiste.

Ngaherë kryelartë dhe dinjitoz ai nuk do të pajtohej me konformizmin dhe servilizmin, me fanatizmin e hipokrizinë politike, me frymën panegjirike. Khajami do të ndiqte tërë jetën vijën e mendimit konsekuent e të ndershëm, në luftë të përhershme me të këqijat njerëzore dhe shoqërore, duke përdorur armën e ironisë e të qesëndisë, të satirës e të sarkazmës, aq sa është quajtur Volter i Orientit.

Ishin këto arsyet që Sejfulla Maleshovën do ta tërhiqte e do ta bënte për vete Omar Khajami. S’është vështirë të ndjesh e të kuptosh që te ky poet, në pozitën që ishte, do të gjente në një mënyrë a në një tjetër vetveten aq sa herë do të identifikohej me të. Omar Khajami do të bëhej për të zot i kohërave të vështira. I kohërave, kur ai i qe nënshtruar përndjekjeve dhe izolimit, kur përjetonte vdekjen civile dhe do të qe poezia e Khajamit ajo, tek e cila ai do të gjente oazin e lirisë, një lirishte shpirtërore, ku mund të këndonte këngët e poetit të madh me zërin e tij, në gjuhën e vet.
Dhe këngët e Orfeut të Lindjes kishin lindur në trajtën e një strofe katër vargjesh, të pagëzuar me emrin rubai ose rubajat, që për vlerat e tyre Noli do t’i quante nga “veprat poetike më të bukura të botës”. Rubairat, marrë në tërësinë e tyre, do të përbënin një mozaik mendimesh dhe emocionesh, situatash shpirtërore, hovesh dhe shfrimesh, të shprehura me një gjuhë lakonike dhe figurative. Ato do të qenë pentagram, ku poeti do t’i këndonte lirisë dhe dashurisë, gëzimit dhe dhimbjes, mallit dhe ëndrrës, po ku do të shpërthente dhe zemërimi dhe urrejtja, përbuzja dhe mallkimi. Në to do të gjallonte shpirti i njeriut, aq kompleks dhe enigmatik, herë herkulian e herë hedonist, herë epikurian e herë stoik, herë mistik, herë eklektik. E pra, shpirti njerëzor, nëpër situatat e jetës dhe poeti që ndron maskat dhe identifikohet me të gjithë, për të mos qenë asnjë. Është kjo, natyra e njeriut ngaherë në lëvizje.

Me sa duket, në këtë botë të poetit të madh aspironte dhe tentonte të hynte dhe të integrohej shpirtërisht Sejfulla Maleshova. Dhe kjo ndodhte realisht, po të marrim parasysh natyrën e tij thellësisht artistike, temperamentin vullkanik, shpirtin human e liridashës, po nga ana tjetër dhe pozitën shoqërore, diskriminimin e izolimin, jetën vetmitare prej murgu ose eremiti. Një afinitet i brendshëm me poetin e madh, me disa aspekte themelore, por jo i gjithi. Në radhë të parë përputhje dhe lidhje me hapësirat e lirisë, të mendimit e të veprimit, që e bëjnë të denoncojë skllavërinë e tiraninë, dhunën e padrejtësinë. Kjo ishte njëra faqe e universit khajamjan, që e përafronte shpirtin e poetit tonë me të, po nuk ishin kështu plotësisht raportet e tij me faqen tjetër, ku shpërthente vullkani i dashurisë dhe i gëzimeve të jetës. Në gjendjen ku ndodhej, i pllakosur nga hallet dhe vetmia, nuk kish vend për të qenë anakreontian, epikurian ose hedonist. Dashuria dhe gëzimet e botës tokësore nuk do të ndjeheshin në vlagën e tyre. Tani ai s’kishte as kushte, as moshë, as sensin e ndjeshmërisë që t’i këndonte zemra vrullshëm.

Por gjithsesi, të gjitha këto rrethana nuk do ta pengonin poetin tonë të hynte në botën khajamjane dhe të zgjidhte motivet e parapëlqyera duke i ndarë në tri grupime tematike nën titujt: “Për dashurinë”, “Për lirinë e mendimit”, “Kundër tiranisë dhe shfrytëzimit”. Në ciklin e parë përfshihen rubairat kushtuar dashurisë dhe verës, të cilat ndonëse në tërësinë e tyre janë tematika zotëruese e Khajamit, në shqipërimet e S. Maleshovës paraqiten minoritet. Nga 27 rubaira të përkthyera ato përbëjnë vetëm një të katërtën, por të mjaftueshme për të shijuar magjinë e motivit të preferuar të Khajamit. Dashuria dhe vera, të dhëna si një binom i pandarë, të krahasuara me pushtetin, e bëjnë poetin të ndihet “mbret përmbi mbret”. Dashuria, sipas tij, nuk blihet me para, as fitohet me pahir, vetëm bashkimi i dy zemrave në një e bën njeriun perëndi. I tillë ndihet poeti me të dashurën për qafe, ndryshe nga sulltani shpirtbosh, që në haremin e tij hidhet nga një zogë në tjetrën. Për poetin dashuria nuk njeh moshë dhe sado që nuk e ngroh më dielli i dimrit, zemra i ka mbetur e re. E megjithatë, ai thotë një të vërtetë universale, kur këndon se njeriu vetëm në pleqëri e kupton se koha e artë e tij është rinia. Në pleqëri veç në ëndërr mund të shohë dashurinë. Ai u gëzohet ëndrrave kur sheh miken në gjumë dhe dëshiron të mos zgjohet kurrë. Por mbi të gjitha është shëndeti, pa të cilin nuk ka vlerë as pushteti, as pasuria, as dituria!

Në botën e dashurisë e të gëzimeve të jetës mendimi i Khajamit lëviz i lirë, ngrihet mbi dogmat fetare dhe paragjykimet, përfton hapësira që nuk njohin kufi kohor e social. Ai është universal dhe i përjetshëm.

Khajami është i vërtetë dhe njohës i thellë sa i zemrës aq’ edhe i mendjes njerëzore. E pasqyrojnë këtë rubairat kushtuar lirisë së mendimit. Pyet poeti: a mund të futet filozofia e Platonit në kokën e një njeriu me një gisht ballë? Dëshmi e kësaj të vërtete janë ata klerikë që përtypin Kuranin si gomari dhe këndojnë litani e psalme lajkatare. Khajami stigmatizon e tallet dhe me ata myslimanë dogmatikë, që librat e shenjtë i marrin si tabu dhe i ngjajnë kalit që shkon vetëm pas një avazi. Ai s’pajtohet dhe me predikimet që i kërkojnë zemrës të mos këndojë, mendjes të mos mendojë e aq më tepër shpirti të mos ngjitet “në majat e lirisë”. Mendimi i poetit tingëllon si një sentencë e fuqishme dhe e pakundërshtueshme se burgu dhe vargonjtë në qafë dhe në duar s’janë asgjë përpara vargonjve të mendjes e të shpirtit.

Nga gjithë ky cikël del qartë qëndrimi intransigjent i Khajamit në mbrojtje të mendimit të lirë, duke iu kundërvënë prerazi dogmatikëve dhe predikimeve boshe, pushtetarëve si armiq të lirisë, mediokritetit dhe vulgaritetit njerëzor të kohës së tij dhe të gjitha kohërave.

Një peshë të madhe kanë rubairat kundër tiranisë dhe shfrytëzimit të njeriut. Në këtë cikël, më i pasuri nga tufa që ka shqipëruar Maleshova trajtohen me guxim, me bukuri dhe me mjeshtri një varg problemesh kyçe të shoqërisë si raportet e njeriut shpirtlirë me pushtetin, e pushtetit me paranë, e fatit të poetit e të mendimit të lirë nën tirani, të raporteve të popullit me dhunën e shtetit etj. Kështu, poeti shpall me kurajë se vlerat njerëzore si dituria dhe virtytet nuk fitohen me pushtet dhe kamje. Ai nuk i kursen shigjetat e tij kundër korrupsionit të pushtetarëve dhe hipokrizisë së tyre. Stigmatizon praktikën e ligjëruar se paraja sjell pushtet dhe pyet se si e duron populli këtë padrejtësi. Mendimi i tij shkon më tej, kur pohon se froni dhe paraja mbahen e fryhen me gjakun e djersën e shtetasve. Bile nuk trembet kur thotë se froni lind e ngrihet mbi krimin dhe krimi shkon vargan kur je në pushtet! Për poetin perandorët dhe të pasurit janë gjakpirës, mizorë dhe dinakë. Bile janë skllevër, më skllevër se bujqit. I vetmi njeri i lirë është poeti. Dhe janë këta skllevër, që si bandë filistinësh ngrihen kundër tij. Por ai nuk do t’ia dijë dhe i jep zemër vetes kur i drejtohet me fjalët: qëndro burrë mos u tund, mbyte helmin me verë dhe kur atdheu ta shpërblen me mallkime. Khajami e lartëson figurën e poetit, i bindur se është ai, që e dëgjon gjithë Irani, ndërsa Teherani zyrtar gulçon edhe kur përqark harbojnë skllevërit, fanatikët, demagogët dhe dhuna. Ai ka besim se Persia e munduar nuk e harron Khajamin dhe me këtë rast vizaton autoportretin e tij shpirtëror, kur shkruan se kurrë as ka dashur e as ka menduar për ar’ e lavdi, por për popullin, që t’i japë liri dhe dritë. Ndaj sado që e luftojnë dhe e shpërfillin, ai është optimist se Persia anekënd po shkundet dhe njerëzit po zgjohen nga gjumi. Liria po mugëllon!

Edhe katër rubairat apokrife trajtojnë pak a shumë motivet e tij të preferuara liridashëse. Nga ari dhe fuqia, nga ari dhe froni lind lakmia rreth së cilës vërtitet e çmendur njerëzia dhe për të njerëzit vrasin njëri-tjetrin. Por mbetet gjallë kënga e poetit, dhe ndonëse zjarrin e tij e kanos kallkani, ai nuk shuhet. Është zjarri i dufit që shfryn shpirti i lirë i njeriut.

Nga gjithë këto mendime dhe emocione që përftohen nga situata psikologjike e sociale aq të përngjashme, nuk është vështirë të heqësh paralele në mes fatit të Omar Khajamit dhe shqipëruesit tonë poet. Aludimet janë aq të qarta sa nuk lënë asnjë shteg dyshimi. Edhe pse kohët janë të ndryshme, disa të vërteta janë të përbashkëta. Të përbashkëta kanë mbetur forca dhe dhuna e pushtetit, ndalimi i mendimit dhe i fjalës së lirë, përndjekja e lirisë, por dhe shpresa se e drejta dhe liria tek e fundit një ditë do të triumfojnë.

Në shqipërimin e rubairave, Maleshova ka ndjekur traditën e Nolit, rrugën e përkthimit artistik dhe jo filologjik, të një shqipërimi pak a shumë të lirë. Duke qenë poet me ndjeshmëri të lartë artistike, me zotërim të admirueshëm të gjuhës shqipe, me përvojë të pasur krijuese, rubairat e tij janë rikrijime. Rikrijime, në kuptimin që përkthyesi nuk mbetet skllav i fjalës, nuk kthen fjalën, por transmeton e përcjell thelbin e mendimit dhe emocionet e origjinalit, tharmin e tij, gjendjen shpirtërore dhe atmosferën e krijuar nga poeti. Kjo do të thotë se sjell jo vetëm frymën, por dhe tiparet formale, veçoritë e formës së rubairave, lakonizmin dhe goditjen në shenjë, aq karakteristike për Khajamin, ku fjala ndihet ngaherë dhe mendimi i lirë. Kjo ka bërë që shumë prej tyre të tingëllojnë herë si sentenca, herë si epigrame. Shqipëruesi do t’i përmbahet besnikërisht poetikës dhe stilit, skemës klasike të rubairave, ku rimojnë vargjet 1, 2, 4. Ngjyrimeve të origjinalit i kanë shërbyer edhe përdorimi me vend i orientalizmave, përngjasimet dhe pikëtakimet e disa prej mentaliteteve dhe koncepteve të përbashkëta të botës shqiptare me ato të Lindjes.

S’ka dyshim se shqipërimi i kësaj tufe rubairash nga Sejfulla Maleshova vjen dhe e pasuron traditën e hedhur nga Fan Noli dhe Hafiz Ali Korça. Ato janë një ndihmesë me vlera të padiskutueshme, një dëshmi, jo vetëm e talentit të tij të njohur tanimë, por dhe e faktit emocionues se në realizimin e tyre të suksesshëm kanë luajtur rol pozita dhe gjendja e rëndë që përjetonte, ato situata shpirtërore që krijonte mungesa e lirisë dhe e drejtësisë.

Rubajatet e fundit1)
I. Për dashurinë

Një do flori dhe tjetri do pushtet,
Thesare jep e grada ky dovlet.
Sa kam një kupë verë e një sorkadhe,
I lumtur jam dhe mbret përmi çdo mbret.

Nuk blihet dashuria me flori,
Pse me pahir nuk paska dashuri.
Gjaku me gjak, ylli me yll kur piqet
Shkrihen dy veta më një perëndi.2)

Nëpër harem sulltani mjekërosh
Zogë më zogë hidhet si kokosh.
Vetëm njëzë Hajami mban përqafe,
Po shpirtin si sulltani s’e ka bosh.

U plaka, mikja ime, moj meshollë;
Gjunjët më lanë dhe m’u qep një kollë
E di që nuk të ngroh, jo, diell’ i dimrit,
Po ç’t’i bëj zemrës sime si mënjollë.

U plaka, shokë: humba pasurinë
U plaka, shokë: humba mbretërinë
Ku ka thesar e mbret në këtë botë
Si koha e artë, të ritë, për njerinë?

Pashë në ëndërr miken te një gurrë
Dhe mi lëndinë aty bëhem për burrë
Në gjumë: s’qenkam plakur! – unë thoshja
Kështu njeriu të mos zgjohet kurrë.

Të ishnja mbret, e falnja mbretërinë
Të ishnja kamës, e falnja pasurinë
Për një çikë shëndet. Po jam Hajami
Dhe s’kam se ç’fal, s’fal dot as diturinë.

II. Për lirinë e mendimit

Shiko atë bandill me një gisht ballë:
A futet do Platoni aty vallë?3)
Filozofia kërkon tru me çika,
Në kokën e të tillit bëhet dhallë.

Hafëz’ e myezinë plot pazari,
Përtypet me Kuranin dhe gomari.
Nga mëndja e tyre s’dalin shkrepëtima,
Po litari e psalme bajraktari.4)

Bien daullet, vërshëllen zurnaja,
Rokullisen hadithet5) si rrungaja -
Imami flet e tunden minaretë,
Dhe zhurmëmadhe ngrihet berihaja.

Librat e shënjta si tabu i kanë
Syleshët e verbuar myslimanë;
Dhe ecin drejt, si kali me veshoke,
Atje ku bie vetëm një kambanë.

I thonë zemrës : hesht e mos këndo!
I thonë mendjes : rri e mos mendo!
I thonë shpirtit që kërkon të ngjitet
Në majat e lirisë: mos guxo!

Sa keq në burg me hekura rrethuar,
Vargonj në qafë dhe vargonj në duar
Po si vargonjt’ e mëndjes e të shpirtit
Nuk paska robëri më të shëmtuar!

III. Kundër tiranisë dhe shfytëzimit

A blihet dituria me flori?
Virtytet a fitohen me fuqi?
At’here pse kush ka pushtet e kamje
I ditur quhet, i lartë si njeri?

Atë, që ar lakmon dhe pushtet,
Skëterra me katran të zjarrtë e pret -
Kështu përdita flasin ylemaja,5)
Po vetë s’ngopen kurrë me ryshfet.

Dhuna flori dhe ari pjell pushtet,
Mbreti saraf, sarafi bëhet mbret -
Me lot e gjak e djersë s’ngopen kurrë;
Po si duron e s’ndihet ky milet?

Ah, gjak kullojnë froni e pasuria,
Me gjak e djersë fryhet mbretëria;
Po shahun, që shkëlqen me salltanete,
Si perëndi e mbajnë tevabia.6)

Po bëre krim, krimi shkon vargan,
Kur krimin ta mbuloj me profka dua.
Me krime lint, me krime mbahet fron
Prandaj dhe gjaku derdhet si përrua.

Dhelpra dinake, gjakpirës e mizorë
Janë kudo rreshper’ e perandorë;
Po s’ka mizor se sa tirani rishmas,7)
Zhytur në gjak me fron e me kurorë.

Skllevër kudo: sarafë dhe vezirë -
Më skllevër se sa bujku në errësirë;
Dhe rrallë gjen në gjith’ Iranin tonë,
Përveç Omar Hajamit, njerëz të lirë.

Skllevër që dalin me flamur lirie,
Fanatikë me klithme histerie,
Demagogë – kudo. E papërmbajtur
Dhuna harbon, fryt i zi lakmie.

IV. 

Me banda filistinësh e sulmuan,
Me jargë zvarraniku e mbuluan,
Dhe, dorën duke ngritur, ylemaja,
Si apostat Hajamin e mallkuan.

I ndërsyer, çakallli fanatik,
Ta djegë do me zjarr si heretik.
Qëndro Hajam! Kupën bukuroshe
Zbraze dhe mbushe prapë me teftik.

Qëndro si burrë! Edhe pse atdheu
Të gjitha me mallkime t’i shpërbleu,
Ti mos u tunt! Me verë mbyte helmin,
Dhe tunde kupën sa të tundet dheu.

Nëpër gjumë e dëgjon Ispahani,
Shirazi me Gërmadhat8), Horosani
Me Nishapur – Sakiu9) i përgjumur
Marramënthi gulçon nga Teherani.

Jo, jo, Hajam! Persia e munduar
Kurrë Hajamin s’ka për ta harruar;
Pse ar, lavdi nuk deshi, po për popull
Dhe për liri e dritë ka punuar.

Jo, jo, Hajam! Ja po shkundet Persia
Ja ku shtriqen përgjumësh njerëzia;
Në Lindje e Perëndim, Veri e Jugë,
Kudo në botë, mugëllon liria.

——————-
1). Zbuluar më 1952 nga një orientalist sovietik në Taxhikistan.
2). Në kuptimin pagan të kësaj fjale.
3). Aluzion për ndonjë sufi neoplatonik.
4). Edhe këtu godit shumicën e sufinjve dhe syninjve, rryma teologjike të kohës.
5). Intelektualët e asaj kohe, që ishin dhe funksionarë të lartë.
6). Rrethi i mbretit, shtetasit.
7). Krahaso me “Prometheu i lidhur” të Eskilit: “Çdo mbret i ri në krye është i ashpër” (përkthim i Fan S. Nolit).
8). Gërmadhat e Persepolisit, qytetit të lashtë të Persisë.
9). Këtu personifikon shpirtin e popullit.
Shënimet janë të autorit. Edhe titujt e kapitujve janë të tijat.

Rubaitë e fundit 
(Apokrife)
III, strofa 3

Që kur harbuan Ari dhe Fuqia,
Harboi e pangopur dhe lakmia.
Nga duf’ i saj, rrëmbyer si në vorbull
Vërtitet e shkalluar njerëzia.

Për ar e fron vëllai të vëllanë
Si bish’ e vret, i biri helmon t’anë,
Dhe vaj të nxehtë i kullon në vesh
Burrit në gjumë e shoqja për jaranë.

IV, strofa 1 
Në grykë mbeti këng’ e pakënduar*)
Kallkani e ftohu zjarrin e pashuar;
Guxim e shpresë i flaku tej një vrundull,
Që nxin horizontin e qëruar.

Po jeta – oqean rrjeth pa pushuar
Dhe këng’ e tillë s’mbetet pa kënduar;
Dufin e tij me zjarr e shfryn njeriu,
Dhe zjarr i tillë kurrë s’ka të shuar.

——————-
*). Në fyt na mbeti këng’ e pakënduar (variant tjetër i përkthyesit).

Botuar në revistën kulturore-shkencore “Perla”, Tiranë, 2009, Nr. 1.

/Orientalizmi Shqiptar/

Poeti Mesih Prishtina

26/03/2013 Lini një koment

Prof. Dr. Irfan MORINA

 

POETI MESIH PRISHTINA

Dr. Irfan Morina

Dr. Irfan Morina

Nuk është i vogël numri i poetëve tanë të cilët linden, rininë e tyre e kaluan në Rumeli, por për të  ndjekur shkollimin shkuan në Stamboll dhe atje u dalluan në  lëmin e letërsisë. Njëri prej tyre është edhe poeti i njohur i shekullit XV, Prishtineli Mesihi (Mesihi i Prishtinës). Në  disa burime thuhet se është quajtur Isa1. Për këtë edhe kishte përdorur pseudonimin Mesihi. Në të gjitha tezkiret është regjistruar se Mesihi ishte nga Prishtina. Poeti qysh si ri është ndarë nga vendlindja dhe kishte shkuar ne Stamboll për t’i vazhduar studimet5. Derisa ishte i ri u dha pas kaligrafisë dhe për një kohë të shkurtër hyri në mesin e kaligrafëve më të njohur të asaj kohe. Një kohë e kaloi në ushtri. Nuk ka ndonjë të dhënë të saktë për kryerjen e shkollimit të tij. Është e mundur që shkollimi i Mesihit të ketë qenë për një kohë të shkurtër, por nuk ka dyshim në faktin se poeti kishte arritur arsimim të përsosour. Nga vepra e tijë shihet qartë se ai kishte njohuri nga gjuha arabe, e sidomos nga ajo persiane, ashtu që kishte arritur të shkruaj punime letrare në këto dy gjuhë. Një kohë të shkurtër, në vitet e rinisë. Mesihi ishte edhe sipahi2. Suksesi në kaligrafi dhe dashuria e tij në këtë art, poetit i ndihmoi të fitoj popullaritet dhe u bë i afërt tek Ali pasha, i cili u bë mbrojtësi i vetëmi i tij, dhe Mesihin e emroi sekretar (qatip) të divanit. Gjithashtu Ashik Çelebiu shton se Mesihi ishte shoqëruar me Ali Pashën. Por, për fat të keq poeti ishte i pakujdesshmëm dhe i dhanë pas epsheve dhe ia kishte ëndja alkoolin, gratë dhe zbavitjen. Edhe pse Pashait këto gjëra nuk i pëlqenin fare, ai nga respekti që kishte për të bëhej sikur nuk i shihte këto gjëra. Thuhet se kur pashës i duhej të shkruante diçka, poetin nuk e gjente në krye të detyrës dhe thonte: “Gjejeni djalin e këtij qyteti?” Portirët atë e gjenin në Tahtakale3 ose në kabare duke u zbavitur me femera. Një ditë Mesihi për t’i shikuar bukuroshet e krishtera bashkë më Shemin4 kishin shkuare në një kishë në Gallatë. Njëri nga poetët elegantë të asaj kohe i cili kishte këta dy në atë vend, në një katren, thotë:

“Mesihi kishte shkuar në kishë në Gallatë

bile me atë kishte qenë edhe Shemi,

ata që dëgjuan, mohuan duke thënë,

Mesihi kishte ndezë një qiri në  kishë

Mesihi kishte kontakte edhe me poet të tjerë të  asajë kohe, dhe kështu mes tij dhe Zatit kishte ndodhur një  zënkë. Po në atë kohë vdiq edhe Hadim Ali Pasha në betejë kundër kryengritjes “Shah Kullu” në  vitin 1511 m. Kështu që Homeri, Hadim Ali Pashën e përshkruan si njeri të dobët-të pafuqishëm fizikisht, por besnik e dashamir i shkencës (diturisë), për të cilin ishin thurrur shumë poezi në mesin e të cilave bënë pjesë  edhe elegjia e Mesihit5. Rasti i vdekjës së H. A. Pashës ishte një pikë kthimi dhe një grusht i rëndë që e detyroi poetin të jetojë në të varfëri.

Hadim Ali Pasha dhe Mesih Prishtina

Hadim Ali Pasha ishte sadriazam (kryeministër) i sulltan Bajazidit II, dhe i takonte një familjeje aristokrate në Babussade. Me marrjen e sundimit të sulltan Bajazidit, Ali Pasha u emërua kryetar i sanxhakbejlerëve (guvernator) të Karamanit. Duke qenë  kryetarë i sanxhakbejlerëve të Rumëlisë, në vit 1485 me dëshirë për të pushtuar Akermanin e Vojvodës Bogdane ndërmerr një ekpseditë në në Eflak. Ekspeditë të cilën historianët e  kohës e përshkrujnë  si një udhëtim ushtarak të shkëlqyeshëm. Ali Pasha në  vitin 1486 u emërua vezir. Në këtë periudhë në  pranverën e vitit 1487, në betejat në mes egjiptianëve dhe torosve, ushtria osmane pësoi disfatë, dhe Ali Pasha bashkë  më ushtrinë nga Rumelia iu bashkua Daut Pashës. Gjithashtu bëri renovimin e kullave të Adanes së Tursusit dhe i siguroi ato. Kullën e Pajasit dhe Sisit i mori nën komandën e vet. Në  këtë kohë, në mesin e ushtarëve u paraqit një sëmundje dhe u muarr një vendim që disa oficerë të ktheheshin prapa, por Hadim Ali Pasha ishte kundër këtij vendimi dhe u detyrua të përleshet me ushtrinë egjiptiane. Me plaçkitjen e mallrave dhe ushqimit nga ana e egjiptianëve dhe posaçërisht sëmundja për shkak të ndërrimit të klimës së ushtarëve u detyrua të përleshej me ushtrinë egjiptiane. Plaçkitja e mallrave dhe e ushqimit nga ana e çetave egjiptiane, nga sëmundja që i kishte kapluar ushtarët e Rumelisë për shkak të  ndërrimit të klimës dhe lodhja e madhe, u bënë të  padurueshme. Afër lëndinës së drunjve plasi një  luftë e ashpër më pjesën më të madhe të  ushtrisë. Kjo përfundoi me ikjen e egjiptianëve dhe Ali pasha nuk pati fuqi t’i ndjekë, prandaj me gjithë ushtrinë e vetë u tërhoq në Karaman.

Ali pasha ngadhnjeu edhe ndaj Shehzade Selim Çorlu, i cili ishte ngritur të marrë sundimin nga i ati i tij. Pastaj në Anadoll me largimin  nga detyra e të birit Çapkën Karabijikit, i ashtuquajturi “Shah Kullu”, Shehzade Ahmeti bashkë me Ali Pashën duke u kthyer nga Amasya në vendin e quajtur Kizilkaja iu bashkua sadrazamit. Ali Pasha komandën e ushtrisë e la në  duar të Shehzadës dhe me një ushtri prej dy mijë vetave u drejtua kah “Shah Kullu”. Përleshja ndodhi në Gokçaj në mes të Sivasit dhe Kajserit. Edhe pse Sadriazami i sulmoi furishëm çapkënët, këta iu kthyen me shpata dhe i mbytën ata.

Pas vdekjes së Hadim Ali Pashës

Me betejën në “Shah Kullu” në vitin 1551, në rrjedhat jetësore të Prishtinali Mesihit u paraqitën shumë ndryshime. Pas kësaj ngjarjeje tragjike, Mesihi filloi të qojë një jetë boemi e në varfëri. I mbyllur në vete për t’i shprehur brengat e mbrendshme, shkroi një elegji shumë të bukur. Në një varg ai thotë:

“Nuk dij ta përshkruaj

këtë ngjarje të madhe

derisa bota iu kishte nënshtruar atij

atë,  Ali pashën e mori Erdebili”

Poeti në këtë elegji jo vetëm që vajton Ali Pashën, por edhe me të gjitha hollësit e përshkruan betejën Shah Kullu. Siç vërehët edhe në poezi, poeti zhurmën e pjestarit të grupit muzikor brenda ushtrisë dhe daullën e gërnetën i krahason me murmurimën dhe vetëtimën, kurse kokat e prera dhe të  coptuara me kullojsen (filterin), kazanin e luftës e krahason me detin  Hun .Duke na përshkrua të gjitha këto në një vend të elegjisë shprehet  kështu:

Hë ku mbeti Sadri Azami (Ali Pasha)

Ku mbeti grupi i daullave, tufa e kuajve

Mesihi, Hadim Ali Pashës ia kushton elegjinë më të  bukur e më të prekshme dhe më në fund të  kësaj poezie  ka nevojë për një mecen të ri, kështu që elegjinë e tij duke ia paraqitur Junus Pashës, e përfondon me këtë dy vargësh:

”Edhe nëse njeriu i mbyllë sytë në këtë dynja

Junus Pasha, ti rrofsh deri në Kiamet”

Mesihi e pa se nuk ka përfitim nga Junus Pasha dhe u drejtua te Nishanxhi Taxh Zade Xhefe Çelebiu. Shumicën e kasideve më të mira ia kushtoi atij. Meqë Mesihin nuk e kënaqën të ardhurat e Mecenit të tij, u detyrua që të punojë në  një pemtari në Bosnjë dhe me disa akçe që fitonte në vit, jetonte. Derisa jetoi në Bosnjë, shkroi disa poezi në të cilat reflektoheshin veçoritë tradicionale të popullatës, mënyra e jetesës, veshjet e pastërta dhe bukuritë  e Bosnjës. Ai shprehet:

“Eja sonte të bëjmë sefa në Saraj

kush e din nesër, kujt do ti buzëqesh fati për të pirë

I thash:Pse e gjuajte zogun e shpirti e zemrës

Më tha: këtu është Bosnjë  ndonjëherë frikacaku bëhët trim”

Mesihi, ndër të tjera, i shkroi poezi edhe sulltan Javuz Selimit. Meqë sulltan Selimi në  atë kohe kishte qenë  shumë i zënë, nuk ishte marr me poetin. Mesihi i dëshpruar në varfëri, kaloi në botën tjetër ditën e premte në  mbrëmje më 30 qereshor 1512. Poeti në një poezi dy vargëshe porosit që kur të vdese ky të mos brengoset kush dhe askush të mos vishet në të zeza:

“Këshillë, në qoftëse vdes Mesihi,të mos  veshet kush në të zeza

fytyrat e të dy botave qëndrojnë  të bardha se qefin”.

Koha kur jetoi poeti

Është e pamundur të caktohet saktësisht se ku jetoi Mesihi. Nuk dihet as sa vjeçe ishte kur u largua nga Prishtina, por sipas gojëdhënave, rinin e kishte kaluar në Prishtinë. Jeta e tij ne Stanbol i përketë viteve të sulltan Bajazidit II. Po në këtë qytet kishte  kaluar edhe tre muaj të sundimit të sulltan Javuz Selimit. Në poezitë e Mesihit nuk përshkruhen ngjarje historike të saj periudhe. Poezitë e tij nuk përmbajnë elemente historike e as ekspedita ushtarake, lindje e vdekje. Përshkruan vetëm betejën e kryengritësit Karamanoglu Kasim Beut me Hadim Ali Pashën, në të cilën betejë Ali pasha bjerë dëshmor.

Vlerësohet se elegjia përmban një vlerë të madhe artistike. Thuhet se kjo elegji është poezia më e shkëlqyeshme e tij6.

Krijimtaria e Mesih Prishtinës

Mesihi është një poet original në radhet e poetëve të poezisë së divanit. Fantazia, origjinaliteti i zbulimeve dhe thellësia e mendimeve ia mundësuan poetit që të  krijojë një stilt ë veçantë, stil që mund të kuptohet vetëm nga njerëzit e shkolluar. Për këtë  fakt, Ashik Pasha kur fletë për Mesihin, thotë se Isai (Mesihi) është ai që duke i fryrë poezisë i jep shpirt asaj. Kurse Ahmed Pasha thotë se Mesihi ëhstë  themelues i “folesë së poezisë së Rumelisë  dhe shtylla e parë e kësaj fështë Nexhati, pastaj Mesihi. Gjithashtu Ahmed Pasha thekson se Mesihi është liriku dhe poeti nga më të veçuarit. Ai është i treti me radhë, pas Nexhatiut dhe para Bakiut.

Poeti ka tri vepra kryesore:

a. Divani

b. Shehrengiz

c. Gul-i sadberk

Divani i tij përmban 1 munaxhat (lutje), 21 kaside (ilahi), 1 mersije (elegji), 1 shehrengiz, 290 gazele (lirika), 13 kita’ (pjesë), 5 matlla dhe 3 mufrede, gjithësej përmban rreth 1.800 dyvargjëshe (bejte)

Shehrengizi; është një zhanër letrar të cilin për herë të parë e ka shkruar Mesihi. Shkencëtarët e huaj dhe sidomos Gibb i kushtojnë një rëndësi të veçantë shehrengizit. Origjinaliteti i kësaj vepre është pika e cila i kishte e tërhequr vëmëndjen Gibbit. Këtë zhanër të cilin e nisi dhe e kultivoi Mesihi, nuk kishte mostër as në letërsinë persiane. Kjo vepër e poetit është një gërshëtim i humorit artistik; një përshkrim i jetës shoqërore dhe bashkë me atë një parafytyrim i të dashurës, ashtu si në letërsinë klasike. Edhe pse nuk ka ndonjë risi nga ana e formës dhe metrit, tema e kësaj vepre është krejtësishtë e re. Përbëhët nga tri pjesë:

a. Hyrja

b. Përmbajtja

b. Përfundimi

Hyrja ndahet në pese pjesëza. Në dy pjesët e para poeti kërkon mëshirë prej Zotit për t’ia falur mëkatet. Kurse në fund të pjesës së dytë nga Zoti dëshiron që shehrengizin ta bëjë të njohur në qytet:

”O Zot mëshiroje fjalën time

Jipi popullaritet këtij shrengizi në këtë  qytet

Me këtë dyvargësh kuptohet se poeti këtë poemë  e quan “shehrengiz” dhe me thënien “shehr icre”sigurisht ka për qëllim qytetin e Edrenes ku është shkruar kjo poemë. Në pjesën e tretë një natë dhe në pjesë  ne katër fillon ta lavdrojë qytetin. Më pastaj kalon në  esencën e temës ku përshkruan djemtë të cilët lahen në lumin Tunxha.

Katër pjesët e para të shehrengizit nuk kishin lidhje me përmbatjen e poemës. Zakonisht fillimet e poezive të tij janë përkujtime. Në shehrengiz përmenden 46 emra të djemve.

Secili prej tyre i kushtoi nga dy vargje. Dy të rinjë  i ka dalluar dhe njërit prej tyre i kishte kushtuar tre e tjetrit katër vargje. Në vargjet e përmendura nuk janë portretet e sakta të personave. Për karakteristikat e tyre disa herë mjaftojnë  vetëm nga dy fjalë. Thuaj se e gjithë poema përbëhet nga një  aludim humoristik me emrat, profesionet dhe me punët tregtare të  baballarëve të të rinjve.

Shumica e të rinjëve i takon shtresës së ulët të  atij vendi. Nga stili i veprës, shihet qartë se është  një vepër krejtësishtë e re. Mesihi në krijimtarinë  e tij plotësisht ishte nën ndikimin e letersisë klasike persiane. Shehrengiz ishte shkruar me një shprehje të thjeshtë, janë  përdorur fjalë turke nga thesari popullor.

Gul Sadberk (Trëndafili me njëqind gjethe) është vepra tjetër e Mesihit, e shkruar në prozë. Aty ka rreth 100 letra, që ishin shkruar për shkaqe të ndryshme. Është përdorur një gjuhë e thjeshtë dhe e pastër.  Përmban veçori artistike e elemente nga proza klasike turke.

Në divanin e tij shembulli karakteristikë e krijimtarisë  së tij është poezia e quajtur “Baharije”. Këtë ode ia kishte kushtuar Xhafer Çelebiut. Kjo poezi tek ne reflekton ndjenjat pesonale dhe ideologjinë e Mesihut. Zatën poeti para se gjithash dëshirën më të madhe e kishte të shëtiste jashtë sarajit nëpër kopshte, të kalojë kohën nëpër kabare dhe të takohet me femra. Më poshtë do të shohim poezin “Baharije” me të gjitha karakteristikat e saj. Më 1774, orientalisti anglez, Sir Viliams Johns, botoi veprën “Antologjia e poezis Anadollijane”, ku ai shprehet se në lëtersinë turke vetëm Mesihi është ai që kishte thurrur poezi për pranverën. Në këtë antologji V. Johnsi prezantoi poezinë “Baharije” në origjinal dhe me përkthim në gjuhën latine. Më vonë poezia ishte pëkrkthyer në gjuhën italiane, frënge, ruse, gjermane, angleze dhe serbokroate. Përkthimi më i sukseshëm i kësaj poezie u bë në Beograd nga themeluesi i degës së orientalistikës prof. dr, Fehim Bajraktaroviq. Me të drejtë Ismail Ereni thotë se Bajrakatreviqi gjatë përkthimit të kësaj poezie kishte pasur kujdes të madhë për të mos iu shmangur origjinalitetit dhe i kishte kushtuar rëndësi të madhe ruajtjes së metrit dhe rimes. Edhe prof. H. Kaleshi thekson se kjo poezi mund të përkthehet edhe më mirë në gjuhën shqipe.

Mesihi në pjësën e dytë të shekullit XV bënte pjesë ne mesin e artistëve të dalluar, siç ishin Ahmed Pasha dhe Nexhatiu. Edhe pse kishte shumë vepra të  shkruara ai vetëm me divanin e shehrengazinin arriti të popullarizohet, por u popullarizua sa e meritonte. Në krijimtarin e Mesihit vërehen edhe provincializimat e Ballakanit si një poet i lindur e rritur në Prishtinë, siç ishte Mesihi. Në një poezi të tij hasim edhe fjalën serbe “shumar“- pyllëtar. Krahasuar me bashkëkohësit e tij, gjuha e Mesihit ishte e thjeshtë dhe e pastër.

Burimi: http://www.studimeorientale.com/portal/2012/07/19/poeti-mesih-prishtina/

Titulatura në letërsinë e bejtexhinjve: Rasti i Nezim Beratit

13/03/2013 Lini një koment

TITULATURA NË LETËRSINË E BEJTEXHINJVE: RASTI I NEZIM BERATIT

Divani shqip

Divani shqip

Në divanin shqip të Nezim Beratit një ndër elementet që të bie në sy është titulatura e përdorur për sundimtarët e kohës së tij, veçanërisht për pjesëtaret e familjes Velabishti, të cilët ishin në krye të sanxhakut të Vlorës me qendër Beratin. Kjo titulaturë është e ndryshme nga titulatura që këto sundimtarë përdorin për veten e tyre, dhe nga kjo ndryshueshmëri lind edhe interesi për studimin e saj.

Titulatura sikurse dihet është një titull honorifik i përdorur për një sundimtar ose për një personalitet të caktuar. Me këtë titull sundimtari kërkon të transmetojë në mënyrë të drejtpërdrejtë tek të tjerët pushtetin që ai gëzon si dhe pozicionin që ka në marrëdhënie si me njerëzit ashtu edhe me mjedisin dhe botën në përgjithësi.1 Po kaq e rëndësishme është edhe mënyra se si të tjerët i drejtohen atij, dhe kjo mënyrë adresimi ka të bëjë jo më me pushtetin që gëzon sundimtari, por me marrëdhëniet që individi ka me të. Kështu që ky adresim jo gjithmonë domosdoshmërish është i njëjtë me atë që sundimtari përdor për veten e tij.

Në letërsi është e kuptueshme që kemi të bëjmë më shumë me mënyrën se si shkrimtarët dhe veçanërisht poetët i drejtohen sundimtarëve. Kjo është një marrëdhënie asimetrike, prandaj dhe titulatura nuk pritet që të jetë e rigoroze dhe të respektojë rregullat protokollare. Në letërsinë e divaneve këtë dimension e gjejmë të shprehur më qartë se në çdo lloj letërsie tjetër. Kjo ndodh për faktin se jo vetëm letërsia e divaneve është një letërsi elitare oborri (ose saraji po të përdorim termin osman), por edhe sepse ajo është krijuar në një sistem autokratik patrimonial. Në një sistem të tillë autokratik statusi, nderi social dhe shkalla hierarkike përcaktohej nga sundimtari. Përkrahja që jepte ai ishte e domosdoshme për poetin, sepse vetëm në sajë të kësaj përkrahjeje ai mund të siguronte jetesën, zhvillimin e artit në kushte normale, madje ajo ndikonte drejtpërdrejtë në futjen e artistit në shtresën elitare të shoqërisë. Kjo kulturë patronazhi, përcaktuese për zhvillimin e jetës kulturore e sociale në Perandorinë Osmane i kishte rrënjët në traditat e Iranit mesjetar dhe të shteteve autokratike të Azisë qendrore.2

Në këtë kuadër poeti në Divanin e tij ishte i detyruar që krahas poezive panegjerike kushtuar perëndisë dhe profetit të shkruante dhe kaside lavdërimore për sundimtarët e kohës ose për klerikët e lartë prej të cilëve priste favore të ndryshme. Madje edhe emërtimi kaside i këtyre poezive dëshmon qartë misionin që ato përmbushnin. Pasi siç dihet fjala kaside e cila e ka origjinën nga fjala kast ”qëllim, synim” do të thotë t’i drejtohesh dikujt me një qëllim të caktuar. Me fjalë të tjera kaside do të thotë të shkruash poezi sipas një sistemi të caktuar metrik e përmbajtësor për t’i thurur lavde e himne një individi të rëndësishëm.

Në këtë kuadër merr kuptim edhe titulatura e përdorur në letërsinë shqipe të Divaneve, dhe veçanërisht në Divanin shqip të Nezim Beratit. Jam ndalur në këtë Divan sepse është divani më i plotë i shkruar në gjuhën shqipe, por edhe sepse Nezimi është i pari që mendohet se ka filluar traditën shqip të divanit dhe ka pasur ndikim edhe mbi autorët e tjerë.

Nezimi në Divanin shqip, që e njohim në sajë të kopjeve që na kanë mbërritur deri më sot, ka shkruar 6 poezi për sundimtarët lokalë të sanxhakut të Vlorës, me qendër Beratin, dhe të gjashta këto poezi i ka për pjesëtarët e familjes Velabishti, e cila sikurse dihet në shekullin XVIII ka qenë dinastia lokale e cila ka sunduar qytetin e Beratit.

Konkretisht Nezimi ka shkruar poezi për Mahmud Pashë Velabishtin, për dy djemtë e tij, respektivisht Ismail Pashën dhe Bajram Pashën. Në divanin e tij shqip, Nezim Berati i është drejtuar Mahmud Pashë Velabishtit duke përdorur titujt devletlü e cila në shqip përkthehet i gjithëpushtetshëm si dhe veliyy-ün-niam ”bamirësit”. Si pjesë të titulaturës ai përfshin urimin/lutje dame ikbaluhu “fati dhe suksesi qoftë me të”, dhe përcaktuesit yeganei devran akil-ül-zaman miri celil-üş-şan hazretleri të cilëtliteralisht përkthehen “shkëlqesisë së tij, i pashoq në botë, mendje e kohës, komandant famëmadh”.

Kurse për djemtë e Mahmud Pashës, respektivisht Ismail Pashën dhe Bajram Pashën, ai përdor titulaturën devletlü inayetlü (gjithëpushtetshmin dhe bujarin) dhe lutjet për të parin etal-Allahu ömrehu (Zoti i zgjastë jetën), dhe për të dytin dame devletuhu (i përjetshëm qoftë pushteti i tij). Ndërkohë që për të dy jep përcaktimin Mahmud Pashazade do me thënë të bijtë e Mahmud Pashës.

Devletlü është një titulaturë zyrtare e cila në Perandorinë Osmane përdorej për vezirët, komandantët ushtarakë, krerët e dijetarëve islamë, administratorët e vendeve të shenjta myslimane (Mekë dhe Medinë) si dhe për ofiqarët e lartë të sarajit perandorak.3 Kurse veliyy-ün-niam është një titulaturë e përdorur për krerët e dijetarëve islamë dhe lidhet me natyrën humane të tyre, mirësinë dhe bamirësinë që u falin njerëzve.4 Duhet vënë në dukje se Mahmud Pasha, së bashku me të bijtë kanë pasur titullin vezir, të cilin sulltani në shekullin XVII dhe sidomos në shekullin XVIII ia ka akorduar edhe autoriteteve të larta lokale, për të vënë në dukje peshën që ato kishin në sytë e Stambollit. Kështu që ky titull honorifik mund të justifikojë edhe përdorimin e titulaturës formale, të përshtatshme për postin e vezirit.

Kurse cilësimi inayetlu ”bujar, bamirës”, që e gjejmë si pjesë të titulaturës së përdorur për Ismail Pashë dhe Bajram Pashë Velabishtin nuk haset në titulaturën zyrtare të kohës. Kështu që sipas të gjitha gjasave është një shtesë që poeti ka bërë në kërkim dhe pritje të bujarisë dhe bamirësisë së sundimtarit. Kjo pritje bamirësie te Mahmud Pasha është vënë në dukje me përdorimin e titulaturës formale veliyy-yn-niam ”bamirësi”, titull që i adresohet klerikëve të lartë.

Nga ana tjetër, pjesën e lutjes në titulaturat e gjata, në poezinë e parë drejtuar Mahmud Pashës, poeti e ka zëvendësuar me një sërë përcaktimesh që kanë të bëjnë me individualitetin e këtij sundimtari; Nezimi e shquan si një komandant të madh, dijetar të shquar dhe një personalitet të rrallë të kohës së tij. Këto cilësime që i gjejmë të adresuara vetëm ndaj këtij sundimtari lidhen me impresionin dhe impaktin që ka pasur te Nezimi ky personalitet të cilin poeti e ka hasur në rininë e tij.

Edhe në titulaturën adresuar Ismail Pashë dhe Bajram Pashë Velabishtit vihen re disa ndryshime të vogla që hedhin dritë edhe mbi natyrën e marrëdhënieve dhe të konsideratave të poetit për këto dy personalitete. Pjesa e lutjes që ai përdor për të dy këta sundimtarë nuk gjendet në trajtat e përdorura tradicionalisht dhe zyrtarisht.Të parit, do me thënë Ismail Pashës, i uron jetë të gjatë kurse për Bajram Pashën urimi është për vazhdimësinë dhe përjetësinë e pushtetit të tijSikurse ka vënë në dukje Osman Myderrizi, Nezimi kishte një konsideratë të veçantë për Bajram Pashën dhe e respektonte atë në një mënyrë të sinqertë. Ky pasha, sipas Myderrizit, është kujdesur dhe ka ndihmuar Nezimin në mënyrë të posaçme.

Kështu siç vihet re Nezimi nuk ka qenë korrekt në përdorimin e titulaturës. Në të gjithë rastet ai ka përdorur një titulaturë e cila lartëson pozitën politike e sociale të sundimtarit, dhe i ka vënë theksin faktit që sundimtari është bujar dhe bamirës. Kjo pritje ka ndikuar edhe në adresimin e përdorur dhe në zgjedhjen e titulaturave të cilat më shumë se realitete historike janë elozhe që poeti i drejton sundimtarëve.

Diferencat në titulaturë shprehin dhe natyrën e raporteve që poeti ka me këto sundimtarë të cilët kanë sunduar në periudha të ndryshme të jetës së tij.

Ky shkrim është botuar në revistën shkencore-kulturore “PERLA”, 2009, Nr. 1.

25 vjet pas përkthimit të parë të plotë të Kur’anit në gjuhën shqipe

15/02/2013 Lini një koment

Liridon KADRIU

 

25 VJET PAS PËRKTHIMIT TË PARË TË PLOTË TË KUR’ANIT NË GJUHËN SHQIPE*

Liridon Kadriu

Liridon Kadriu

Përkufizimi i Kur’anit dhe fillet e përkthimit të tij në botë

Kur’ani është libër i shenjtë i muslimanëve i cili i zbriti pejgamberit Muhamed duke filluar nga viti 610 gregorian dhe zbritja e tij zgjati 23 vjet. Kur’ani përmban 114 sure që përfshijnë gjithsej 6666 ajete. Fillimi i Kur’anit nis me suren El-Fatiha dhe përfundon me suren En-Nas. Kur’ani është burimi kryesor i fesë islame dhe i dedikohet mbarë njerëzimit. Gjuha e Kur’anit është gjuhë e pastër arabe dhe sipas shumë orientalistëve objektivë, gjuha e Kur’anit është gjuhë e stilit të lartë, e qartë dhe e kuptueshme. Gjuha e Kur’anit shquhet për nga stili i saj, struktura dhe saktësia e shprehjes. Sipas shumë orientalistëve objektivë, Kur’ani i tejkalon aftësitë njerëzore dhe është i paimitueshëm.

Orientalisti i famshëm dhe autori i fjalorëve arabisht-anglisht dhe anasjelltas Dr. Sity Joungest për Kur’anin thotë se është libri më i dobishëm që ka rënë në duart e njerëzve, ndërsa orientalisti i famshëm Jorachhim Daralph thotë se Kur’ani është mbi të gjithë librat.

Karakteristikë e Kur’anit është se ai nuk përmban vetëm çështje fetare por në brendinë e tij përmban edhe shumë ajete që flasin për shumë çështje të tjera, si p.sh: 70 ajete që flasin për të drejtën familjare, 70 ajete për të drejtën civile, 30 ajete për të drejtën penale, 13 ajete për gjygjësinë dhe procedurën gjygjësore, 10 ajete për të drejtën kushtetuese, 25 ajete për marrëdhëniet ndërkombëtare, 10 ajete për ekonominë dhe financat, shumë ajete për aspektet shkencore dhe shumë ajete të tjera që flasin për shumë fusha të tjera të jetës.

Përkthimi i Kur’anit në botë fillon me Selman Farsiun me origjinë persiane, njërin prej shokëve më të afërt të Muhamedit, i cili me lejen e Muhamedit pati përkthyer suren El-Fatiha në gjuhën perse.

Sipas të dhënave të deritashme, përkthimi i parë i Kur’anit në Europë është bërë në gjuhën latine në shekullin XII në vitin 1143 përgatitur nga monarku, Robert Ketenenzis me iniciativën e Petreus Venerablis – abatit të Klunit, me urdhërin e të cilit ishte formuar një komision i posaçëm për përkthimin e veprave nga gjuha arabe në gjuhën latine. Më vonë Kur’ani është përkthyer edhe në gjuhët e tjera të Europës.

Më 1547 Kur’anin e përktheu humanisti italian Andrea Arrivabeni, ndërsa më pas edhe në gjermanisht (1623) dhe në hollandisht (1641). Studiuesi francez Sieur Du Ryer, e përktheu Kur’anin në gjuhën frënge më 1647 në Paris. Ndërsa më 1691 në Romë kemi edhe një përkthim në gjuhën latine, përcjellë me shumë shënime, të titulluar “Prodomus ad refutationem Alcorani”, që e përgatiti Ludovico Marracci. Ky përkthim ishte bërë drejtpërdrejtë me kërkesën e Papës Inoçenti XI.

Më 1734 Georg Sale përktheu Kur’anin në gjuhën angleze. Këtij përkthimi i paraprin një studim mjaft objektiv si për popullin, ashtu edhe për kulturën arabe, por mbi të gjitha ai kishte një qasje konstruktive ndaj islamit si fe. Si përkthimi, ashtu edhe studimi hasën në mirëkuptim të plotë në opinionin europian; këtë e dëshmon e dhëna se ky përkthim shërbeu si bazë për përkthimet e mëvonshme në gjuhët e tjera, si në gjermanisht (1746), frëngjisht (1770). Vetëm në Amerikë në periudhën 1833-1880 pati pesë botime. Këtë përkthim e kishte marrë për bazë edhe më 1840 Ulmani i cili e përktheu Kur’anin në gjermanisht. Më 1949/50 në Paris, Kur’anin e përktheu në gjuhën frënge orientalisti i njohur frëng, Bllachéret, i cili konsiderohet një ndër përkthimet më serioze të realizuara në Europë nga orientalistët europianë.

Kur’ani më vonë përkthehet pothuajse në të gjitha gjuhët e botës dhe përkthimi më i mirë që është bërë gjer më tani konsiderohet përkthimi në gjuhën angleze. Deri më tani në gjuhën angleze janë bërë më së shumti përkthime të Kur’anit. Kur’ani krahas Biblës vazhdon të jetë libri më i shitur në botë dhe njëkohësisht më i përkthyeri.

Historia e përkthimit të disa pjesëve të Kur’anit në gjuhën shqipe

Duhet theksuar se përfolje të disa ajeteve të Kur’anit janë bërë nga intelektuali dhe poeti i njohur shqiptar Naim bej Frashëri në librin e tij, me titull ‘Thelb’ i Kur’anit’, që është botuar në veprën e tij ‘Mësime’ në vitin 1894, në Bukuresht. Mahmud Hysa, në veprën Alamiada Shqiptare II, Shkup 2000, f. 39-79 shkruan: “Për fat të keq, botimet e mëpasshme të veprave të Naimit në Prishtinë, Shkup e Tiranë në vazhdimësi e kanë fshirë këtë pjesë nga pjesa integrale e veprave të Naim Frashërit, duke falsifikuar kështu veprën e Naimit por edhe historinë islame shqiptare dhe historinë e kulturës përgjithësisht”.

Përkthyes i disa pjesëve të Kur’anit në gjuhën shqipe më 1921 është edhe Ilo Mitko Qafëzezi i cili merr për bazë përkthimin e Kur’anit në gjuhën angleze të autorit Georg Sale.

Më vonë bëhen përkthime të pjesshme të Kur’anit Famëlartë nga Hafiz Ali Korça, nga patrioti i madh i cili i bekoi shkronjat shqipe (latine) përpara popullit duke thënë një lutje. Ca ditë më vonë, një tjetër mbledhje e madhe u bë në Gjirokastër, e kryesuar nga parësia dhe paria muslimane, e cila i shpalli botërisht se abeceja latine nuk i sillte asnjë dëm fesë. Në këtë fushë kulturore me punën e tij të palodhshme shquhet edhe Hafiz Ibrahim Dalliu, si me përkthimin e disa pjesëve të Kur’anit në gjuhën shqipe, po ashtu edhe me komentin,  të cilin e ka titulluar Ajka e Kuptimevet të Kur’ani Qerimit. Në kopertinën e tefsirit Ajka e Kuptimevet të Kur’ani Qerimit shkruan se ky botim “u lexue, u shqyrtue e u pëlqye prej Këshillit të Naltë të Sheriatit”. Me këtë dëshmohet rëndësia e veprës, të cilën e merr përsipër qendra më e lartë e cila është kujdesur për çështjet fetare islame në kuadër të Komunitetit Musliman Shqiptar. Ky tefsir është shtypur në Shtypshkronjën “Ora e Shkodrës” më 1929 dhe është i formatit 23 x 15 cm. Disa pjesë të Kur’anit në gjuhën shqipe i ka përkthyer edhe Hafiz Abdulla Zemblaku, etj.

Akademiku Feti Mehdiu fillon përkthimin e disa pjesëve të Kur’anit që nga viti 1977 dhe më vonë në vitin 1984 boton përkthimin e sures Shuara në revistën Edukata Islame, më vonë më 1983 dhe 1984 ai boton edhe disa sure të tjera në revistën Glasnik Vis në Sarajevë dhe në vitin 1984 e përfundon në tërësi përkthimin e Kur’anit dhe bëhet i pari përkthyes komplet i Kur’anit në gjuhën shqipe.

Përkthimi dhe botimi i parë komplet i Kur’anit në gjuhën shqipe

Në qershor të vitit 2010 bëhen plot 25 vjet nga përkthimi i parë komplet i Kur’anit në gjuhën shqipe. Përkthyesi i parë i Kur’anit në gjuhën shqipe është akademiku Feti Mehdiu, profesor në degën e Orientalistikës në Fakultetin e Filologjisë në Prishtinë. Ky përkthim sheh dritën e botimit në vitin 1985 dhe botohet nga Bashkësia Islame e Kosovës.

Përkthimi mban titullin: KUR’AN-i, Prishtinë, përkthyes Feti Mehdiu, ka 878 faqe, recensent janë: B. Aliu, I. Murati edhe T. Gashi. Parathënien e këtij botimi e ka shkuar Jetish Bajrami, në vazhdim vjen një studim i F. Rrahmanit, pason përkthimi i Kur’anit, vetëm teksti në gjuhën shqipe, faqe 29-824. Nga teksti origjinal kemi vetëm suren “Fatiha” dhe tri suret e fundit “Ihlas”, ”El-Felek”, “En-Nas”. Në vazhdim, në faqet 825-848, vijnë shënimet për të cilat përkthyesi që në fillim ka shënuar se janë nga Besim Korkuti. Pasojnë disa tekste ku duhet të bëhet sexhde, shpjegimi i disa termave specifikë në Kur’an etj., ndihmës për ta kuptuar Kur’anin etj. Në faqen 865 është fjala e përkthyesit.

Profesor Mehdiu në tekstin “Me rastin e botimit të parë” shkruan: ”Idenë për ta përkthyer Kur’anin e kam ushqyer në vete qysh prej viteve 1968-70, për të filluar punën konkretisht në vitin 1978. Në fillim duke i zgjedhur disa sure, kurse që nga viti 1980 iu përvesha punës sistematikisht dhe i shtrova vetes si detyrë që Kur’anin ta përkthejë në tërësi. Ndërkohë i botova disa sure në revistën “Edukata Islame”, dhe në revistën “Glasnik”. Në fund të qershorit arrita ta përfundoj këtë punë”. Profesor Fetiu më tutje vazhdon se ka pasur për qëllim që lexuesi shqiptar të ketë një përkthim komplet të këtij libri që ka bërë kthesë të madhe në historinë e njerëzimit. Ai shton se Kur’ani është një libër me karakter universal, me përmbajtje ekonomiko-sociale, juridike, apologjetike etj., kurse në pikëpamje ideo-artistike zë vendin e nivelit më të lartë poetik.

Karakteristkë e veçantë e këtij përkthimi të Kur’anit është se përkthyesi pothuajse askund nuk e përdorë kllapën, të fusë ndonjë fjalë në kllapa gjatë përkthimit, por mundohet që përkthimi i ajetit të bëhet ashtu siç është zbritur në origjinal në gjuhën arabe, gjë për të cilën edhe përkthyesi shprehet: ”Duke pasur parasysh përmbajtjen universale, mundësitë e mëdha për interpretime të ndryshme, këtu kam dashur të jap një përkthim sa më besnik ndaj origjinalit dhe me vetëdije aty ku nuk kam arritur të gjejë shtegdalje tjetër, jam përcaktuar për besnikëri në vend të bukurisë. Kam pasur parasysh stilin dhe shprehjen kur’anore, prandaj jam përpjekur që t’i qëndroj besnik deri në fund”, përfundon profesor Fetiu. Ai madje shpeshherë futjen në kllapa por edhe shtimin e ndonjë fjale pa vend e quan tendencioze. Përkthyesi në një intervistë dhënë revistës ”Mendimi Islam” tregon edhe për problemet që ka hasur gjatë përkthimit i cili shprehet si vijon: “Nuk ka qenë lehtë për bashkëpunëtorë në atë kohë, në vitet 1980-85 ku ka qenë kulminacioni i monizmit, ku pak veta guxonin të mendonin publikisht për çështjet e fesë. Kur flitej për Kur’anin gjithnjë flitej si libër me rëndësi shkencore e kulturore. Kjo është e saktë, por gjithashtu është e saktë se Kur’ani është edhe libër fetar dhe është shtylla mbi të cilin mbështetet feja islame.” Më pas, përkthyesi tregon për vështirësitë por edhe për ndihmesën për të cilën shprehet: ”Mua më ka munguar literatura në gjuhën shqipe. Edhe ato pak botime në gjuhën shqipe që i referoheshin Kur’anit asokohe unë nuk kam pasur mundësi që t’i kem në dorë. Sado që unë kam bërë përkthimin e Kur’anit, për ta përkthyer Kur’anin ka nevojë edhe për komentime – tefsire të Kur’anit, në mënyrë që të kapësh thelbin e asaj që thuhet në ajete të caktuara. Është dashur një punë me durim, që t’i kthehesh disa herë ajetit”.

Edhe përkundër çmimit të lartë ky përkthim u mirëprit shumë mirë nga lexuesi shqiptar dhe arriti shitje rekorde. Ai ishte libri më i shitur sipas një ankete që u zhvillua në vjeshtë të vitit 1985. Është interesant fakti se këtij përkthimi i dha rëndësi më shumë shtypi i huaj se ai shqiptar.

Profesor Fetiu në fund me rastin e botimit të parë dhe në një intervistë dhënë revistës “Mendimi islam” nuk lë pa i falënderuar edhe bashkëpunëtorët instuticionalë si: Bashkësinë Islame të Kosovës, Institutin Albanologjik, Kryesinë Supreme Islame në Sarajevë e pastaj Abdurrahman Hukiqin për nxitjen dhe për përkrahjen që përkthimin e Kur’ranit ta kryejë në momentin e duhur. Në mënyrë të veçantë falënderon shokët: Jusuf Gashin, Elez Ismailin, Mehmet Halimin dhe Hasan Emërllahun.

Përkthimi i prof. Mehdiut pati edhe botimin e dytë i cili ishte më i kompletuar se i pari për arsye se iu shtua edhe origjinali në gjuhën arabe dhe me të vërtetë e mori formën e një përkthimi profesional.

Në botimin e dytë përkthyesi përkthimin e tij e emëroi: Kur’an-i dhe hija e tij shqip, për të cilin titull autori jep shpjegime në tekstin me titull: Me rastin e botimit të dytë: ”Botimi i dytë është titulluar Kur’ani dhe hija e tij shqip, për shkak se vetëm në origjinal është Kur’an. Çdo përkthim paraqet vetëm hijen në gjuhën që përkthehet. Kjo është si hija e një peme që jep fryte të llojllojshme por vetëm hijen e saj mund ta shfrytëzojmë ngase nuk jemi në gjendje të njohim të gjitha frytet e një peme të tillë”.

Karakteristikë e këtij përkthimi është se faqosja e Kur’anit bëhet nga e majta në të djathtë  për arsye se i dedikohet lexuesit shqiptar.

Përkthimi është i drejtpërdrejtë, kllapa përdoret shumë rrallë dhe nuk posedon komentim, përveç disa shënimeve dhe në fund të përkthimit të cilat shpjegojnë disa gjëra të cilat përkthyesi ka menduar se janë të paqarta për lexuesin shqiptar, si p.sh.: shpjegimin për shkronjat “Elif”, ”Lam”, “Mim”, për të cilat përkthyesi tregon se njëzet e nëntë prej sureve fillojnë me këto shkronja të cilat i kanë shpjegimet e tyre dhe vlerat numerike.

Botimi i dytë në kopertinë ka të shënuar: ”Kur’ani dhe hija e tij shqip”, ndërsa brenda “Kuran-i me përkthim dhe sqarime shqip”, pastaj këtë përkthim përkthyesi dhe botuesi i’a dedikon dhuratë muhaxhirëve të Kosovës. Vazhdon me dy faqe ku shkruan “Parathënia me rastin e botimit të dytë” dhe “Parathënia me rastin e botimit të parë”, për të vazhduar me përkthimin e Kur’anit, i cili fillon nga sure Fatiha dhe një faqe është teksti origjinal në arabisht, kurse një faqe përkthimi në gjuhën shqipe. Teksti është shumë i qartë si në gjuhën shqipe po ashtu edhe në atë arabe, gjë e cila e bënë shumë të lehtë për lexim. Ky përkthim ka 603 faqe. Pas saj vazhdon duaja e hatmes në gjuhën arabe. Pasojnë shënime, ku duhet të bëhet sexhdeja etj. Përkthyesi tregon se janë katërmbëdhjetë ajete ku duhet të bëhet sexhdeja. Për ta sqaruar edhe më mirë përkthyesi vendin se ku duhet të bëhet sexhdeja vendos një “S” të madhe të gjuhës shqipe e cila tregon se kur të lexohet ky ajet duhet të bëhet sexhde. Vazdhon një kapitull tjetër i quajtur: “Shpjegimi i disa termave specifikë në Kur’an, pastaj Treguesi i emrave, Treguesi alfabetik i sureve dhe përfundon me Përmbajtjen.

Ky botim është bërë nga shtëpia botuese “Logos-A” në Shkup dhe I.H.H – Stamboll në vitin 1999.

Për ilustrim sa më të mirë për lexuesin shqiptar në këtë 25 vjetor të këtij përkthimi do të sjellim vetëm përkthimin e sures El-Fatiha, të cilën akademiku Feti Mehdiu e përkthen kështu:

Sureja 1.

Suretu al-Fatiha – Hyrja

Mekë – 7 ajete

1. Në emër të All-llahut, të Gjithëmëshirshmit, Mëshirplotit!

2. Lavdërimi është për All-llahun, Zoti i botërave,

3. Të Gjithmëshirshmin, Mëshirëplotin,

4. Sunduesin e ditës së gjykimit

5. Vetëm Ty të adhurojmë, dhe vetëm nga Ti ndihmë kërkojmë,

6. Drejtona në rrugën e drejtë,

7. Në rrugën e atyre, të cilët i bekove, jo atyre që kanë merituar hidhërimin, e as të atyre që kanë humbur!

Përkthyesi Mehdiu ka botuar edhe librin në gjuhë shqipe: Përkthimet e Kur’anit në gjuhën shqipe, Shkup 1996.

Përkthimet që vijnë pas  përkthimit të Feti Mehdiut

Përkthimi i II-të

Tri vite pas botimit të përkthimit të parë të Kur’anit nga Dr. Feti Mehdiu pason përkthimi i Hasan I. Nahit, i cili ka 612 faqe. Përkthyes: Hasan Efendi Nahi, recensent janë: A. Hoxha, N. Hajrullahu.

Parathënien e ka shkruar Sadri Prestreshi, në tetor të vitin 1986, pas së cilës vjen fjala e përkthyesit me titull: Përkthimi i Kur’anit, pason Jeta e Hazreti Muhamedit a.s., faqe VIII-XV, përmbajtja e librit, si dhe përmbajtja e temave sipas sureve, faqe XVIII-XXXI, gjë kjo që e bënë shumë të afërt me lexuesin i cili dëshiron të informohet për ndonjë çështje të caktuar.

Kemi edhe shpjegimin e disa termave arabe dhe shkurtesave si dhe shënimet për ajetet kur duhet të bëhet sexhdeja.

Fillimi nis nga e djathta në të majtë sipas origjinalit.

Sipas profesor Fetiut, kjo është një metodë e rrallë, në mos e vetme në praktikën e përkthimit të Kur’anit të Madhëruar.

Përkthimi i Nahit krahas origjinalit në të njëjtën faqe ka edhe përkthimin në gjuhën shqipe, por kjo sipas Mehdiut nuk është arritur në tërësi dhe si ilustrim thekson faqet 298, 299, 276, 498-501, etj.

Përkthimi ka disa kllapa me qëllim të sqarimit. Të gjitha suret janë të shënuara me numra por jo edhe të përkthyera. Profesor Fetiu mendon se përkthyesi i ka qëndruar besnik ndarjes së Kur’anit në xhuze, kurse ivokacionin, përveç në suren e parë, nuk e ka përkthyer. Teksti shqip është radhitur në prozë e kjo e bën të lodhshme leximin, megjithatë numrat janë të dalluar me të zezë përfundon akademik Feti Mehdiu në një artikull të botuar në revistën “Diturinë Islame”, më 1990.

Ky përkthim është shtypur në 5000 mijë ekzemplarë në shtypshkronjën “Ognjen Prica“ në Zagreb, 1988.

Përkthimi i III-të

Menjëherë pas përkthimit të Hasan Nahit në të njëjtin vit pason përkthimi i Sherif Ahmetit. Ky përkthim mban titullin: Kur’an-i, përkthim me komentim në gjuhën shqipe, i botuar në vitin 1988 nga Kryesia e Bashkësisë Islame të Kosovës, me recensentë: M. Gashi dhe M. Ajdini, të shtypur nga Kompleksi i Dy Haremeve, Mretit Fehd për shtypin e Kur’anit të Ndershëm, P.O.Box 3561, Medinë.

Libri hapet me përmbajtjen, pas së cilës vjen parathënia të cilën e shkroi Jetish Bajrami, faqe 7-10. Nga faqja 11-23 kemi artikullin Vështrim rreth Kur’anit të pafirmosur që është ndarë në disa nëntituj si: Përmbajtja e Kur’anit, Tubimi me gjoksa, Mrekullia e Kur’anit e të tjerë. Përkthimi i Kur’anit nis nga faqja 26-893. Në fund të faqeve pason komentimi.

Profesor Fetiu mendon se sado që është i pajisur me tekstin origjinal të Kur’anit, ky më tepër është në funksion dekorativ sesa për qëllime krahasuese. Ajetet në gjuhën shqipe fillojnë me rresht të ri, por teksti origjinal i Kur’anit përveçse që është i zvogëluar, nuk përputhet me shkrimin në shqip. Shpeshherë në dy faqe përkthim ka një faqe origjinal si në faqet 38, 356, 392, 430, etj., ose nuk ka fare tekst origjinal si në faqen 442, 456, 832, 838, etj. dhe si i tillë ky tekst origjinal mbetet jashtë qëllimit për të cilin është vënë këtu.

Më tutje profesor Mehdiu shton se edhe pse Sherif Ahmeti nuk e përmend përkthimin e Panxha Çausheviçit, sipas modelit të këtij jep komentimin, përkundër deklarimit se e bënë për lexuesin, ky më tepër i referohet dëgjuesit, sepse në asnjë vend lexuesi nuk e gjen se cili ajet i referohet komentit, krahaso faqet: 863, 563, 564, etj. Krahas këtyre t’i quajmë kuptimisht, komenteve që vijnë gati në fund të çdo faqeje, përkthyesi edhe brenda përkthimit të ajeteve ka futur shumë sqarime në kllapa. Këto sqarime shpesh janë pa funksion relevant, si në faqet: 37, 38, 79, 245, 476, 67, etj., përfundon Mehdiu.

Pas duasë së hatmes pasojnë disa shënime historike si dhe fjala e përkthyesit në faqen 901, e shkruar më 28 Prill 1987, në Prishtinë. Në fund gjendet përmbajtja në gjuhën arabe dhe në gjuhën shqipe.

Përkthimi i IV-të

Pas botimit të Sherif Ahmetit pason botimi i vitit 1990, i quajtur Kur’ani i Shenjtë, Islamabad 1990, faqe 894 me përkthyes Muhamed Zakaria Khan. Këtë përkthim e botoi “Islam Internacional Publicitions”, L.T.D., Islamabad. Në brendi të tij shkruan: Kur’ani i Shenjtë, arabisht-shqip, përkthimin dhe komentimin e bëri Muhamed Zakaria Khan, dhe u botua nën mbikqyrjen e Hazret Mirza Tahir Ahmedit, halifi i katërt i Mesihut të Premtuar dhe kryetari suprem i Lëvizjes Ahmediane në Islam. Gjithashtu figuron edhe mbishkrimi në gjuhën angleze (The Holy Quran in Albanian). Ky botim hapet me parathënien e botuesit, pas së cilës vjen fjala e përkthyesit, ku tregon se ky nuk është përkthimi i parë në gjuhën shqipe, por nuk i cek përkthimet e mëhershme. Pas parathënies pason renditja e sureve dhe pas kësaj pason përkthimi me komentim nga faqja 1-893. Teksti origjinal dhe përkthimi gjenden në të njëjtën faqe, kurse komentimi me numra nga 1-1423. Pas përkthimit me komentim pason Lutja e përfundimit të Kur’anit dhe në fund gjendet Pasqyra e lëndës. Përkthyesi ka dhënë një pasqyrë të tematikës së Kur’anit duke e radhitur sipas përmbajtjes në gjuhën shqipe si: A-agjërimi, B-bota, D-derri dhe ndalimi i mishit të tij.

Sipas Mehdiut, vëmendjen e lexuesit e tërheqin dy karakteristika të këtij botimi që sigurisht nuk përputhen me tradicionalizmin islam.

- Në fillim është mbikëqyrësi i botimit si halif i Mesihut të Premtuar, çështje që nuk do koment dhe e dyta është mënyra e komentimit aq e lirë, sa kur është fjala për Kur’anin, mund të thuhet se kalon në papërgjegjësi. Për këtë duhet ta japin fjalën me më kompetencë ata që merren me komentimin e Kur’anit. Pastaj, akademik Feti Mehdiu sjell disa komentime që sipas mendimit të të tij këso farë lloj komentimesh ndodhen për herë të parë në ndonjë koment të Kur’anit, si p.sh: ”Medjeni ishte biri i Ibrahimit”, f. 208; “Fjala xhin do të thotë sundimtar, kryetar dhe njerëz të mëdhenj, f. 223; pastaj një komentim tjetër: “Prandaj dy duart i referojnë dy superfuqitë – Amerikën dhe Bashkimin Sovjetik”, f. 890; “Fjala është për zëvendësin e profetit të shenjtë – imam Mehdiun, ardhja e të cilit është si yll i mëngjesit…”, f. 854 etj. Sipas akademik Feti Mehdiut mendime të tilla na shtyjnë të përfundojmë se këto komentime, në mos qofshin tendencioze, për naive nuk ka dyshim”.

Përkthimi i Muhamed Zakaria Khanit është shpërndarë edhe në shumë vende të botës perëndimore ku jetojnë shqiptarë se ka pasur raste kur disa individë të paarsimuar për Islamin kanë rënë pre e shumë komentimeve të këtij përkthimi, komentime të cilat janë të pa baza dhe ndjellakeqe.

Këtij përkthimi i mungon edhe redaktimi profesional gjuhësor dhe është i mbushur me disa gabime shumë të rënda të cilat mund t’i vërejnë edhe shumë njohës të vegjël të gjuhës shqipe.

Përkthimi i V-të

Shtatë vite më pas kemi edhe përkthimin e pestë të Kur’anit në gjuhën shqipe, i cili realizohet në vitin 1997 në Tiranë nga ish-folësi i Radio Tiranës, Haxhi Selim Stafa.

Ky përkthim titullohet: Përzgjedhje në komentimin e Kur’ani Kerimit, vëllimet 1-10, Tiranë 1996-1998, të cilin e botoi Komuniteti Musliman i Shqipërisë – Komiteti i Botës Islame.

Ky përkthim është quajtur Përzgjedhje në komentimin e Kur’ani Kerimit, sipas titullit të cilin e mban në origjinal, në arabisht. Ky është botimi i trembëdhjetë me titull Al-Munhatab fi tafsiri-l-Kur’ani-l-kerim, që është botuar në Kairo në vitin 1988.

Vëllimi 1 hapet me dy fjalë për lexuesin dhe komentimet që i bëhen nga përkthyesi Stafa. Përkthyesi shpreh mirënjohje për organizatën Komiteti i Botës Islame që ka përkrahur punën e tij për muslimanët e Shqipërisë. Ky libër përfshin suret: El-Fatiha dhe El-Bekareh.

Vëllimi 2 përfshinë suret “Al-Imran dhe “En-Nisa”, ku gjithashtu përfshin fjalën e përkthyesit Stafa.

Vëllimi 3 përfshin një hyrje të shkurtër, vetëm një faqe dhe ka suret: ”El-Maideh” deri në fund të sures “El-Araf”.

Vëllimi 4, hapet me fjalën e përkthyesit dhe ka suret “El-Enfal” deri në fund të sures “Jusuf”.

Vëllimi 5, gjithashtu ka fjalën e përkthyesit, dhe vazhdon me suret “Err-Rrad” deri në fund të sures “Ta-Ha”.

Vëllimi 6 përmban fjalën hyrëse dhe suret ”El-Enbija” deri në fund të sures “En-Neml”.

Vëllimi 7 fillon me suren “El-Kasas” deri në fund të sures “Sad”.

Vëllimi 8 hapet me fjalën e përkthyesit, pak më të zgjeruar se në vëllimet e mëparshme. Pasojnë suret “Ez-Zumer” deri në fund të sures “En-Nexhm”.

Vëllimi 9, përveç fjalës hyrëse si në vëllimin 8 vazhdon me suret “El-Kamer” deri në fund të sures “El-Kijameh” dhe në faqen 177, ku ka edhe pasqyrën e lëndës, një element që u mungon vëllimeve të mëparshme.

Vëllimi 10, është fjala hyrëse, ka edhe disa informacione dhe shprehje të ndryshme rreth Kur’anit, dhe pason me suret ”El-Insan” deri në fund të sures “En-Nas”. Në faqen 134-137, vjen pasthënie e përkthyesit, në faqen 138 vjen Pasqyra e Lëndës dhe në fund është emri i shtrypshkronjës “International Printing Company”.

Dr. Feti Mehdiu në revistën shkencore “Studime Orientale – 2”, në vitin 2002 në Prishtinë ka botuar një vështrim nga i cili po sjellim disa mendime. Profesor Fetiu mendon se të quajturit e Kur’anit kushtetutë e jetës së muslimanit“ nga përkthyesi Selim Stafa nuk është e re në literaturën islame shqipe, por gjithsesi është një zhvlerësim, mbase i paqëllimtë për Kur’anin. Kur’ani nuk duhet krahasuar me aktet normative juridike që përpilohen nga njerëzit dhe janë të përkufizuara në hapësirë dhe kohë të caktuar. Më tej, profesor Mehdiu tregon se përkthyesi tekstin origjinal të Kur’anit nuk ka arritur ta vendosë afër tekstit në gjuhën shqipe me korrektësinë që e meriton Kur’ani. Në suren e parë, origjinali është në faqen e parë, kurse përkthimi në faqen e dytë. Al-Bakaratu tekstin e ka në faqen 3, kurse përkthimi në faqen 6, etj. Ai më tutje shton: ”Përkthyesi ka edhe disa lëshime për të cilat mendoj se janë si pasojë e shpejtimit saqë nuk ka menduar shumë se Ehlu-l-Kitab nuk janë vetëm çifutët, por edhe të krishterët që pasojnë Unxhillin. Kështu përkthimi çifutët në vend të Pasuesit e Librit e ngushton shumë kuptimin, madje edhe fjala jetim do të thotë fëmijë pa prindër, pa njërin ose pa asnjërin prind. Prandaj nuk mund të përkthehet fëmijë që nuk e ka babain”. Profesor Fetiu tregon edhe se përkthyesi Stafa gjatësinë e zanoreve e realizon përdhunshëm me “ë” si Enbijaë në vend të Enbija, Nisaë në vend të Nisa, ose për zanoren e gjatë “i”, ai përdor “j”, e cila në gjuhën arabe trajtohet si gjysmë zanore dhe ky e shkruan amijn në vend të amin. Ai gjithashtu te emri All-llah dhe Muhammed nuk i përfill rregullat e origjinalit, d.m.th. te secili emër e humb nga një bashkëtingëllore dhe e shkruan Allah, Muhamed, në vend që ta shkruajë All-llah dhe Muhammed. Me fjalë të tjera nuk i përfill rregullat e transkriptimit të emrave me burim arab dhe vazhdon ta shkruajë Muntekhab në vend të Muntehab, Dukhan në vend të Dukan, Akhzab në vend të Ahzab etj., që tregon se nuk është përcaktuar, nuk ka zgjedhur për asnjërin transkriptim të njohur nga shkolla e orientalistëve të Europës, por as të orientalistikës shqiptare. Në fund, profesor Fetiu thotë: “Megjithatë, sot shqiptarët me këtë përkthim kanë bërë pesë përkthime të Kur’anit në gjuhën amtare, fakt ky që flet për një angazhim serioz të inteligjencës shqiptare në fushën e Islamistikës”.

Përkthimi i VI-të

Përkthimi i fundit në gjuhën shqipe është realizuar në qershor të vitit 1999.

Ky përkthim mban titullin “Shpjegimi i kuptimeve të Kur’anit të Lartë në gjuhën shqipe”, përmbledhur në një vëllim nga Dr. Muhamed Taki-ud-Din El-Hilali dhe Dr. Muhamed Muhsin Khan, përkthyer në gjuhën shqipe nga një grup përkthyesish në Darussalam, Shtëpia Botuese dhe Shpërndarëse “Darussalam”, Riad, Arabia Saudite.

Ky përkthim sipas disa informatave është bërë nga një grup studentësh nga Shqipëria që studiojnë në Medine të cilët për shkaqe të cilat i dinë vetëm ata nuk i kanë vendosur emrat e tyre, gjë e cila është e papranueshme. Ky përkthim ka dy botime, një në vitin 1999 dhe botimin e dytë në vitin 2000. Ky përkthim është botuar në dy formate: Formati i madh me kopertina të forta i cili e ka edhe tekstin në origjinal në gjuhën arabe dhe formati i vogël apo i xhepit, i cili është pa origjinalin dhe ka vetëm përkthimin në gjuhën shqipe. Në brendi ndodh e kundërta dhe shkruan: Shpjegimi i kuptimeve të Kur’anit të Lartë në gjuhën shqipe”, versioni i përmbledhur i At-Tabari, Al-Kurtubiu dhe Ibn-Kethiri me komente nga Sahih Al-Bukhari, përmbledhur në një vëllim. Pastaj jepet ky tekst: Përkthyer në gjuhën shqipe nga një grup përkthyesish pranë Darussalam. Pas kësaj vijnë emrat e Dr. Muhamed Taki-ud-Din El-Hilali, ish-profesor në Universitetin Islam në Medine dhe Dr. Muhamed Muhsin Khan, ish-drejtor i spitalit të Universitetit Islam në Medine dhe në fund jepet teksti: Shtëpia Botuese dhe Shpërndarëse Darussalam, Riad, Arabia Saudite.

Pas kësaj vjen një faqe ku shkruan: Kur’ani i Lartë, pason Përmbajta, më pas Dy fjalë nga botuesi, pastaj: Kur’ani i Lartë, një mrekulli nga Allahu. Me emrin e Allahut, i Gjithëmëshirshmi, Mëshirëploti. Kur’ani i Lartë, një mrekulli nga Allahu (dhuruar Pejgamberit Muhamed, paqja dhe mëshira e Allahut qoftë mbi të). Vazhdon biografia e dy përmbledhësve dhe pas kësaj vazhdon përkthimi i Kur’anit nga faqja 11 gjer më 902. Pason Shtojcë 1, Teuhidi me emrin e Allahut, i Gjithëmëshirshmi, Mëshirploti, pastaj vazhdon Shehadeti – Dëshmia e Muhamedit, pason Isai dhe Muhamedi (Paqja qoftë mbi ta) në Bibël dhe në Kur’an, pason një shpjegim tjetër me titull Profecia Biblike mbi ardhjen e Muhamedit a.s., vijon një shpjegim tjetër i titulluar: Përfundim mbi provat dhe fabrikimin e ndodhisë së kryqit, pason pastaj Shirku dhe kufri (Politeizmi dhe mohimi), pason një temë me emrin “Shirku – Politeizmi dhe format e shfaqjes së tij”. Pastaj vjen një shpjegim tjetër i quajtur “En-Nifak, Hipokrizia dhe format e ndryshme të shfaqjes së saj, Shtojcë II, Thirrja Islame (Vendosmëria për çështjen e Allahut në Kur’an), Njoftim dhe në fund është Treguesi i Sureve.

Për këtë botim në një artikull që pritet të botohet së shpejti në revistën shkencore Studime Orientale – 3, akademiku Feti Mehdiu shkruan: “Ky grup kaq i kualifikuar edhe fjalën “…inderab-bihim…” e kanë përkthyer “…me Zotin e tyre…”, në vend që ta përkthejnë “…Zoti i tyre…”, pastaj përkthyesit prej fillimit e deri në fund invokacionin Bismil-lahirr-rrahmanirr-rrahim, 114 herë e kanë përkthyer gabimisht, dhe tash prapë për të njëqindepesëmbëdhjetën herë e në faqen 903 e kanë shkruar “Me emrin e Allahut, i Gjithëmëshirshmi, Mëshirëploti”, ata nuk e kanë lodhur trurin ta shohin se edhe “Rrahman” edhe “Rrahim” janë në rasën gjinore dhe prandaj duhet të jetë “Në emër të Allahut, të Gjithëmëshirshmit, Mëshirëplotit”, pra parafjala “bi” këtu nuk tregon mjetin e shoqërimit me ndonjë send, konkretisht me emrin e Allahut, por tregon se dikush kryen një veprim sipas autorizimit të dikujt. Kanë qenë aq të pakujdeshëm sa në faqen 903 katër herë e kanë shkruar gabimisht fjalën La ilahe il-Allah, që në gjuhën shqipe do të thotë “Nuk ka Zot-Allah”, Allahu i faltë dhe i udhëzoftë të mësojnë se kjo duhet shkruar La ilahe il-lall-llah – Nuk ka Zot tjetër përveç Allahut.

Më gjerësisht rreth këtij përkthimi do të lexojmë në revistën Studime Orientale – 3 e cila do të botohet së shpejti.

Literatura e shfrytëzuar

1. Kur’ani origjinal, Riad, Arabia Saudite

2. Kur’ani, përkthim në gjuhë shqipe nga Dr. Feti Mehdiu, 1985, Prishtinë

3. Kur’ani, përkthim në gjuhën shqipe nga Hasan Efendi Nahi, 1987, Prishtinë

4. Kur’ani, përkthim në gjuhën shqipe nga Sherif Ahmeti, Prishtinë 1987

5. Kur’ani, përkthim në gjuhën shqipe nga Muhamed Zakaria Khan, Islamabad 1990

6. Kur’ani dhe hija e tij shqip, Dr. Feti Mehdiu, 1999

7. Kur’ani, përkthim në gjuhën shqipe nga një grup studentësh shqiptarë në Medine, 1999

8. Kurani, përkthim në gjuhën shqipe, 1-10 vëllime nga Selim Stafa, Tiranë 1996-1998

9. Të tjerët për Muhamedin a.s., Beiduzaman Said Nursi, Stamboll, pa vit botimi

10. Qytetërimi arabo-persian, Qazim Qazimi, skriptë e Fakultetit të Orientalistikës.

11. Përkthimet e Kur’anit në gjuhën shqipe, Feti Mehdiu, Shkup 1996

12. Ismail Bardhi, Hafiz Ibrahim Dalliu dhe ekzegjeza e tij kur’anore, Shkup 1419/1998

13. Feti Mehdiu, Kur’ani kryevepër – Tekste të zgjedhura, Prishtinë 1992.

14. Mahmud Hysa (Alamiada shqiptare, I-II, Shkup 2001.

15. Gjuha arabe, Feti Mehdiu, 1989

16. Revista “Mendimi Islam“, Maj 2005-05-27

17. Revista “Dituria Islame, nr. 19, 1990

18. Revista Studime Orientale – 2, Prishtinë 2002

19. Takvimi 2001, Ramadan Shkodra, 80 vjet të përkthimit të Kur’anit në gjuhën shqipe, (1921-2001)

20. Nexhat Ibrahimi, Përkthimi i Kur’anit (artikull në internet).

/Orientalizmi Shqiptar/


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 4, Pranverë-Verë, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com, numër ekskluziv për përkthimin e parë të plotë të Kur’anit në gjuhën shqipe.

Saadiu në botën shqiptare

11/02/2013 Lini një koment

Besa VILA

 

SAADIU NË BOTËN SHQIPTARE*

Saadi Shirazi

Saadi Shirazi

“Gjylistani e Bostani”, ose “Trandafilishtja dhe Pemishtja“, kryevepra e poetit klasik pers Saadi Shirazi dhe një prej më të mëdhave në historinë e letërsisë, është një prej dëshmive më të fuqishme të gjenisë njerëzore.

I përkthyer në frëngjisht qysh në vitin 1634 dhe në latinisht në vitin 1651, “Gjylistani e Bostani“ pushtoi me fuqinë e vet shprehëse njërën pas tjetrës gjuhët e popujve të Europës e të Azisë, duke u përkthyer e duke u botuar, qysh në mesin e shekullit të 17-të, edhe në anglisht e gjermanisht.

Kryevepra e Saadiut është botuar thuajse në të gjitha gjuhët e botës.

I mbiquajtur “Shekspiri i Lindjes“, Saadiu zhvilloi poezinë e gazelit, e ngjashme me sonetin e poetëve europianë. Poezitë e tij, për frymën e përgjithshme të urtësisë, pajtimit, dashurisë, humanizmit, janë quajtur të denja për t’u paraqitur në fasadat e selisë qendrore të OKB-së.

Letërsia klasike perse ka qenë me shumë fat në mënyrën si ka ardhur tek lexuesi shqiptar. Personalitete të shkëlqyer të letrave, si Fan S. Noli, Hafiz Ali Korça e Vexhi Buharaja, bënë që poetët e mëdhenj persë me famë botërore të vijnë shqip me një besnikëri dhe fuqi shprehëse të rrallë.

Vexhi Buharaja, përkthyesi i parë dhe i fundmë shqip i “Gjylistanit dhe Bostanit“, si një mjeshtër i shkëlqyer i zotërimit të shqipes dhe të persishtes, ashtu si bëri Noli me “Rubaitë“ e Khajamit, mund të thuhet se jo vetëm i shqipëroi, por i rikrijoi gazelet e Saadiut.

Përkthimi i Vexhi Buharasë u botua për herë të parë në vitin 1961. Megjithëse shumë poezi të “Gjylistanit e Bostanit“ njiheshin përmendësh nga disa breza që jetuan në atë kohë e më pas, nuk pati një ribotim të kësaj vepre për më shumë se 30 vjet. Përmbajtja mistike e disa poezive, karakteri fetar i subjektit të rrëfenjave, përmbajtja këshilluese-didaktike e disa prej tyre, bënë që kjo vepër të mbetej për një kohë të gjatë gjysmë e harruar.

Një ribotim që iu bë “Gjylistanit e Bostanit“ në vitet e fundme plotësoi nevojat njohëse, por jo edhe ato studimore.

Ky ribotim i tanishëm, i realizuar nga Fondacioni Kulturor që mban emrin e poetit klasik pers Saadi Shirazi, në bashkëpunim me shtëpinë botuese “Onufri“, ruan të paprekur stilin dhe gjuhën e mjeshtërit Vexhi Buharaja, si dhe shënimet e tij enciklopedike, që lejojnë të kuptohet epoka kur u shkrua “Gjylistani e Bostani“ dhe karakteri i përbotshëm e i mbikohshëm i përmbajtjes së tij.

Për ribotimin e kësaj kryevepre punuan  bashkëpunëtorët e redaksisë së revistës “Perla“, por në veçanti poeti Xhevahir Spahiu dhe historiani Gazmend Shpuza.

Ky është botimi më i plotë dhe më i kompletuar me shënime i kryeveprës së Saadiut.

Me këtë rast më 28 shkurt 2007 në Hotel “Tirana International” u mbajt konferenca shkencore “Saadiu në botën shqiptare” organizuar nga Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi”në bashkëpunim me Akademinë e Shkencave, Ministrinë e Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve.

Merrnin pjesë personalitete të kulturës, studiues, pedagogë, dashamirës të shumtë.

Para se të fillonte punimet konferenca “Saadiu në botën shqiptare” u  kënduan himnet kombëtare të dy vendeve, të Iranit dhe të Shqipërisë nga kori i vajzave të kolegjit “Saadi.”

Seanca e parë, seancë përshëndetjesh, u drejtua nga poeti Xhevahir Spahiu, i cili ia dha fjalën së pari Drejtorit të Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi” z. Reza Karami:  Fjalën e tij përshëndetëse po e japim të plotë më poshtë:

U uroj mirëseardhjen miqve të nderuar dhe pjesëmarrësve në këtë konferencë shkencore në nderim të poetit të shquar pers Saadi Shirazi.

E shoh të udhës që si  drejtor i Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi” të falënderoj përzemërsisht bashkëpunimin e pakursyer të institucioneve pjesëmarrësve në këtë konferencë dhe në radhë të parë Ministrinë e Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, Akademinë e Shkencave të Shqipërisë, Drejtorinë e Përgjithshme të Arkivave të Shqipërisë, si dhe përfaqësinë e lartë të misioni kombëtar të UNESCO-s në Shqipëri.

Në këtë konferencë shumët të rëndësishme, ku janë mbledhur personalitetet më të shquara dhe më të nderuara të shkencës dhe të kulturës, do të flas rreth një poeti me përmasë botërore, që me të drejtë e kanë quajtur “Shekspiri i Lindjes”.

Fama dhe emri i Saadi Shirazit në mbarë rruzullin është e pashoqe dhe për të vërtetuar këtë mjafton vetëm të përmend që sot, pas më shumë se 600 vjetësh, në OKB gjenden të gdhendura   vargje të tij.

Moslehedin Saadi Shirazi është një prej yjeve shkëlqimplotë në qiellin e letërsisë perse që me mjeshtërinë, urtësinë dhe finesën e tij, ka lënë pas kryevepra të letërsisë perse për sot dhe për  të gjithë brezat që do të vijnë. Vepra e tij është botuar në shumë vende të tjera të botës.

Përshkrimi i personalitetit të vërtetë të Saadi Shirazit në një trajtesë të shkurtër është shumë i vështirë dhe vetëm mund të themi që ai ishte një prej personaliteteve më të shquara të letërsisë perse dhe asaj botërore, i cili gjithmonë i ka tërhequr vëmendjen njerëzve për vëllazërim dhe mirëkuptim midis tyre, duke e përhapur këtë princip human në mbarë botën.

Shqipëria, me një histori të hershme, ka pasur rastin t’i ketë prej disa shekujsh më parë dy veprat e çmuara të tij. “Gjylistani dhe Bostani”që janë bërë të njohura nga të gjithë shqiptarët kulturëdashës. Kur orientalisti dhe iranologu i shquar shqiptar, mjeshtri i madh i përkthimit Vexhi Buharaja, përktheu në shqip “Gjylistanin dhe Bostanin” në vitin 1960, nuk ishte menduar se kjo vepër do të depërtonte deri në thellësinë e shpirtrave të lexonjësve shqiptarë.

Për të vlerësuar më mirë përkthimin e “Gjylistanit dhe Bostanit” mjafton të përmendim thënien e prof. Eqrem Çabej,  “Zotit Vexhi Buharaja, në lidhje me përkthimin mjeshtëror të këtyre dy kryeveprave, pra “Gjylistani dhe Bostani”, e meriton t’i jepet gradë shkencore”.

Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” është krenar që në kuadër të vlerësimit të personalitetit madhështor që gëzon Vexhi Buharaja, megjithëse ai ka përkthyer edhe kryevepra të tjera të letërsisë perse, si “Shah-Name-ja” e Firdeusit, ka mundësuar ribotimin e veprës së plotë të “Gjylistanit dhe Bostanit”, bazuar në botimin e parë të vitit 1960, që është përkthyer mjeshtërisht prej tij.

Po e përfundoj fjalimin tim me një rrëfenjë të Saadi Shirazit, për të nxjerrë më shumë në pah vlerat e pamohueshme të këtij gjeniali të letërsisë perse: Një i ditur një herë po u jepte këto këshilla djemve të tij: “O ju djemt e babajt, që ju dua sa shpirtin tim! Nxini ndonjë mjeshtëri, se nuk është mirë të mbështeteni në pasurinë dhe në begatinë e kësaj jete. Pozita nuk kapërxen as pragun e shtëpisë ku keni lerë, ergjëndi dhe ari në rrezik janë përherë, se e grabit njëherësh kusari, ose e ha i zoti ca nga ca. Kurse mjeshtëria është e pashtershme, – një gurrë dhe një lumturi që nuk vdes kurrë. Po të jetë se mjeshtri bije nga shkalla, s’ka gjë, nuk heq andralla, se mjeshtëria është shkallë e lartë në vetvete. Kudo që shkon ai që ka duart flori, gjen nder në shoqëri dhe rri në krye të vëndit. Ai që s’ka zanat kudo që shkon dorën e zgjat dhe vuajtje e mundim shikon”.

* * *

Në emër të Ministrisë së Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve e mori fjalën zëvendësministrja Suzana Turku:

Sot jemi mbledhur për të promovuar në shqip botimin e një poeti universal siç është Saadi Shirazi. Ky emër i madh i poezisë, filozofisë dhe urtësisë popullore botërore është një kurorë xhevahiri jo vetëm për popullin që e lindi, por për të gjithë popujt e botës. Duke nderuar dhe çmuar atë ne çmojmë të gjitha vlerat universale që janë të pavdekshme dhe mbajnë gjallë e hijeshojnë njerëzimin anekënd botës.

Saadi Shirazi është një poet i mirëpritur te shqiptarët pasi vepra e tij madhore “Gjylistani dhe Bostani” është botuar për herë të parë në vitin 1960, dhe është shitur menjëherë. Rrëfenjat domethënëse, kuptimplota dhe shumë të moralshme e udhëzojnë njeriun të jetë vetvetja dhe të respktojnë njëri-tjetrin. Saadiu është një poet botëror pasi megjithëse kanë kaluar rreth 750 vjet nga shkrimi dhe botimi i veprave të tij “Gjylistani dhe Bostani” këshillat dhe vargjet estetike kanë aktualitet në çdo kohë dhe kjo është një nga virtytet kryesore që Saadiun e bën më të veçantë prej kolosëve të tjerë të letërsisë perse si Firdusi që ka shkruar epopenë e mbretërve “Shah-Name-në”, ose Hafiz Shirazi me lirikat e tij të bukura perse. Saadiu ishte një poet i gjithanshëm, ai këshillonte mbretërit, udhëzonte shtresat e ulëta, jepte mësime mençurie dhe mbi të gjitha për të të gjithë njerëzit ishin të njëjtë dhe të barabartë. Për Saadiun nuk kishte dallime të ngjyrës ose të racës te njerëzit, dhe kjo është arsyeja kryesore që Saadiu është shumë i dashur anekënd botës saqë vargjet e tij ndodhen edhe në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së.

Si pjes’e një trupi mbi dhé njerëzit janë,

Se brumn’e krijimit të njëjtë e kanë.

Kur koha një pjesë godet me tërbim,

As shoqet më s’kanë pastaj ngazëllim,

Kjo tregon në të vërtetë madhështinë, thjeshtësinë, universalitetin dhe gjithanshmërinë e këtij poeti global. Saadiu është poeti i të gjitha shtresave, si i vegjëlisë, ashtu edhe i mbretërve. Këshillat morale të tij janë në të vërtetë gjithë përvoja e tij e jetës. Këtë e dëshmojnë më së miri “Gjylistani dhe Bostani”, të cilat fare thjeshtë dhe qartë mund t”i cilësojmë edhe si udhëzuese dhe prijëse të moralit praktik të njerëzimit. Këto dy vepra i ftojnë njerëzit të jenë të afruar, të dashur, të respektuar dhe vëllezër me njëri-tjetrin, dhe në të vërtetë këto janë vlerat më të larta humane që mund të vihen re te një personalitet. Kanë kaluar 750 vjet qe kur Saadi Shirazi botoi xhevahiret e tij. Shumë pluhura e mjegulla kanë rënë mbi tokë. Por vargjet dhe filozofia e Saadi Shirazit vazhdojnë të mbeten të paprekura dhe të freskëta sepse ai jep një mesazh universal: mesazhin e dashurisë së njeriut për njeriun;  një mesazh të gjithkohshëm; mesazhin e mirëkuptimit midis racave dhe kombeve të ndryshme. Dhe këto janë mesazhet që ka ëndërruar dhe që ëndërron gjithmonë njeriu pavarësisht ku jeton, pavarësisht çfarë ngjyre dhe çfarë emri ka. Me këtë rast unë dua të përgëzoj Fondacionin Kulturor “Saadi Shirazi” në Shqipëri për botimin e veprës së njërit prej gjenialiteteve të mendimit botëror siç është Saadi Shirazi dhe njëkohësisht të bëj një homazh për veprën plot kulturë dhe plot dobi për intelektualin dhe përkthyesin e shquar Vexhi Buharaja, që e ka pasuruar aq shumë kulturën shqiptare duke dhënë, në mënyrë shembullore, në shqip personalitete të tilla si Saadi Shirazi.

 * * *

Më pas e mori fjalën Ekbali Zareç, Ambasador i RI të Iranit në Tiranë. Në fjalën ai tij theksoi:

Kam nderin që si Ambasador i Republikës Islamike të Iranit, me shumë respekt t’ju uroj juve mirëseardhjen dhe të them disa fjalë mbi legjendën e pashembullt të dijes dhe të letërsisë iraniane në botë. Eshtë e vërtetë që të dy vendet tona krenohen me figura të tilla  si Saadiu, Hafizi, Khajami dhe vëllezërit Frashëri që, me veprat e tyre, krijuan ura miqësie për popujt tanë dhe ky fakt na e shton barrën për t’i çuar më tej këto xhevahire kulturore. Ne duhet të punojmë më shumë për konsolidimin e vlerave të ndërsjellta kulturore, letrare dhe shkencore të dy vendeve tona.

Saadiu ishte një poet i madh i përgjithësimit dhe i misterit,  një shkrimtar novator dhe krijues, burrë i kultivuar e i kulturuar që merr me vete rrugicë më rrugicë e qytet më qytet pasionin e tij për dijen duke kthyer në lirika dhimbjen e largësisë e mallin e takimit! Po edhe Saadiu jetën e tij e treti në emër të Zotit.

Trashëgimia kulturore e Saadiut për kulturën iraniane dhe atë botërore është një përzjerje e të gjitha arritjeve të mira të urtësisë dhe mençurisë njerëzore të asaj kohe. Irani, bota arabe, Roma, Mesdheu dhe Afrika Veriore ishin perandoria e ndriçuar që pa Saadiu, i cili duke mbledhur lule nga çdo kopsht krijoi lulishten plot erë dhe ngjyra; aroma ekzaltuese e së cilës ka adhuruesit e saj edhe sot e kësaj dite. Me fjalë të tjera sentencat dhe idetë e Saadiut mund të konsiderohen një shembull i vlefshëm i arritjeve intelektuale dhe i gjithë trashëgimisë së civilizimit njerëzor duke mos mbetur brenda kufijve të një rrethi të caktuar. Saadiu ka përfituar nga qytetërimet e tjera për të zbuluar kuptimin dhe realitetin e së bukurës dhe së mirës duke zënë vend me zgjuarsi dhe ngrohtësi në fushat e ndryshme të jetës njerëzore.

Vepra e Saadiut është një pasqyrë në të cilën nuk reflektohet vetëm imazhi i epokës së tij. Saadiu me njohjen e tij të thellë dhe të saktë e ka paraqitur njeriun në mënyrë të tillë që çdokush, i fuqishmi, dervishi, mistiku dhe njeriu i zakonshëm të mund të shohin në atë pasqyrë portretin e tyre dhe duke shfrytëzuar gjerdanin e mësimeve dhe të mendimeve të tij të përsosin karakterin, fjalën dhe veprën e tyre. Saadiu erdhi në këtë botë në vitin 606 hixhri dhe humbi të atin që në fëmijërinë e tij. Më pas u mësua dhe u edukua nën kujdestarinë e gjyshit të tij nga babai dhe për të vazhduar studimet shkoi në shkollën Nezamie të Bagdadit. Gjatë viteve 621-655 ai shëtiti në vise të ndryshme të botës. Për poetin këto udhëtime përveç përvojës shpirtërore dhe njerëzore ishin dhe një mënyrë për t’u njohur me thëniet, tregimet dhe perceptimet, të cilat i kishin rrënjët në realitetin jetësor. Pikërisht në këtë periudhë ai shkroi “Gjylistanin” e tij si një vepër e rrallë në fushën e dijes, letërsisë dhe prozës persiane. Çdo rrëfenjë e “Gjylistanit” është një dritare e hapur për jetën, çdo shprehje e tij duket sikur është sintezë e mijëra përvojave dhe provave. Duket sikur çdo rrëfenjë para se të jetë e lidhur me botën e analizës dhe të mendimit është rrjedhojë e botës së përvojave shkencore. Ndoshta një nga arsyet më të rëndësishme që i bën të pëlqyeshme këshillat dhe mendimet e Saadiut për të gjithë  është karakteri objektiv i tyre. Natyrisht, toni i fjalës dhe mënyra artistike e shprehjes së saj është arsyeja kryesore që i ka bërë këto vepra t’i qëndrojnë kohës.

“Bostani” dhe “Gjylistani” i Saadiut edhe nga ana poetike është vepra më e njohur dhe e shquar tij. Krijimi i veprave të tilla të pavdekshme si “Gjylistani” dhe “Bostani” në vetëm disa muaj, sipas vetëtregimit të Saadiut, është tregues i brumit të dijes, fuqisë, përvojës shoqërore, mistike dhe letrare të poetit. Korrektësia e strukturës sintaksore, precizioni, muzikaliteti dhe elementet muzikëformuese në stilin dhe gjuhën e poezive të tij, harmonia dhe eleganca, ironia dhe finesa, kursimi i elozheve dhe ndjenjës, përdorimi i fjalëve të urta dhe i rrëfimeve të këndshme dhe së fundi shakaja e natyrshme janë disa nga veçoritë më të qenësishme të veprës së Saadiut. Fama e Saadiut i kalon kufijtë e Iranit dhe kohës së tij duke marrë përmasa botërore, pesëkontinentale. Ai radhitet ndër më të mëdhenjtë dhe të urtët e Iranit për arsye se krijoi kryevepra në poezi dhe në prozë duke bërë që zëri i tij të kalojë kufijtë e vendit,  të kohës dhe të entuziazmojë botën.

Saadiu pra është pasqyrim i plotë i mendimit, qytetërimit, ndërgjegjes, shpirtit, finesës dhe i ndjenjave të Iranit dhe iranianëve që, ndryshe nga ndonjë propagandë dashakeqe dhe presionet politike të padrejta që i bëhen, gjatë historisë së tij ka qenë dhe do të jetë përkrahës i paqes, humanizmit, dhe bashkëjetesës së njerëzimit në rrugën e zhvillimit, prosperitetit dhe progresit, gjë që e tregojnë edhe vetë vargjet e bukura të Saadiut të shkruara mbi hyrjen e ndërtesës së Organizatës së Kombeve të Bashkuara.

Së fundi, duke ju falënderuar përsëri për vëmendjen dhe durimin tuaj, shpreh mirënjohjen time për të gjithë organizatorët, veçanërisht për drejtuesit e nderuar të Ministrisë së Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve; Akademisë së Shkencave, dhe Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi” dhe i lutem Zotit për suksesin, shëndetin dhe lumturinë e të gjithëve.

 * * *

Ylli Popa, Kryetari i Akademisë së Shkencave, në përshëndetjen e tij theksoi:

Është kënaqësi e veçantë për mua të përshëndes në një rast si ky që i  kushtohet një personaliteti jashtëzakonisht të madh, një poeti famëmadh, Saadi Shirazit. Drejtori i Fondacionit Saadi Shirazi këtu në Tiranë,  z. Karami tha se Saadiu është ose konsiderohet si Shekspiri i Lindjes dhe kjo është e vërtetë, por unë do të thoja se edhe Shekspiri vetë duhet të konsiderohet si Saadiu në Perëndim. Kjo për të ekuilibruar vlerat dhe kontributet e këtyre dy personaliteteve shumë të mëdha të njohura në të gjithë botën. Saadiu nuk është hera e parë që vjen këtu në Shqipëri; ai ka ardhur herët në Shqipëri dhe ka lidhur “miqësi” të vjetër dhe të fortë me shqiptarët si këtu në Shqipëri ashtu edhe jashtë Shqipërisë. Mjafton të themi se Saadiu ka pasur miqësi të madhe me Sami Frashërin, me Naim Frashërin, me Fan Nolin, me Hafiz Ali Korçën dhe veçanërisht ka pasur lidhje shumë të afërt dhe të ngushtë me të madhin Vexhi Buharanë, që na ofron sot edhe një libër shumë interesant si “Gjylistani dhe Bostani”. Saadiu është përfaqësuesi i një populli antik larg Shqipërisë, por me marrëdhënie miqësore shumë të mira me Shqipërinë. Edhe pse ai ka jetuar në shekullin 12-13-të, pra në një kohë goxha të largët, kjo miqësi vazhdon akoma dhe do të vazhdojë sa  të jetojmë neve në vendet tona. Në fakt kjo nuk është një miqësi e lidhur thjesht midis dy popujve që dihet për ç’arsye  u takuan edhe e duan njëri-tjetrin tashmë. Por edhe popuj të tjerë dhe përfaqësues të shkëlqyer të mëdhenj të këtyre popujve, e kanë dashur shumë Saadiun. Kështu  në Francë Viktor Hygoi e ka pëlqyer shumë Saadiun dhe e ka vlerësuar  shumë, po ashtu Andre Zhid, Teofil Gotie dhe së fundi në shek. XX Zhak Prever  është marrë me poezitë e Saadiut. Të mos flasim e të shkojmë pak më tutje në Gjermani. Gëtja e ka dashur dhe e ka vlerësuar jashtëzakonisht Saadiun; ai bile ka shkrojtur një volum me poezi i frymëzuar nga  poezitë  perse. Po kështu  në Rusi Pushkini, Gorki edhe shkrimtarë të tjerë e kanë vlerësuar shumë dhe e kanë cituar  e  dashuruar Saadiun. Saadiu ka një njohje globale, universale. Saadiu do të vijë edhe herë të tjera në Shqipëri. Më kujtohet se dy vjet më parë u bë një sesion për Saadiun ku ishte ambasadori i mëparshëm i Iranit këtu në Shqipëri. Saadiu sa herë të vijë do të jetë i mirëpritur këtu në Shqipëri. Ai tani i ka dyert e hapura dhe do të pritet e do të përcillet me kënaqësi të madhe. Unë nuk do të flas më gjatë, se nuk jam specialist për poezitë e tij, pavarësisht nga kënaqësia që ato më kanë dhënë dhe më japin kur i lexoj. Por aftësia për t’i vlerësuar, është e ndryshme nga ajo e një specialisti. Në fushën e sportit ata që e njohin mirë sportin, ata bëjnë të tjera vlerësime dhe të tjera vlerësime bëjnë tifozët. Por që të dy palët ndiejnë kënaqësi dhe kjo ka rëndësi të madhe. Unë jam mjek me profesion, por mund të them se poezia  është ilaç i madh për veten. Veçanërisht poezia ka një efekt shumë qetësues mbi trurin e njeriut dhe meqenëse jetojmë në një vend që  ka të veçantat e  tij, veçanërisht një tranzicion  shumë të zgjatur, që do të thotë, ta themi hapur, demokraci e vonuar, do të thotë ligje më të relaksuara, me krime më të mëdha, ku mund të hyjnë dhe të dalin keqbërësit. Poezia e Saadiut do t’i bënte shumë mirë, do t’i qetësonte impulset mendore, ekzaltimet mendore dhe do t’i ledhatonte trurin e tyre të ekzaltuar. Unë mendoj që një vend si Irani, pasardhësit e Persisë së dikurshme, duhet të krenohen me figura të tilla siç janë këta poetë shumë të mëdhenj, që i kanë rezistuar një kohe shumë të gjatë. Por të jesh pasardhës i një populli të talentuar, që tashmë është i madh për vlerat e tija nëpërmjet bijve të tyre për të cilet në jemi mbledhur sot këtu, është një përgjegjësi shumë e madhe. Tamam si në një familje të vetme, ku djali ka babanë, ka gjyshin, ka edhe stërgjyshin që kanë lënë emër në familjen e tij, në vendin e tij, ai  duhet të ketë shumë kujdes  në sjelljet, në gjestet  dhe veprimet e tij, sepse ka mbi vete një barrë shumë të madhe, ka lavdinë e paraardhësve të tij. Po ashtu edhe populli i Iranit që ka paraardhës të talentuar të këtyre dimensioneve duhet ta ketë parasysh këtë. Unë duhet të përgëzoj edhe Fondacionin Kulturor “Saadi Shirazi” i cili ka disa kohë që punon këtu në Shqipëri, që punon në mënyrë konsekuente, në mënyrë të ndershme dhe korrekte, me efikasitet. Ai ka angazhuar një grup njerëzish që janë të zot nga ana profesionale edhe që e kanë treguar zotësinë e tyre nëpërmjet një reviste shkencore shumë të rëndësishme të quajtur “ Perla”, e cila unë uroj që të ketë një jetë sa më të gjatë.

 * * *

Më pas e mori fjalën Refaat Alansary, ambasador i Egjiptit.

Ai tha:

Poeti, prozatori dhe mendimtari Saadi, të cilit i referohemi gjithashtu si Sheiku Saadi dhe si Saadi Shirazi, lindi në Shiraz më 1200. Ai vdiq po në Shiraz rreth vitit 1292, për arsye të moshës së vjetër. Ai e kreu arsimin fillestar në Shiraz dhe vazhdoi më tej në Bagdad, ku mundi të studiojë gjuhën dhe letërsinë arabe, hadith-in, dhe Kur’an-in, pranë kolegjit Nezamiyeh. Sapo përfundoi arsimimin, ai u largua nga Bagdadi dhe deri ne vitin 1256 udhëtoi shumë nëpër Lindjen e Mesme, sidomos në Siri, Arabinë Saudite, Egjipt, Marok dhe Turkistan.

Më 1256 Saadi Shirazi, pasi kishte udhëtuar mjaft, u kthye në vendlindjen e tij në Shiraz dhe u përqendrua në dokumentimin e fryteve të udhëtimeve të tij. Saadiu kompozoi disa nga panegjiriket (rrëfenjat) e tij më të bukura.

Veprat e tij më të njohura janë “Bostani dhe Gjylistani”. “Bostani” është tërësisht në poezi dhe ilustron virtytet e rekomanduara nga drejtësia myslimane, si liberalizmi, modestia, kënaqësia. “Gjylistani” është kryesisht në prozë dhe përmban tregime, si edhe anekdota të ndryshme. Temat që përfshin kanë si tema mënyrat e sjelljes së mbretërve, moralin e dervishëve, preferencat për kënaqësitë, avantazhet e të mbajturit të gojës mbyllur (të heshtjes), si edhe rinia ose mosha e thyer.

Më 1258, Saadi ndërpreu punën dhe që nga ajo kohë nuk u bë më i gjallë. Vepra e Saadi Shirazit krahasohet me atë të Shekspirit në letërsinë angleze. Gazelet e tij të ndritura paraqesin një dashuri rinore për jetën dhe një pasion për të bukurën; gjuha e tij mjeshtërore ka qene model i elegancës dhe i të shkruarit fin, ai është një humanist mysliman dhe i pari burrë i mençur që u bë i njohur në Perëndim.

Ne jemi mbledhur këtu sot për të përkujtuar përvjetorin e tij duke sjellë ndërmend gjithashtu se e gjithë bota e nderon Saadiun, duke gdhendur në hyrjen e hollit të selisë së Organizatës së Kombeve të Bashkuara në New York kushtrimin e tij për thyerjen e gjithë barrierave:

               Of one essence is the human race,

               Thusly has Creation put the Base;

               One Limb impacted is sufficient,

               For all Others to feel the Mace.

 * * *

Më pas e mori fjalën Vahid Vahidullah, ambasador i UNHCR-së në Tiranë, që theksoi:

Ndjehem i privilegjuar që marr pjesë edhe njëherë tjetër në një konferencë shkencore dhe kulturore të organizuar nga Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi”.

Ndjehem mjaft entuziast që të flas për Saadiun, këtë poet të shquar iranian dhe botëror për të cilin kam konsideratat më të larta.

Poeti, mendimtari dhe gojëtari i madh botëror Saadi Shirazi, është një personalitet i cili admirohet nga të vegjël dhe të rritur në mbarë botën.

Ky poet dhe orator i madh ka kaluar një jetë plot tronditje, për çka është shkruar në shumë libra të historisë. Saadiu lindi ndërmjet viteve 1203-1208 në qytetin e Shirazit, në një familje dashamirëse të shkencës dhe të letërsisë. Pasi kaloi moshën e fëmijërisë, me edukimin e Saadiut u mor i ati, dhe më pas ai studioi pranë mësuesve dhe dijetarëve të shquar të asaj kohe. Qysh në moshë fare të re, Saadiu, me dëshirën e madhe për të soditur botën, filloi edhe periudhën e gjatë të udhëtimeve të tij, e cila zgjati më shumë se 30 vjet.

Gjatë këtij itinerari të gjatë kohor udhëtimesh Saadiu vizitoi shumë vende të Lindjes së Mesme dhe Afrikës së Veriut. Ai vërejti nga afër qytete të mëdha, si dhe traditat e popujve të këtyre vendeve, ku dhe u njoh me besimet e tyre fetare.

Saadiu, i cili kishte filluar në moshë të njomë këto udhëtime të gjata, tashmë i plakur, por plot me përvojë dhe dije, vendosi të rikthehet sërish në qytetin e tij të lindjes, në qytetin e Shirazit, ku do të vijonte punën për shkrimin e kryeveprave të tij poetike.

Mjeshtëria e papërshkrueshme e tij në ndërthurjen e  përvojave të hidhura dhe të këndshme, çelja e skutave të shpirtrave dhe zemrave të njerëzve,  frymëzimi nga ndjesitë më delikate erotike, si dhe përshkrimi i bukurive të natyrës, i dhanë atij famë dhe popullaritet kaq të madh, saqë edhe në kohën kur ai ishte gjallë veprat e tij ishin shembull dhe burim frymëzimi për poetet dhe shkrimtarët e tjerë.

Ndër veprat më të famshme në botë të Saadiut janë padyshim “Gjylistani” dhe “Bostani”.

“Gjylistani” është një libër i vogël, i shkruar mjaft rrjedhshëm, në prozë, por në të ndërthuren edhe poezi. Në këtë libër autori tregon rrëfenja, të cilat shfaqin para syve të lexonjësit anët e bukura dhe të shëmtuara të shoqërisë, rrëfenja këto të mbushura plot me aspekte të ëmbla sociale, etike dhe edukative, të cilat shërbejnë si shembull dhe model për jetën.

Vepra tjetër poetike, “Bostani”, e shkruar në 4500 vargje, hapet me një falënderim të veçantë, dhe më pas vijojnë kapituj të ndryshëm, të cilët trajtojnë aspekte morale dhe edukative, si drejtësia, mirësia, urtësia, dashuria, gëzimi, përulja në  shenjë nderimi, kënaqësia, edukimi, mirëqenia, pendesa, shpërblimi dhe lutjet.

Përkushtimi dhe pasioni i madh ndaj Saadiut dhe veprave të tij në ditët tona, është bërë shkas që veprat e tij, midis të cilave edhe dy veprat me vlerë “Gjylistani” dhe “Bostani”, janë përkthyer dhe botuar në shumë gjuhë të ndryshme të botës.

Sot për njohjen e figurës së Saadiut zhvillohen akademi letrare jo vetëm në vendin e tij të lindjes, por edhe në shumë departamente të orientalistikës në Europë dhe Amerikë. Njerëzit të cilët lexojnë veprat e tij njihen thellësisht me personalitetin dhe vlerat e thënieve dhe shkrimeve të këtij mendimtari të famshëm.

 * * *

Elida Petoshati Sekretare e Përgjithshme e Komisionit Kombëtar të UNESCO-s, në vijim në përshëndetjen e saj tha:

Duke iu përgjigje të ftesës së drejtuar për të marrë pjesë në seminarin shkencor “Saadiu në botën shqiptare”, në radhë të parë më lejoni të falenderoj përzemërsisht Fondacionin Kulturor “Saadi Shirazi” dhe veçanërisht drejtorin z. Karami. Do të doja të përshëndes, në emër të Komisionit Kombëtar të UNESCO-s, këtë forum domethënës për evidentimin e lidhjeve letrare e metafizike ndërmjet dy kulturave milenare, siç janë dy kulturat shqiptare dhe iraniane.

E gjej me vend të pohoj që në fillim se misioni i Fondacionit “Saadi Shirazi”, përmes organizimit të këtij seminari dhe jo vetëm, përbën një përqasje shpirtërore dhe një kontribut të drejtpërdrejtë për nga fenomeni i kryqëzimit të kulturave, si një nga tiparet më dalluese të zhvillimeve të mijëvjeçarit që lamë pas dhe këtij mijëvjeçari të ri, që, jo shumë larg në kohë, Andre Gide e parashikoi të jetë nën shenjën e spiritualizmit.

Dhjetë vitet e fundit kanë qenë thelbësore për përcaktimin e këtyre raporteve në dritën e diversitetit të kulturave, si një sfidë bashkëkohore për njerëzimin dhe kulturën, në kuptimin gjithëpërfshirës të pasurisë së tij materiale dhe shpirtërore. UNESCO, në bashkëpunim me Kombet e Bashkuara, e kanë vendosur këtë sfidë në qendër të një debati mbarintelektual dhe filozofik, duke shpallur rëndësinë e dialogut kulturor dhe dialogut të qytetërimeve në të mirë të paqes dhe zhvillimit të qëndrueshëm.

Është mëse e qartë se, në një botë gjithmonë e më globale, të kërcënuar nga sindroma e uniformitetit, diversiteti i kulturave duhet nxitur, sepse pikërisht prej këtej lind ndjesia e përkatësisë në mozaikun e kulturave, farkëtohet kapaciteti i njohjes dhe pranimit të tjetrit e, më së fundi, prodhohet aftësia për të bashkëjetuar të gjithë dhe të ndryshëm në paqe.

Kulturat janë alter-ego e padiskutueshme e njëra-tjetrës. Nuk ka dyshim se mijëra fije të dukshme e të padukshme lidhin në këndvështrime krahasuese nga më të ndryshmet, imagjinaret krijuese të Saadiut të pavdekshëm dhe Naimit të përjetshëm. Urtësia e lirikut Saadi dhe idilika e poetit frashëriot të dritës, duke u pasqyruar në përthyerje kuptimore e filozofike te njëra-tjetra, ndërtojnë urën e miqësisë dhe të vazhdimësisë ndërmjet dy popujve dhe kulturave tona.

Kësisoj ndërtohet padyshim një binom i përsosur ndërmjet identitetit dhe alteritetit, i cili qëndron në rrënjë të diversitetit të kulturave, besimeve dhe qytetërimeve të ndryshme. Saadiu është padyshim një kolos që meriton të njihet në Shqipëri e gjetkë, pikërisht sepse vepra e tij aq sa është iraniane, është njëkohësisht universale, për nga fuqia dhe bukuria e mesazheve me ekuivalencë të barabartë vlerash për gjithë njerëzimin dhe kulturat e ndryshme të botës.

Për shqiptarët, leximi në shqip i Saadiut, por edhe njohja e kulturës dhe qytetërimit iranian në përgjithësi, janë një grishje e natyrshme. Bota shqiptare është kaherë e prirur drejt diversitetit të kulturave dhe bashkëjetesës paqësore.

Ky nuk është vetëm një realitet historiko-social i trashëguar në sinkroni dhe diakroni të kontekstit kohor, por edhe një angazhim politiko-institucional. Në tetor të vitit 2005, qeveria shqiptare kontribuoi krahas vendeve të tjera anëtare të UNESCO-s për të përmbushur një prej objektivave më ambicioze të bashkësisë ndërkombëtare, përmes adoptimit të Konventës për Mbrojtjen dhe Nxitjen e Larmisë së Shprehjeve Kulturore, si një prerogativë e nevojshme normative për përpilimin e strategjive kombëtare dhe të politikave që shkojnë në favor të çdo produkti kulturor.

Shqipëria renditet ndër vendet e para depozituese të instrumentit të ratifikimit të kësaj Konvente, e cila do të hyjë në fuqi më 18 mars 2007. Në këtë sens, viti 2007 do të jetë Viti i Diversitetit Kulturor, që do të celebrohet në shkallë kombëtare nga të gjitha institucionet e kompetencës, me një paketë të plotë evenimetesh dhe veprimtarish, të cilat do të nxjerrin në pah pikërisht potencialet e jashtëzakonshme të diversitetit kulturor shqiptar.

Qëllimi ynë i përbashkët duhet të mbetet ndërtimi i një rrjeti komunikimi e njohjeje. Kësisoj, do të mund të mësojmë më mirë cilët jemi në këtë botë, të ndajmë e përçojmë më tej dijenitë mbi sa më shumë qytetërime të mundshme, në mënyrë që të ngjallim dhe ruajmë dialogun ndërkulturor përmes një përpjekjeje të mjaftueshme dhe sistematike, pikërisht duke siguruar mbështetjen e partnerëve të karakterizuar nga vizioni, vendosmëria dhe shpresa.

Besoj se organizimi i këtij seminari shkencor nga ana e Fondacionit “Saadi Shirazi” shkon plotësisht në linjën e këtij qëllimi fisnik, sepse përcjell të bukurën, të vërtetën dhe universalen e botës iraniane drejt horizontit të pritjes dhe mikpritjes së shqiptarëve.

 * * *

Pas përshëndetjeve, shumica e të cilave ishin përkthyer mjaft mirë dhe qartë nga përkthyesit e persishtes Mira  Rrumbullaku, Elton Lila, dhe Ledio Demolli e mori fjalën kryetari i bashkisë së Beratit, z.Fadil Nasufi i cili ndër të tjera tha: Jam para jush se jam nga Berati, nga qyteti mbi 2400-vjeçar që mbart lashtësinë si vlerë dhe që renditet si qytet i parë i kulturës dhe i artit, i vlerave materiale dhe shpirtërore dhe i miqësisë së hershme me botën e dijes.

Natyrisht këtu jemi për Saadiun e jo për Beratin, por ja që veprat e Saadiut “Gjylistani dhe Bostani” ose të Ferdusiut, si “Shah-Name-ja” vezullojnë si  diamante që prej mbi 8 shekuj, jo vetëm nga fuqia krijuese e gjineve persiane, por edhe nga mjalti i përkthimit dhe i shqipërimit të beratasit Vexhi Buharaja.

Vexhi Buharaja është poeti, orientalisti, dhe dijetari me merita të shquara, një qytetar shembullor, njeri i mençur dhe i urtë, me dhunti intelektuale, ai është një  personalitet i pagraduar në hierarkinë e ofiqeve dhe vlerësimeve, por ka merita të padiskutueshme në fushën e dijes, të kontributeve për letërsinë, kulturën, historiografinë, si poliglot i  admirueshëm dhe si talent i padiskutueshëm i shqipërimeve nga persishtja.

Vexhiu ka një rol të veçantë për njohjen dhe lidhjen e kulturave dhe të letërsisë së Iranit dhe Shqipërisë. Simbioza që kanë krijuar Saadiu dhe Vexhiu është efektive jo vetëm këtu në Shqipëri por edhe në Republikën Islamike të Iranit, ku vlerësohet e  nderohet shqipëruesi ynë dhe nxiten bashkëpunime reciproke në fushën e kulturës e të forcimit të miqësisë midis popullit shqiptar dhe atij iranian.

Unë dua t’i shpreh mirënjohjen Fondacionit “Saadi Shirazi” dhe drejtuesit të tij Reza Karami, për punën e shkëlqyer që ka bërë në krye të këtij Fondacioni, për kualitetin e veprimtarive që zhvillohen, për lidhjet e fuqishme në qarqet akademike dhe personaliteteve më të spikatura shqiptare, për botimet cilësore dhe promovimet e veprave të botuara nën kujdesin e këtij Fondacioni.

 * * *

Në emër të familjes së Vexhi Buharasë përshëndeti Bedri Telegrafi, që tha:

Me porosi të familjes së Vexhi Buharasë përfitoj nga rasti për të falënderuar Fondacionin Kulturor “Saadi Shirazi” që krahas poetit të madh të Persisë përkujton edhe përkthyesin në shqip të “Gjylistanit e Bostanit”, Vexhi Buharanë. Posaçërisht falënderoj drejtorin e Fondacionit Reza Karamin, inicuesin dhe projektuesin e kësaj veprimtarie. Ky vlerësim dëshmon për angazhimin dhe predispozicionin e këtij Fondacioni dhe të drejtorit të tij në vlerësimin e gjithë atyre që shkrinë talentet dhe energjitë e tyre në lëvrimin dhe përhapjen e kulturës  perse. Falenderoj z.ambasador të Iranit për dhuratën shumë të çmuar që i dhanë familjes Buharaja. Njëherazi, falenderoj të gjithë kumtuesit që u ndalën dhe vlerësuan  rolin e përkthyesit të Saadiut në shqip.

Vexhiu e nisi përkthimin e librit me shtysën e shokëve dhe të miqve të tij dhe të gjithë atyre që i kishin dëgjuar vargjet e Saadiut nga vetë goja e Vexhiut, shumë kohë përpara  përkthimit e botimit. Fillimisht “Gjylistani e Bostani” në shqip nuk u shkruan në kartë, por në memorjen e përkthyesit, në librin që kurdoherë e mbante me vete për t’u recituar të rinjve vargje mbi edukatën, mbi mirësjelljen në shoqëri, mbi moralin, mbi virtytin, mbi diturinë. Vexhiu vetë ishte libri i parë i Saadiut në shqip që u lexua dhe u mësua nga të rinjtë,  të rriturit dhe të moshuarit, nga të shkolluarit dhe të pashkolluarit, nga miqtë, shokët dhe gjithë të njohurit e tij, që mezi prisnin rastin të ndodheshin pranë tij.

Ashtu si Saadiu, kur e shkroi, edhe Vexhiu kur e përktheu librin mendoi: “Libri do të quhet i mbaruar kur të pëlqehet në oborrin e mbretit shqiptar” dhe vërtetë për botimin e tij më 1960 u ndeshën  një odise procedurash, herë kundërshtuese dhe herë miratuese, derisa mbreti a mëkëmbësit e tij në një ditë të mirë dhanë aprovimin, por me porosinë që të bëheshin krasitje e të hiqeshin ato vargje ose shënime ku shprehej botëkuptimi fetar. Ndërsa  “Shah-Name-ja” e Ferdusiut, e përkthyer disa vite më vonë nga Vexhiu, për  fat të keq, vajti në dorën e mbretit një ditë jo të mirë  dhe u refuzua botimi i saj.Për disa dekada dorëshkrimi mbeti në dosje, derisa në një klimë të mirë dhe falë dashamirësisë së Fondacionit “Saadi Shirazi” libri gjeti rrugën e botimit. Ashtu si Saadiu, edhe Vexhiu thuri vargje për lulet, zambakët, fluturat, shiun, burimin, lotët, manushaqet, inxhitë, etj., por shumë prej tyre edhe pse u shkruan, nuk mbaruan se nuk u pëlqyen nga mbretërit apo mëkëmbës të mbretit.

Ashtu si Saadiu, edhe Vexhiu u godit nga dallgë të forta. Për shumë kohë punoi në zallishte apo  gurishte, duke përjetuar, medituar e përkthyer “Trëndafilishten” e  Saadiut.

 * * *

Pas seancës së parë filloi seanca e dytë e drejtuar prej studiuesit Nasho Jorgaqi, i cili ia dha fjalën akademikut Jorgo Bulo, për të mbajtur kumtesën me titull “Naimi dhe kodi i vjershërimit klasik pers“. Studiuesi theksoi se ndikimet e letërsisë perse tek Naimi janë jo vetëm në motive (si “Fyelli“ i Rumiut), por edhe në filozofinë e botëkuptimin për jetën, vdekjen, përjetësinë, tokësoren dhe hyjnoren, madje edhe në kodin poetik të vjershërimit. Në dy kumtimet vijuese të mbajtura nga ambasadori i UNHCR-së dhe zëvendësdrejtori i Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi“ u theksuan veçoritë e leximit të poetit të gazeleve në vendet e Lindjes, ndryshimet që kanë ndodhur nga një shekull në tjetrin në përftimin e kumteve të tij, karakteri i përbotshëm i shqetësimeve të poezisë së Saadiut, si dhe disa shmangie të leximit perëndimor prej atij të burimit. Reza Karami vuri në dukje vlerësimin që i bëhet sot poezisë së Saadiut në botë, duke veçuar karakterizimin si “Shekspiri i Lindjes“, për shkak të ngjashmërive jo vetëm formale, por edhe përmbajtësore të gazeleve të tij me sonetet e fuqishme të Shekspirit. Në dy kumtesa të mbajtura nga poetët Xhevahir Spahiu dhe Dhori Qiriazi u fol për vlerat e shkëlqyera të përkthimit shqip të “Gjylistanit dhe Bostanit“ prej mjeshtrit Vexhi Buharaja. Të dy poetët folën për etjen me të cilën e kanë pritur lexuesit shqiptarë këtë vepër në kohën kur u botua për herë të parë, për magjepsjen poetike të vetë poetëve nga fuqia e shqipes dhe talenti i Saadiut.  Në kumtesën e mbajtur nga prof. Emil Lafe u vunë në dukje persizmat e rivlerësuara gjatë përkthimit prej shqipëruesit V. Buharaja. Ai tha se orientalizmat në gjuhën shqipe, prej kohës së puritanizmit të rilindësve, janë rivlerësuar kuptimisht, duke marrë konotacione humoristike, por në veprën “Gjylistani e Bostani“ këto fjalë përdoren për të kundërtën, si shprehëse vlerash estetike. Kumtesa e studiueses Albana Veliaj titullohej “Saadiu, Naimi dhe trëndafili në poezinë popullore“. Në këtë kumtesë u theksua se ndikimet më të mëdha të poezisë së Saadiut i takojnë periudhës para përkthimit dhe më shumë poezisë popullore, e cila jo vetëm nuk ka qenë puritane, siç ndodhi pas Rilindjes, por ka përvetësuar e ngulitur shumë shenja e simbole tipike të burimit oriental, si trëndafili dhe format e tjera gjuhësore e semiotike të shfaqjes së tij (gjyl, karagjyl). Në kumtimin e tij z. Eldon Gjika u ndal në vështrimin e raporteve të poezisë shqipe e të asaj perse në kuadër të sistemit letrar të periudhës së ish-perandorisë osmane, duke theksuar se persishtja kishte në këtë perandori të njëjtën fuqi kulturore sikurse dhe latinishtja e greqishtja në kohën e lulëzimit të kulturave të shprehura përmes tyre. Në kumtesën e mbajtur nga prof. Gazmend Shpuza u fol për raportet midis Saadiut, revistës “Perla” dhe lidhjeve kulturore shqiptaro-perse. Ndërsa prof. Shaban Sinani paraqiti të dhënat kronologjike dhe tipologjike të dorëshkrimeve të veprave të Saadiut që ruhen në Shqipëri e në Kosovë. Ai theksoi se dorëshkrimi më i hershëm i “Gjylistanit”, që njihet të ketë ardhur në Shqipëri, është i shekullit të 15-të. Janë gjithësej 11 dorëshkrime të veprave të Saadiut, prej këtij shekulli deri në periudhën e Rilindjes. Këto dorëshkrime si rregull përfaqësojnë riprodhime besnike të modeleve të njohur. Saadiu është ruajtur në mjediset shqiptare në gjuhën perse, arabe, osmane, ndonjëherë edhe në dy gjuhë paralelisht. Eshtë kopjuar për nevoja letrare, po edhe për nevoja shkollore.  Në kumtesën e dr. Sulejman Dashit u paraqitën të dhëna për vendlindjen e Saadiut, qytetin e Shirazit, si dhe për ndikimet e mjedisit të këtij qyteti në formimin dhe botëkuptimin e poetit.

Gjatë konferencës nga kori i kolegjit “Saadi” u kënduan këngë shqip e persisht me poezi të Saadiut, ndërsa në fund të saj të pranishmit vizituan një stendë të dorëshkrimeve të Saadiut që ruhen në AQSH.


* Botuar në revistën “PERLA” – Revistë shkencore-kulturore tremujore – Viti XII, 2007, Nr. 1 (44), f. 5-26.

 

Në mbrojtje të bejtexhinjve

28/01/2013 Lini një koment

NË MBROJTJE TË BEJTEXHINJVE

flamuriBejtexhinjtë janë marrë pak si shumë nëpër gojë këto kohë, prandaj ca gjëra duhen saktësuar.

Duam apo s’duam ne sot, këta janë po aq pjesë e kulturës dhe e letërsisë shqipe sa edhe Buzuku, Matrënga, Budi, Bogdani, Bardhi, Chetta e Variboba. Në kuptimin që tradita e bejtexhinjve është e trupëzuar në kulturën tonë të sotme, edhe pse në trajta që nuk shquhen aq lehtë.

Kulturorisht krijimet e bejtexhinjve i përkasin letërsisë orientale që kultivohej brenda perandorisë osmane. Kjo ishte letërsi e mbështetur kryesisht në letërsinë klasike arabe dhe persiane. Studiues seriozë të bejtexhinjve shqiptarë, si Osman Myderrizi, Hasan Kaleshi dhe Armin Hetzer, kanë vënë re se këta afrohen më shumë me modelet arabe dhe me të ashtuquajturin stil “të mesëm” sesa me poezinë më të sofistikuar persiane.

Letërsia e bejtexhinjve konsiston në dorëshkrime në alfabet arab që kryesisht kanë mbetur të pabotuara. Vetë bejtexhinjtë nuk shkruanin me synimin që të botonin libra, por që t’i fiksonin në letër krijimet e tyre të destinuara për deklamim. Të shkruarit ishte praktikë mnemonike. Kontakti i kësaj letërsie me publikun kryhej në mjedise si teqe ose çajhane, ku mblidhej mileti të dëgjonte poetët të recitonin krijimet e tyre. Ky milet ishte zakonisht analfabet.

Për këtë arsye, fakti që këto krijime u shkruan me alfabetin arab është praktikisht irrelevant për natyrën e asaj letërsie; meqë publiku nuk i konsumonte në trajtë të shkruar, por i dëgjonte të deklamuara. Kjo duhet theksuar, sepse zakonisht nuk kuptohet mirë. Ne sot e asociojmë letërsinë me tekstin e shkruar dhe librin; por ky nuk është model universal, por historik dhe lokal.

Gjuha e bejtexhinjve, nga ana tjetër, është një shqipe e rënduar me fjalë orientale, kryesisht arabe e persiane. Shumë nga këto fjalë nuk përdoreshin fare në gjuhën e zakonshme të kohës kur krijonin bejtexhinjtë, por janë futur në tekste si mjete stilistike. Nga ana tjetër, ndonjë autor, si Nezimi, ka qenë i vetëdijshëm që ishte “i pari” që po e shkruante shqipen.

Bejtexhinjtë janë konsideruar edhe si të parët që shkruan letërsi laike në trojet shqiptare në Ballkan, madje ndonjëherë edhe satira sociale, çka nuk është pak, po të kihet parasysh se deri atëherë prodhimi letrar në katolikët kufizohej brenda komunikimit fetar, ndërsa ortodoksët shqiptarë nuk lejoheshin fare të kishin letërsi të tyren në shqipe…

Temat e trajtuara nga Nezimi me shokë ishin konvencionale (formulaike), merreshin nga kanoni arabo-persian dhe përcilleshin nga një autor në tjetrin; po aq konvencionale sa ç’ishte, bie fjala, tema e “oxhaqeve të nalta” apo e “të rënëve” në lirikën realiste-socialiste shqiptare të viteve 60.

Sot bejtexhinjtë nuk i lexojmë dot, por vetëm ngaqë me Rilindjen e këtej kultura dhe letërsia shqipe erdhën duke iu larguar atij modeli kulturor: duke adoptuar alfabetin latin, duke e pastruar gjuhën nga orientalizmat, duke krijuar neologjizma e duke iu drejtuar letrarisht modeleve folklorike autentike, ose modeleve perëndimore. Te Fishta këto dy modele bashkëjetojnë.

Mirëpo bejtexhinjtë nuk mund të likuidohen lehtë nga tradita jonë kulturore. Pa bejtexhinjtë përnjimend nuk do të ekzistonte, bie fjala, Naim Frashëri, i cili kishte bejtexhinj edhe në familje, të tillë si Dalip e Shahin Frashëri. Nga pikëpamje formale e strukturore, Naimi ka aq shumë gjëra të përbashkëta me bejtexhinjtë, sa ndonjë kritik ka shkuar deri atje sa ta quajë “bejtexhi pa bejte”.

Ajo që bëri Naimi, në pajtim me frymën e Rilindjes, ishte ta merrte atë traditë e ta modernizonte duke e pastruar nga orientalizmat e deri diku nga tematika. Edhe të tjerë Rilindës vepruan njëlloj. Jani Vretoja, p.sh., përshtati një poemë të Muhamet Kyçykut, “Erveheja”, e cila më pas e në versionin e ri fitoi popullaritet të madh në lexuesit.

Thashë që pa bejtexhinj Naimi nuk do të ekzistonte. Pa Naimin, as Asdreni as Lasgushi nuk mund të mendohen. Pa Asdrenin e Lasgushin, Kadareja nuk do të ishte bërë ai poet që u bë. Birësimi letrar procedon pikërisht në këtë mënyrë, nga daja tek nipi; madje sa më i rreptë që të jetë mohimi, aq më të thella afëritë.

Eveniment i kulturës shqiptare

25/01/2013 Lini një koment

Idriz DEMIROVIÇ

EVENIMENT I KULTURËS SHQIPTARE*

Kur’ani, përktheu Feti Mehdiu, shënimet Besim Korkuti, botoi Kryesia e Bashkësisë Islame në R.S.S. – Prishtinë, Prishtinë, 1985, f. 880.

Kurani dhe hija e tij shqip - Feti MehdiuKohët e fundit, saktësisht në fillim të korrikut të këtij viti u botua përkthimi i Kur’anit – për herë të parë përkthim komplet – në gjuhën shqipe, botuar nga Kryesia e Bashkësisë Islame në R.S.S., në Prishtinë. Kjo vepër paraqet jo vetëm një ngjarje të madhe për Bashkësinë Islame në R.S.F.J., në veçanti për komunitetin musliman të arealit shqiptar, por është edhe një ngjarje kulturore e rëndësishme për lëmin e historisë shqiptare në tërësi. Kjo, para së gjithash, për shkak se ky përkthim është i pari përkthim komplet i Kur’anit në gjuhën shqipe. Interesimi për përkthimin e Kur’anit në gjuhën shqipe ka ekzistuar që moti, konkretisht nga viti 1922, kur u paraqit përkthimi i pjesshëm në Rumani. Edhe pas këtij përkthimi janë bërë edhe disa tentime për t’u përfunduar kjo vepër, mirëpo mbetën vetëm tentime të papërfunduara, gjithnjë deri te ky moment. Edhe këtij botimi i kanë paraprirë botimet e pjesshme nëpër revistat tona fetare, kurse hapësirë më të madhe i ka ofruar revista jonë më e vjetër “Glasnik” – botim i Kryesisë Supreme të Bashkësisë Islame në R.S.F.J., gjë që ua ka bërë me dije lexuesve se ka të bëjë me një ndërmarrje serioze në këtë lëmi.

Në të vërtetë, përkthimet e pjesshme janë botuar pa nënshkrim, por autori i pa nënshkruar i përkthimeve në “Glasnik” të Kryesisë Supreme Islame, Feti Mehdiu nuk ka qenë i panjohur për lexuesin shqiptar. Ai në fushën e orientalistikës paraqitet në vitin 1971 me përkthime dhe punime të ndryshme, kurse në vitin 1984 paraqitet me dy libra, njëri është përkthim i poezisë arabe, kurse tjetri përkthim i prozës nga gjuha turke. (“Poezi arabe”, zgjodhi dhe përgatiti Feti Mehdiu, Shkup 1983 dhe Sami Frashëri, “Vepra 7”, zgjodhi dhe përktheu Feti Mehdiu, Prishtinë 1984).

Përkthimit të Kur’anit në gjuhën shqipe, të cilin me këtë rast po ia paraqesim lexuesit, i paraprinë Parathënia (f. 3-8), të cilën e ka shkruar Jetish Bajrami, i cili njëkohësisht përfaqëson botuesin. Pastaj vazhdon studimi i Fazlur Rrahmanit, Kur’ani (f. 9-27), i cili është marrë, siç e potencon edhe autori i përkthimit, nga libri “Duh Islama”, (Beograd, 1983). Faqet 28-823 përfshijnë tekstin e Kur’anit të përkthyer në gjuhën shqipe pa origjinalin që pastaj vazhdon me shënimet (f. 825-848) e më pas vazhdon faqja 849 me regjistrin e ajeteve ku duhet bërë sexhde. Në vazhdim autori i përkthimit ofron sqarimet për disa terma specifike të Kur’anit (f. 851-852), në vazhdim pasojnë disa njohuri nga jeta e Muhammedit a.s., ku është paraqitur pasqyra kronologjike e ngjarjeve dhe bashkëshortet e Muhammedit a.s.. Me këtë edhe përfundon e gjithë ajo që ka të bëjë me Kur’anin. Në dy faqe, 865-866, kemi fjalën e përkthyesit me rastin e botimit të parë dhe në fund fare indeksin e emrave që kanë të bëjnë vetëm me tekstin e Kur’anit dhe përmbyllet me përmbajtjen e librit.

Ky vështrim më parë duhet kuptuar si një dëshirë e jona që ta njoftojmë lexuesin për këtë vepër, sesa si një tentim që eventualisht të tregojmë për disa lëshime që i vërejmë, nga të cilat natyrisht që edhe ky përkthim nuk është imun, sepse, siç e thotë edhe vetë përkthyesi, “…Kur’ani vetëm në origjinal është pa gabime.” (f. 865)

Botuesi në parathënie flet për natyrën, përmbajtjen dhe karakteristikat e Kur’anit. Flet për rolin e Kur’anit, vlerat e tij si Kelamull-llah, për nevojat për ta përkthyer dhe për vështirësitë me rastin e përkthimit, për të cilën flitet edhe në studimin, në vijim të Fazlur Rrahmanit dhe në fjalën përfundimtare të përkthyesit.

Studimi i Fazlur Rrahmanit për Kur’anin është i mirëpritur, sidomos për ata lexues që nuk kanë qenë në gjendje të njihen me Kur’anin, respektivisht dinë shumë pak për Kur’anin. Në këtë punim që përmban se ç’është Kur’ani, mësimet e Kur’anit, jurisprudenca e Kur’anit, lexuesi përgatitet të lexojë edhe tekstin e Kur’anit dhe mbase të kuptojë diçka nga ai, sepse Kur’ani sipas përmbajtjes së vetë nuk është i lehtë për t’u kuptuar, ashtu siç thotë me të drejtë edhe përkthyesi: “Veprat si Kur’ani duhet të përjetohen”. Nga studimi i Fazlur Rrahmanit lexuesit i bëhet tërësisht i qartë se Kur’ani nuk është vepër e Muhammedit dhe se mësimet e tij janë të pagabuara. Mbase nga ky studim lexuesi njihet me stilin e Kur’anit, sepse Fazlur Rrahmani ofron ilustrime nga të dy periudhat e shpalljes së Kur’anit, periudhës Mekase dhe asaj Medinase, ku suret ndryshojnë edhe për nga përmbajtja dhe, natyrisht edhe stili është i ndryshëm.

Krahas këtij studimi që shërben për të futur lexuesin në esencën e Kura’nit, qoftë si libër i karakterit fetar, qoftë kur kemi të bëjmë me librin me përmbajtje universale, përkthyesi e porosit lexuesin edhe për disa vepra që do ta ndihmojnë për ta kuptuar më mirë përmbajtjen e Kur’anit, por kjo porosi është në vend të padukshëm, madje në faqen 864, d.m.th. në artikullin e fundit që është huazuar, siç theksohet, nga botimi i katërt i Kur’anit fisnik nga Çausheviç-Panxha.

Gjykojmë se ndarja e këtyre teksteve ndihmëse nuk është praktike për lexuesit. Do të ishte më mirë sikur këto tekste të ishin në fillim, pas fjalës së botuesit, ose në fund pas vërejtjeve që kanë të bëjnë me Kur’anin.

Përkthimi i Kur’anit përfshin faqet 28-823. Përveç sures së parë, d.m.th. “Fatihasë” dhe tri sureve të fundit që ofrohen edhe në origjinal, teksti tjetër është vetëm në gjuhën shqipe, që gjithsesi nuk e plotëson dëshirën e një numri të lexuesve, sepse pa mëdyshje konsiderojmë se është më e përshtatshme për të gjithë lexuesit, madje edhe kriteret shkencore-kulturore kërkojnë që krahas përkthimit të jetë edhe teksti origjinal. Natyrisht, me këtë nuk mendojmë se i zvogëlohet vlera këtij botimi.

Që në fillim ndeshemi me një gabim teknik që gjithsesi është rastësi. Në të vërtetë, në origjinal qëndron numri 1 tek invokacioni, gjë që përkthyesi e ka pasur parasysh kur është përcaktuar që të punojë sipas botimit “Mexhlisi A’ala li Shu’uni Islamije”, d.m.th. “El-Muntehab” (f. 864), por në tekstin shqip sureja fillon menjëherë me numrin 2 që d.m.th. se në Besmele ka rënë numri 1. Secila sure në fillim ka titullin në origjinal, të transkriptuar dhe përkthimin në shqip, vendin e shpalljes dhe numrin e ajeteve dhe më pas vazhdon me përkthimin, duke u vënë ajeteve numra arabë, kurse sureve numra romakë. Kështu vazhdohet gjatë gjithë tekstit të Kur’anit. Vërehet një mungesë parimi tek përkthimi i sureve, d.m.th. në fillim, çdo titull i përkthyer është i ndarë me vizë, që është më e drejtë, sesa më vonë kur përkthimi futet në kllapa, si p.sh. në faqe 232 “Al-Anfal – Plaçka e luftës”, kurse në faqen 233 përsëri “Al-Anfal” (Plaçka e luftës). Tek ajetet, tek të cilët duhet bërë sexhde qëndron shkronja S e madhe. Siç shihet nga përkthimi, autori i përkthimit me përkushtim zbaton shkrimin e emrave dhe të disa termave me shkronja të mëdha, si p.sh. Allah, Zot, aty ku në origjinal qëndron Rabb-un ose Ilah-un, pastaj Xhennet, Xhehennem, Zek(q)at etj.

Termat islamë përkthyesi i ka lënë në origjinal, ndërsa disa të tjera i ofron të përkthyera në gjuhën shqipe. Kështu p.sh. Resul gjithmonë është profet, por Salat nganjëherë e hasim se është namaz e nganjëherë edhe këtij termi është përpjekur t’i gjejë shprehjen adekuate në gjuhën shqipe, si të falurit, faljen. Nuk do të ishte rëndim i tekstit sikur edhe termin shejtan ta kishte lënë në origjinal, por këtë përkthyesi e sjell në gjuhën shqipe djall. Fjalën xhinn përkthyesi nganjëherë e lë në origjinal me atë që ia përshtat gjuhës shqipe xhind, e nganjëherë këtë fjalë e përkthen demon, që gjithsesi është pasqyrim i gabuar i termit konkret.

Marrë në përgjithësi, fjalori i përkthyesit me të cilin është shërbyer në këtë përkthim është shumë i pasur, që është dëshmi se autori i përkthimit disponon mundësi për të zgjedhur nga ai thesar i leksikut shqip fjalë dhe shprehje adekuate në mënyrë që lexuesit t’i ofrojë përafërsisht tekstin e Kur’anit, i vetëdijshëm se Kur’ani nuk mund të përkthehet në asnjë gjuhë, pra as në gjuhën shqipe, e që ta ruajë tërësisht kuptimin, bukurinë dhe përmbajtjen e origjinalit. Përkthyesi është përpjekur që të ruajë stilin dhe frymën e Kur’anit dhe këtë herë duke lënë anash rregullat e gjuhës shqipe, siç pohon vetë përkthyesi: “…kam dashur që të jap një përkthim sa më besnik ndaj origjinalit dhe me vetëdije, aty ku nuk kam arritur të gjejë shtegdalje tjetër, jam përcaktuar për besnikëri në vend të bukurisë”. (f. 866)

Megjithatë, përkthyesi aty-këtu ka arritur të ruajë edhe bukurinë, d.m.th. rimën dhe të mos e humb kuptimin, si p.sh. në faqen 801:

E nënkresë të renduar

Edhe qilima të shtruar

A nuk i shikojnë devet si janë krijuar

Edhe qiellin – sa lart është çuar

Edhe malet si janë venduar

Edhe tokën si është zgjeruar?

Ose në faqen 805-806

Pasha natën kur kaplon!

Pasha qiellin dhe gjithçka e ndërton,

Pasha tokën dhe atë çka e zgjeron.

Pasha shpirtin dhe atë çka e lartëson![1]

Lexuesi me siguri do të hasë, krahas gabimeve të cekura, në listën për përmirësime edhe gabime të tjera materiale, si p.sh. në faqen 37 ajeti 51: ”…në takim për netë”, kur duhet të jetë “…në takimin për katërdhjetë netë”, ose në faqen 80, ajeti 285, ku në vend të “engjujtve” duhet të jetë “engjëjve”, librave dhe jo libratve etj., që janë lëshime të bëra gjatë të shtypurit. Sikurse është e ditur botimi ka zgjatur vetëm dy muaj e dhjetë ditë, andaj nuk duhet gjykuar aq me rreptësi këto gabime.

Menjëherë pas tekstit të Kur’anit pasojnë shënimet, të cilat siç tregohet në fillim janë huazuar nga Besim Korkuti dhe janë dhënë në faqet 825-848, e gjithsej janë 258 shënime. Feti Mehdiu ka zbatuar një tjetër metodologji nga ajo e Besim Korkutit.

Ashtu siç tregohet në fund të këtyre shënimeve, dt. 25 qershor, respektivisht 25 Ramazan 1984/1404 dhe duke llogaritur kohën, siç thotë përkthyesi nga viti 1978, mund të përfundohet se për gjashtë vjet të punës dhe përpjekjes me përkushtim Feti Mehdiu ka arritur të na ofrojë përkthimin komplet të Kur’anit, një përkthim mjaft korrekt, që meriton çdo lëvdatë, sidomos shprehja e tij modeste kur thotë “Nëse kam arritur vetëm një pjesë të vogël të asaj që kam dëshiruar jam i kënaqur me punën  time”.

Në vazhdim pason indeksi i emrave që ka të bëjë vetëm me tekstin e Kur’anit (867-874). Emrat janë shkruar në atë formë siç qëndrojnë në tekstin shqip, kurse në kllapa janë dhënë variantet origjinale, si p.sh. Babilon (Babil), Bizantinët (Rum) etj., gjë që ia shton vlerën shkencore këtij botimi.

Nuk është e tepërt të themi se ky përkthim i Kur’anit në gjuhën shqipe është krenari jo vetëm për përkthyesin dhe botuesin, por edhe për medresenë “Alauddin” dhe atë “Gazi Husrev beg”, nxënësit e të cilave kanë realizuar një vepër të këtillë historike, si dhe për të gjithë ata që kanë ndihmuar dhe kontribuar, që kjo vepër të shohë dritën.

Për veprat e këtilla, me të drejtë, pritet fjala e lexuesit, e cila në rend të parë paraqet kontribut për Kur’anin dhe mësimet e tij dhe një ndihmë të madhe për përkthyesin, që në rast të ndonjë botimi tjetër eventual vërejtjet e ofruara të merren parasysh dhe të na ofrohet një përkthim edhe më i mirë. Presupozoj se përkthyesi që tani është duke u marrë me këtë, sepse ai thotë se rezervon të gjitha të drejtat për ndryshime në përkthim dhe për ribotim.

Marrë nga revista “Glasnik”, nr. 5, Sarajevë, 1985, f. 471-475.

Përktheu nga boshnjakishtja:

Ismajl REXHEPI

/Orientalizmi Shqiptar/


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 4, Pranverë-Verë, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com, numër ekskluziv për përkthimin e parë të plotë të Kur’anit në gjuhën shqipe.

[1] Citimi i këtyre ilustrimeve në revistën Glasnik që del në gjuhën boshnjake, është në gjuhën shqipe.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 58 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: