Arkiv

Archive for the ‘Gjuhësi orientale’ Category

Titulatura në letërsinë e bejtexhinjve: Rasti i Nezim Beratit

13/03/2013 Lini një koment

TITULATURA NË LETËRSINË E BEJTEXHINJVE: RASTI I NEZIM BERATIT

Divani shqip

Divani shqip

Në divanin shqip të Nezim Beratit një ndër elementet që të bie në sy është titulatura e përdorur për sundimtarët e kohës së tij, veçanërisht për pjesëtaret e familjes Velabishti, të cilët ishin në krye të sanxhakut të Vlorës me qendër Beratin. Kjo titulaturë është e ndryshme nga titulatura që këto sundimtarë përdorin për veten e tyre, dhe nga kjo ndryshueshmëri lind edhe interesi për studimin e saj.

Titulatura sikurse dihet është një titull honorifik i përdorur për një sundimtar ose për një personalitet të caktuar. Me këtë titull sundimtari kërkon të transmetojë në mënyrë të drejtpërdrejtë tek të tjerët pushtetin që ai gëzon si dhe pozicionin që ka në marrëdhënie si me njerëzit ashtu edhe me mjedisin dhe botën në përgjithësi.1 Po kaq e rëndësishme është edhe mënyra se si të tjerët i drejtohen atij, dhe kjo mënyrë adresimi ka të bëjë jo më me pushtetin që gëzon sundimtari, por me marrëdhëniet që individi ka me të. Kështu që ky adresim jo gjithmonë domosdoshmërish është i njëjtë me atë që sundimtari përdor për veten e tij.

Në letërsi është e kuptueshme që kemi të bëjmë më shumë me mënyrën se si shkrimtarët dhe veçanërisht poetët i drejtohen sundimtarëve. Kjo është një marrëdhënie asimetrike, prandaj dhe titulatura nuk pritet që të jetë e rigoroze dhe të respektojë rregullat protokollare. Në letërsinë e divaneve këtë dimension e gjejmë të shprehur më qartë se në çdo lloj letërsie tjetër. Kjo ndodh për faktin se jo vetëm letërsia e divaneve është një letërsi elitare oborri (ose saraji po të përdorim termin osman), por edhe sepse ajo është krijuar në një sistem autokratik patrimonial. Në një sistem të tillë autokratik statusi, nderi social dhe shkalla hierarkike përcaktohej nga sundimtari. Përkrahja që jepte ai ishte e domosdoshme për poetin, sepse vetëm në sajë të kësaj përkrahjeje ai mund të siguronte jetesën, zhvillimin e artit në kushte normale, madje ajo ndikonte drejtpërdrejtë në futjen e artistit në shtresën elitare të shoqërisë. Kjo kulturë patronazhi, përcaktuese për zhvillimin e jetës kulturore e sociale në Perandorinë Osmane i kishte rrënjët në traditat e Iranit mesjetar dhe të shteteve autokratike të Azisë qendrore.2

Në këtë kuadër poeti në Divanin e tij ishte i detyruar që krahas poezive panegjerike kushtuar perëndisë dhe profetit të shkruante dhe kaside lavdërimore për sundimtarët e kohës ose për klerikët e lartë prej të cilëve priste favore të ndryshme. Madje edhe emërtimi kaside i këtyre poezive dëshmon qartë misionin që ato përmbushnin. Pasi siç dihet fjala kaside e cila e ka origjinën nga fjala kast ”qëllim, synim” do të thotë t’i drejtohesh dikujt me një qëllim të caktuar. Me fjalë të tjera kaside do të thotë të shkruash poezi sipas një sistemi të caktuar metrik e përmbajtësor për t’i thurur lavde e himne një individi të rëndësishëm.

Në këtë kuadër merr kuptim edhe titulatura e përdorur në letërsinë shqipe të Divaneve, dhe veçanërisht në Divanin shqip të Nezim Beratit. Jam ndalur në këtë Divan sepse është divani më i plotë i shkruar në gjuhën shqipe, por edhe sepse Nezimi është i pari që mendohet se ka filluar traditën shqip të divanit dhe ka pasur ndikim edhe mbi autorët e tjerë.

Nezimi në Divanin shqip, që e njohim në sajë të kopjeve që na kanë mbërritur deri më sot, ka shkruar 6 poezi për sundimtarët lokalë të sanxhakut të Vlorës, me qendër Beratin, dhe të gjashta këto poezi i ka për pjesëtarët e familjes Velabishti, e cila sikurse dihet në shekullin XVIII ka qenë dinastia lokale e cila ka sunduar qytetin e Beratit.

Konkretisht Nezimi ka shkruar poezi për Mahmud Pashë Velabishtin, për dy djemtë e tij, respektivisht Ismail Pashën dhe Bajram Pashën. Në divanin e tij shqip, Nezim Berati i është drejtuar Mahmud Pashë Velabishtit duke përdorur titujt devletlü e cila në shqip përkthehet i gjithëpushtetshëm si dhe veliyy-ün-niam ”bamirësit”. Si pjesë të titulaturës ai përfshin urimin/lutje dame ikbaluhu “fati dhe suksesi qoftë me të”, dhe përcaktuesit yeganei devran akil-ül-zaman miri celil-üş-şan hazretleri të cilëtliteralisht përkthehen “shkëlqesisë së tij, i pashoq në botë, mendje e kohës, komandant famëmadh”.

Kurse për djemtë e Mahmud Pashës, respektivisht Ismail Pashën dhe Bajram Pashën, ai përdor titulaturën devletlü inayetlü (gjithëpushtetshmin dhe bujarin) dhe lutjet për të parin etal-Allahu ömrehu (Zoti i zgjastë jetën), dhe për të dytin dame devletuhu (i përjetshëm qoftë pushteti i tij). Ndërkohë që për të dy jep përcaktimin Mahmud Pashazade do me thënë të bijtë e Mahmud Pashës.

Devletlü është një titulaturë zyrtare e cila në Perandorinë Osmane përdorej për vezirët, komandantët ushtarakë, krerët e dijetarëve islamë, administratorët e vendeve të shenjta myslimane (Mekë dhe Medinë) si dhe për ofiqarët e lartë të sarajit perandorak.3 Kurse veliyy-ün-niam është një titulaturë e përdorur për krerët e dijetarëve islamë dhe lidhet me natyrën humane të tyre, mirësinë dhe bamirësinë që u falin njerëzve.4 Duhet vënë në dukje se Mahmud Pasha, së bashku me të bijtë kanë pasur titullin vezir, të cilin sulltani në shekullin XVII dhe sidomos në shekullin XVIII ia ka akorduar edhe autoriteteve të larta lokale, për të vënë në dukje peshën që ato kishin në sytë e Stambollit. Kështu që ky titull honorifik mund të justifikojë edhe përdorimin e titulaturës formale, të përshtatshme për postin e vezirit.

Kurse cilësimi inayetlu ”bujar, bamirës”, që e gjejmë si pjesë të titulaturës së përdorur për Ismail Pashë dhe Bajram Pashë Velabishtin nuk haset në titulaturën zyrtare të kohës. Kështu që sipas të gjitha gjasave është një shtesë që poeti ka bërë në kërkim dhe pritje të bujarisë dhe bamirësisë së sundimtarit. Kjo pritje bamirësie te Mahmud Pasha është vënë në dukje me përdorimin e titulaturës formale veliyy-yn-niam ”bamirësi”, titull që i adresohet klerikëve të lartë.

Nga ana tjetër, pjesën e lutjes në titulaturat e gjata, në poezinë e parë drejtuar Mahmud Pashës, poeti e ka zëvendësuar me një sërë përcaktimesh që kanë të bëjnë me individualitetin e këtij sundimtari; Nezimi e shquan si një komandant të madh, dijetar të shquar dhe një personalitet të rrallë të kohës së tij. Këto cilësime që i gjejmë të adresuara vetëm ndaj këtij sundimtari lidhen me impresionin dhe impaktin që ka pasur te Nezimi ky personalitet të cilin poeti e ka hasur në rininë e tij.

Edhe në titulaturën adresuar Ismail Pashë dhe Bajram Pashë Velabishtit vihen re disa ndryshime të vogla që hedhin dritë edhe mbi natyrën e marrëdhënieve dhe të konsideratave të poetit për këto dy personalitete. Pjesa e lutjes që ai përdor për të dy këta sundimtarë nuk gjendet në trajtat e përdorura tradicionalisht dhe zyrtarisht.Të parit, do me thënë Ismail Pashës, i uron jetë të gjatë kurse për Bajram Pashën urimi është për vazhdimësinë dhe përjetësinë e pushtetit të tijSikurse ka vënë në dukje Osman Myderrizi, Nezimi kishte një konsideratë të veçantë për Bajram Pashën dhe e respektonte atë në një mënyrë të sinqertë. Ky pasha, sipas Myderrizit, është kujdesur dhe ka ndihmuar Nezimin në mënyrë të posaçme.

Kështu siç vihet re Nezimi nuk ka qenë korrekt në përdorimin e titulaturës. Në të gjithë rastet ai ka përdorur një titulaturë e cila lartëson pozitën politike e sociale të sundimtarit, dhe i ka vënë theksin faktit që sundimtari është bujar dhe bamirës. Kjo pritje ka ndikuar edhe në adresimin e përdorur dhe në zgjedhjen e titulaturave të cilat më shumë se realitete historike janë elozhe që poeti i drejton sundimtarëve.

Diferencat në titulaturë shprehin dhe natyrën e raporteve që poeti ka me këto sundimtarë të cilët kanë sunduar në periudha të ndryshme të jetës së tij.

Ky shkrim është botuar në revistën shkencore-kulturore “PERLA”, 2009, Nr. 1.

Miguel Asin Y. Palacios

24/02/2013 Lini një koment

MIGUEL ASIN Y. PALACIOS

(1871-1944)

Migue Asin Palacios

Migue Asin Palacios

Miguel Asin Y. Palacios është orientalist spanjoll. U lind më 5 korrik të vitit 1871 në Saragosa, kryeqytet i provincës Aragon, 261 km. në veri-lindje të Madridit. Qyteti ka lulëzuar gjatë kohës së sundimit të Jul Cezarit. Muslimanët e morrën nën sundim në vitin 712 dhe vazhduan ta qeverisin deri sa e mori nën pushtetin e vet Alfonsi në vitin 1118.  Ebu Abdullah Muhamed Bin Abdu-l-Mun’im Al-Hamīrijj në veprën e tij ’’Ar- Ravu-l-Mea’tār’’, për Saragosën shkruan: “Është një nga kryeqytetet e Andaluzisë, i madh, i banuar dendur, me rrugë të gjata, me shtëpi dhe apartamente të bukura, me kopshte dhe me pemishte. Ka një mur prej guri të pakalueshëm, i cili është në bregun e një lumi të madh”. Qyteti Saragosa është qytet i bardhë. Është quajtur kështu për shkak të gipsit dhe gëlqeres. Emrin e ka marrë sipas ndërtuesit, pra mban emrin e Cezarit. Të krishterët Saragosën e morën nga muslimanët me paqe. Në Saragosa zbarkuan mëse pesëdhjetë mijë trupa franceze, por e mbajtën të rrethuar nënt muaj.

Saragosa ka rëndësi për jetën e Miguel Asin Palacios dhe orientalistikën spanjolle në përgjithësi. Prej këtu doli edhe orientalisti i madh Julián Ribera.

Migueli ishte ende fëmijë kur i vdiq i ati. Pasurinë  e trashëguar e administroi e veja e Pablo Asinit. Migueli arabishten e mësoi në shkollat e qytetit. Mësimet e mesme i filloi në shkollën e Alascolabios, kurse e mbaroi në shkollën e Jezuitëve në të njëjtin qytet. U dallua në lëndën e matematikës dhe në latinisht. Pasi që e fitoi gradën Bachelor, mendoi që të vazhdojë studimet në Fakultetin e Inxhinierisë, por nuk pati mundësi materiale të studiojë jashtë Saragosës, prandaj u regjistrua në Fakultetin e Letërsisë në Saragosa. Në të njëjtën kohë u regjistrua edhe në institutin e kongregacionit, që përgatiste kuadro fetare. Aty vazhdoi t’i ndjekë studimet dhe u bë prift. Më 29 shtator të vitit 1895 filloi shërbimin në kishën San Kitano në Saragosa. Bashkë me profesorin Julián Ribera, profesor i gjuhës arabe në Fakultetin e Letërsisë në Universitetin e Saragosas, filluan të përpunojnë dorëshkrimet arabe që kishin të bënin me Spanjën muslimane. Projekti ishte ’’Biblioteka arabo-spanjolle”, që u kurorëzua me katalogun në dhjetë vëllime dhe  u realizua brenda viteve 1882-1895.

Te Ribera mësoi në vitin 1891 dhe profesori u kujdes për talentin e jashtëzakonshëm të Miguelit dhe për të ardhmen e tij shkencore. Kjo përkujdesje do të vazhdojë gjatë gjithë jetës së profesorit.

Më vonë Migueli regjistroi studimet e doktoratës në Universitetin e Madridit dhe më 23 prill të vitit 1896 mbrojti tezën e doktoratës, që ishte nje studim monografik për Gazaliun.

Në vitin 1901 Miguel botoi doktoratën e tij me titullin: ’’Gazaliu, besimi, etika dhe asketizmi’’

Migueli u përpoq të gjente një vend pune në një universitet, por mbeti si mësues në institutin fetar dhe në të njëjtën kohë shërbente si prift në manastirin ’’Zemra e shenjtë’’.

Nga kjo situatë e palakmueshme e shpëtoi Ribira, i cli ia lëshoj atij vendin e punës në Universitetin e Madridit. Ai më 24 prill të vitit 1903 u punësua në katedrën e gjuhës arabe në Universitetin e Madridit.

Migueli u shpërngul në Madrid në prill të vitit 1903. Në vitin 1905, në Madrid erdhi Ribera për të punuar si profesor në katedrën e historisë së civilizimit islam dhe hebraik. Ky bashkëpunim u jetësua në revistën ’’Kultura spanjolle’’ për tre vite me radhë (1906-1909).

Fama e Miguelit u përhap në qarqet e studimeve orientale ndërkombëtare. Filloi të publikojë nëpër revista të studimeve orientale nëpër Evropë. Shkroi për mbresat nëpër udhëtime me kolosët e studimeve orientale, siç është shkrimi përkujtimor për shumë orientalist, e ndër ta po përmendim shkrimin përkujtimor me rastin e 100 vjetorit të parë të datëlindjes së orientalistit italian Michele Benedetto Gaetano Amari. I Shoqëruar me Koderan, Migueli ka marrë pjesë në konferencën ndërkombëtare të orientalistëve të mbajtur në Algjer në vitin 1905. Gjithashtu në vitin 1908 ka marrë pjesë në konferencën ndërkombëtare të orientalistëve në Kopenhage. Shkroi punimin me titull: ’’Një numër thëniesh që iu janë veshur Jezusit në veprat e autorëve mysliman’’. Gjithashtu hartoi edhe një katalog të dorëshkrimeve arabe në manastirin Abadia në Kodrën e shenjtë në Sicili.

Më 22 tetor të vitit 1912, u zgjodh anëtar i Akademisë Mbretërore të shkencave etike  dhe politike. Në këtë institucion filloi të punojë më 19 mars të vitit 1914.  Fjalimi i tij inaugurues para anëtarëve të akademisë ka qenë me temën ’’Ibn Massaras  dhe shkolla e tij: Origjina e filozofisë spanjolle-islame’’. Gjatë asaj ligjërate Migueli nxori në pah materiale të shpërndara të Ibn Massaras Al Xhebelit. Ai prezantoi edhe reformimin që ai kishte bërë në mendimin filozofik islam duke kombinuar mes doktrinës së Platonit dhe doktrinës së Andadhkilis. Pastaj vazhdoi me mbështetjen që kishte shkolla e Ibn Massaras nga sufit në Andaluzi dhe Ibn Arifit dhe Ibn Arabiut. Sipas Miguel-it kjo shkollë ndikoi në krijimin e konceptit evropian të Roger Bacon dhe Raymundo Luliu e pastaj te Dante . Ky studim për Ibn Massaran numërohet ndër studimet më të ndritshme që është bërë ndonjëherë në historinë e opinionit islam për këtë personalitet të filozofisë islame. Ky studim karakterizohet me autenticitetin dhe për këndvështrimin dhe prirjen për të përceptuar analogjitë e lashta. Këtë e prezanton në studimin e tij hyrës me rastin e emërimit të tij anëtarë në Akademinë e Shkencave Mbretërore, të mbajtur më 26 janar të vitit 1919 me titull: ’’Çështjet shpirtërore islame në “Komedinë Hyjnore’’.

Migueli vazhdon me studimet e tija rreth Islamit dhe Krishterimit dhe opinionit evropian. Migueli me pasion të madh filloi të merret me mendimtarët e mëdhenj të Spanjës myslimane, si Ibn Hazm, Al -Kurtubiun  dhe Muhiju-d-Din bin Arabijj.

Përpunoi veprën e njohur ’’Unaza e pëllumbit’’ te Ibn Hazmit, një dorëshkrim që gjendej në bibliotekën e Universitetit të Leidenit (Holandë). Në vitin 1916Migueli e përktheu në spanisht veprën ’’Etika’’. Ai përktheu në gjuhën spanjolle edhe veprën “Stina”, që u percollë me një kritikë shumë të begatshme në pesë vëllime. Vëllimi i parë përfshin jetën e Ibn Hazimit,  kurse në katër vëllimet tjera përfshihet përkthimi në gjuhën spanjolle. Këtë vepër ai e botoi brenda viteve 1927-1932.

Studioi edhe Ibn Arabiun qysh në moshën rinore. Botoi një studim në vitin 1899 në lidhje me Udhëtimin përkujtimor të Blaut, (volumi i dytë 217-256, Madrid 1899). Përsëri iu kthye Ibn Arabiut me studimin që e prezantoi në Kongresin e katërmbëdhjetë të orientalistëve që u mbajt në Algjeri në vitin 1905 me titull’’Psikologjia te Muhji-d-Din bin Arabiu’’, i cili është botuar në vëllimin e tretë në përmbledhjen e punimeve të kongresit, Paris, 1906 f. 79-191, vol. III. Studimi tjetër është ’’Psikologjia e ekstazës sufite te kolosët e sufizmit mysliman: Gazaliut dhe Mahju-d-Din bin Arabiut’’  në revistën “Kultura spanjolle”,  Madrid 1906, f. 209-235.

Studimet mbi Ibn Arabiun Migueli i kurorëzoi me veprën “El Islam Cristianizado”.  Kjo vepër është përkthyer në gjuhën arabe me titull’’Ibn Arabiu: Jeta dhe doktrina e tij’’  (Kajro 1965).  Vepra përbëhet prej tri vëllimeve: 1-Jeta e tij; 2-Doktrina e tij; 3-Dorëshkrime të përkthyera që përmban dorëshkrime të zgjedhura nga veprat e Ibn Arabiut.

Migueli, studimet e tija i vazhdoi mbi ndikimet islame në konceptet evropiane. Për këtë ai në vitin 1933 botoi studimin:  “Një intelektual mysliman i Andaluzisë ndikon në shenjtërinë e Jehovit të krishterë”.  Këtu paraqet ndikimin e Ibn I’bāde Ar-Randijj në Jehovën krishterë. Ebu Hamid Al-Gazaliu (vdiq më 505 h.) është i pari që zgjoi interesim te Migueli që në rinin e tij. Ai filloi të botojë studime për Gazaliun që në vitin 1901.  Këtë e filloi me punimin e titulluar: ’’Gazaliu, besimi, etika dhe asketizmi’’. Në vitin 1902 në volumin e tretë të revistës ’’Revista e Aragonit’’ botoi disa artikuj me titull: ’’Psikologjia e besimit sipas Al-Gazaliut’’ (vol. 3, f. 51-56; 116-120; 189-194; 296-301; 385-392, Saragossa 1902). Në vitin 1906 botoi studimin: ’’Psikologjia e ekstazës sufite te kolosët e sufizmit musliman: Gazaliut dhe Mehju-d-Din bin Arabiut’’. Këtë studim Migueli e botoi në: Kultura spanjolle, Madrid, 1906.

Në vëllimin e memoareve, me rastin njëqindvjetorit të parë të datëlindjes së orientalistit italian Michele Benedetto Gaetano Amari botoi studimin’’Shkenctari sicilian Haxhim Al-Gazali, Abdullah Al-Madhirai’’. Gjithashtu botoi edhe një studim në frëngjisht të titulluar ’’Tesavufi i Al-Gazalit’’ (Bejrut 1914).

Në vitin 1929 përktheu ’’Ekonomia në dogmë’’ të Al-Gazalit. Që u percollë me një koment të hollësishëm (Madrid 1929).

Edhe për Al-Gazalin studimet e veta i kurorëzoi me veprën kapitale në tre volume. Në volumin e katërt, të veçantë përfshiu tekstet e përkthyera. Titulli i këtyre katër volumeve është ’’Spirtualizmi i Al-Gzaliut’’. Tre volumet e veprës në fjalë janë përkthim i kaptinave kryesore të veprës ’’ringjallja’’ e Al-Gazaliut. Aty përfshihen  krahasimet me vepra të krishtera në Bibël.

Aq sa kemi marrë nga bibliografia e veprës së Ibn Arabiut po aq kemi marrë edhe për këtë vepër të Al-Gazaliut: hiperbolën, hulumtimin e analogjisë dhe barasvlerat me nevojën e citimit të burimeve të shkruara dhe gojore për përcaktimin e ndikimeve.

Botimi i këtij libri përfundon gjatë viteve 1934-1941. Botimet ne revistën ’’Al Andalus’’ e cila atë kohë iu kishte bashkangjitur Këshillit të lartë për hulumtime shkencore. Migueli u emërua drejtuesi i parë i këtij këshilli. Në Universitetin e Madridit punoi deri në vitin 1941.

Me vdekjen e Ridriquez Mariny që ishte kryetar i Akademisë së Spanjës, ai u zgjodh kryetar i sajë.

Migueli punimet e tija që kishin të bënin me ndikimin e Islamit në Evropë dhe në krishterim, i grumbulloi në një përmbledhje të titulluar: ’’Ndikimet Islame’’(1941).

Migueli është marrë edhe me studimin e emrave arab të  vendbanimeve spanjolle. Hulumtoi emrat që i kishte regjistruar një botanist mysliman Andaluzian anonim i shekullit XI-XII.  Ky studim është i mbështetur në një dorëshkrim që gjendej ne Akademin Mbretërore të Shkencave të historisë.

Ndërroi jetë  në San Sebastián ku kishte shkuar për pushime verore. Vdiq më 12 korrik 1944 dhe me 15 korrik  u varros në varrezat Polloe. Pas vdekjes se Miguelit u botua përmbledhja me studimet që i kishte botuar në Universitet.  Kjo përmbledhje mban titullin ’’Vepra të zgjedhura’’ (Obras Escogidas). Vëllimi i parë, u botuan me 1946, ndersa i dyti në vitin 1948.

Palacios është njëri nga kolosët më të mëdhenj të Orientalistikës. Në gjuhën shqipe është përkthyer dhe botuar vepra e tij: Eskatologjia myslimane në Komedinë hyjnore – ndjekur nga historia dhe kritika e një polemike,  Shkodër, 2003.

Miguel Asin y Palacios do të mbetet një burim i pashtershëm per studime të thella në fushën e dijeve orientale.

Marrë nga: Mevsuatu-l-musteshrikin

Përgatiti: Dr. Isa Memishi

/Orientalizmi Shqiptar/

Stilet e prozës persiane

21/02/2013 Lini një koment

STILET E PROZËS PERSIANE

Shahnameh

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e parë (300/912 -450/1058): Proza e thjeshtë dhe proza e lulëzuar.

Periudha e parë e prozës persiane ndahet në dy grupe:

  1. Fillimi i shkrimit të prozës deri në fund të gjysmës së shek. 5/11.
  2. Fundi i gjysmës së shek. 5/11 deri fillim të shek. 6/121.

Për pjesën e dytë të këtij klasifikimi do të flasim në periudhën e dytë të stilit të prozës persiane. Veprat më të vjetra, që janë shkruar në gjuhën persiane, më tepër përmbajnë tema fetare, teologjike, epike, historike, shkencore, filozofike dhe mistike. Po përmendim disa nga këto vepra: Resale-i der Akajidi Hanefijan, e autorit Hakim Ebul Kasem Semerkandi (v. 343/954),Mukaddeme-i Shahname Ebu Mensuri, e përgatitur nga një grup transmetuesish të epikës kombëtare të Iranit dhe ky libër ka mbetur vetëm hyrja e saj, Tarihi Bel’ami, që është një përkthim i Tarihi Er Rusul ve El Muluk të autorit Taberi, Terxhume-i Tefsiri Taberi, Resale-i Istihraxh ve Resale-i Shish Fasl të autorit Muhamed Bin Ehub Taberi, Hududul Alem, Axhajibi El Beldan ngaEbu Muejjid Belhi, El Ebnije an Hakajikul Edvije nga Ebu Mensur Mufak Bin Ali Herevi, veprat, të shkruara në persisht, të Ibni Sinasë, si: Daneshname-i Alaji dhe Resale-i Reg Shenasi, Et Tefhim nga Biruni, Tarihi Sistan, Zejn El Ehbari Gerdizi, veprat e Naser Hosros dhe Kshful Mahxhub nga Ebu Ja’kub Segezi2.

Stili i veprave të lartpërmendura është i thjeshtë dhe i lulëzuar.  Veçoritë gjuhësore të këtij stili janë: përdorimi i tepërt i fjalëve persiane përballë fjalëve të gjuhëve të tjera, sidomos të gjuhës arabe, më të dukshme janë sidomos në veprën Mukaddeme-i Shahname Ebu Mensuri, ku vërehen 1 ose 2 % fjalë arabe3. Edhe proza e Shahnames e cila është një nga shembujt e rrallë të letërsisë epike qëndron larg nga fjalët e gjuhëve të huaja, e sidomos arabe. Ndërsa librat e përkthyera nga gjuha arabe siç është Tefsiri Taberi kanë shumë fjalë arabe.

Sidoqoftë karakteristikat gjuhësore të stilit të lulëzuar mund t’i numërojmë si më poshtë:  është i pastër nga fjalët arabe, përveçse në raste të caktuara për fjalët fetare, të cilat nuk kanë ekzistuar në persishte; nuk ka pasur teknika retorike dhe spirituale; nuk janë përdorur ajete dhe hadithe për të stolisur fjalinë; ndikim të vogël të stilit të fjalive të gjuhës arabe në përkthimet e veprave; ka përdorim të vogël të poezive në gjuhën persiane dhe arabe, fjalitë kanë qenë të shkurtra; ka përsëritje të foljeve në fjali; përdoren terma shkencore në gjuhën persiane përballë gjuhës arabe, shfrytëzimi i disa strukturave morfologjike dhe sintaksore që i përkasin vetëm kësaj periudhe, si p.sh.: parafjalët e veçanta në folje, harmonizimi i emrit dhe mbiemrit dhe po ashtu përdorimi i shumësit të një fjale arabe në shumësin e persishtes, etj.4.

Edhe veprat me tematikë mistike, në këtë periudhë, kanë një gjuhë të thjeshtë dhe në to janë përdorur shumë fjalë të gjuhës persiane, të cilat më vonë u harruan si në veprën Keshful Mahxhub të Huxhviriut. Megjithatë, veprat që përfaqësojnë stilin e thjeshtë dhe në lulëzim të prozës persiane janë Tarihi Bel’ami dhe Hududul Alem.

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e dytë (450/1058 – 550/1155): Periudha e gaznevitëve dhe selxhukëve të parë

Në këtë periudhë dalëngadalë stili i prozës persiane fillon të anojë kah stili teknik dhe rrënjët e këtij ndryshimi duhet t’i kërkojmë në elemente të ndryshme politiko-sociale. Në këtë periudhë ndodh evoluimi i natyrshëm i prozës, nga e thjeshtë ajo bëhet e ndërlikuar, ka ndikim prej poezisë. Natyrisht që proza në këtë periudhë ka një stil të ndërmjetëm, por animi i saj kah stili teknik është më i dukshëm. Edhe veprat e kësaj periudhe më tepër janë fetare, filozofike, historike dhe moralizuese, ndërsa proza mistike gjen një shtrirje të jashtëzakonshme. Monstrat, që përfaqësojnë karakteristikat e këtij stili janë shkrimet e Bu Nasr Moshkanit dhe të nxënësit të tij Ebul Fazl Bejhakiut. Bejhakiu është autor i veprës së madhe për historinë e gaznevitëve dhe në stilin e tij prozaik, sipas Beharit, ka imituar Bu Nasr Moshkanin5. Por kjo nuk ishte një imitim në aspektin morfologjik, por fuqia e tij krijuese bëri që vepra e tij nga imitimi të ecë në drejtim të një stili të përsosur të prozës së atëhershme persiane.

Proza persiane në këtë periudhë, në dallim nga periudha e mëparshme, fillon të stërzgjatet, zotëron kombinime fjalësh dhe fjalish më të gjata dhe ky fenomen vërehet shumë qartë në shkrimet e Bu Nasrit dhe të Bejhakiut. Kjo stërzgjatje bëhet me qëllim që të zgjojë interesim të madh për përshkrimet dhe pa hezitim mund të themi se proza e Bejhakiut është prozë përshkruese. Behari shkruan: “Stili i Bu Nasrit dhe Bejhakiut është stili më real i prozës”6. Në prozën e kësaj periudhe alegoria në ajetet dhe hadithet ka një shtrirje të dukshme, por gjithashtu është ruajtur njëfarë balance dhe nuk është ashtu si në prozën e mëvonshme. Proza persiane në këtë periudhë, është ndikuar në tri dimensione nga proza arabe:

  • Depërtimi i fjalëve të reja arabe, që nuk ishin përdorur në kohën e samanidëve,
  • shfrytëzimi i fjalëve arabe me tenvin, dhe
  • përdorimi i fjalive arabe në hyrje të veprës, pa ndonjë qëllim të caktuar letrar7.

Këto veçori hasen shumë qartë në veprën e Bejhakiut, ndërsa më vonë patën një shtrirje shumë më të madhe.

Nga veprat e tjera të kësaj periudhe mund të përmendim edhe Sijasetnamen ose Sejrul Muluk të autorit Haxhe Nizamul Mulk. Lloji i prozës së kësaj vepre duket që është didaktik dhe moralizues, por në të janë sjellë edhe shumë tregime historike. Kjo vepër ka dy karakteristika stilistike: Struktura morfologjike dhe sintaksore e saj është sikurse proza e Bel’amiut dhe në dukje është e thjeshtë, ndërsa për nga struktura letrare dhe subjektive zotëron disa koncepte te reja dhe ka pak ngjashmëri me stilin e Bejhakiut. Fjalët arabe në të janë rreth 10 %8. Gjatë studimit të kësaj vepre vërejmë se autori në përdorimin e gjuhës ka pasur parasysh edhe pozitën e lexuesit. Stili i veprës Kabusname është si i Sijasetnames, por autori i Kabusanemes ka sjellë edhe vargje poetike dhe kjo dëshmon se ai ka qenë edhe poet. Për nga lloji letrar, Kabusname i përket letërsisë didaktike dhe në të është përdorur metoda e teozofisë teorike. Edhe veprat e Naser Hosros kanë një rëndësi të madhe për këtë periudhë.Sefername-ja e Hosros i takon letërsisë realiste, ndërsa Zadul Musafirin është shkruar në stilin e prozës së periudhës së parë. Ai në librin Zadul Musafirin ka sjellë shprehje të shumta dhe fjalët e kësaj vepre më shumë shprehin botëkuptime filozofike, fetare dhe teologjike. Sefername-ja e tij ka më pak fjalë arabe dhe zotëron fjalë më të vjetra në krahasim me veprat që janë shkruar në kohën e tij. Por fuqia përshkruese e Naser Hosros është e lartë dhe realiste dhe një gjë të këtillë mund ta hasim edhe në veprën Tarihi Bejhaki.
Ndër veprat e misticizmit të kësaj periudhe mund të përmendim Kimjaji Saadet të Imam Muhamed Gazaliut. Ai këtë vepër e ka shkruar në stilin e prozës së sufijve dhe si duket ka qenë nën ndikimin e Keshful Mahxhub të Huxhviriut, dhe po kjo është bërë shkak që proza e kësaj vepre të jetë e thjeshtë dhe në lulëzim. Imam Muhamed Gazaliu në këtë libër ka respektuar lexuesin; veprën e ka shkruar në fund të viteve të jetës së tij me kërkesë të popullit të Horosanit. Shkrimi i veprave mistike në prozë filloi me Keshful Mahxhub të Huxhviriut (v. 464/1072). Stili i kësaj vepre është i afërt me stilin e veprave të periudhës samanide, por përsa i përket strukturës muzikore ajo është më e fortë. Edhe veprat Esrarul Tevhid dhe Tezkiretul Evlija  janë më afër stilit të periudhës samanide sesa me stilin e prozës së periudhës kur janë shkruar. Në Tezkiretul Evlija të Atarit në mënyrë të dukshme është imituar Keshful Mahxhub dhe ngjashmëria e tyre shihet edhe në strukturën letrare dhe në atë retorike9.  Në po këtë shekull, Haxhe Abdullah Ensari (v. 481/1088) në letërsinë persiane sjell prozën e rimuar. Veprat më kryesore të tij, janë: Zadul Arifin, Kenzul Salikin, Munaxhatname dhe Sed Mejdan. Stili i prozës së Haxhe Abdullahut nuk u mirëprit në shek. 5/11, por në shekujt e mëvonshëm.

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e tretë. Periudha e selçukëve dhe harezmshahëve të parë (550/1155-600/1203)

Edhe shkrimtarët e kësaj periudhe ashtu sikurse edhe poetët me tepër ishin të prirur që në krijimtarinë e tyre të shfrytëzonin strukturat muzikore dhe stereotipet gjuhësore. Në veprat e tyre hasim shumë arabizma. Në aspektin subjektiv shohim sinonime me kuptime të përbashkëta, me anë të së cilave një koncept e shpjegonin në mënyra të ndryshme. Ajetet dhe hadithet në prozën e kësaj periudhe kanë përdorim argumentues dhe në përgjithësi proza e kësaj periudhe ka qenë e ndikuar më shumë nga proza arabe. Në rrafshin kuptimor shohim një ndërlikim, që buron nga përdorimi i figurave letrare dhe prej teknikave poetike, andaj dhe kjo është arsyeja se pse Behari  prozën e kësaj periudhe e quan “proza teknike”10.

Vepra që përfaqëson këtë stil është Kelile ve Dimne, e përkthyer nga Ebul Meali Nasrullah Menshi. Në këtë vepër hasim veçori të shumta stilistike, por në të gjithashtu janë përdorur edhe fjalë e shprehje të reja që nuk ishin përdorur në periudhat e mëparshme11. Në Kelile ve Dimne janë përdorur edhe kombinime të fjalëve arabe me fjalët persiane dhe në krahasim me veprat e shek. 5/11, në të janë shfrytëzuar më shumë fjalë arabe. Nga figurat e balancuara, proza e rimuar është përdorur më shumë me qëllim të krijimit të konceptit muzikor, ndërsa në rrafshin e interpretimit janë shfrytëzuar gjithashtu figurat poetike si krahasimi, metafora, etj.. Në interpretimin e tregimeve është shfrytëzuar metoda nga tregimi në tregim ose Labirent. Tregimet e kësaj vepre janë alegorike dhe didaktike, kështu që këto tregime më tepër janë përdorur për të bindur lexuesin. P.sh. në hyrje të kreut të tetë thuhet: “Raji tha… tani… më thuaj prapë se dushmani ka ikur, kjo nuk do të ndodhë përsëri …”12. Por narracioni është ajo që Kelile ve Dimnen e bënë të bukur dhe artistike duke i dhënë një përmasë të re letrare. Interpretimi i veprave dhe i sjelljeve të heronjve me anë të gjuhës së shtazëve dhe roli i tyre gjatë tërë tregimeve, ka krijuar një gjini letrare të veçantë, e cila në letërsinë evropiane quhet Fabul. Këto shtazë, në këto tregime, identifikohen me njerëzit e asaj kohe. Për atë dhe Kelile ve Dimne quhet se solli një lloj të letërsisë alegorike.

Një libër tjetër e kësaj periudhe ishte edhe Çehar Makale e Nizami Aruziut. Kjo vepër, në krahasim me veprat tjera të kësaj kohe, ishte shkruar me një gjuhë më të vjetër dhe ngjan me veprat e shek. 5/11, ndërsa stili i saj është shumë afër me atë të Kabusnames dhe të Sijasetnames. Çdo njëri nga këta katër artikuj të kësaj vepre (Çehear Makale ka kuptimin e katër artikujve, shën. i përkth.) ka gjuhën e tij të veçantë sepse tematika e artikujve është rreth mjekësisë, rreth poezisë, rreth astronomisë dhe rreth menaxhimit. Gjithashtu autori i saj është munduar që edhe në tregime historike të ruajë gjuhën realiste të tij. Megjithatë mund të themi se vepra Çehar Makale qëndron diku rreth stilit të prozës të ndërmjetme ose të stilit të lulëzuar dhe të stilit të prozës teknike.

Në prozën e shek. 6/12 u përhap kultura e shkrimit të mekameve. Mekami ose Mekamat quhen fjalë që folësit i kanë thënë për të këshilluar, udhëzuar dhe predikuar të tjerët, por që janë me kuptim të thellë dhe shprehja e “Fjalimit në Mexhlis” rrjedh nga kjo fjalë. Këto janë gjithashtu edhe transmetime dhe legjenda që janë tubuar nga një person dhe shpjegohen në formën e prozës së rimuar13. Mekamet në gjuhën persiane janë imitime të mekameve të gjuhës arabe, kështu që sipas Haririut, në hyrje të veprës së tij Makamat, ndër arabët i pari që ka krijuar në këtë stil të prozës ka qenë Bediuzzaman Hamedani. Kurse disa studiues të tjerë janë të mendimit se autori i parë i mekamateve në gjuhën arabe ka qenë Ahmed Bin Farsi (v. 395/1004)14. Në gjuhën persiane ngjashmëri të mekameve shohim në veprat e Haxhe Abdullah Ensariut, por mjeshtërit kryesorë të mekameve janë Kazi Hamiduddin Ebu Bekr Belhi (v. 559/1163) në shek. e 6/12 dhe Shejh Muslihuddin Saadi në shek. 7/13. Stili i mekamateve të Kazi Hamiduddinit ose të Mekamati Hamidit janë imitim i pastër i mekamateve të Harirut dhe Hamedanit në gjuhën arabe. Natyrisht që në mekamet e Hamidiut shfaqen tipare të dukshme që kësaj vepre i falin një pamje të veçantë. Në një shumicë që përbëhet prej 24 mekameve, stili që mbizotëron është stili letrar, d.m.th. autori ka shfrytëzuar strukturën letrare dhe gjuhësore. Mekamet që janë shkruar rreth xhinëve, rreth rregullave të udhëtimit dhe rreth tesavufit kanë një stil mistik dhe filozofik. Gjithashtu në këto mekamate janë përdorur edhe ajete dhe hadithe, janë sjellë shumë fjalë arabe dhe anekdota e poezi në gjuhën arabe.

Tarihi Bejhaki është vepra tjetër e shek. 6/12 që ka stil të veçantë. Data e shkrimit të saj është rreth vitit 563/1167. Proza historike e kësaj vepre ka një gjuhë të përzier me stilin e shek. 5/11 dhe 6/12. Si duket është më afër veprës Çehar Mekale. Por gjithashtu në këtë vepër hasim edhe poezi në gjuhën arabe. Figurat stilistike në të janë përdorur me një mjeshtri të jashtëzakonshme. Veprat e tjera të shkruara në prozë në shek. 6/12 janë Atabat El Kutbe, Resaili Behauddin Bagdadi, El Tevessul Ila Et Tersul dheTarihi Jemeni. Këto vepra më shumë janë shkruar nën ndikimin e Kelile ve Dimnes. Në këtë shekull janë shkruar edhe vepra shkencore si Tefsiri Rovzetul Xhenan, nga autori Ebul Futuh Razi, e cila është më afër stilit të prozës së shek. 5/11 dhe më afër stilit të ndërmjetëm dhe veprat e Habish Bin Ibrahim Teflisiut, Imam Fahr Raziut dhe Reshiduddin Vetvatit në shkencën e retorikës; këto quhen Hadaikus Seher fi Dakajikush Shir.

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e katërt (600/1203 – 1200/1785) Stili irakian dhe proza artificiale

Në këtë periudhë sundonin mongolët dhe për shkak të interesimit të tyre për shkrimin e historisë, filloi të zgjerohet kultura e të shkruarit në prozë historike. Për pasojë   u shkruan shumë vepra me tematikë historike. Vepra më e rëndësishme historike në shek. 7/13 është Tarihi Xhihan Goshaj e Xhuvejniut, e hartuar në vitin 658/1259. Nga historitë e tjera të kësaj periudhe mund të përmendim Xhamiu Tevarih (shkruar në vitin 710/1310) e autorit Reshiduddin Fazlullah, Texhzijetul Emsar ve Texhzijetul Easare njohur edhe si Tarhi Vesaf (sh. 738/1337) nga Abdullah Bin Fazl Shirazi, Tarihi Gozidei (sh. 730/1329) nga Hamdullah Mostafavi dhe Nizamul Tevarih (sh. 674/1275) nga autori Kazi Bejzavi. Stili i këtyre veprave, përveç Tarihi Xhihan Goshaj dhe Tarihi Vesaf, është i thjeshtë dhe i lulëzuar dhe ka ngjashmëri të madhe me veprat e shekujve të mëparshëm. Në këtë shekull ndër shkrimtarët që imitonin stilet e shekujve të mëparshëm janë: Muhammed Nesevi, autori i veprave Nefethetul Mesdur dheSire-i Xhelaleddin, veprat e të cilit ndjekin stilin e Kelile ve Dimnes dhe Seadeddin Veravini përkthyes i Merzbanames, gjatë përkthimit të së cilës ka shfrytëzuar plotësisht veprën Kelile ve DimneMirsadul Ibad, vepra e autorit Nexhmuddin Raziut është shkruar nën ndikimin e Kelile ve Dimnes, por është më e rrejshme se ajo. Nga veprat shkencore të kësaj periudhe mund të përmendim: El Muaxhem Fi Meajiri Eshari Axhem nga Shems Kejs Razi dhe veprat e Mahmud Avfi, të quajtura Lebabul Elbabdhe veprën e tij letrare Xhevamiul Hikajat. Vepër që shquhet për stil artificial, e këtij shekulli, është Tarihi Xhihan Goshaj e Xhovejniut e cila në vetvete përmban të gjitha veçoritë e stilit artificial. Xhuvejniu në veprën e tij gjithashtu ka sjellë edhe poezi nga gjuha persiane prej Shahnames së Ferdsiut dhe atë e ka harmonizuar me temën për të cilën ka folur. Vlera kryesore e kësaj vepre qëndron në antropologji dhe në sociologji, ngase në të përshkruhen fiset e mongolëve si dhe traditat e zakonet e tyre, prandaj dhe shumë studiues këtë vepër e shfrytëzojnë edhe si referencë shkencore për kohën që është shkruar. Ky është autori i vetëm që ka vizituar edhe Mongolinë dhe krahinat e Azisë Lindore dhe gjithçka që ka parë i ka përshkruar në këtë vepër.

Proza persiane në shek. 7/13, me ardhjen e Saadiut arriti në kulmin e saj. Saadiu në veprat e tij prozaike ka përdorur tri stile të veçanta:

  1. Stilin e Kelile ve Dimnes, Merzbannames dhe të Tarihi Xhihan Goshaj,
  2. stilin e Mekamatit të Haxhe Abdullah Ensariut, dhe
  3. stilin e veçantë të Saadiut.

Përveç Golestanit, (Gjylistanit) veprat e tjera të tij i kanë të tri llojet e këtyre stileve. Saadiu në veprën Mexhalis ve Resalat për nga subjekti shfrytëzon stilin mistik, ndërsa në rrafshin gjuhësor ka qenë i ndikuar nga Haxhe Abdullah Ensariu, i cili ka krijuar prozë të rimuar dhe kjo vërehet gjatë gjithë veprës së Saadiut. Natyrisht, në përgjithësi në veprat e shkruara në prozë nga Saadiu, vërehet edhe stili i humorit në formën e Samarkandit dhe lirisht mund të themi se ky stil i takon vetëm atij. Stili i veprës Golestanështë në formën e mekameve dhe si duket Saadiu ka qenë nën ndikimin e Haxhe Abdullah Ensariut dhe këtë mund ta quajmë edhe një mekame të mrekullueshme. Në Golestan, autori gjuhën e ka shfrytëzuar deri në fund dhe po ashtu ka respektuar pozitën dhe nivelin e lexuesit. Saadiu në këtë vepër, gjithashtu, në një masë të duhur ka shfrytëzuar edhe figurat poetike. Në Golestan edhe pse mund t’i hasim gati të gjitha figurat letrare dhe gjuhësore, më së shumti të bie në sy personifikimi. Zgjedhja e temave nga ana e autorit, botëkuptimet e stilit i bënë më të larmishëm. Tetë krerët e Golestanit kanë tematikë të ndryshme me njëri -tjetrin. Në kreun e parë flitet për biografinë e mbretërve dhe në të është shfrytëzuar me tepër fjalori politik. Në kreun e pestë fjalët janë më tepër erotike dhe të gazelit, kurse tematika e këtij kreu është dashuria dhe rinia. Ndërsa në kreun e shtatë flitet për ndikimin e edukatës dhe të moralit. Këtu ne përballemi me fjalë dhe shprehje psikologjike, si: arsimi, edukata, i mençuri, i marri, këshilla, arti, edukatori, mësuesi, shkenca, etj, të cilat janë përdorur me një mjeshtri të madhe. Por në kreun e tetë, në të cilin flitet me rregullat e bisedës, të fjalimit, ne shohim kulmin e artit të Saadiut në shfrytëzimin e strukturës morfologjike dhe kuptimore të gjuhës si dhe rolin e përdorimit të saj. Fjalitë e shkurtra dhe fjalët dërstilare janë disa nga veçoritë e këtij kreu dhe kjo harmoni dhe koordinim nuk mund të shihet në asnjë vepër të letërsisë persiane. Stili i Saadiut në kohën e tij mbahet si risi në prozën persiane; ai mund të quhet edhe si “Stili i prozës së rimuar ose prozës poetike”. Stili i Golestanit ka pasur ndikim jashtëzakonisht të madh në letërsinë persiane dhe shumë shkrimtarë e kanë imituar këtë stil, por asnjëri nga ta nuk arriti ta kalojë Saadiun. Shkrimtarët që krijuan nën këtë stil janë Xhovvejni në veprën Nigeristan, Xhami në veprën Beharistan dhe Ka’ani në veprën Perishan.

Në shek. 8/14 shohim një rënie të prozës persiane dhe vërejmë hapat e parë të shkatërrimit të prozës së saj15. Madje në këtë shekull edhe veprat historike humbën ndikimin e tyre dhe nuk kishte interesim për vepra të tilla. Kjo rrjedhë vazhdoi edhe në shek. 9/15 dhe e vetmja vepër që u shkrua në këtë shekull është Tezkiretush Shuara, e Devletshah Semarkandit, e cila ka gabime të shumta dhe ofron informacione të gabuara. Kjo quhet edhe si kronologjia më e njohur e poezisë dhe poetëve persianë. Në këtë shekull, shkrimtarët e tjerë jo edhe aq të rëndësishëm janë: Sherefuddin Ali Jezdi, autor i veprës Zafername-i Timuri, ku imiton Tarihi Xhihan Goshaj, por sipas Beharit, proza e këtij shekulli qëndron diku në mes të periudhës së ndërmjetme, të stilit të thjeshtë dhe teknik. Në shek. 8/14 në veprat e Abid Zekanit hasim humor dhe sarkazëm, të cilat autori i përdor për të shprehur pikëpamjet e tij për shoqërinë e kohës. Ahlakul Eshraf dhe Resale-i Delgosha janë ndër veprat e rëndësishme të kësaj periudhe.

Proza persiane në kohën e sundimit të Safevitëve njihet si prozë e angazhuar dhe teknike dhe po ashtu është e ndërlikuar dhe e mbushur me figura të panevojshme poetike. Duket sikur  shkrimtari, në këtë periudhë, më tepër ka dashur t’i thurë lavde vetes sesa të shprehë fuqinë e tij krijuese dhe artistike. Kemi edhe vepra të shkruara me një stil të thjeshtë siç janë: Alemi Arai Shah Ismail dhe Eskendername16. Veprat e Shejh Behaji dhe Al’lame Mexhlisiut kanë tematikë shkencore dhe fetare. Shumica e veprave të kësaj periudhe janë artificiale dhe të angazhuara. Zakonisht këto vepra i ngjajnë kasideve të Azerbajxhanit që u krijuan në shek. 6/12. Shkrimtari në fillim sjell një hyrje në detaje ose një ligjëratë artificiale, ku hasim disa ndërlikime poetike. VepraNevab Giti, mund të jetë shembull i kësaj proze.

  1. Proza persiane në periudhën e pestë: Periudha e kthimit letrar

(1200/1785 – 1300/1883) Pas shpërbërjes së safevitëve, në gjysmën e parë të shek. 12/18, jemi dëshmitar të tri lloj prozave:

  1. Proza e thjeshtë siç është vepra Tezkire-i Hazejn e Azer Bigdeliut,
  2. proza artificiale dhe e angazhuar siç janë veprat e Mirza Mehdi Hanit, sekretari i mbretit Nadir, Dorre-i Nadire dhe Xhihan Goshaji Nadiri, si dhe veprat e Mirza Sadek Namiut, dhe
  3. proza mesatare, ku bëjnë pjesë veprat e Ebul Hasan Golistane si Mexhmel Et Tevarih.

Gjatë studimeve të stilistikës së kësaj periudhe arrijmë në përfundim se shkrimtarët e kësaj kohe nuk ndjekin ndonjë stil të caktuar. Në veprat e tyre vërehen mangësi stilistike. Gjithashtu në këtë periudhë hasim edhe shumë gabime në drejtshkrimin gjuhësor. Shkrimtarët si Abdurrezak Denbeli dhe Abdulvehab Neshat shkruan në stilin artificial të shekujve 12/18 dhe 13/19.

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e gjashtë: Periudha moderne (Nga 1300/1883 e më pas)

Proza persiane në periudhën e sundimit të Kaxharëve përjetoi ndryshime, kështu që, përhapja e gazetave dhe e revistave u bë shkak që proza persiane të thjeshtëzohet, me qëllim që lexuesit të kenë mundësi më lehtë të kuptojnë këto gazeta. Në këto shkrime më tepër vihej në dukje qëllimi dhe thjeshtësia e shkrimit, ndërsa shkrimet tradicionale, të shkruara me gjuhë të vështirë, filluan të quheshin si shkrime të kota dhe të pa ndikim  te masa e gjerë. Në kohën e Kaxharëve, stili i prozës ishte artificial, por Kaim Mekami ishte personi i parë që filloi të shkruajë me një gjuhë të thjeshtë dhe përhapi këtë kulturë të shkrimit. Ai shkruante edhe nën ndikimin e Saadiut edhe pse stili i tij ishte imitues, por ai solli mjaft risi në shkrimin e prozës. Megjithatë përhapjen e shkrimit të thjeshtë duhet ta kërkojmë në zhvillimin e publicistikës, në industrinë e botimit, në arsimimin e gjerë të popullit, në lidhjet me Evropën, te hapja e shkollave të larta dhe te përhapja e kulturës së përkthimit. Në stilin e thjeshtë shkruan Fet’h Ali Ahundzade dhe Mirza Agahan Kermani dhe pas tyre kjo metodë e shkrimit vazhdohet në veprat si Haxhi Baba Isfehani, përkthyer nga Mirza Ibrahim Beg, Mesalikul Muhsinejn, nga Abdurrahim Tebrizi Talibof, Sejahatname Mirza Ibrahim Beg nga Haxhi Zejnul Abidin Moragasi. Shtrirja e tregimit dhe e romanit ndihmoi rrjedhën e shkrimit të thjeshtë dhe kjo mënyrë e të shkruari kulmin e arriti në veprat e Hedajetit, Dehhodas, Xhemalzades dhe Çubekut. Kjo thjeshtësi vazhdonte të ruhej me anë të përdorimit të gjuhës popullore në prozë dhe nga përhapja e prozave të veprave të përkthyera. Ali Ekber Dehhoda në përmbledhjen e tij Çeren ve Perend, që është një vepër humoristike, Xhemelazade në romanin e tij Jeki Bud Jeki Nebud dhe Sadik Hidajeti në shumicën e romaneve të tij përdorën gjuhën e popullit. Stili erotik ose i gazelit vërehet në veprat e Muhammed Hixhaziut, si Ziba, Periçehr dhe Homa.

Ky shkrim është botuar në revistën shkencore-kulturore “PERLA”, 2010, Nr. 1.

25 vjet pas përkthimit të parë të plotë të Kur’anit në gjuhën shqipe

15/02/2013 Lini një koment

Liridon KADRIU

 

25 VJET PAS PËRKTHIMIT TË PARË TË PLOTË TË KUR’ANIT NË GJUHËN SHQIPE*

Liridon Kadriu

Liridon Kadriu

Përkufizimi i Kur’anit dhe fillet e përkthimit të tij në botë

Kur’ani është libër i shenjtë i muslimanëve i cili i zbriti pejgamberit Muhamed duke filluar nga viti 610 gregorian dhe zbritja e tij zgjati 23 vjet. Kur’ani përmban 114 sure që përfshijnë gjithsej 6666 ajete. Fillimi i Kur’anit nis me suren El-Fatiha dhe përfundon me suren En-Nas. Kur’ani është burimi kryesor i fesë islame dhe i dedikohet mbarë njerëzimit. Gjuha e Kur’anit është gjuhë e pastër arabe dhe sipas shumë orientalistëve objektivë, gjuha e Kur’anit është gjuhë e stilit të lartë, e qartë dhe e kuptueshme. Gjuha e Kur’anit shquhet për nga stili i saj, struktura dhe saktësia e shprehjes. Sipas shumë orientalistëve objektivë, Kur’ani i tejkalon aftësitë njerëzore dhe është i paimitueshëm.

Orientalisti i famshëm dhe autori i fjalorëve arabisht-anglisht dhe anasjelltas Dr. Sity Joungest për Kur’anin thotë se është libri më i dobishëm që ka rënë në duart e njerëzve, ndërsa orientalisti i famshëm Jorachhim Daralph thotë se Kur’ani është mbi të gjithë librat.

Karakteristikë e Kur’anit është se ai nuk përmban vetëm çështje fetare por në brendinë e tij përmban edhe shumë ajete që flasin për shumë çështje të tjera, si p.sh: 70 ajete që flasin për të drejtën familjare, 70 ajete për të drejtën civile, 30 ajete për të drejtën penale, 13 ajete për gjygjësinë dhe procedurën gjygjësore, 10 ajete për të drejtën kushtetuese, 25 ajete për marrëdhëniet ndërkombëtare, 10 ajete për ekonominë dhe financat, shumë ajete për aspektet shkencore dhe shumë ajete të tjera që flasin për shumë fusha të tjera të jetës.

Përkthimi i Kur’anit në botë fillon me Selman Farsiun me origjinë persiane, njërin prej shokëve më të afërt të Muhamedit, i cili me lejen e Muhamedit pati përkthyer suren El-Fatiha në gjuhën perse.

Sipas të dhënave të deritashme, përkthimi i parë i Kur’anit në Europë është bërë në gjuhën latine në shekullin XII në vitin 1143 përgatitur nga monarku, Robert Ketenenzis me iniciativën e Petreus Venerablis – abatit të Klunit, me urdhërin e të cilit ishte formuar një komision i posaçëm për përkthimin e veprave nga gjuha arabe në gjuhën latine. Më vonë Kur’ani është përkthyer edhe në gjuhët e tjera të Europës.

Më 1547 Kur’anin e përktheu humanisti italian Andrea Arrivabeni, ndërsa më pas edhe në gjermanisht (1623) dhe në hollandisht (1641). Studiuesi francez Sieur Du Ryer, e përktheu Kur’anin në gjuhën frënge më 1647 në Paris. Ndërsa më 1691 në Romë kemi edhe një përkthim në gjuhën latine, përcjellë me shumë shënime, të titulluar “Prodomus ad refutationem Alcorani”, që e përgatiti Ludovico Marracci. Ky përkthim ishte bërë drejtpërdrejtë me kërkesën e Papës Inoçenti XI.

Më 1734 Georg Sale përktheu Kur’anin në gjuhën angleze. Këtij përkthimi i paraprin një studim mjaft objektiv si për popullin, ashtu edhe për kulturën arabe, por mbi të gjitha ai kishte një qasje konstruktive ndaj islamit si fe. Si përkthimi, ashtu edhe studimi hasën në mirëkuptim të plotë në opinionin europian; këtë e dëshmon e dhëna se ky përkthim shërbeu si bazë për përkthimet e mëvonshme në gjuhët e tjera, si në gjermanisht (1746), frëngjisht (1770). Vetëm në Amerikë në periudhën 1833-1880 pati pesë botime. Këtë përkthim e kishte marrë për bazë edhe më 1840 Ulmani i cili e përktheu Kur’anin në gjermanisht. Më 1949/50 në Paris, Kur’anin e përktheu në gjuhën frënge orientalisti i njohur frëng, Bllachéret, i cili konsiderohet një ndër përkthimet më serioze të realizuara në Europë nga orientalistët europianë.

Kur’ani më vonë përkthehet pothuajse në të gjitha gjuhët e botës dhe përkthimi më i mirë që është bërë gjer më tani konsiderohet përkthimi në gjuhën angleze. Deri më tani në gjuhën angleze janë bërë më së shumti përkthime të Kur’anit. Kur’ani krahas Biblës vazhdon të jetë libri më i shitur në botë dhe njëkohësisht më i përkthyeri.

Historia e përkthimit të disa pjesëve të Kur’anit në gjuhën shqipe

Duhet theksuar se përfolje të disa ajeteve të Kur’anit janë bërë nga intelektuali dhe poeti i njohur shqiptar Naim bej Frashëri në librin e tij, me titull ‘Thelb’ i Kur’anit’, që është botuar në veprën e tij ‘Mësime’ në vitin 1894, në Bukuresht. Mahmud Hysa, në veprën Alamiada Shqiptare II, Shkup 2000, f. 39-79 shkruan: “Për fat të keq, botimet e mëpasshme të veprave të Naimit në Prishtinë, Shkup e Tiranë në vazhdimësi e kanë fshirë këtë pjesë nga pjesa integrale e veprave të Naim Frashërit, duke falsifikuar kështu veprën e Naimit por edhe historinë islame shqiptare dhe historinë e kulturës përgjithësisht”.

Përkthyes i disa pjesëve të Kur’anit në gjuhën shqipe më 1921 është edhe Ilo Mitko Qafëzezi i cili merr për bazë përkthimin e Kur’anit në gjuhën angleze të autorit Georg Sale.

Më vonë bëhen përkthime të pjesshme të Kur’anit Famëlartë nga Hafiz Ali Korça, nga patrioti i madh i cili i bekoi shkronjat shqipe (latine) përpara popullit duke thënë një lutje. Ca ditë më vonë, një tjetër mbledhje e madhe u bë në Gjirokastër, e kryesuar nga parësia dhe paria muslimane, e cila i shpalli botërisht se abeceja latine nuk i sillte asnjë dëm fesë. Në këtë fushë kulturore me punën e tij të palodhshme shquhet edhe Hafiz Ibrahim Dalliu, si me përkthimin e disa pjesëve të Kur’anit në gjuhën shqipe, po ashtu edhe me komentin,  të cilin e ka titulluar Ajka e Kuptimevet të Kur’ani Qerimit. Në kopertinën e tefsirit Ajka e Kuptimevet të Kur’ani Qerimit shkruan se ky botim “u lexue, u shqyrtue e u pëlqye prej Këshillit të Naltë të Sheriatit”. Me këtë dëshmohet rëndësia e veprës, të cilën e merr përsipër qendra më e lartë e cila është kujdesur për çështjet fetare islame në kuadër të Komunitetit Musliman Shqiptar. Ky tefsir është shtypur në Shtypshkronjën “Ora e Shkodrës” më 1929 dhe është i formatit 23 x 15 cm. Disa pjesë të Kur’anit në gjuhën shqipe i ka përkthyer edhe Hafiz Abdulla Zemblaku, etj.

Akademiku Feti Mehdiu fillon përkthimin e disa pjesëve të Kur’anit që nga viti 1977 dhe më vonë në vitin 1984 boton përkthimin e sures Shuara në revistën Edukata Islame, më vonë më 1983 dhe 1984 ai boton edhe disa sure të tjera në revistën Glasnik Vis në Sarajevë dhe në vitin 1984 e përfundon në tërësi përkthimin e Kur’anit dhe bëhet i pari përkthyes komplet i Kur’anit në gjuhën shqipe.

Përkthimi dhe botimi i parë komplet i Kur’anit në gjuhën shqipe

Në qershor të vitit 2010 bëhen plot 25 vjet nga përkthimi i parë komplet i Kur’anit në gjuhën shqipe. Përkthyesi i parë i Kur’anit në gjuhën shqipe është akademiku Feti Mehdiu, profesor në degën e Orientalistikës në Fakultetin e Filologjisë në Prishtinë. Ky përkthim sheh dritën e botimit në vitin 1985 dhe botohet nga Bashkësia Islame e Kosovës.

Përkthimi mban titullin: KUR’AN-i, Prishtinë, përkthyes Feti Mehdiu, ka 878 faqe, recensent janë: B. Aliu, I. Murati edhe T. Gashi. Parathënien e këtij botimi e ka shkuar Jetish Bajrami, në vazhdim vjen një studim i F. Rrahmanit, pason përkthimi i Kur’anit, vetëm teksti në gjuhën shqipe, faqe 29-824. Nga teksti origjinal kemi vetëm suren “Fatiha” dhe tri suret e fundit “Ihlas”, ”El-Felek”, “En-Nas”. Në vazhdim, në faqet 825-848, vijnë shënimet për të cilat përkthyesi që në fillim ka shënuar se janë nga Besim Korkuti. Pasojnë disa tekste ku duhet të bëhet sexhde, shpjegimi i disa termave specifikë në Kur’an etj., ndihmës për ta kuptuar Kur’anin etj. Në faqen 865 është fjala e përkthyesit.

Profesor Mehdiu në tekstin “Me rastin e botimit të parë” shkruan: ”Idenë për ta përkthyer Kur’anin e kam ushqyer në vete qysh prej viteve 1968-70, për të filluar punën konkretisht në vitin 1978. Në fillim duke i zgjedhur disa sure, kurse që nga viti 1980 iu përvesha punës sistematikisht dhe i shtrova vetes si detyrë që Kur’anin ta përkthejë në tërësi. Ndërkohë i botova disa sure në revistën “Edukata Islame”, dhe në revistën “Glasnik”. Në fund të qershorit arrita ta përfundoj këtë punë”. Profesor Fetiu më tutje vazhdon se ka pasur për qëllim që lexuesi shqiptar të ketë një përkthim komplet të këtij libri që ka bërë kthesë të madhe në historinë e njerëzimit. Ai shton se Kur’ani është një libër me karakter universal, me përmbajtje ekonomiko-sociale, juridike, apologjetike etj., kurse në pikëpamje ideo-artistike zë vendin e nivelit më të lartë poetik.

Karakteristkë e veçantë e këtij përkthimi të Kur’anit është se përkthyesi pothuajse askund nuk e përdorë kllapën, të fusë ndonjë fjalë në kllapa gjatë përkthimit, por mundohet që përkthimi i ajetit të bëhet ashtu siç është zbritur në origjinal në gjuhën arabe, gjë për të cilën edhe përkthyesi shprehet: ”Duke pasur parasysh përmbajtjen universale, mundësitë e mëdha për interpretime të ndryshme, këtu kam dashur të jap një përkthim sa më besnik ndaj origjinalit dhe me vetëdije aty ku nuk kam arritur të gjejë shtegdalje tjetër, jam përcaktuar për besnikëri në vend të bukurisë. Kam pasur parasysh stilin dhe shprehjen kur’anore, prandaj jam përpjekur që t’i qëndroj besnik deri në fund”, përfundon profesor Fetiu. Ai madje shpeshherë futjen në kllapa por edhe shtimin e ndonjë fjale pa vend e quan tendencioze. Përkthyesi në një intervistë dhënë revistës ”Mendimi Islam” tregon edhe për problemet që ka hasur gjatë përkthimit i cili shprehet si vijon: “Nuk ka qenë lehtë për bashkëpunëtorë në atë kohë, në vitet 1980-85 ku ka qenë kulminacioni i monizmit, ku pak veta guxonin të mendonin publikisht për çështjet e fesë. Kur flitej për Kur’anin gjithnjë flitej si libër me rëndësi shkencore e kulturore. Kjo është e saktë, por gjithashtu është e saktë se Kur’ani është edhe libër fetar dhe është shtylla mbi të cilin mbështetet feja islame.” Më pas, përkthyesi tregon për vështirësitë por edhe për ndihmesën për të cilën shprehet: ”Mua më ka munguar literatura në gjuhën shqipe. Edhe ato pak botime në gjuhën shqipe që i referoheshin Kur’anit asokohe unë nuk kam pasur mundësi që t’i kem në dorë. Sado që unë kam bërë përkthimin e Kur’anit, për ta përkthyer Kur’anin ka nevojë edhe për komentime – tefsire të Kur’anit, në mënyrë që të kapësh thelbin e asaj që thuhet në ajete të caktuara. Është dashur një punë me durim, që t’i kthehesh disa herë ajetit”.

Edhe përkundër çmimit të lartë ky përkthim u mirëprit shumë mirë nga lexuesi shqiptar dhe arriti shitje rekorde. Ai ishte libri më i shitur sipas një ankete që u zhvillua në vjeshtë të vitit 1985. Është interesant fakti se këtij përkthimi i dha rëndësi më shumë shtypi i huaj se ai shqiptar.

Profesor Fetiu në fund me rastin e botimit të parë dhe në një intervistë dhënë revistës “Mendimi islam” nuk lë pa i falënderuar edhe bashkëpunëtorët instuticionalë si: Bashkësinë Islame të Kosovës, Institutin Albanologjik, Kryesinë Supreme Islame në Sarajevë e pastaj Abdurrahman Hukiqin për nxitjen dhe për përkrahjen që përkthimin e Kur’ranit ta kryejë në momentin e duhur. Në mënyrë të veçantë falënderon shokët: Jusuf Gashin, Elez Ismailin, Mehmet Halimin dhe Hasan Emërllahun.

Përkthimi i prof. Mehdiut pati edhe botimin e dytë i cili ishte më i kompletuar se i pari për arsye se iu shtua edhe origjinali në gjuhën arabe dhe me të vërtetë e mori formën e një përkthimi profesional.

Në botimin e dytë përkthyesi përkthimin e tij e emëroi: Kur’an-i dhe hija e tij shqip, për të cilin titull autori jep shpjegime në tekstin me titull: Me rastin e botimit të dytë: ”Botimi i dytë është titulluar Kur’ani dhe hija e tij shqip, për shkak se vetëm në origjinal është Kur’an. Çdo përkthim paraqet vetëm hijen në gjuhën që përkthehet. Kjo është si hija e një peme që jep fryte të llojllojshme por vetëm hijen e saj mund ta shfrytëzojmë ngase nuk jemi në gjendje të njohim të gjitha frytet e një peme të tillë”.

Karakteristikë e këtij përkthimi është se faqosja e Kur’anit bëhet nga e majta në të djathtë  për arsye se i dedikohet lexuesit shqiptar.

Përkthimi është i drejtpërdrejtë, kllapa përdoret shumë rrallë dhe nuk posedon komentim, përveç disa shënimeve dhe në fund të përkthimit të cilat shpjegojnë disa gjëra të cilat përkthyesi ka menduar se janë të paqarta për lexuesin shqiptar, si p.sh.: shpjegimin për shkronjat “Elif”, ”Lam”, “Mim”, për të cilat përkthyesi tregon se njëzet e nëntë prej sureve fillojnë me këto shkronja të cilat i kanë shpjegimet e tyre dhe vlerat numerike.

Botimi i dytë në kopertinë ka të shënuar: ”Kur’ani dhe hija e tij shqip”, ndërsa brenda “Kuran-i me përkthim dhe sqarime shqip”, pastaj këtë përkthim përkthyesi dhe botuesi i’a dedikon dhuratë muhaxhirëve të Kosovës. Vazhdon me dy faqe ku shkruan “Parathënia me rastin e botimit të dytë” dhe “Parathënia me rastin e botimit të parë”, për të vazhduar me përkthimin e Kur’anit, i cili fillon nga sure Fatiha dhe një faqe është teksti origjinal në arabisht, kurse një faqe përkthimi në gjuhën shqipe. Teksti është shumë i qartë si në gjuhën shqipe po ashtu edhe në atë arabe, gjë e cila e bënë shumë të lehtë për lexim. Ky përkthim ka 603 faqe. Pas saj vazhdon duaja e hatmes në gjuhën arabe. Pasojnë shënime, ku duhet të bëhet sexhdeja etj. Përkthyesi tregon se janë katërmbëdhjetë ajete ku duhet të bëhet sexhdeja. Për ta sqaruar edhe më mirë përkthyesi vendin se ku duhet të bëhet sexhdeja vendos një “S” të madhe të gjuhës shqipe e cila tregon se kur të lexohet ky ajet duhet të bëhet sexhde. Vazdhon një kapitull tjetër i quajtur: “Shpjegimi i disa termave specifikë në Kur’an, pastaj Treguesi i emrave, Treguesi alfabetik i sureve dhe përfundon me Përmbajtjen.

Ky botim është bërë nga shtëpia botuese “Logos-A” në Shkup dhe I.H.H – Stamboll në vitin 1999.

Për ilustrim sa më të mirë për lexuesin shqiptar në këtë 25 vjetor të këtij përkthimi do të sjellim vetëm përkthimin e sures El-Fatiha, të cilën akademiku Feti Mehdiu e përkthen kështu:

Sureja 1.

Suretu al-Fatiha – Hyrja

Mekë – 7 ajete

1. Në emër të All-llahut, të Gjithëmëshirshmit, Mëshirplotit!

2. Lavdërimi është për All-llahun, Zoti i botërave,

3. Të Gjithmëshirshmin, Mëshirëplotin,

4. Sunduesin e ditës së gjykimit

5. Vetëm Ty të adhurojmë, dhe vetëm nga Ti ndihmë kërkojmë,

6. Drejtona në rrugën e drejtë,

7. Në rrugën e atyre, të cilët i bekove, jo atyre që kanë merituar hidhërimin, e as të atyre që kanë humbur!

Përkthyesi Mehdiu ka botuar edhe librin në gjuhë shqipe: Përkthimet e Kur’anit në gjuhën shqipe, Shkup 1996.

Përkthimet që vijnë pas  përkthimit të Feti Mehdiut

Përkthimi i II-të

Tri vite pas botimit të përkthimit të parë të Kur’anit nga Dr. Feti Mehdiu pason përkthimi i Hasan I. Nahit, i cili ka 612 faqe. Përkthyes: Hasan Efendi Nahi, recensent janë: A. Hoxha, N. Hajrullahu.

Parathënien e ka shkruar Sadri Prestreshi, në tetor të vitin 1986, pas së cilës vjen fjala e përkthyesit me titull: Përkthimi i Kur’anit, pason Jeta e Hazreti Muhamedit a.s., faqe VIII-XV, përmbajtja e librit, si dhe përmbajtja e temave sipas sureve, faqe XVIII-XXXI, gjë kjo që e bënë shumë të afërt me lexuesin i cili dëshiron të informohet për ndonjë çështje të caktuar.

Kemi edhe shpjegimin e disa termave arabe dhe shkurtesave si dhe shënimet për ajetet kur duhet të bëhet sexhdeja.

Fillimi nis nga e djathta në të majtë sipas origjinalit.

Sipas profesor Fetiut, kjo është një metodë e rrallë, në mos e vetme në praktikën e përkthimit të Kur’anit të Madhëruar.

Përkthimi i Nahit krahas origjinalit në të njëjtën faqe ka edhe përkthimin në gjuhën shqipe, por kjo sipas Mehdiut nuk është arritur në tërësi dhe si ilustrim thekson faqet 298, 299, 276, 498-501, etj.

Përkthimi ka disa kllapa me qëllim të sqarimit. Të gjitha suret janë të shënuara me numra por jo edhe të përkthyera. Profesor Fetiu mendon se përkthyesi i ka qëndruar besnik ndarjes së Kur’anit në xhuze, kurse ivokacionin, përveç në suren e parë, nuk e ka përkthyer. Teksti shqip është radhitur në prozë e kjo e bën të lodhshme leximin, megjithatë numrat janë të dalluar me të zezë përfundon akademik Feti Mehdiu në një artikull të botuar në revistën “Diturinë Islame”, më 1990.

Ky përkthim është shtypur në 5000 mijë ekzemplarë në shtypshkronjën “Ognjen Prica“ në Zagreb, 1988.

Përkthimi i III-të

Menjëherë pas përkthimit të Hasan Nahit në të njëjtin vit pason përkthimi i Sherif Ahmetit. Ky përkthim mban titullin: Kur’an-i, përkthim me komentim në gjuhën shqipe, i botuar në vitin 1988 nga Kryesia e Bashkësisë Islame të Kosovës, me recensentë: M. Gashi dhe M. Ajdini, të shtypur nga Kompleksi i Dy Haremeve, Mretit Fehd për shtypin e Kur’anit të Ndershëm, P.O.Box 3561, Medinë.

Libri hapet me përmbajtjen, pas së cilës vjen parathënia të cilën e shkroi Jetish Bajrami, faqe 7-10. Nga faqja 11-23 kemi artikullin Vështrim rreth Kur’anit të pafirmosur që është ndarë në disa nëntituj si: Përmbajtja e Kur’anit, Tubimi me gjoksa, Mrekullia e Kur’anit e të tjerë. Përkthimi i Kur’anit nis nga faqja 26-893. Në fund të faqeve pason komentimi.

Profesor Fetiu mendon se sado që është i pajisur me tekstin origjinal të Kur’anit, ky më tepër është në funksion dekorativ sesa për qëllime krahasuese. Ajetet në gjuhën shqipe fillojnë me rresht të ri, por teksti origjinal i Kur’anit përveçse që është i zvogëluar, nuk përputhet me shkrimin në shqip. Shpeshherë në dy faqe përkthim ka një faqe origjinal si në faqet 38, 356, 392, 430, etj., ose nuk ka fare tekst origjinal si në faqen 442, 456, 832, 838, etj. dhe si i tillë ky tekst origjinal mbetet jashtë qëllimit për të cilin është vënë këtu.

Më tutje profesor Mehdiu shton se edhe pse Sherif Ahmeti nuk e përmend përkthimin e Panxha Çausheviçit, sipas modelit të këtij jep komentimin, përkundër deklarimit se e bënë për lexuesin, ky më tepër i referohet dëgjuesit, sepse në asnjë vend lexuesi nuk e gjen se cili ajet i referohet komentit, krahaso faqet: 863, 563, 564, etj. Krahas këtyre t’i quajmë kuptimisht, komenteve që vijnë gati në fund të çdo faqeje, përkthyesi edhe brenda përkthimit të ajeteve ka futur shumë sqarime në kllapa. Këto sqarime shpesh janë pa funksion relevant, si në faqet: 37, 38, 79, 245, 476, 67, etj., përfundon Mehdiu.

Pas duasë së hatmes pasojnë disa shënime historike si dhe fjala e përkthyesit në faqen 901, e shkruar më 28 Prill 1987, në Prishtinë. Në fund gjendet përmbajtja në gjuhën arabe dhe në gjuhën shqipe.

Përkthimi i IV-të

Pas botimit të Sherif Ahmetit pason botimi i vitit 1990, i quajtur Kur’ani i Shenjtë, Islamabad 1990, faqe 894 me përkthyes Muhamed Zakaria Khan. Këtë përkthim e botoi “Islam Internacional Publicitions”, L.T.D., Islamabad. Në brendi të tij shkruan: Kur’ani i Shenjtë, arabisht-shqip, përkthimin dhe komentimin e bëri Muhamed Zakaria Khan, dhe u botua nën mbikqyrjen e Hazret Mirza Tahir Ahmedit, halifi i katërt i Mesihut të Premtuar dhe kryetari suprem i Lëvizjes Ahmediane në Islam. Gjithashtu figuron edhe mbishkrimi në gjuhën angleze (The Holy Quran in Albanian). Ky botim hapet me parathënien e botuesit, pas së cilës vjen fjala e përkthyesit, ku tregon se ky nuk është përkthimi i parë në gjuhën shqipe, por nuk i cek përkthimet e mëhershme. Pas parathënies pason renditja e sureve dhe pas kësaj pason përkthimi me komentim nga faqja 1-893. Teksti origjinal dhe përkthimi gjenden në të njëjtën faqe, kurse komentimi me numra nga 1-1423. Pas përkthimit me komentim pason Lutja e përfundimit të Kur’anit dhe në fund gjendet Pasqyra e lëndës. Përkthyesi ka dhënë një pasqyrë të tematikës së Kur’anit duke e radhitur sipas përmbajtjes në gjuhën shqipe si: A-agjërimi, B-bota, D-derri dhe ndalimi i mishit të tij.

Sipas Mehdiut, vëmendjen e lexuesit e tërheqin dy karakteristika të këtij botimi që sigurisht nuk përputhen me tradicionalizmin islam.

- Në fillim është mbikëqyrësi i botimit si halif i Mesihut të Premtuar, çështje që nuk do koment dhe e dyta është mënyra e komentimit aq e lirë, sa kur është fjala për Kur’anin, mund të thuhet se kalon në papërgjegjësi. Për këtë duhet ta japin fjalën me më kompetencë ata që merren me komentimin e Kur’anit. Pastaj, akademik Feti Mehdiu sjell disa komentime që sipas mendimit të të tij këso farë lloj komentimesh ndodhen për herë të parë në ndonjë koment të Kur’anit, si p.sh: ”Medjeni ishte biri i Ibrahimit”, f. 208; “Fjala xhin do të thotë sundimtar, kryetar dhe njerëz të mëdhenj, f. 223; pastaj një komentim tjetër: “Prandaj dy duart i referojnë dy superfuqitë – Amerikën dhe Bashkimin Sovjetik”, f. 890; “Fjala është për zëvendësin e profetit të shenjtë – imam Mehdiun, ardhja e të cilit është si yll i mëngjesit…”, f. 854 etj. Sipas akademik Feti Mehdiut mendime të tilla na shtyjnë të përfundojmë se këto komentime, në mos qofshin tendencioze, për naive nuk ka dyshim”.

Përkthimi i Muhamed Zakaria Khanit është shpërndarë edhe në shumë vende të botës perëndimore ku jetojnë shqiptarë se ka pasur raste kur disa individë të paarsimuar për Islamin kanë rënë pre e shumë komentimeve të këtij përkthimi, komentime të cilat janë të pa baza dhe ndjellakeqe.

Këtij përkthimi i mungon edhe redaktimi profesional gjuhësor dhe është i mbushur me disa gabime shumë të rënda të cilat mund t’i vërejnë edhe shumë njohës të vegjël të gjuhës shqipe.

Përkthimi i V-të

Shtatë vite më pas kemi edhe përkthimin e pestë të Kur’anit në gjuhën shqipe, i cili realizohet në vitin 1997 në Tiranë nga ish-folësi i Radio Tiranës, Haxhi Selim Stafa.

Ky përkthim titullohet: Përzgjedhje në komentimin e Kur’ani Kerimit, vëllimet 1-10, Tiranë 1996-1998, të cilin e botoi Komuniteti Musliman i Shqipërisë – Komiteti i Botës Islame.

Ky përkthim është quajtur Përzgjedhje në komentimin e Kur’ani Kerimit, sipas titullit të cilin e mban në origjinal, në arabisht. Ky është botimi i trembëdhjetë me titull Al-Munhatab fi tafsiri-l-Kur’ani-l-kerim, që është botuar në Kairo në vitin 1988.

Vëllimi 1 hapet me dy fjalë për lexuesin dhe komentimet që i bëhen nga përkthyesi Stafa. Përkthyesi shpreh mirënjohje për organizatën Komiteti i Botës Islame që ka përkrahur punën e tij për muslimanët e Shqipërisë. Ky libër përfshin suret: El-Fatiha dhe El-Bekareh.

Vëllimi 2 përfshinë suret “Al-Imran dhe “En-Nisa”, ku gjithashtu përfshin fjalën e përkthyesit Stafa.

Vëllimi 3 përfshin një hyrje të shkurtër, vetëm një faqe dhe ka suret: ”El-Maideh” deri në fund të sures “El-Araf”.

Vëllimi 4, hapet me fjalën e përkthyesit dhe ka suret “El-Enfal” deri në fund të sures “Jusuf”.

Vëllimi 5, gjithashtu ka fjalën e përkthyesit, dhe vazhdon me suret “Err-Rrad” deri në fund të sures “Ta-Ha”.

Vëllimi 6 përmban fjalën hyrëse dhe suret ”El-Enbija” deri në fund të sures “En-Neml”.

Vëllimi 7 fillon me suren “El-Kasas” deri në fund të sures “Sad”.

Vëllimi 8 hapet me fjalën e përkthyesit, pak më të zgjeruar se në vëllimet e mëparshme. Pasojnë suret “Ez-Zumer” deri në fund të sures “En-Nexhm”.

Vëllimi 9, përveç fjalës hyrëse si në vëllimin 8 vazhdon me suret “El-Kamer” deri në fund të sures “El-Kijameh” dhe në faqen 177, ku ka edhe pasqyrën e lëndës, një element që u mungon vëllimeve të mëparshme.

Vëllimi 10, është fjala hyrëse, ka edhe disa informacione dhe shprehje të ndryshme rreth Kur’anit, dhe pason me suret ”El-Insan” deri në fund të sures “En-Nas”. Në faqen 134-137, vjen pasthënie e përkthyesit, në faqen 138 vjen Pasqyra e Lëndës dhe në fund është emri i shtrypshkronjës “International Printing Company”.

Dr. Feti Mehdiu në revistën shkencore “Studime Orientale – 2”, në vitin 2002 në Prishtinë ka botuar një vështrim nga i cili po sjellim disa mendime. Profesor Fetiu mendon se të quajturit e Kur’anit kushtetutë e jetës së muslimanit“ nga përkthyesi Selim Stafa nuk është e re në literaturën islame shqipe, por gjithsesi është një zhvlerësim, mbase i paqëllimtë për Kur’anin. Kur’ani nuk duhet krahasuar me aktet normative juridike që përpilohen nga njerëzit dhe janë të përkufizuara në hapësirë dhe kohë të caktuar. Më tej, profesor Mehdiu tregon se përkthyesi tekstin origjinal të Kur’anit nuk ka arritur ta vendosë afër tekstit në gjuhën shqipe me korrektësinë që e meriton Kur’ani. Në suren e parë, origjinali është në faqen e parë, kurse përkthimi në faqen e dytë. Al-Bakaratu tekstin e ka në faqen 3, kurse përkthimi në faqen 6, etj. Ai më tutje shton: ”Përkthyesi ka edhe disa lëshime për të cilat mendoj se janë si pasojë e shpejtimit saqë nuk ka menduar shumë se Ehlu-l-Kitab nuk janë vetëm çifutët, por edhe të krishterët që pasojnë Unxhillin. Kështu përkthimi çifutët në vend të Pasuesit e Librit e ngushton shumë kuptimin, madje edhe fjala jetim do të thotë fëmijë pa prindër, pa njërin ose pa asnjërin prind. Prandaj nuk mund të përkthehet fëmijë që nuk e ka babain”. Profesor Fetiu tregon edhe se përkthyesi Stafa gjatësinë e zanoreve e realizon përdhunshëm me “ë” si Enbijaë në vend të Enbija, Nisaë në vend të Nisa, ose për zanoren e gjatë “i”, ai përdor “j”, e cila në gjuhën arabe trajtohet si gjysmë zanore dhe ky e shkruan amijn në vend të amin. Ai gjithashtu te emri All-llah dhe Muhammed nuk i përfill rregullat e origjinalit, d.m.th. te secili emër e humb nga një bashkëtingëllore dhe e shkruan Allah, Muhamed, në vend që ta shkruajë All-llah dhe Muhammed. Me fjalë të tjera nuk i përfill rregullat e transkriptimit të emrave me burim arab dhe vazhdon ta shkruajë Muntekhab në vend të Muntehab, Dukhan në vend të Dukan, Akhzab në vend të Ahzab etj., që tregon se nuk është përcaktuar, nuk ka zgjedhur për asnjërin transkriptim të njohur nga shkolla e orientalistëve të Europës, por as të orientalistikës shqiptare. Në fund, profesor Fetiu thotë: “Megjithatë, sot shqiptarët me këtë përkthim kanë bërë pesë përkthime të Kur’anit në gjuhën amtare, fakt ky që flet për një angazhim serioz të inteligjencës shqiptare në fushën e Islamistikës”.

Përkthimi i VI-të

Përkthimi i fundit në gjuhën shqipe është realizuar në qershor të vitit 1999.

Ky përkthim mban titullin “Shpjegimi i kuptimeve të Kur’anit të Lartë në gjuhën shqipe”, përmbledhur në një vëllim nga Dr. Muhamed Taki-ud-Din El-Hilali dhe Dr. Muhamed Muhsin Khan, përkthyer në gjuhën shqipe nga një grup përkthyesish në Darussalam, Shtëpia Botuese dhe Shpërndarëse “Darussalam”, Riad, Arabia Saudite.

Ky përkthim sipas disa informatave është bërë nga një grup studentësh nga Shqipëria që studiojnë në Medine të cilët për shkaqe të cilat i dinë vetëm ata nuk i kanë vendosur emrat e tyre, gjë e cila është e papranueshme. Ky përkthim ka dy botime, një në vitin 1999 dhe botimin e dytë në vitin 2000. Ky përkthim është botuar në dy formate: Formati i madh me kopertina të forta i cili e ka edhe tekstin në origjinal në gjuhën arabe dhe formati i vogël apo i xhepit, i cili është pa origjinalin dhe ka vetëm përkthimin në gjuhën shqipe. Në brendi ndodh e kundërta dhe shkruan: Shpjegimi i kuptimeve të Kur’anit të Lartë në gjuhën shqipe”, versioni i përmbledhur i At-Tabari, Al-Kurtubiu dhe Ibn-Kethiri me komente nga Sahih Al-Bukhari, përmbledhur në një vëllim. Pastaj jepet ky tekst: Përkthyer në gjuhën shqipe nga një grup përkthyesish pranë Darussalam. Pas kësaj vijnë emrat e Dr. Muhamed Taki-ud-Din El-Hilali, ish-profesor në Universitetin Islam në Medine dhe Dr. Muhamed Muhsin Khan, ish-drejtor i spitalit të Universitetit Islam në Medine dhe në fund jepet teksti: Shtëpia Botuese dhe Shpërndarëse Darussalam, Riad, Arabia Saudite.

Pas kësaj vjen një faqe ku shkruan: Kur’ani i Lartë, pason Përmbajta, më pas Dy fjalë nga botuesi, pastaj: Kur’ani i Lartë, një mrekulli nga Allahu. Me emrin e Allahut, i Gjithëmëshirshmi, Mëshirëploti. Kur’ani i Lartë, një mrekulli nga Allahu (dhuruar Pejgamberit Muhamed, paqja dhe mëshira e Allahut qoftë mbi të). Vazhdon biografia e dy përmbledhësve dhe pas kësaj vazhdon përkthimi i Kur’anit nga faqja 11 gjer më 902. Pason Shtojcë 1, Teuhidi me emrin e Allahut, i Gjithëmëshirshmi, Mëshirploti, pastaj vazhdon Shehadeti – Dëshmia e Muhamedit, pason Isai dhe Muhamedi (Paqja qoftë mbi ta) në Bibël dhe në Kur’an, pason një shpjegim tjetër me titull Profecia Biblike mbi ardhjen e Muhamedit a.s., vijon një shpjegim tjetër i titulluar: Përfundim mbi provat dhe fabrikimin e ndodhisë së kryqit, pason pastaj Shirku dhe kufri (Politeizmi dhe mohimi), pason një temë me emrin “Shirku – Politeizmi dhe format e shfaqjes së tij”. Pastaj vjen një shpjegim tjetër i quajtur “En-Nifak, Hipokrizia dhe format e ndryshme të shfaqjes së saj, Shtojcë II, Thirrja Islame (Vendosmëria për çështjen e Allahut në Kur’an), Njoftim dhe në fund është Treguesi i Sureve.

Për këtë botim në një artikull që pritet të botohet së shpejti në revistën shkencore Studime Orientale – 3, akademiku Feti Mehdiu shkruan: “Ky grup kaq i kualifikuar edhe fjalën “…inderab-bihim…” e kanë përkthyer “…me Zotin e tyre…”, në vend që ta përkthejnë “…Zoti i tyre…”, pastaj përkthyesit prej fillimit e deri në fund invokacionin Bismil-lahirr-rrahmanirr-rrahim, 114 herë e kanë përkthyer gabimisht, dhe tash prapë për të njëqindepesëmbëdhjetën herë e në faqen 903 e kanë shkruar “Me emrin e Allahut, i Gjithëmëshirshmi, Mëshirëploti”, ata nuk e kanë lodhur trurin ta shohin se edhe “Rrahman” edhe “Rrahim” janë në rasën gjinore dhe prandaj duhet të jetë “Në emër të Allahut, të Gjithëmëshirshmit, Mëshirëplotit”, pra parafjala “bi” këtu nuk tregon mjetin e shoqërimit me ndonjë send, konkretisht me emrin e Allahut, por tregon se dikush kryen një veprim sipas autorizimit të dikujt. Kanë qenë aq të pakujdeshëm sa në faqen 903 katër herë e kanë shkruar gabimisht fjalën La ilahe il-Allah, që në gjuhën shqipe do të thotë “Nuk ka Zot-Allah”, Allahu i faltë dhe i udhëzoftë të mësojnë se kjo duhet shkruar La ilahe il-lall-llah – Nuk ka Zot tjetër përveç Allahut.

Më gjerësisht rreth këtij përkthimi do të lexojmë në revistën Studime Orientale – 3 e cila do të botohet së shpejti.

Literatura e shfrytëzuar

1. Kur’ani origjinal, Riad, Arabia Saudite

2. Kur’ani, përkthim në gjuhë shqipe nga Dr. Feti Mehdiu, 1985, Prishtinë

3. Kur’ani, përkthim në gjuhën shqipe nga Hasan Efendi Nahi, 1987, Prishtinë

4. Kur’ani, përkthim në gjuhën shqipe nga Sherif Ahmeti, Prishtinë 1987

5. Kur’ani, përkthim në gjuhën shqipe nga Muhamed Zakaria Khan, Islamabad 1990

6. Kur’ani dhe hija e tij shqip, Dr. Feti Mehdiu, 1999

7. Kur’ani, përkthim në gjuhën shqipe nga një grup studentësh shqiptarë në Medine, 1999

8. Kurani, përkthim në gjuhën shqipe, 1-10 vëllime nga Selim Stafa, Tiranë 1996-1998

9. Të tjerët për Muhamedin a.s., Beiduzaman Said Nursi, Stamboll, pa vit botimi

10. Qytetërimi arabo-persian, Qazim Qazimi, skriptë e Fakultetit të Orientalistikës.

11. Përkthimet e Kur’anit në gjuhën shqipe, Feti Mehdiu, Shkup 1996

12. Ismail Bardhi, Hafiz Ibrahim Dalliu dhe ekzegjeza e tij kur’anore, Shkup 1419/1998

13. Feti Mehdiu, Kur’ani kryevepër – Tekste të zgjedhura, Prishtinë 1992.

14. Mahmud Hysa (Alamiada shqiptare, I-II, Shkup 2001.

15. Gjuha arabe, Feti Mehdiu, 1989

16. Revista “Mendimi Islam“, Maj 2005-05-27

17. Revista “Dituria Islame, nr. 19, 1990

18. Revista Studime Orientale – 2, Prishtinë 2002

19. Takvimi 2001, Ramadan Shkodra, 80 vjet të përkthimit të Kur’anit në gjuhën shqipe, (1921-2001)

20. Nexhat Ibrahimi, Përkthimi i Kur’anit (artikull në internet).

/Orientalizmi Shqiptar/


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 4, Pranverë-Verë, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com, numër ekskluziv për përkthimin e parë të plotë të Kur’anit në gjuhën shqipe.

Vlerat historike dhe filologjike të mbishkrimeve me alfabet arab në Shqipëri

13/02/2013 Lini një koment

VLERAT HISTORIKE DHE FILOLOGJIKE TË MBISHKRIMEVE ME ALFABET ARAB NË SHQIPËRI

ArabicSi trashëgimi e kulturës së periudhës osmane në Shqipëri vijnë rreth 430 mbishkrime me shkrim arab të cilat janë mbledhur me kujdes, transliteruar dhe përkthyer nga orientalisti i mirënjohur shqiptar, Vexhi Buharaja. Këto mbishkrime janë gjetur në rrethet Berat, Durrës, Kavajë, Peqin, Tiranë, Elbasan, Gjirokastër, Libohovë, Tepelenë, Përmet, Vlorë, Krujë, Lezhë dhe Shkodër.

Në përgjithësi ajo janë kronograme, epitafe të shkruara në objektet e kultit islam, si xhami, teqe, në pllaka varresh, si edhe epigrame në kështjella, kulla sahatesh, godina banimi, vepra urbanistike, çezma, kroje dhe mure rrethues. Të shkruar në pllaka gurësh gëlqerorë, në pllaka apo kolona mermeri, në pjesë të suvatuara, në material drusor apo lëkure. Mbishkrimet rrokin një hark të gjerë kohor, gati pesëshekullor, duke filluar nga viti 1446 dhe përfundojnë në vitin 1942.

Mbishkrimet hedhin dritë në disa momente të rëndësishme të historiografisë shqiptare.

Në këtë kuadër përmendim tre mbishkrime të ndodhura në fortesën e Elbasanit, që i korrespondojnë vitit 1466 dhe dëshmojnë për rindërtimin e kësaj kalaje në prani të vetë Sulltan Mehmet Khanit (Fatihut).

Vargjet: Këtë kështjellë shumë të bukur të quajtur Ijl-basan, e rindërtoi sulltani i sulltanëve të kësaj kohe (Mehmeti II), kuptohet mbas dështimit në pranverë të vitit 1466 në rrethimin e dytë të Krujës. Sulltan Mehmeti II e rindërtoi kështjellën e El-Basanit dhe la në të një pjesë të ushtrisë së tij me komandant Ballaban pashën, për ta pasur kështjellën si avampost të ushtrisë turke në inkursionet e mëvonshme kundër Krujës.

Me interes janë dy mbishkrime të vendosura njëri mbi tjetrin të skalitur në një rrasë guri me përmasa 1.20 x 0.40, që janë gjetur në murin e sipërm të kroit në krahun e majtë të rrugës që të çon në fortesën e Krujës.

Në pjesën e mbishkrimit shkruhet:

Viti i rindërtimit të murit

Mirëbërësi

Veziri i Madh, Gazi Evrenozi

Viti 850

——–

1446-1447

Mbishkrimi i poshtëm dëshmon për praninë e këtij funksionari të lartë të ushtrisë turke në rrethinat e Krujës para rrethimit të parë të saj.

Një tjetër mbishkrim i ndodhur në Lezhë dëshmon për një tjetër ngjarje historike:

Ky mbishkrim prej dy radhësh e gjysmë lidhet me restaurimin e kalasë së Lezhës. Teksti është shkruar në shkronja elegante arabe. Tipi i kaligrafisë është ai që hasim rregullisht në mbishkrimet më të hershme në vendin tonë.

Disa prej mbishkrimeve të ndodhura në Shqipëri kanë vlera historike sepse bëjnë fjalë për ngjarje të shënuara e të rëndësishme në historiografinë shqiptare.

Disa prej mbishkrimeve janë gjetur në kulla sahatesh, nëpërmjet të cilave gjykojmë saktësisht mbi kohën e ndërtimit të tyre. Kështu, mësojmë se kulla e sahatit të Kavajës është ndërtuar në vitin 1817, e Prezës në vitin 1858, e Beratit në vitin 1882, e Elbasanit në vitin 1899.

Hamamet e nxehta në Shkodër, kushtuar themeluesit të Urdhrit Nakshibendi në Shkodër, Behauddin Nakshibenduet janë ndërtuar në vitet 1627-28; banjat e ndërtuara në Tiranë nga mytesarifi i Durrësit Hasan Muharrem beu janë ndërtuar në vitin 1740. Muri në krojin e malit të Sari Salltëkut, Krujë, është ndërtuar në vitin 1780, ura në lagjen Palorto, Gjirokastër është ndërtuar në vitet 1851-52; ura në Mirakë të Librazhdit është ndërtuar në vitin 1715. Pa ekzistencën e këtyre mbishkrimeve vështirë do të ishte, për të mos thënë e pamundur, përcaktimi i viteve të ndërtimit të këtyre monumenteve të kulturës që i përkasin periudhës osmane. Nëpërmjet mbishkrimeve të vendosura në muret mbajtëse në disa kroje të Shqipërisë mësojmë për ngjarje të ndodhura apo personalitete me funksione të caktuara. Një dy-varg i gdhendur mbi një rrasë mermeri në një krua publik në qytetin e Vlorës dhe që i përket vitit 1528, na bën të njohur emrin e Iliaz pashës, i përmendur në historikun e këtij qyteti.

Ky vështrim na mundëson të ndriçojmë, të shkruajmë me vërtetësi e saktësi shumë çështje të rëndësishme të historisë së përhapjes së besimit islam në trojet shqiptare. Është hedhur mendimi se objektet e kultit islam ndër këto troje kanë ekzistuar që para ardhjes së turqve. Ky mendim mbështetet në ekzistencën e disa xhamive, si p.sh. Xhamia e Kuqe në kalanë e Beratit, e përcaktuar si e kohës së Bajazidit I (1389-1402). Por e dokumentuar ekzistenca e xhamive në Shqipëri zë fill që nga koha e sulltan Mehmetit II dhe Bajazidit II, që i përkasin kryesisht gjysmës së dytë të shekullit XV. Kësaj periudhe i përkasin disa xhami në vendin tonë, si xhamia e vjetër e Përmetit e vitit 1402, e djegur gjatë Luftës II Botërore – Xhamia e Kalasë dhe e Drishtitt në Shkodër e viteve 1479-80, Xhaminë Mbret në Berat, Elbasan (xhamia në fshatin Shtëpanj të Elbasanit në derën e së cilës është vendosur ky mbishkrim: Mirëbërësi (që ka ngritur) këtë xhami të shenjtë në katundin Shtëpanj. Fatih sulltan Mehmeti, viti 884 (1479-1480). Në Luftën Ballkanike qe djegur nga Serbia, pastaj u ndërtua nga populli i fshatit), Përmet e Kaninë të viteve 1492-95.

Gjatë shekullit XVI përhapja e besimit islam në trojet shqiptare eci me hapa të ngadaltë sepse në atë kohë mund të themi se ende shqiptarët nuk ishin ndërgjegjësuar për të përqafuar këtë besim. Kështu që gjatë këtij shekulli numri i objekteve të kultit islam mbetet i kufizuar kryesisht në disa qytete kryesore të Shqipërisë apo qendra të rëndësishme të banuara. Këtij shekulli i përkasin xhamitë e ndërtuara në kala: Ndroq, Ishëm, Kaninë, Lezhë në vitet 1521-27, Xhamia e Plumbit në Berat në vitin 1553-54, Xhamia Muradie në Vlorë e vitit 1560-66, Xhamia e Allajsë në Dibër e vitit 1588, Xhamia e Nazareshës në Elbasan – para viteve 1590.

Gjatë shekullit XVII ritmet e përhapjes së besimit islam në Shqipëri përshpejtohen. Në fund të këtij shekulli islami ishte shtrirë në qytetet kryesore të Shqipërisë: Shkodra 100%, Elbasani 79%, Kruja 63%, Berati 60%, Skrapari 87%, Korça 21%, Kavaja, Delvina dhe Lezha 2-4%. Ky fluks i besimit islam shoqërohet me ndërtimin e më shumë xhamive mbi të cilat janë lënë mbishkrime.

Udhëtari turk Evlija Çelebiu kur vizitoi Shqipërinë në vitet 1670-72, shënon në Sajjahatname se në qytetin e Elbasanit gjeti 46 xhami, në Shkodër e Berat nga 30 xhami, në Gjirokastër 8 xhami dhe më pak xhami në qytetet e tjera.

Shekulli XVIII e gjeti Shqipërinë me më shumë xhami dhe me përmasa më të mëdha. Çka do të thotë se gjatë këtij shekulli popullsia muslimane shkon në rritje, me shtrirje më të gjerë territoriale dhe me xhemat më të shumtë. Emrat e disa dijetarëve dhe mësuesve në kronogramet e disa prej xhamive dëshmon se në këtë kohë, këto objekte shërbenin edhe si shkolla të mësim-besimit. Në vitet 1722-23 ndërtohet Xhamia Ndocaj në Shkodër me kontributet e vetë banorëve të lagjes Rus. Në vitet 1727-28 në fshatin Velabisht ndërtohet një xhami dhe një shkollë nga Mahmut Pasha i Beratit. Ndër xhamitë kryesore të kësaj periudhe është ndërtuar në vitet 1773-74 Xhamia e Plumbit në Shkodër prej Mehmet pashë Bushatlliut. Gjatë kësaj periudhe të tjera xhami u ndërtuan në Vlorë, Libohovë, Gjirokastër etj.

Gjatë shekullit XIX-XX vazhdon ndërtimi i xhamive në qytetet më kryesore të Shqipërisë, si në Tiranë, Shkodër, Berat, Gjirokastër, Elbasan etj., që dëshmon për intensitet të jetës fetare në këto qytete. Më kryesoret e kësaj periudhe prezantohen: Xhamia e Beqarëve apo e Sulejman Pashës në Berat, e ndërtuar në vitet 1827-28, Xhamia Agalli e viteve 1815-16 dhe Xhamia Dunovat e vitit 1886 në Gjirokastër, e Gjin Aleksit e vitit 1880 në Delvinë, e Xhamisë Karaisaj Bimbas dhe Luguçezme në Shkodër.

Në shekullin XIX dhe në fillimet e shekullit XX ndërtimeve të reja të objekteve të kultit islam shtrihen më tepër në Shqipërinë e Jugut, kryesisht në zonën kufitare dhe në ekstremin veriperëndimor, çka vërteton drejtësinë e tezës së hedhur nga studiuesi Tomas Arnold dhe Moroko della Roka se Islami ishte besim që rrethoi si unazë refraktare trojet shqiptare dhe i mbrojti nga rreziqet dhe kërcënimet e përthithjes prej shteteve më të mëdhenj të Ballkanit.

Përveç vlerave të tyre si objekte kulti dhe monumente kulture, ato kanë qenë qendrat më të rëndësishme të atyre kohëve, sepse pranë tyre funksiononin shkolla e libroteka. Njëkohësisht, nëpërmjet njohjes së historikut të këtyre objekteve gjykohet për zhvillimet urbanistike të shumë qyteteve të Shqipërisë. Këto objekte janë bërthama dhe zanafilla e lagjeve të vjetra, shumica e të cilave mbanin emrat e këtyre objekteve kulti.

Mbishkrimet turko-osmane të qëmtuara me kujdes nga orientalisti Vexhi Buharaja na shërbejnë sot për të ndërtuar peisazhin e qytetërimit islam dhe për deduksione historike të sakta rreth përhapjes së besimit islam në Shqipëri.

Ndër këta personalitete përfshihen udhëheqës të shtetit osman, si sulltanë, sadrazemë e ushtarakë të niveleve të ndryshme që janë aktorë të ngjarjeve të mëdha. Midis tyre përmendet kështu Sulltan Mehmeti II, i cili urdhëroi rindërtimin e Kalasë së Elbasanit në vitin 1466 mbas rrethimit të dytë të Krujës. Një pllakë guri e vendosur në murin e rrugës në afërsi të Krujës dhe që mban datën 1446-47, mban emrin e komandantit turk Gazi Evrenozi, i ngarkuar për të kryer veprime ushtarake para rrethimit të parë të Krujës në vitin 1450. Po kështu, edhe mbishkrimi i gjetur në mafilin e Xhamisë Mbret në Berat dëshmon për praninë në këto qytete të sadrazemit turk Mehmet Reshit Pasha.

Disa prej mbishkrimeve na njohin me jetë pashallarësh dhe protagonistë ngjarjesh të rëndësishme. Në muzeun e qytetit të Beratit ndodhet sahani i Ali Pashë Tepelenës në të cilin shënohet data që dëshmon për rënien e pashallëkut të Beratit në vitin 1808 nën sundimin e pashait të Janinës. Ndërsa në Xhaminë Hoxharë të Libohovës gjendet një tjetër mbishkrim që i thur lavdi veprave të pashait të Janinës.

Shumë mbishkrime të ndodhura ende në teqen e halvetive në Berat dhe të shkruara në pllaka mermeri e guri si edhe në pjesët drusore të interierit të kësaj teqeje na njohin me jetën dhe veprën e Kurt pashait që sundoi pashallëkun e Beratit nga viti 1760-1785. Kurt pasha cilësohet në këto mbishkrime si urdhëruesi i veprave të mira, midis të cilave ura e Goricës, teqja halveti, etj. Ai përmendet edhe për fitoren e vitit 1775 kundër Karamahmud Pashë Shkodranit (Bushatllinjtë).

Një mbishkrim i ndodhur në xhaminë e fshatit Velanisht në Berat na bën të ditur vitin  1727-28 si vit i vdekjes së Mahmut Pashës, themelues i pashallëkut të Beratit. Një mbishkrim i ndodhur në lagjen Agalli të qytetit të Libohovës i përket Abas Agait, oficer i lartë i ushtrisë perandorake, rënë dëshmor në vitin 1897.

Mbishkrimi i ndodhur në Xhaminë e Beqarëve në Berat, që i përket viteve 1852 dhe i shkruar nga poeti turk Arif Hikmet na bën të ditur vdekjen e Sulejman Pashës, i biri i Ibrahim Pashë Vlorës dhe nipi i Kurt pashës. Mbas vdekjes së Ali pashait në vitin 1821, Sulejmani u rehabilitua nga sulltani dhe u emërua Mytesarif i Beratit në vitet 1822-1830. Mbas viteve 1830 Sulejmanin e shohim në pozicionin e bejlerbeut të Rumelisë.

Disa prej mbishkrimeve u përkasin funksionarëve të lartë të fesë islame. Nga një mbishkrim i gjetur në Xhaminë Mbret, Berat, mësojmë se në vitin 1833, myfti i Beratit ka qenë Nuh efendiu, i cili në këtë xhami ka përgatitur shumë kuadro fetarë për të gjithë Shqipërinë e Jugut dhe veprën e tij e vazhdoi myfti Ahmet Efendi në vitet 1866-1878. Në Xhaminë e Vakëfit në Berat, që i përket vitit 1925 bën fjalë për vdekjen e hoxhës Selman Hoxha, ndërsa nga mbishkrimi i ndodhur në derën e xhamisë së Et’hem beut mësojmë për themeluesin e këtij objekti nga Mulla beu në vitin 1793.

Në disa prej mbishkrimeve vërehen përpjekje për paraqitjen e përmbajtjes në formë poezish në vargje, kryesisht në formë distikësh, si p.sh. kronogrami i shkruar nga myftiu i Shkodrës, Myrteza efendiu, që ka jetuar në gjysmën e dytë të shekullit XVIII dhe që është autor i disa poezive dhe ilahive në gjuhën shqipe me alfabet arab. Krijimtaria e këtij autori dallon për nivelin e lartë artistik dhe mesazhet që përcjell.

Në mbishkrimet e gjetura në teqenë Radë të Durrësit (1851), dhe në xhaminë Çamorrat në Gjirokastër gjejmë vargje të poetit Xhelaludin Rumiu.

Në teqenë e Radës në Durrës gjejmë këtë hadith të profetit Muhamed (a.s.):

“Fito dituri nga djepi deri në varr.”

Në Xhaminë e Agait në Elbasan gjejmë një poezi prej tetë vargjesh, që mund të konsiderohet nga më të arrirat dhe ku respektohen rregullat e stilistikës dhe të metrikës.

Siç shihet në këto mbishkrime vërehen përpjekje për lëvrimin e prozës dhe poezisë. Në to gjenden shumëllojshmëri rimash.

Stilet kryesore të kaligrafisë së mbishkrimeve turko-arabe në Shqipëri zhvillohen nën ndikimin e artit arab në dekorin e modelin “Kufi” si stil formal me karakter të hollë.

Shkrimi kufi më tepër është përdorur nga dijetarët dhe hoxhallarët e niveleve të larta. Shkrimi ka përmasa të veçanta proporcionale si dhe forma këndore, katrore të theksuara, ka vija horizontale të zgjatura, ka përmasa më të theksuara në gjerësi sesa në lartësi. Këtë stil shkrimi e ndeshim më shumë në mbishkrimet e fortesës së Elbasanit si dhe të Lezhës.

Modelin e shkrimit Ta’lik (i varur) e ndeshim më dendur në mbishkrimet me alfabet arab në Shqipëri.

Stilin Ta’lik e gjejmë të përdorur si një shkrim monumental, në poezi dhe në vepra letrare.

Modelin e shkrimit “Thuluth” e gjejmë në mbishkrimet: Xhamitë Mbret në Berat, Durrës, Përmet, Kubelije në Kavajë, Kryeurë në Shkodër, në xhaminë e Ali Pashë Tepelenës, në teqetë e Krujës, në xhamitë e Lezhës dhe të Gjirokastrës.

Ky lloj shkrimi tipizohet nga shkronja të harkuara, të zbukuruara me xhufka. Shkronjat lidhen bukur e madje ndonjëherë ngërthehen duke krijuar kështu një rrjedhë kursive të përpjestimeve të plota dhe shumë herë komplekse.

Në odeonin e kulturës shqiptare qëndrojnë plejada alhamiadistësh të shquar, të cilët me alfabetin arab që prej shekullit XVII i dhanë letërsisë shqipe shumë vepra.

Mbishkrimet përbëjnë një lloj zhanri në letërsinë shqipe që pa dyshim kërkonin dije, kulturë dhe aftësi; kërkonin zotërues të mirë të gjuhëve të huaja, njohuri të kompozimit të përmbajtjes dhe të vargjeve, aftësi për të shprehur bukur e qartë idetë. Disa prej këtyre autorëve të kronogrameve, ilahive, elegjive, janë skalitur në këto mbishkrime.

Nga hulumtimi në përmbajtjen dhe në formën e mbishkrimeve konkludohet se autorët e tyre kanë njohur me themel të tri gjuhët e kulturës islame dhe kanë zotëruar shprehitë e vargëzimit. Këta autorë kanë shkruar kronograme të shkathëta e të bukura të paktën në formë e disa prej tyre edhe me pretendime etike. Sfondi i mbishkrimeve përgjithësisht paraqitet i thjeshtë, por nuk mungojnë edhe përpjekjet artistike. Në disa prej tyre janë bërë vizatime të thjeshta, si lule, gjethe, zogj, kuaj, simbole fetare, dekoracione, vija të drejta, paralele, të thyera, rrathë, zbukurime me forma gjeometrike. Në këtë vështrim, mbishkrimet na mundësojnë të hedhim dritë mbi zhvillimet e artit figurativ islam në Shqipëri. Nëpërmjet krahasimit të mbishkrimeve në kohë gjykohet për një përsosje drejt një kaligrafie me vlera artistike.

Konkluzione

1. Si pjesë e trashëgimisë kulturore materiale, mbishkrimet me alfabet arab dëshmojnë për momente e ngjarje madhore në historiografinë shqiptare.

2. Hedhin dritë mbi jetën dhe veprën e personaliteteve që lanë gjurmë në historinë shqiptare përgjatë periudhës osmane. Na lejojnë të ndjekim për së afërmi që në fillesat e pushtetit osman formimin e një shtrese feudalësh dhe personalitetesh vendës në kuadrin e klasës sunduese turke.

3. Saktësojnë datat e ndërtimeve të shumë monumenteve të kulturës shqiptare si objekte të kultit islam, fortesa, kulla sahatesh, ura, çezma të ndërtuara në një hapësirë pesëshekullore historike.

4. Mbishkrimet përbëjnë fushë pjellore studimi për gjuhëtarët dhe leksikologët e gjuhës shqipe. Përmbajnë material të pasur për njohjen e të folmes së kohës si dhe fushën e toponamistikës dhe antroponimisë.

5. Pavarësisht nga tematika e tyre e kufizuar ato na japin materiale plotësuese që konfirmojnë të dhënat prej burimeve të tjera në fusha të caktuara studimesh historike dhe filologjike dhe përforcojnë e mbështesin disa prej hipotezave të ngritura.

6. Alfabeti arab u shërbeu shqiptarëve për t’u shkolluar e për të krijuar e ruajtur kulturën e tyre duke u përcjellë brezave, arritjet e larta të kulturës, shkencës dhe artit që vinin nga lindja islame dhe që si dritë feneri përshkonin errësirën mesjetare.

7. Me alfabetin arab 70% e shqiptarëve mësuan të lexonin librin e Kur’anit, hadithet e profetit Muhamed (a.s.) dhe të përvetësonin bazat dhe parimet e besimit islam.

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 

Në mbrojtje të bejtexhinjve

28/01/2013 Lini një koment

NË MBROJTJE TË BEJTEXHINJVE

flamuriBejtexhinjtë janë marrë pak si shumë nëpër gojë këto kohë, prandaj ca gjëra duhen saktësuar.

Duam apo s’duam ne sot, këta janë po aq pjesë e kulturës dhe e letërsisë shqipe sa edhe Buzuku, Matrënga, Budi, Bogdani, Bardhi, Chetta e Variboba. Në kuptimin që tradita e bejtexhinjve është e trupëzuar në kulturën tonë të sotme, edhe pse në trajta që nuk shquhen aq lehtë.

Kulturorisht krijimet e bejtexhinjve i përkasin letërsisë orientale që kultivohej brenda perandorisë osmane. Kjo ishte letërsi e mbështetur kryesisht në letërsinë klasike arabe dhe persiane. Studiues seriozë të bejtexhinjve shqiptarë, si Osman Myderrizi, Hasan Kaleshi dhe Armin Hetzer, kanë vënë re se këta afrohen më shumë me modelet arabe dhe me të ashtuquajturin stil “të mesëm” sesa me poezinë më të sofistikuar persiane.

Letërsia e bejtexhinjve konsiston në dorëshkrime në alfabet arab që kryesisht kanë mbetur të pabotuara. Vetë bejtexhinjtë nuk shkruanin me synimin që të botonin libra, por që t’i fiksonin në letër krijimet e tyre të destinuara për deklamim. Të shkruarit ishte praktikë mnemonike. Kontakti i kësaj letërsie me publikun kryhej në mjedise si teqe ose çajhane, ku mblidhej mileti të dëgjonte poetët të recitonin krijimet e tyre. Ky milet ishte zakonisht analfabet.

Për këtë arsye, fakti që këto krijime u shkruan me alfabetin arab është praktikisht irrelevant për natyrën e asaj letërsie; meqë publiku nuk i konsumonte në trajtë të shkruar, por i dëgjonte të deklamuara. Kjo duhet theksuar, sepse zakonisht nuk kuptohet mirë. Ne sot e asociojmë letërsinë me tekstin e shkruar dhe librin; por ky nuk është model universal, por historik dhe lokal.

Gjuha e bejtexhinjve, nga ana tjetër, është një shqipe e rënduar me fjalë orientale, kryesisht arabe e persiane. Shumë nga këto fjalë nuk përdoreshin fare në gjuhën e zakonshme të kohës kur krijonin bejtexhinjtë, por janë futur në tekste si mjete stilistike. Nga ana tjetër, ndonjë autor, si Nezimi, ka qenë i vetëdijshëm që ishte “i pari” që po e shkruante shqipen.

Bejtexhinjtë janë konsideruar edhe si të parët që shkruan letërsi laike në trojet shqiptare në Ballkan, madje ndonjëherë edhe satira sociale, çka nuk është pak, po të kihet parasysh se deri atëherë prodhimi letrar në katolikët kufizohej brenda komunikimit fetar, ndërsa ortodoksët shqiptarë nuk lejoheshin fare të kishin letërsi të tyren në shqipe…

Temat e trajtuara nga Nezimi me shokë ishin konvencionale (formulaike), merreshin nga kanoni arabo-persian dhe përcilleshin nga një autor në tjetrin; po aq konvencionale sa ç’ishte, bie fjala, tema e “oxhaqeve të nalta” apo e “të rënëve” në lirikën realiste-socialiste shqiptare të viteve 60.

Sot bejtexhinjtë nuk i lexojmë dot, por vetëm ngaqë me Rilindjen e këtej kultura dhe letërsia shqipe erdhën duke iu larguar atij modeli kulturor: duke adoptuar alfabetin latin, duke e pastruar gjuhën nga orientalizmat, duke krijuar neologjizma e duke iu drejtuar letrarisht modeleve folklorike autentike, ose modeleve perëndimore. Te Fishta këto dy modele bashkëjetojnë.

Mirëpo bejtexhinjtë nuk mund të likuidohen lehtë nga tradita jonë kulturore. Pa bejtexhinjtë përnjimend nuk do të ekzistonte, bie fjala, Naim Frashëri, i cili kishte bejtexhinj edhe në familje, të tillë si Dalip e Shahin Frashëri. Nga pikëpamje formale e strukturore, Naimi ka aq shumë gjëra të përbashkëta me bejtexhinjtë, sa ndonjë kritik ka shkuar deri atje sa ta quajë “bejtexhi pa bejte”.

Ajo që bëri Naimi, në pajtim me frymën e Rilindjes, ishte ta merrte atë traditë e ta modernizonte duke e pastruar nga orientalizmat e deri diku nga tematika. Edhe të tjerë Rilindës vepruan njëlloj. Jani Vretoja, p.sh., përshtati një poemë të Muhamet Kyçykut, “Erveheja”, e cila më pas e në versionin e ri fitoi popullaritet të madh në lexuesit.

Thashë që pa bejtexhinj Naimi nuk do të ekzistonte. Pa Naimin, as Asdreni as Lasgushi nuk mund të mendohen. Pa Asdrenin e Lasgushin, Kadareja nuk do të ishte bërë ai poet që u bë. Birësimi letrar procedon pikërisht në këtë mënyrë, nga daja tek nipi; madje sa më i rreptë që të jetë mohimi, aq më të thella afëritë.

Eveniment i kulturës shqiptare

25/01/2013 Lini një koment

Idriz DEMIROVIÇ

EVENIMENT I KULTURËS SHQIPTARE*

Kur’ani, përktheu Feti Mehdiu, shënimet Besim Korkuti, botoi Kryesia e Bashkësisë Islame në R.S.S. – Prishtinë, Prishtinë, 1985, f. 880.

Kurani dhe hija e tij shqip - Feti MehdiuKohët e fundit, saktësisht në fillim të korrikut të këtij viti u botua përkthimi i Kur’anit – për herë të parë përkthim komplet – në gjuhën shqipe, botuar nga Kryesia e Bashkësisë Islame në R.S.S., në Prishtinë. Kjo vepër paraqet jo vetëm një ngjarje të madhe për Bashkësinë Islame në R.S.F.J., në veçanti për komunitetin musliman të arealit shqiptar, por është edhe një ngjarje kulturore e rëndësishme për lëmin e historisë shqiptare në tërësi. Kjo, para së gjithash, për shkak se ky përkthim është i pari përkthim komplet i Kur’anit në gjuhën shqipe. Interesimi për përkthimin e Kur’anit në gjuhën shqipe ka ekzistuar që moti, konkretisht nga viti 1922, kur u paraqit përkthimi i pjesshëm në Rumani. Edhe pas këtij përkthimi janë bërë edhe disa tentime për t’u përfunduar kjo vepër, mirëpo mbetën vetëm tentime të papërfunduara, gjithnjë deri te ky moment. Edhe këtij botimi i kanë paraprirë botimet e pjesshme nëpër revistat tona fetare, kurse hapësirë më të madhe i ka ofruar revista jonë më e vjetër “Glasnik” – botim i Kryesisë Supreme të Bashkësisë Islame në R.S.F.J., gjë që ua ka bërë me dije lexuesve se ka të bëjë me një ndërmarrje serioze në këtë lëmi.

Në të vërtetë, përkthimet e pjesshme janë botuar pa nënshkrim, por autori i pa nënshkruar i përkthimeve në “Glasnik” të Kryesisë Supreme Islame, Feti Mehdiu nuk ka qenë i panjohur për lexuesin shqiptar. Ai në fushën e orientalistikës paraqitet në vitin 1971 me përkthime dhe punime të ndryshme, kurse në vitin 1984 paraqitet me dy libra, njëri është përkthim i poezisë arabe, kurse tjetri përkthim i prozës nga gjuha turke. (“Poezi arabe”, zgjodhi dhe përgatiti Feti Mehdiu, Shkup 1983 dhe Sami Frashëri, “Vepra 7”, zgjodhi dhe përktheu Feti Mehdiu, Prishtinë 1984).

Përkthimit të Kur’anit në gjuhën shqipe, të cilin me këtë rast po ia paraqesim lexuesit, i paraprinë Parathënia (f. 3-8), të cilën e ka shkruar Jetish Bajrami, i cili njëkohësisht përfaqëson botuesin. Pastaj vazhdon studimi i Fazlur Rrahmanit, Kur’ani (f. 9-27), i cili është marrë, siç e potencon edhe autori i përkthimit, nga libri “Duh Islama”, (Beograd, 1983). Faqet 28-823 përfshijnë tekstin e Kur’anit të përkthyer në gjuhën shqipe pa origjinalin që pastaj vazhdon me shënimet (f. 825-848) e më pas vazhdon faqja 849 me regjistrin e ajeteve ku duhet bërë sexhde. Në vazhdim autori i përkthimit ofron sqarimet për disa terma specifike të Kur’anit (f. 851-852), në vazhdim pasojnë disa njohuri nga jeta e Muhammedit a.s., ku është paraqitur pasqyra kronologjike e ngjarjeve dhe bashkëshortet e Muhammedit a.s.. Me këtë edhe përfundon e gjithë ajo që ka të bëjë me Kur’anin. Në dy faqe, 865-866, kemi fjalën e përkthyesit me rastin e botimit të parë dhe në fund fare indeksin e emrave që kanë të bëjnë vetëm me tekstin e Kur’anit dhe përmbyllet me përmbajtjen e librit.

Ky vështrim më parë duhet kuptuar si një dëshirë e jona që ta njoftojmë lexuesin për këtë vepër, sesa si një tentim që eventualisht të tregojmë për disa lëshime që i vërejmë, nga të cilat natyrisht që edhe ky përkthim nuk është imun, sepse, siç e thotë edhe vetë përkthyesi, “…Kur’ani vetëm në origjinal është pa gabime.” (f. 865)

Botuesi në parathënie flet për natyrën, përmbajtjen dhe karakteristikat e Kur’anit. Flet për rolin e Kur’anit, vlerat e tij si Kelamull-llah, për nevojat për ta përkthyer dhe për vështirësitë me rastin e përkthimit, për të cilën flitet edhe në studimin, në vijim të Fazlur Rrahmanit dhe në fjalën përfundimtare të përkthyesit.

Studimi i Fazlur Rrahmanit për Kur’anin është i mirëpritur, sidomos për ata lexues që nuk kanë qenë në gjendje të njihen me Kur’anin, respektivisht dinë shumë pak për Kur’anin. Në këtë punim që përmban se ç’është Kur’ani, mësimet e Kur’anit, jurisprudenca e Kur’anit, lexuesi përgatitet të lexojë edhe tekstin e Kur’anit dhe mbase të kuptojë diçka nga ai, sepse Kur’ani sipas përmbajtjes së vetë nuk është i lehtë për t’u kuptuar, ashtu siç thotë me të drejtë edhe përkthyesi: “Veprat si Kur’ani duhet të përjetohen”. Nga studimi i Fazlur Rrahmanit lexuesit i bëhet tërësisht i qartë se Kur’ani nuk është vepër e Muhammedit dhe se mësimet e tij janë të pagabuara. Mbase nga ky studim lexuesi njihet me stilin e Kur’anit, sepse Fazlur Rrahmani ofron ilustrime nga të dy periudhat e shpalljes së Kur’anit, periudhës Mekase dhe asaj Medinase, ku suret ndryshojnë edhe për nga përmbajtja dhe, natyrisht edhe stili është i ndryshëm.

Krahas këtij studimi që shërben për të futur lexuesin në esencën e Kura’nit, qoftë si libër i karakterit fetar, qoftë kur kemi të bëjmë me librin me përmbajtje universale, përkthyesi e porosit lexuesin edhe për disa vepra që do ta ndihmojnë për ta kuptuar më mirë përmbajtjen e Kur’anit, por kjo porosi është në vend të padukshëm, madje në faqen 864, d.m.th. në artikullin e fundit që është huazuar, siç theksohet, nga botimi i katërt i Kur’anit fisnik nga Çausheviç-Panxha.

Gjykojmë se ndarja e këtyre teksteve ndihmëse nuk është praktike për lexuesit. Do të ishte më mirë sikur këto tekste të ishin në fillim, pas fjalës së botuesit, ose në fund pas vërejtjeve që kanë të bëjnë me Kur’anin.

Përkthimi i Kur’anit përfshin faqet 28-823. Përveç sures së parë, d.m.th. “Fatihasë” dhe tri sureve të fundit që ofrohen edhe në origjinal, teksti tjetër është vetëm në gjuhën shqipe, që gjithsesi nuk e plotëson dëshirën e një numri të lexuesve, sepse pa mëdyshje konsiderojmë se është më e përshtatshme për të gjithë lexuesit, madje edhe kriteret shkencore-kulturore kërkojnë që krahas përkthimit të jetë edhe teksti origjinal. Natyrisht, me këtë nuk mendojmë se i zvogëlohet vlera këtij botimi.

Që në fillim ndeshemi me një gabim teknik që gjithsesi është rastësi. Në të vërtetë, në origjinal qëndron numri 1 tek invokacioni, gjë që përkthyesi e ka pasur parasysh kur është përcaktuar që të punojë sipas botimit “Mexhlisi A’ala li Shu’uni Islamije”, d.m.th. “El-Muntehab” (f. 864), por në tekstin shqip sureja fillon menjëherë me numrin 2 që d.m.th. se në Besmele ka rënë numri 1. Secila sure në fillim ka titullin në origjinal, të transkriptuar dhe përkthimin në shqip, vendin e shpalljes dhe numrin e ajeteve dhe më pas vazhdon me përkthimin, duke u vënë ajeteve numra arabë, kurse sureve numra romakë. Kështu vazhdohet gjatë gjithë tekstit të Kur’anit. Vërehet një mungesë parimi tek përkthimi i sureve, d.m.th. në fillim, çdo titull i përkthyer është i ndarë me vizë, që është më e drejtë, sesa më vonë kur përkthimi futet në kllapa, si p.sh. në faqe 232 “Al-Anfal – Plaçka e luftës”, kurse në faqen 233 përsëri “Al-Anfal” (Plaçka e luftës). Tek ajetet, tek të cilët duhet bërë sexhde qëndron shkronja S e madhe. Siç shihet nga përkthimi, autori i përkthimit me përkushtim zbaton shkrimin e emrave dhe të disa termave me shkronja të mëdha, si p.sh. Allah, Zot, aty ku në origjinal qëndron Rabb-un ose Ilah-un, pastaj Xhennet, Xhehennem, Zek(q)at etj.

Termat islamë përkthyesi i ka lënë në origjinal, ndërsa disa të tjera i ofron të përkthyera në gjuhën shqipe. Kështu p.sh. Resul gjithmonë është profet, por Salat nganjëherë e hasim se është namaz e nganjëherë edhe këtij termi është përpjekur t’i gjejë shprehjen adekuate në gjuhën shqipe, si të falurit, faljen. Nuk do të ishte rëndim i tekstit sikur edhe termin shejtan ta kishte lënë në origjinal, por këtë përkthyesi e sjell në gjuhën shqipe djall. Fjalën xhinn përkthyesi nganjëherë e lë në origjinal me atë që ia përshtat gjuhës shqipe xhind, e nganjëherë këtë fjalë e përkthen demon, që gjithsesi është pasqyrim i gabuar i termit konkret.

Marrë në përgjithësi, fjalori i përkthyesit me të cilin është shërbyer në këtë përkthim është shumë i pasur, që është dëshmi se autori i përkthimit disponon mundësi për të zgjedhur nga ai thesar i leksikut shqip fjalë dhe shprehje adekuate në mënyrë që lexuesit t’i ofrojë përafërsisht tekstin e Kur’anit, i vetëdijshëm se Kur’ani nuk mund të përkthehet në asnjë gjuhë, pra as në gjuhën shqipe, e që ta ruajë tërësisht kuptimin, bukurinë dhe përmbajtjen e origjinalit. Përkthyesi është përpjekur që të ruajë stilin dhe frymën e Kur’anit dhe këtë herë duke lënë anash rregullat e gjuhës shqipe, siç pohon vetë përkthyesi: “…kam dashur që të jap një përkthim sa më besnik ndaj origjinalit dhe me vetëdije, aty ku nuk kam arritur të gjejë shtegdalje tjetër, jam përcaktuar për besnikëri në vend të bukurisë”. (f. 866)

Megjithatë, përkthyesi aty-këtu ka arritur të ruajë edhe bukurinë, d.m.th. rimën dhe të mos e humb kuptimin, si p.sh. në faqen 801:

E nënkresë të renduar

Edhe qilima të shtruar

A nuk i shikojnë devet si janë krijuar

Edhe qiellin – sa lart është çuar

Edhe malet si janë venduar

Edhe tokën si është zgjeruar?

Ose në faqen 805-806

Pasha natën kur kaplon!

Pasha qiellin dhe gjithçka e ndërton,

Pasha tokën dhe atë çka e zgjeron.

Pasha shpirtin dhe atë çka e lartëson![1]

Lexuesi me siguri do të hasë, krahas gabimeve të cekura, në listën për përmirësime edhe gabime të tjera materiale, si p.sh. në faqen 37 ajeti 51: ”…në takim për netë”, kur duhet të jetë “…në takimin për katërdhjetë netë”, ose në faqen 80, ajeti 285, ku në vend të “engjujtve” duhet të jetë “engjëjve”, librave dhe jo libratve etj., që janë lëshime të bëra gjatë të shtypurit. Sikurse është e ditur botimi ka zgjatur vetëm dy muaj e dhjetë ditë, andaj nuk duhet gjykuar aq me rreptësi këto gabime.

Menjëherë pas tekstit të Kur’anit pasojnë shënimet, të cilat siç tregohet në fillim janë huazuar nga Besim Korkuti dhe janë dhënë në faqet 825-848, e gjithsej janë 258 shënime. Feti Mehdiu ka zbatuar një tjetër metodologji nga ajo e Besim Korkutit.

Ashtu siç tregohet në fund të këtyre shënimeve, dt. 25 qershor, respektivisht 25 Ramazan 1984/1404 dhe duke llogaritur kohën, siç thotë përkthyesi nga viti 1978, mund të përfundohet se për gjashtë vjet të punës dhe përpjekjes me përkushtim Feti Mehdiu ka arritur të na ofrojë përkthimin komplet të Kur’anit, një përkthim mjaft korrekt, që meriton çdo lëvdatë, sidomos shprehja e tij modeste kur thotë “Nëse kam arritur vetëm një pjesë të vogël të asaj që kam dëshiruar jam i kënaqur me punën  time”.

Në vazhdim pason indeksi i emrave që ka të bëjë vetëm me tekstin e Kur’anit (867-874). Emrat janë shkruar në atë formë siç qëndrojnë në tekstin shqip, kurse në kllapa janë dhënë variantet origjinale, si p.sh. Babilon (Babil), Bizantinët (Rum) etj., gjë që ia shton vlerën shkencore këtij botimi.

Nuk është e tepërt të themi se ky përkthim i Kur’anit në gjuhën shqipe është krenari jo vetëm për përkthyesin dhe botuesin, por edhe për medresenë “Alauddin” dhe atë “Gazi Husrev beg”, nxënësit e të cilave kanë realizuar një vepër të këtillë historike, si dhe për të gjithë ata që kanë ndihmuar dhe kontribuar, që kjo vepër të shohë dritën.

Për veprat e këtilla, me të drejtë, pritet fjala e lexuesit, e cila në rend të parë paraqet kontribut për Kur’anin dhe mësimet e tij dhe një ndihmë të madhe për përkthyesin, që në rast të ndonjë botimi tjetër eventual vërejtjet e ofruara të merren parasysh dhe të na ofrohet një përkthim edhe më i mirë. Presupozoj se përkthyesi që tani është duke u marrë me këtë, sepse ai thotë se rezervon të gjitha të drejtat për ndryshime në përkthim dhe për ribotim.

Marrë nga revista “Glasnik”, nr. 5, Sarajevë, 1985, f. 471-475.

Përktheu nga boshnjakishtja:

Ismajl REXHEPI

/Orientalizmi Shqiptar/


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 4, Pranverë-Verë, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com, numër ekskluziv për përkthimin e parë të plotë të Kur’anit në gjuhën shqipe.

[1] Citimi i këtyre ilustrimeve në revistën Glasnik që del në gjuhën boshnjake, është në gjuhën shqipe.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 67 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: