Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Globalizmi’

Serumi kundër totalitarizmit

05/09/2013 Lini një koment

Ferid MUHIQ, Shkup

 

SERUMI KUNDËR TOTALITARIZMIT

Ferid Muhiq

Ferid Muhiq

Që prirja e çdo pushteti është që të evoluojë në totalitarizëm, si forma dhe stadiumi më i lartë zhvillimor i tij, pavarësisht integritetit moral dhe frymëzimit humanist të atyre që e përfaqësojnë, zbulohet lehtë në një pasqyrë kritike të modeleve themelore të pushtetit politik, që në vetvete promovohet si pushteti më adekuat, më i drejtë, e thënë shkurt, si pushteti më i mirë për njerëzit! Kush mund të gjejë një njollë në profilin etik dhe frymëzimin humanist të Platonit të urtë!?

Ekzistojnë dy rreziqe që i kanosen shoqërisë përgjatë gjithë historisë së saj: njëri është kaosi, ndërsa tjetri rendi! Këto dy gjendje antagoniste gjejnë manifestimet e tyre specifike në një sërë prirjesh konkrete, në përskaj të kundërshtuara dhe ekstremisht përjashtuese. Liria versus nënshtrimit, individi versus shoqëria, populli versus shteti, e drejta versus ligji, demokracia versus totalitarizmi paraqesin vetëm pjesën më markante të listës së gjatë të betejës dramatike të parimeve kundër kaosit dhe rendit. Siç duket, kjo përplasje nuk ka arritur asnjëherë një intensitet të tillë dhe proporcione të tilla dramatike si sot.

Diagnoza e botës bashkëkohore, e bazuar në gjendjen aktuale të frontit, është shumë e qartë: rendi është në ofensivë të madhe, ndërsa kaosi është në tërheqje e sipër, i cili në çdo çast mund të shndërrohet në arrati me panik! Më konkretisht kjo do të thotë se amplituda e pikave të skajshme të hierarkisë shoqërore, e shprehur në mënyrë specifike si dominim statusor dhe stratifikim i theksuar ekonomik, sot është më e madhe se kurdoherë përgjatë historisë, dhe se dallimi ndërmjet njeriut më të fuqishëm e atij më të pafuqishëm, mes atij që është më i pasur e i atij që është më i varfër i tejkalon shumëfish dallimet ndërmjet perandorit më të fuqishëm romak dhe skllavit më të mjerë. Shteti, si institucion i organizuar e i përqendruar në duart e pushtetit, tashmë posedon një fuqi efektive, që praktikisht është e paarritshme dhe objektivisht e paimagjinueshme për shtetet më të fuqishme të së kaluarës. Ligjet ekzistuese, që ndodhen në duart e ligjvënësve, sot kanë një fuqi në përmasa botërore që nuk e kanë pasur asnjëherë më parë. Totalitarizmi, që deri më tani është ilustruar në dimensionin teorik me dy-tre shembuj të izoluar, sot është bërë modeli dominues i organizimit shoqëror, me prirje që të shndërrohet në një model planetar për një rend universal, i cili do t’i fundosë të gjitha llojet e tjera të organizimit shoqëror. Qasja në anën tjetër të këtij relacioni binomik nuk nënkupton aspak kthjelltësi: liria e individit asnjëherë deri më tani nuk ka qenë aq e kufizuar; ndërsa varësia e tij nga sistemi asnjëherë nuk ka qenë aq e drejtpërdrejtë dhe e shumëfishtë si sot. Praktikisht populli e ka humbur të gjithë fuqinë e tij konkrete efektive në raport me shtetin, deri në nivelin e një gjendjeje pa precedencë në historinë botërore. Parimi i drejtësisë, si frymëzim, korrigjues dhe motivi më i lartë i çdo legjislacioni, në praktikën bashkëkohore është devalvuar në të gjithë botën; është paralizuar dhe është shndërruar në një flluskë teorike pa ndonjë domethënie praktike. Demokracia sot funksionon vetëm dy ditë në çdo katër vite, atëherë kur me votat e popullit zgjidhen garnitura të reja në pushtet. Roli i pushtetit të zgjedhur demokratik sot shërben për të zbatuar programet e tij strategjike, të përcaktuara qysh më parë, ndaj të cilave qytetarët/populli nuk ka kurrfarë mundësie që të ndikojnë, as të kontrollojnë e as të ndryshojnë diçka. E përjashtuar nga praktika bashkëkohore politike, demokracia sot është reduktuar në një shenjë semantike, relikt arkaik, nocion i ruajtur në zhargonin politik dhe në analizat teorike.

E kundruar pa syze demagogjike (u bënë do kohë që na i vendosin në hundë me dhunë, që pastaj është shumë e vështirë t’i heqësh), sot bota jeton nën totalitarizmin më të zhvilluar, më intensiv, më të fuqishëm dhe, sipas proporcioneve të tij, më gjithëpërfshirës se kurdoherë! Kuptohet, për gjithçka në botë, pra edhe për totalitarizmin, ekzistojnë dhjetëra përkufizime të mësuara, akademike, përshkruese, gjenerative, nominale, të tilla e të atilla. Por, klasikja mbetet klasike! Përcaktimi i parë i një shoqërie si totalitare, që buron nga Benito Musolini, është mjaft klasik! Udhëheqësi i partisë fashiste italiane, i cili mes të tjerash është autor edhe i nocionit fashizëm, në fillim të vitit 1920 e përkufizoi Italinë nominalisht si shtet totalitar (l’estate totalitario), me ç’rast në aspektin përmbajtjesor e përcaktoi si një lloj entiteti gjithëpërfshirës, që përafrohet/lidhet me nocionin eleik të Qenies, por njëkohësisht shpreh në mënyrë precize idealin e totalitarizmit bashkëkohor botëror: “Të gjithë janë brenda shtetit; askush nuk është jashtë shtetit; askush nuk është kundër shtetit!”

Nëse kësaj klasikeje konkrete i shtojmë edhe një dozë të mjaftueshme përgjithësimi interpretues, do mund të pajtohemi se totalitarizmi paraqet një formë pushteti, që në parim nuk lë hapësirë për një aksion të pavarur individual dhe synon që të gjitha aspektet e jetës së qytetarëve t’i vendosë nën kontrollin dhe autoritetin e tij.

Megjithatë, po ashtu do mund të biem në ujdi edhe se për nga thelbi i tij, çdo pushtet shfaq prirje për t’u bërë totalitar, pra që të vendosë kontroll të drejtpërdrejtë dhe efikas ndaj të gjitha aspekteve të jetës sociale. Çdo pushtet korrupton, por pushteti absolut korrupton absolutisht! Pikërisht këtu qëndron problemi kryesor! Tendenca e çdo pushteti është të mos pranojë kufij! Sidoqoftë, pushteti pranon (edhe pse nuk i aprovon asnjëherë) kufijtë e tij vetëm aty ku e ka me patjetër, ku nuk ka zgjedhje tjetër! Miguel de Unamuno e ka ndërtuar veprën e tij Ndjenja tragjike e jetës (Sentimiento tragico de la vida) mbi tezën se impulsi qendror i jetës është etja e pangopur për pavdekësinë! Thjesht jeta nuk e pranon fundin e saj dhe, madje, as nuk mund ta kuptojë e as ta imagjinojë, thekson Unamuno! Po ashtu, impulsi qendror i çdo pushteti politik është synimi i pandalshëm për vendosjen e një kontrolli të plotë ndaj sferës së pakufizuar praktike, që nënkupton ndaj tërësisë! Gjithashtu pushteti i pranon kufijtë e tij vetëm kur e ka të domosdoshme një gjë të tillë. Pushteti politik vetvetiu nuk ka kurrfarë motivesh të qenësishme vetëkufizuese! Çdo pushtet politik shfaq prirjen për t’u vendosur në një territor sa më të madh – potencialisht ndaj gjithë botës! – që të përfshijë sa më shumë aspekte (potencialisht të gjitha aspektet e jetës) dhe të sundojë sa më gjatë (potencialisht gjithnjë, përjetësisht). Totalitarizmi është thelbi më i thellë, kuintesenca e çdo pushteti politik. Të gjitha kufizimet dhe vetëkufizimet e pushtetit politik janë të imponuara kundër shtrëngimeve të tij më të thella!

Edhe në këtë rast nuk ka përjashtim. Pavarësisht se sa janë të frymëzuara burimisht në aspektin njerëzor, se sa janë fuqimisht dhe autentikisht të orientuara drejt afirmimit të njeriut dhe idealeve e vlerave të tij më të larta, sapo të vendosin pushtetin e tyre, të gjitha mundësitë filozofike, teologjike, politike dhe shkencore, në mënyrë të pashmangshme bëhen totalitare. Ato i përjashtojnë të gjitha alternativat e tjera dhe mëtojnë drejt vendosjes së pushtetit absolut ndaj të gjitha aspekteve të jetës shoqërore duke synuar një kohë të pakufizuar. Në këtë aspekt çdo pushtet që e merr frymëzimin nga një burim filozofik, ideologjik, religjioz ose politik, në fund të fundit nga një burim shpirtëror, potencialisht paraqet despotizëm, e jo diktaturë ose tirani. Në fakt, diktatura dhe tirania paraqesin forma të pushtetit të pakufizuar, por në kohë të kufizuar, ndërsa despotizmi është formë pushteti në kohë të pakufizuar! Në këtë kuptim, për shkak të vetëkufizimit të imponuar nga pikëpamja e kohës së sundimit, diktatura dhe tirania janë deformuar, janë bërë forma të një tipi gjysmëpushtet.

Që prirja e çdo pushteti është që të evoluojë në totalitarizëm, si forma dhe stadiumi më i lartë zhvillimor i tij, pavarësisht integritetit moral dhe frymëzimit humanist të atyre që e përfaqësojnë, zbulohet lehtë në një pasqyrë kritike të modeleve themelore të pushtetit politik, që në vetvete promovohet si pushteti më adekuat, më i drejtë, e thënë shkurt, si pushteti më i mirë për njerëzit! Kush mund të gjejë një njollë në profilin etik dhe frymëzimin humanist të Platonit të urtë!? Megjithatë, vetë Platoni është (për fat të mirë vetëm teorikisht) krijuesi i modelit filozofik të shtetit më të drejtë, e rrjedhimisht më të mirë, që paraqet një shtet klasik totalitar në formën e tij më të pastër!? Imperativi i tij – përparësia absolute e parimeve të argumentuara në mënyrë filozofike të së vërtetës dhe të drejtës – është krejt logjike që nuk mund të lejojë as kompromisin e shkarjen më të vogël, që praktikisht shpie në përcaktimin pedant dhe cikërrimtar të të gjitha procedurave njerëzore dhe shfuqizimin e çdo lirie dhe privatësie. Por, njëmend, kush ka të drejtë të kërkojë të veprojë në kundërshtim me të Drejtën!? Cili mund ta kontestojë të Vërtetën!?

Pavarësisht nga kritikat, nuk ka asnjë dyshim se të gjitha religjionet e mëdha botërore (të Popujve të Librit) përbëjnë enciklopedinë e vlerave më të larta humaniste, morale dhe shoqërore. Megjithatë, sapo viheshin në zbatim, pra kur promovoheshin në institucionin teokratik si pushtet politik, fleksibiliteti i tyre humbiste brenda natës; butësia e mësimeve të tyre zëvendësohej me rigorozitetin dogmatik; falja shndërrohej në hakmarrje; lutja trajtësohej në urdhër! Por, jo sepse ndryshoi vetë mësimi, e as sepse klerikët e deriatëhershëm zbuluan fytyrën e vërtetë, por thjesht ngaqë ai segment i religjionit që shndërrohet në autoritetin më të lartë politik, detyrimisht përkthehet në një pushtet totalitar teokratik – kjo sepse kush do të guxonte të vendosej mbi Krijuesin!? Cili do mund të argumentonte se pse ka nevojë për një të vërtetë tjetër apo pse nuk e dëshiron të vërtetën e Tij!?

Koha e Iluminizmit dhe e Reformës, kur njerëzit u kthyen nga vetja dhe arsyeja e tyre, që kulmoi në kohën e revolucioneve, pavarësisht se me çfarë armiqësie të padrejtë injorohet ose sulmohet sot, ishte një kohë me njerëz me farkim më të lartë moral, me motive më të pastra dhe me drejtësi më besnike, e zbatuar pa kompromise e pa përjashtime ndaj të gjithëve, pra edhe ndaj vetë udhëheqësve! Megjithatë, kur revolucionet e para të suksesshme – pas ndryshimit të pushtetit të deriatëhershëm – vendosën pushtetin e tyre në pajtim me parimet e tyre (duke filluar me Revolucionin Borgjez Francez të vitit 1789), në vend të sundimit të trumbetuar për Liri, Vëllazëri dhe Barazi, instaluan brenda natës një terror që nuk mbahej mend deri atëherë. Arsyeja, e imponuar si bartëse e pamohuar e të vërtetës, u deformua në pushtet absolutisht totalitar: me mijëra ekzekutime të kryera në emër të lirisë, në pajtim me barazinë dhe vëllazërinë, saqë drejtësia e saj e tmerrshme nuk i kurseu as fajtorët e as të pafajshmit.

Rreziku më i ri, nga i cili me sa duket nuk do të ketë shpëtim edhe për njëfarë kohe, paraqet totalitarizëm të frymëzuar nga bihejviorizmi bashkëkohor shkencist. I prezantuar besnikërisht me rezultatet e eksperimentuara dhe me qëndrimet e bazuara në to të profesorit të Harvardit B. F. Skiner, në librin me titull që jua ngrin gjakun, Përtej lirisë dhe dinjitetit, (Beyond Freedom and Dignity), i shuguruar në pushtet politik, ateizmi militant i kësaj mundësie u rrit në formë kancerogjene në totalitarizmin më të errët! Shkenca e kupton botën, por nuk e krijon atë. Me të gjitha kapacitetet e saj, shkenca bashkëkohore nuk është në gjendje të krijojë as një grusht dheu, as një gllënjkë ujë! Prandaj, qëllimi përfundimtar i totalitarizmit bashkëkohor mbetet grabitja e pasurive natyrore të popujve të tjerë dhe kontrolli i tyre! Arroganca e ateizmit shkencist militant bazohet në hipotezën se sjellja e njerëzve mund të kontrollohet njësoj siç kontrollohet sjellja e minjve për eksperimente. Këtu fshihet rreziku më i madh i totalitarizmit bashkëkohor! Bota, ku ndërhyrja ushtarake, agresioni dhe okupimi i shteteve sovrane shpallen si mbrojtje preventive dhe festohen si vendosje e demokracisë; ku liderët e 5% të popullsisë botërore tashmë për disa dekada proklamohen haptazi si liderë absolutë të 95% të njerëzve të tjerë; bota në të cilën ndodh uniformiteti më i madh ndaj kulturës dhe jetës së të gjithë njerëzve të mbarë planetit, sipas modelit të bartësit të këtij projekti, është bërë vërtet totalitare deri në përskaj – tashmë tmerrësisht e ngjashme me kafazin eksperimental ku njerëzit trajtohen si minj laboratori.

Çdo shoqëri në burimin e saj është e bazuar te parimet e lidhjes dhe shkëmbimit, domethënë, mbi parimin nga ku ngrihet religjioni! Religare – lidhje, vendosje lidhjesh të ndërsjella, krijim bashkësie – patjetër që është një bazë mbi të cilën jo vetëm që janë krijuar të gjitha shoqëritë dhe shtetet, por është edhe mënyra sipas së cilës ato funksionojnë edhe sot! Sipas kësaj, shoqëria maksimalisht përfshirëse, në të cilën të gjithë faktorët paraqesin aktorë aktivë, mund ta pengojë prirjen e qenësishme të secilit. Kështu edhe modeli më i mirë i pushtetit politik deformohet në totalitarizmin e llojit më të keq. Kjo konkretisht do të thotë se vetëm integrimi aktiv i të gjitha mundësive themelore – si teiste ashtu edhe shekullariste – në një sintezë të vetme (në fakt të bashkuar) të pushtetit politik, përbën një serum efikas kundër totalitarizmit global, i cili jo vetëm që kërcënon, por tashmë po realizohet si një represion i pamëshirshëm ndaj traditave dhe identiteteve të tjera kulturore, si dhe ndaj të gjitha modeleve të tjera të mendimit dhe filozofive në botë dhe në jetë!

Nga dy rreziqet konstante, rreziku i rendit gjithëpërfshirës megjithatë është më i madh se rreziku i kaosit. Tani që i ka ardhur fundi, Rendi i Ri Botëror (Novum ordo saeclorum), si realizim i përfunduar i totalitarizmit, shpie drejt vdekjes së shoqërisë – në entropi. Elementet e lirisë, dinjitetit dhe bashkëpunimit, si elemente të kaosit, duhet të mbrohen me çdolloj çmimi. Kaosi është ajo gjendje në të cilën bota gjen shpëtim nga steriliteti i rendit. Liria është vendlindja e botës.

Revista Shenja

Burimi: http://shenja.mk/index.php?news=4277

Tradhtia e intelektualëve

20/05/2013 Lini një koment

Dr. Edward SAID

 

TRADHTIA E INTELEKTUALËVE*

Edward Said

Dr. Edward Said

Asnjë nuk mund të dyshojë se ajo që ka ndodhur në Kosovë si pasojë e brutalitetit të Sllobodan Millosheviçit dhe përgjigjes së NATO-s e ka përkeqësuar situatën në krahasim me kohën para bombardimeve. Çmimi në vuajtjen njerëzore në të dyja anët ka qenë tmerrues, dhe kur është fjala për tragjedinë e refugjatëve ose për shkatërrimin e Jugosllavisë, nuk ka asnjë llogaritje të thjeshtë ose përgjigje për të paktën një gjeneratë ose me tepër. Siç mund të dëshmojë çdo refugjat dhe çdo njeri i mbetur pa pronë, nuk ekziston një kthim në shtëpi pa komplikime dhe as nuk ka dëmshpërblim (të ndryshëm nga hakmarrja e hapur, që ndonjëherë të jep një kënaqësi të gënjeshtërt) të krahasuar me humbjen e shtëpisë, shoqërisë ose mjedisit rrethues. Përmes një kombinimi, proporcionet e sakta të të cilit nuk do t’i dimë kurrë, pavarësisht nga propaganda e NATO-s dhe e Serbisë, Kosova ka shlyer përgjithmonë shpresat e një bashkëjetese të afërt në mes të komuniteteve të ndryshme. Një numër raportuesish të sinqertë aty këtu kanë pranuar se pikërisht ajo që ndodhi si formë e spastrimit etnik të shqiptarëve nga serbët mbetet ende e panjohur, që nga bombardimet e NATO-s në Kosovë, luftimet e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe brutaliteti ekzistues i veprimeve individuale ose kolektive nga ana e Serbisë që ndodhën të gjitha njëkohësisht. Përpjekja për të përcaktuar fajin dhe përgjegjësinë në një kaos të tillë me përjashtim të fitimit të pikëve vetë-justifikuese në debat, është shumë e vështirë për të mos thënë e pamundur.

Por nuk ka dyshim në shtimin e bombardimit të paligjshëm dhe arratisjen e shpejtë të njerëzve nga Kosova. Pretendimi i trupave të larta ushtarake të NATO-s, të kryesuar nga Bill Klinton dhe Toni Blair se numri i refugjatëve do të zvogëlohej si rezultat i bombardimit e varfëron haptas imagjinatën. Asnjë drejtues në kuptimin e plotë të fjalës nuk e ka përjetuar llahtarinë e luftës, asnjëri nuk ka luftuar, asnjëri nuk ka njohuri të plotë rreth asaj se çdo të thotë të kërkosh pa shpresë të mbijetosh, ta mbrosh dhe ta mbash familjen. Vetëm për këto arsye të dy liderët meritojnë dënimin më të fortë moral dhe nga dëshmitë tmerruese për Klintonin në Sudan, Afganistan, Irak dhe në korridoret e Shtëpisë së Bardhë, ai duhet të akuzohet si një kriminel lufte njësoj si Millosheviçi. Në çdo rast, madje edhe sipas ligjit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Klintoni ka shkelur kushtetutën duke filluar luftën pa miratimin e kongresit – grupit legjislativ. Krimeve të tij i shtohet edhe shkelja e statutit të Kombeve të Bashkuara.

Parimet morale na mësojnë se nëse dikush dëshiron të ndërhyjë për të lehtësuar vuajtjen ose padrejtësinë (ky është nocioni i njohur i ndërhyrjes humanitare, të cilin shumë liberalë perëndimorë e nxjerrin si justifikim për bombardimet), fillimisht duhet të sigurohet se veprimi i tij nuk do ta përkeqësojë situatën. Ky mësim duket se ju ka shpëtuar liderëve të NATO-s, të cilët u futën në luftë të papërgatitur siç duhet, të painformuar dhe të pavëmendshëm sa duhet dhe si pasojë vulosën me mizori fatin e qindra mijëra kosovarëve, të cilët edhe nëse duhet të duronin goditjen kryesore të hakmarrjes së Serbisë ndaj tyre, edhe si pasojë e shkallës dhe fortësisë së bombardimit, e kishin të domosdoshme të zhdukeshin nga krahina, duke u bërë dy herë viktima.

Tani përpara ka një punë kolosale, që është përpjekja për të rikthyer miliona njerëz në shtëpitë e tyre pa ndonjë ide të qartë se cili do të jetë fati i tyre pas rikthimit. Vetëvendosje? Autonomi nën Serbi? Okupacioni ushtarak nën sundimin e NATO-s? Copëzim? Sovranitet i ndarë me të tjerë? Sipas cilit program? Kush do të paguajë për këtë? Këto janë vetëm disa nga pyetjet që mbesin pa përgjigje nëse marrëveshja e mbështetur nga Rusia funksionon dhe çohet deri në fund. Çfarë do të thotë kjo (sipas marrëveshjes) që disa ushtarakë dhe policë serbë do të lejohen të kthehen? Kush do t’i mbrojë ata përkundrejt dhunës shqiptare dhe kush do t’i rregullojë veprimet e tyre? Kush do t’i mbrojë serbët e Kosovës? Shtoju të gjitha këtyre koston e tepruar të rindërtimit të Kosovës dhe Serbisë dhe do të kesh një varg problemesh që vetëm sfidojnë aftësitë e kufizuara të kuptimit dhe ndërlikimit politik që posedon ndonjëri ose të gjithë liderët e tanishëm të NATO-s.

Ajo që më shqetëson më tepër si një amerikan dhe një qytetar është ajo që na paralajmëron kriza kosovare për të ardhmen e rendit botëror. Luftëra “të padëmshme” ose “të pastra”, në të cilat personeli ushtarak amerikan dhe pajisjet e tyre janë pothuajse plotësisht të paprekshëm ndaj sulmit ose shpagimit të armikut, janë mendime shumë shqetësuese që të vinë ndër mend. Në fakt, siç është argumentuar nga juristi i njohur ndërkombëtar Richard Falk, luftëra të tilla kanë strukturë të njëjtë me torturën, me hetuesin-torturuesin që e ka të gjithë pushtetin për të zgjedhur dhe më pas për të përdorur çfarëdo metode që dëshiron. Viktima nuk ka aspak forcë dhe si pasojë i është lënë tekave të persekutuesit të tij. Sot statusi i Amerikës në botë është në nivelin më të ulët, në nivelin e një persekutuesi budalla që është i aftë të shkaktojë shumë më tepër dëme se çdo fuqi në histori.

Buxheti ushtarak i SHBA-ve është 30 për qind më i lartë se buxheti total i shpenzuar nga të gjithë shtetet e NATO-s së bashku. Sot më shumë se gjysma e shteteve të botës  kanë ndjerë ose kërcënimin ose realitetin e sanksionimit ekonomik ose tregtar të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Vendet në zhvillim si Iraku, Korea e Veriut, Sudani, Kuba dhe Libia (vende në zhvillim sepse SHBA i ka etiketuar si të tilla) bartin peshën kryesore të zemërimit të njëanshëm të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Njëri nga këto shtete, Iraku, është në procesin e shkatërrimit pas gjenocidit në sajë të miratimit të SHBA-ve, një miratim i cili shkon përtej çfarëdo qëllimi të arsyeshëm me përjashtim të dëshirës për të kënaqur ndjenjat e zemërimit të vërtetë të SHBA-ve. Çfarë mendohet të përmbushë e gjithë kjo dhe çfarë i tregon botës rreth fuqisë së SHBA-ve? Ky është një mesazh frikësues që s’ka lidhje me sigurinë, interesin kombëtar ose synimet e caktuara strategjike, por ka të bëjë me fuqinë për hir të dikujt. Arroganca nuk njeh kufij kur Klinton flet në mediumet prej ku transmetohen sinjalet radiofonike për të informuar serbët ose irakianët se ata nuk do të marrin asnjë ndihmë nga shteti që shkatërroi vendin e tyre nëse nuk i ndryshojnë liderët e tyre. Gjykata ndërkombëtare që e akuzoi Millosheviçin si kriminel lufte në rrethanat aktuale nuk mund të ketë as zbatim e as besueshmëri nëse nuk i aplikon të njëjtat kritere për Klinton, Blair, Albright, Sandy Berger, gjeneralin Klark dhe të gjithë të tjerët qëllimet fatale të të cilëve shkelin cilindo nocion të mirësjelljes dhe ligjet e luftës. Në krahasim me atë që ka bërë Klinton vetëm për Irakun, Millosheviçi me gjithë brutalitetin e tij, mbetet një amator i keq në ligësi. Ajo që i bën krimet e Klinton-it më të rënda është moralizimi dhe shqetësimi mashtrues nën të cilin e fsheh veten dhe më e keqja, ku me këtë duket se janë mashtruar neo-liberalët, të cilët tani kanë forcë në botën Natopolitane. Më mirë është një konservativ i ndershëm sesa një liberal mashtrues.

Ajo që e përkeqëson më tepër këtë situatë të dëmshme është në fakt media, e cila nuk ka luajtur rolin e raportuesit të paanshëm por ka luajtur rolin e partizanit dhe dëshmitarit të njëanshëm të marrëzisë dhe mizorisë së luftës. Gjatë 79 ditëve të bombardimit duhet të kem parë së paku 30 ditë të mbledhjeve dhe konferencave të NATO-s dhe nuk më kujtohen më tepër se pesë a gjashtë pyetje të korrespondentëve që të kenë sfiduar të paktën në distancë pikëpamjet e Jamie Shea, George Robertson dhe më i keqi nga të gjithë, Havier Solana, komandanti i përgjithshëm i NATO-s, i cili ia shiti shpirtin e tij ‘socialist’ hegjemonisë globale të SHBA-ve. Nuk pati asnjë skepticizëm që të binte në sy nga media, asnjë përpjekje për të bërë diçka më tepër se vetëm shpjegimi i pozicioneve të NATO-s, duke përdorur ushtarakë në pension (meshkuj, asnjëherë femra) për të shpjeguar delikatesën e bombardimit tmerrues. Në mënyrë të ngjashme, gazetarët liberalë dhe intelektualët, të cilëve në një farë mënyre iu përkiste kjo luftë, thjesht e lanë anash shkatërrimin e infrastrukturës së Serbisë (e llogaritur në 136 miliardë dollarë) në entuziazmin e tyre për idenë se ‘ne’ po bëjmë diçka për të ndaluar spastrimin etnik. Më e keqja nga të gjitha është se media me gjysmë zemre raportoi mbi mospranimin e kësaj lufte në SHBA, Itali, Greqi dhe Gjermani. Nuk ka asnjë regjistrim të asaj që ndodhi para katër vitesh në Ruanda, ose në Bosnje, ose shpërngulja e 350.000 serbëve në duar të Tuxhmanit, ose mizoritë e vazhdueshme të turqve kundër kurdëve, vrasja e mbi 560.000 civilëve irakianë ose – për t’u kthyer aty ku filloi gjithçka, spastrimi etnik i Palestinës nga ana e Izraelit në vitin 1948, i cili vazhdon edhe sot. Në çfarë mënyre Baraku, Sharoni, Netanjahu and Eitan ndryshojnë në pikëpamjet dhe praktikat e tyre ndaj racave të ndryshme dhe ‘inferiore’ nëse i krahasojmë me Millosheviçin dhe Tuxhmanin? Pyetjet që vazhdojnë të bëhen në periudhën e pasluftës janë: a është SHBA-ja dhe politika e saj e ndyrë në fushën ekonomike dhe politike, që njeh vetëm përfitimin dhe oportunizmin për të sunduar botën? A mund të krijohet një rezistencë e fuqishme intelektuale dhe morale ndaj politikës së saj? Për ata prej nesh që jetojnë në sferën e saj ose janë shtetas të saj, detyrë parësore është të diskreditojmë gjuhën turpëruese dhe imazhet që përdoren për të justifikuar praktikat amerikane dhe hipokrizinë, të bashkojmë politikat amerikane në vende si Burma, Indonezia, Irani dhe Izraeli me atë që po ndodh tani në Europë – për ta bërë atë një vend të sigurt për investimet dhe biznesin amerikan – dhe për të treguar se politikat në parim janë të njëjta, megjithëse janë formuar për t’u dukur të ndryshme. Nuk mund të ketë rezistencë pa kujtesë dhe pa universalizëm. Nëse spastrimi etnik konsiderohet si i padrejtë në Jugosllavi – që sigurisht ashtu është – po ashtu duhet të konsiderohet edhe në Turqi, Palestinë, Afrikë dhe gjetkë. Krizat nuk marrin fund në kohën kur CNN nuk i pasqyron më. Nuk mund të ketë standarde të dyfishta. Nëse lufta është mizore dhe shumë e shkujdesur, ajo është e tillë pa marrë parasysh nëse pilotët amerikanë bombardojnë nga 30.000 këmbë dhe nuk dëmtohen. Dhe nëse diplomacia do të pëlqehet gjithmonë ndaj mjeteve ushtarake, atëherë ajo duhet të përdoret me çdo kusht.

Në fund, nëse jeta e pafajshme njerëzore është e shenjtë, atëherë ajo nuk duhet të sakrifikohet në mënyrë cinike nëse viktimat nuk janë të bardhë dhe europianë. Secili duhet të fillojë gjithmonë rezistencën e tij nga vendi i tij, kundër një fuqie mbi të cilën mund të ketë ndikim si shtetas i atij vendi, por mjerisht një nacionalizëm i paqëndrueshëm që e maskon veten si patriotizëm dhe shqetësim moral ka marrë pushtetin mbi vetëdijen kritike, dhe është ky nacionalizëm që më pas e vë besnikërinë ndaj “një kombi” para çdo gjëje tjetër. Në këtë pikë kemi vetëm tradhti intelektualësh dhe falimentim të plotë moral.

Ky shkrim është botuar në revistën “URA”, nr. 5, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

 

Përktheu nga gjuha angleze: Suela DIBRA

 

/Orientalizmi Shqiptar/


* Marrë nga gazeta e përjavshme Al-Ahram, 24-30 Qershor 1999.

Plumbat e Sarajevës dhe pranvera arabo-amerikane

21/04/2013 Lini një koment

Kreshnik OSMANI

PLUMBAT E SARAJEVËS DHE PRANVERA ARABO-AMERIKANE

Kreshnik Osmani

Kreshnik Osmani

Me shumë interes dhe shqetësim dëgjova lajmin e atyre “pak” plumbave që vërshuan mbi muret e ambasadës amerikane në Sarajevë dhe prej tytës së një arme ballkanike me motive lindore u përpoqa të vjel lajme, prognoza e analiza psiko-sociale që dilnin të mbështjella plot afsh bashkë me tymin e së njëjtës tytë. Teksa i hedh një vështrim të ftohtë lajmit – për të qenë sa më realist – konstatoj me keqardhje se kjo histori është diçka më e thellë sesa çmenduria e pakontrolluar e një individi të dëshpëruar apo ekstremist. Rrufeshëm transportova vetveten për në Tiranë mbi “trenin” e ngarkuar rrëmujshëm me mendimet e mia të fundjavës dhe në përpjekje për të sistemuar të njëjtën rrëmujë u ula të hedh disa rreshta në kartë.

Nuk kam dëshirë ta mohoj se i shoqëruar prej imagjinatës time jo tërësisht të shfrenuar “u hodha në sulm” nëpërmjet perceptimit tim modest dhe tentova të fantazoj tekstin e kabllogrameve të rradhës prej selive diplomatike të Washingtonit në Ballkan, duke ua raportuar realitetin e gadishullit gjysmë aleat eprorëve të tyre në Departamentin e Shtetit. Pikërisht ato kabllograme që mendova se do të na i lexojë Assange i Wikileaks nuk e di se kur.
Në fakt, është e vështirë të jesh shumë i saktë kur të mungojnë një tufë e madhe me informacione që kanë lidhje me rastin në fjalë, aq më tepër kur ngjarja flitet të ketë lidhje me një grup të quajtur celulë ekstremiste e Jashareviçit në Beograd. Të them të drejtën, pas leximit me kujdes të rrethanave, kohës dhe vendit të ngjarjes, nuk munda të mos ndërtoj analogji gjeopolitike ndërmjet dy realiteteve gjeografikisht jo aq të afërt. I pari, që ka të bëjë me zhvillimet dhe revolucionet demokratike arabe dhe i dyti me mënyrën sesi zhvillohen ngjarjet në këtë copëz Europe që quhet Ballkan. Pa dashur të ndalem në secilin prej realiteteve ndër shtetet ballkanike të banuara prej një pjese të konsiderueshme të muslimanëve, për të mos u zgjatur, po i referohem realitetit shqiptar. Kjo për arsye se pjesa më e madhe e rrethanave në të cilat kanë rrugëtuar zhvillimet politike dhe kulturore ndër shtetet e Ballkanit është gati e ngjashme. Arsyeja tjetër është shqetësimi i lindur me atë që mund të ndodhë në vendin tim në të ardhmen.
Pas rënies së kampit komunist të Lindjes, në Ballkan vërshuan një numër i madh njerëzish që vinin për të ringjallur e për të ndihmuar rimëkëmbjen e religjionit të ndaluar prej diktaturës ateiste. Pjesa më e madhe e tyre mbërrinin në Shqipëri me entuziazmin e triumfit mbi rusët në Afganistan dhe të furnizuar me një sasi të madhe parash dhe literature libërthash, lëviznin të qetë rrugëve europiane të Shqipërisë e të Ballkanit duke përdorur imunitetin amerikano-arab me të cilin ishin furnizuar për t’ia kundërvënë sovjetikëve.  Imuniteti i tyre mbërrinte deri aty sa fare pa trokitur mund të hynin me shapka tek zyrat e pushtetarëve më të lartë të Shqipërisë, por jo vetëm, për t’i ofruar projekte bamirësie, ujësjellësash, kurbanesh, kursesh rrobaqepësie dhe gjuhësh të huaja dhe ndonjëherë edhe ushqim, brekë e kanatiere për Gardën e uritur e të paveshur që ruante shtetin, sigurinë e shtetit tim.
Për afro një dekadë, ata arritën të ndërtojnë një sistem të çuditshëm të mendimit religjioz, i cili gjeopolitikisht ashtu ishte i kurdisur për të tjera llogari gjeografike, sociale e kulturore, u ngulit thellë tek shtresat kryesisht të varfëra të shoqërive muslimane postkomuniste në Ballkan. Vinte kjo në një kohë kur në Shqipëri kishin mësyer, gjithashtu, një pafundësi shoqatash humanitare të krishtera, gjë e cila jepte shkas të argumentonin grindën dhe pasionin e tyre tek eprorët e vet në vendet e origjinës.
Kjo periudhë zgjati deri në ngjarjet e 11 Shtatorit 2001 kur filloi operacioni “fshesa”.  Sigurisht që nxjerrja prej Shqipërisë brenda natës e të gjithë “problematikëve” – ashtu siç kishin dhënë udhëzimet e tyre edhe shërbimet inteligjente aleate – nuk kishte asnjë mundësi të çrrënjoste me të njëjtin ritëm atë frymë dhe mendim që u trashëgua pas një dekade “pune” intensive prej një pjese shumë të rëndësishme të të njëjtëve.  Aleatëve tashmë u kishte “plasur” në dorë një minë që nuk ishte projektuar për tek rajoni i rëndësishëm ku stacionoheshin të tjera interesa të rëndësishme të tyre dhe menjëherë menduan për masat që duheshin marrë.
Duke e shpërngulur çështjen në drejtim të vendeve të mëdha islame me qëllim qartësimin e situatës ndërkombëtare asokohe, pak pas sulmeve të 11 Shtatorit në New York kur administrata e presidentit Bush e shpalli luftën e saj kundër atij që e quajti “terrorizëm ndërkombëtar” në Irak e Afganistan, në Turqi doli në skenë AK Parti e themeluar dhe e drejtuar prej një grupi të moderuar muslimanësh me në krye kryeministrin aktual të Turqisë Rexhep Taip Erdogan dhe mikun e tij të ngushtë presidentin aktual të Turqisë Abdullah Gyl, të cilët sollën në skenën politike botërore një përceptim modern të Islamit që ishte në gjendje të bashkëjetojë politikisht dhe kulturalisht me Perëndimin, veçanërisht me Amerikën që kishte dhe vazhdon të ketë interesa të mëdha në rajon. Ashtu ndodhi dhe prej asaj dite AK Parti vazhdon të jetë fuqishëm në pushtet, duke regjistruar në CV-në e arritjeve të saj një boom ekonomik, politik, kulturor dhe strategjik të padëshmuar më parë. Fuqia e atyre që u cilësuan si islamikë të moderuar turq, arriti majat dhe fitoret sa vinin e i rrisnin përmasat e tyre. Erdogan arriti që krahas votave të muslimanëve praktikantë të marrë edhe votat e pub-eve, minifundeve, bikini-ve dhe whisky-t, sikurse surprizoi në Izmir në zgjedhjet e fundit, në njërin prej bastioneve që kurrë më parë nuk kishte mundur ta depërtojë bindshëm.  Amerikanët e kënaqur prej kësaj performance të qeverisë Erdogan të nxitur edhe prej pragmatizmit politik për të cilin shquhen (edhe kur e duan edhe kur nuk e duan dikë), filluan të mendojnë për një tjetër skemë gjeopolitike që do të shtrihej përtej Turqisë. Të habitur deri në mahnitje prej skicave gjeopolitike të gjeneratorit të mendimit të politikës së jashtme turke Ahmet Davutoglu (ministri i jashtëm aktual i Turqisë), perëndimorët filluan të mendojnë për mundësitë e përhapjes së kësaj fryme edhe në Lindjen e Mesme, por edhe tek ato vende ku kishte sunduar për shekuj me radhë Perandoria Osmane. Perëndimi filloi të mendojë se të merret vetëm më Turqinë do të ishte më e lehtë për ta se të merren me secilin shtet musliman më vete.
Ashtu ndodhi. Depot e parave të Katarit, mbështetja amerikane dhe zgjuarsia e diplomacisë turke filluan të ndërveprojnë dukshëm të shoqëruara edhe me “tregimin e dhëmbëve” ndaj Izraelit që kishte bërë gallatë për shumë dekada specifikisht me çështjen palestineze dhe përgjithësisht me liderët arabë. Diktatorët arabë e mbanin Perëndimin nën trysninë e frikës së islamikëve duke u treguar atyre se rrëzimi i tyre prej pushtetit do të sillte islamikët në pushtet, se Izraeli do të gjendej në rrezik dhe se Perëndimi do të humbiste interesat e veta atje. Vendimi u mor pasi strategjia e disa dekadave kishte rezultuar nul dhe hordhitë filluan të bien një nga një. Siç është në dijeninë e të gjithëve, bota arabe u përfshi nga revolucionet e popujve për të çmontuar diktaturat gjysmëshekullore që u kishin zënë frymën, të ndihmuar e të mbështetur pa asnjë rezervë nga vetë perëndimorët që i kishin mbajtur në pushtet karikaturat qeverisëse. Aleatët më të mëdhenj të amerikanëve dhe europianëve për një kohë të gjatë në krye të listës të së cilëve ishin Ben Ali dhe Mubarak përfunduan tek plehërat e historisë, e pas tyre koloneli fantazist Muamar Kadafi.
Obama, Sarkozi e Merkel filluan të mendojnë ndryshe. Hartimi i strategjive duhet të ndryshonte pasi kukullat e tyre nuk kontrollonin më asgjë. Amerika e rraskapitur prej Irakut e Afganistanit nuk kishte më fuqi të hapte të tjera fronte lufte për të shtypur terrorizmin e trumpetuar prej putave arabë që sundonin popujt e tyre me hekur dhe gjak. Ishte gabim i madh që demokratizimi i botës arabe të ndërtohej i bazuar në njërën prej dy alternativave që nuk kishin të tretë: e para diktatorët arabëdhe e dyta rreziku i islamikëve ekstremistë. Shenjat e para filluan të dalin në sipërfaqe. Mundësia e parë serioze që iu dha popullit të Tunizisë për të zgjedhur pas rënies së diktatorit Ben Ali, ishte fitorja e thellë dhe e paparashikuar e partisë me rrënjë muslimane Al-Nahda e drejtuar nga një burrë plak, i urtë e i mençur i quajtur Rashid al Ghannushi. Personalisht kam drekuar e darkuar në disa kryeqytete me burrin e urtë që fshihej në Londër prej Ben Alisë dhe dëshmoj se ishte vërtetë një njeri i madh që e donte të gjithë njerëzimin. Nuk i urrente ata që nuk mendonin si ai. Nuk i poshtëronte me terma vulgarë të gjithë ata që kishin një fe tjetër tek e cila besonin. Por edhe shumë krenar për identitetin e vet kombëtar, kulturor e religjioz. Për çudi të të gjithëve, urimet për fitoren e Ghannushit erdhën të parat prej znj.Katherine Ashton, kryetare e Komisionit për Politikat e Jashtme në Bashkimin Europian, e më pas do të vinin të tjerët me radhë. Ghannushi duke e kuptuar që gjendej nën lupën dhe vështrimin e gjithë dynjasë, shpejtoi të japë deklaratat e para të qetësimit të komunitetit ndërkombëtar, duke u shprehur se qeveria e tij do të ishte e hapur për bashkëpunim me Perëndimin, do të mbrojë me rigorozitet të drejtat e gruas dhe nuk do të ndërhyjë tek çështjet që kanë të bëjnë me liberalizmin, turizmin, alkoolin dhe të tjera aspekteve të lidhura me to, pasi i konsideron ato si zgjedhje personale të jetesës së njerëzve. Ai tha se liria është e vetmja mënyrë që njerëzit të dëgjojnë e të kuptojnë njëri-tjetrin. E thënë më shqip, la të kuptohet se do të jetë një Erdogan i ri i Tunizisë. A është fitorja e Al Nahda-s në Tunizi një tregues paraprak edhe për fitoren e të njëjtës frymë në Egjipt apo jo, kur atje të zhvillohen zgjedhjet e para post Mubarak së shpejti?! Kjo është një histori e gjatë tek e cila nuk e shoh me vend të ndalem, pasi argumentimi mund të më marrë shumë kohë.
Arsyeja përse e bëra prezente në shkrim këtë kronologji të ngjarjeve në nivel ndërkombëtar, ka të bëjë me një pikëpyetje shumë të madhe që lind në mendjen time e që normalisht duhet të jetë prezente edhe tek të tjerë lexues të imtësive ndërkombëtare dhe rrethanave në të cilat ndodhin ngjarjet këtu dhe atje. Ekziston një frymë fanatizmi përgjithësisht në Ballkan dhe veçanërisht në Shqipëri, kryesisht tek muslimanë praktikantë (por jo vetëm) që qarkullon me të njëjtin intensitet, vrull dhe fanatizëm që qarkullonte në botën islame përpara 20-30 vjetësh. Një rekrutim gati ilegal i varfërisë, i naivitetit, i analfabetizmit kulturor nga njerëz që përveç ndonjë dëshmie “bouno per Albania” nuk kanë asnjë background a asset kulturor për të rënë në sy dhe asnjë pikëpamje të qartë akademike për harmoninë ndërmjet kulturës dhe religjionit, artit dhe fesë, gjeopolitikës dhe shpirtërores. Ndërkohë që bota arabe po çlirohet nga instrumentalizimi i injorancës dhe shumë difekteve të tjera të islamizmës së diktuar prej shërbimeve sekrete të vendeve përkatëse dhe po i shkelmon përfundimisht ato, vërejmë në Ballkan sulm alla Bin Laden kundër selisë së Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Pyetjet lindin të gjitha njëra pas tjetrës. Si është e mundur që në Kajro, Tuniz, Tripoli, Bengazi të ngrihet flamuri i NATO-s dhe në Ballkan të sulmohet selia e kokës së saj?! Pa e lejuar veten aspak të emocionohet pyes sërish: Cila është ajo dorë që ushqen ballkanikisht ekstremizmin? A mos vallë kemi të bëjmë edhe këtu me regjime që për të fituar mbështetjen e Perëndimit sajojnë dhe ushqejnëunderground talebanizmin kulturor, kurdizmin fetar dhe che-guevarizmin religjioz që shfaqet here pas here i ngarkuar me reminishenca të rrezikshme të cilat lançohen në mënyrë të papërgjegjshme edhe prej vetë pushtetarëve?! Si është e mundur që përveç trajtimit me shumë interes të çështjeve të Palestinës, Irakut e Afganistanit, nuk kam parë deri më sot asnjë marshim të shoqatave muslimane ku të derdhur si në bajrame rrugëve të kryeqytetit të ngrenë flamujt e Mitrovicës, Preshevës, Bujanovcit e Çamërisë?!
Nëse të gjithë këtë do ta konsideronim një frymë jo koshiente që në mënyrë të pavullnetshme shkon natyrshëm me linjat e shërbimeve dashakeqe në rajon, a na duhet të pranojmë vallë se ato qenkërkan thellësisht të integruar dhe ndikues në çdo qelizë politike, kulturore dhe religjioze të Ballkanit?! Apo do ta konsiderojmë diplomatikisht rast të izoluar atë që ndodhi në Sarajevë, ndërkohë që në internet dhe në mes të qyteteve tona qarkullojnë ballkanikisht një arsenal i pafund me video, deklarata, citate, libërtha dhe forume duke shpërndarë thirrje që hapur përcjellin një urrejtje me përmasa të frikshme sipas modelit bask të ETA-s?! Aq më tepër, në një kohë kur kjo e fundit deklaroi shpërbërjen e saj!!!
Përfundimisht, mund të them me bindje të plotë se Ballkani dhe veçanërisht shqiptarët e kanë përuruar të bindur pranverën e tyre me NATO-n ditën kur gjenerali amerikan Klark i shtypi butonat e raketave të NATO-s për të ndihmuar lirinë e merituar të shqiptarëve në Kosovë, pa pyetur se kujt religjioni i përkasin shqiptarët, por sigurisht, edhe duke iu referuar interesave të tyre në rajon.
Së dyti, Ballkani ka sot në tryezën e tij politike të punës, njërën prej tri zgjidhjeve që mesa duket kanë imponuar vetveten në mënyrë të hapur dhe që kanë edhe bekimin e vetë perëndimorëve: ose të shkojnë në Washington nëpërmjet Ankarasë, ose nëpërmjet Brukselit, ose nëpërmjet harmonizimit të dy formulave gjeopolitike brenda një të vetmeje konsensuale. Dhe në të treja rastet duhet patur shumë kujdes, pasi instrumentalizimi pasionant i dëshirave të diktuara prej kulturës apo religjionit dhe përdorja e tyre kundër njëri-tjetrit brenda anëtarëve të kombit, mund të nxisë konflikte dhe përplasje fare të panevojshme, madje shumë të rrezikshme për kohezionin kombëtar dhe të ardhmen europiane të vendit.
Së treti, e vetmja mënyrë për të demontuar plumbat e mbetur depove të Ballkanit, qofshin ato të Sarajevës, Prishtinës, apo Tiranës a gjetiut, është hartimi i një strategjie të qartë dhe gjithëpërfshirëse të sigurisë rajonale, brenda së cilës plotësohen kushtet dhe gjendet klima për mbijetesën harmonike të një përceptimi të ri ballkanik, brenda kornizave të respektit ndaj diverses religjioze, europianizmit kulturor, nacionalizmit të moderuar realist, si dhe përpilimi i një orientimi konsensual gjeopolitik të maturuar, që mund të garantojë mbijetesën me dinjitet të identitetit kombëtar dhe kulturor, të diktuar këto “dhunshëm” prej ritmeve të globalizmit dhe prej shpejtësisë me të cilën lëvizin interesat ekonomike, politike dhe gjeostrategjike.
Nuk ka dyshim se makineria antishqiptare ballkanike do ta instrumentalizojë, politikisht, fetarisht dhe kulturalisht ngjarjen e Sarajevës tek selitë diplomatike perëndimore për t’iu kundërvënë edhe projektit të natyrshëm për bashkim kombëtar të shqiptarëve, duke e cilësuar rrezikun shqiptar dhe boshnjak si dy anë të së njëjtës monedhë.
Nisur nga gjithçka përmenda më sipër, ka ardhur dita që të kuptojmë se shqiptarët kanë ç’të marrin e ç’të japin prej Lindjes e Perëndimit dhe se pozicioni i tyre strategjik në rajon dhe trashëgimia tejet e larmishme historike, duhet të vihet në shërbim të interesave shqiptare dhe të një mirëqenieje mbarëkombëtare të shtrirë barazisht për të gjithë anëtarët e Kombit, si e vetmja mënyrë për t’i hapur rrugën mirëkuptimit të brendshëm, bashkëjetesës në harmoni ndërmjet diverses dhe ndërveprimit paqësor të trashëgimisë pozitive të bartur prej Lindjes dhe Perëndimit, të orientuara bashkarisht brenda një mase kulturore ku përzihen në harmoni të plotë koloriti i secilës prej tyre dhe së bashku të nisen për të rrezatuar strategjikisht një produkt ballkanik unikal në nivel botëror, për nga forma dhe përmbajtja, e të ekspozohen vitrinave të historisë moderne të familjes së përbashkët europiane, pjesë të së cilës natyrshëm jemi.

Mohimi i holokaustit minon Islamin

29/03/2013 Lini një koment

Shejh Hamza Jusuf HANSON

 

MOHIMI I HOLOKAUSTIT MINON ISLAMIN*

(Marrë nga revista “Tikkun”, 2007)

Hamza Jusuf Hanson

Hamza Jusuf Hanson

Epistemologjia është një degë e filozofisë që studion natyrën dhe bazën e dijes. Nga i dimë ne gjërat? Ajo po ashtu studion edhe vërtetësinë e të “vërtetës”. Nga e njohim ne ndryshimin mes besimit, dijes, opinionit, faktit, realitetit dhe fantazisë? Filozofi grek, Carneades, besonte se njohja e realitetit, e asaj se çfarë është e vërtetë apo jo, është e pamundur, se asgjë nuk mund të njihet me siguri. Filozofia e tij është njohur si skepticizëm, megjithatë nuk e hedh poshtë besimin. Carneades mendonte se besimi për çdo lloj gjëje duhej t’i nënshtrohej një shqyrtimi të kujdesshëm dhe pastaj, duke përdorur një shkallë probabiliteti, duhet të pranojmë ose hedhim poshtë mundësinë e të qenit të vërtetë apo e rreme. Por për këtë nuk duhet të ngremë pretendime absolute. Një tjetër skeptik grek, Cratylus, ishte edhe më radikal në trajtimin e tij dhe besonte se asgjë nuk mund të dihej dhe se asnjë deklarim nuk mund të çonte në ndonjë gjë të vërtetë apo me kuptim. Në fund ai hoqi dorë krejtësisht nga e folura.

Shumica prej nesh nuk janë as skeptikë të moderuar, as ekstremë. Ne besojmë atë që na kanë mësuar mësuesit. Ndonëse disa prej nesh kanë mësuar më vonë gjatë jetës se pak skepticizëm nevojitet, përsëri kemi mbijetuar me qëndrimin tonë ndaj realitetit pa u prekur shumë. Jetojmë në një botë ku faktet janë kuptimplota dhe opinionet mund të vlerësohen, të paktën deri në atë masë sa të na duket bindëse apo jobindëse. Kur bëhet fjalë për fenë, ata prej nesh që janë rritur me tradita shpesh hedhin poshtë vlerësime të tilla dhe thjesht besojnë në atë që kanë mësuar. Për shumë njerëz fetarë, skepticizmi është mallkim, punë e djallit. Sidoqoftë, traditat tona abrahamike, si Judaizmi, Krishterimi dhe Islami kanë qenë përherë seriozisht të interesuar në epistemologji, pasi secili nga këto besime ka pretendime të së vërtetës që kanë nevojë për thelb apo “besueshmëri”.

Islami, me ardhjen e tij, ka zhvilluar një metodologji të sofistikuar për vlerësimin e pretendimeve për të vërtetën. Një nga arritjet më të mëdha të traditës skolastike islame është “ilm ar-rixhaal”, shkenca e rrëfimtarëve. Kjo është studimi i raporteve të ngjarjeve në jetën e Profetit, sidomos në thëniet dhe veprat e tij. Formuluesit kanë vendosur një sërë kriteresh të ngurta për të vlerësuar pretendimet për të vërtetën të atyre që sigurojnë se e kanë parë apo dëgjuar Profetin të bëjë këtë apo atë. Raportet janë grupuar në dy kategori: ahad, apo raportet vetmitare në të cilat një ose pak persona pretendojnë se kanë parë apo dëgjuar diçka, dhe mutauatir, apo raporte të shumëfishta aq sa të përjashtojë sajesën. Raportet vetmitare duhet të plotësojnë shumë kritere para se të pranohen si deklarime të patundura që megjithatë përmbajnë një probabilitet të caktuar gabimi, në varësi të masës në të cilën kriteret janë plotësuar. Nga ana tjetër, raportet e shumëfishta të sigurta të marra nga aq burime sa të përjashtohet fabrikimi, quhen fakte të pakundërshtueshme.

Kur’ani, libri i shekullit të shtatë i treguar nga Muhamedi, konsiderohet si mutauatir dhe kështu në mënyrë epistemologjike i pamohueshëm. Nëse dikush e beson se vjen nga Zoti apo jo, kjo është tjetër çështje, por Kur’ani është në të njëjtën formë si Kur’ani që Profeti i ka mësuar shokëve të tij më shumë se 1400 vjet më parë; numra të pamasa të çdo brezi muslimanësh kanë transmetuar të njëjtin recitim, duke e bërë të pagabueshëm në historinë dhe saktësinë e tij. Dijetarët e Islamit e kanë pranuar raportin e shumëfishtë nga muslimanët dhe njerëzit e besimeve të tjera. Mbi këtë bazë epistemologjike qëndron besimi islam. Çështjet e besimit quhen të vlefshme vetëm nëse janë të mbështetura nga traditat me transmetim të shumëfishtë që mund të të çojnë deri tek Profeti. Ndonëse jurisprudenca islame është e mbështetur mbi faktet vetmitare (ndryshimet në opinion mes shkollave të ndryshme) Kur’ani dhe besimi islam janë të dyja të themeluara mbi rrëfimet e shumëfishta që arrijnë një status të pamohueshëm. Dijetarët e hershëm islamë do të konsideronin pa dyshim se pjesa më e madhe e njohjes sonë të historisë ka arritur një status të tillë. Për shembull, ka konsensus mes historianëve se normanët e pushtuan Anglinë në vitin 1066; shumë raporte të këtij momenti ekzistojnë dhe janë transmetuar përmes burimeve të shumëfishta. Në rastin e çdo burimi origjinal të vetmuar, skepticizmi i shëndetshëm është i garantuar. Kur Lee Harvey Osvald u pretendua se ishte vrasësi, kjo çoi në një fushë të tërë të studimeve konspirative mes amatorëve të vrasjes së Kenedit. A veproi ai vetëm apo jo? Ky aspekt i ngjarjes është i debatueshëm. Por a u vra John F. Kennedy në 22 nëntor 1963 në një autokolonë në Dealey Plaza në Dallas? Ka shumë raporte nga shumë burime për të mundur të mohosh realitetin.

Shumë nga ajo që dimë për botën dhe që e pranojmë si të vërtetë vjen nga transmetime të shumëfishta. Le të themi që unë pretendoj se Australia nuk ekziston dhe është vetëm një krijesë e imagjinatës tonë, që e ka fillesën tek një hartograf tekanjoz i Mesjetës që vendosi se një oqean i tillë i pamasë ka nevojë për një masiv toke. Dhe kur të përballem me njerëz që pretendojnë se janë nga Australia dhe mund ta provojnë, unë i hedh poshtë ata si pjesë e një konspiracioni hartografësh që dëshirojnë të ruajnë mitin e paraardhësve të tyre. Me mua do të qeshnin, apo do të injorohesha, apo të etiketohesha “i çmendur”. Ndërsa ky shembull duket absurd, shumë njerëz aktualisht besojnë në gjëra po aq të trasha dhe të panatyrshme.

Mohimi i Holokaustit është një shembull i tillë. Si dikush që ka lexuar literaturë të mohimit të Holokaustit, me pamje të riprodhuara varfër dhe pretendime për orkestrimin e këtyre skenave në bashkëpunim me qeverinë e SHBA, unë mund të dëshmoj mashtrimin tragjik të njerëzve që e shohin këtë literaturë si një të vërtetë historike. Për t’u kthyer tek vrasja e Kenedit, nëse dikush lexon versionin e Mark Lane se një element mashtrues brenda CIA-s ka vrarë Kenedin, “faktet” duken si të pakundërshtueshme. Por nëse dikush lexon një tjetër version se Mafia e ka vrarë Kenedin për shkak të dështimit të tij për t’i rikthyer Kubën lordëve të kumarit të Amerikës Italiane, “faktet” duken po ashtu të pakundërshtueshme. Së fundmi, kur dikush lexon versionin sipas të cilit Mosadi e ka vrarë Kenedin pasi ai donte të kryente inspektimet nukleare në Izrael, përsëri “faktet” do të duken bindëse. Çdonjëri nga këto versione paraqitet me siguri të plotë nga “kërkuesit”. Në fund, realiteti manipulohet për të plotësuar nevojat e mitologjikëve.

Në të vërtetë të gjithë ne kemi të drejtë të kemi opinionet tona, por jo të ndërtojmë faktet. Dhe ata që paraqesin versione alternative të “realitetit” tentojnë të hedhin poshtë çdo gjë që nuk i shkon për shtat teorisë së tyre dhe interpretojnë dhe zgjedhin sipas dëshirës çdo gjë – fakte, aluzione apo “koincidenca” – që i ndihmon.

Në rastin e Holokaustit, faktet janë të qarta dhe të transmetuara nga burime të shumëfishta. Dhjetëra mijëra çifutë dhe individë të tjerë që kanë mbijetuar nga tmerret e gjermanëve nazistë janë gjallë dhe tregojnë. Nazistët u nxorën para gjyqit, prova u paraqitën në gjykim, dhe ata u dënuan. U gjetën varre masive dhe u zbuluan dhomat e gazit, që dukej qartë që nuk ishin dhoma dezinfektimi siç pretendohet nga disa. Furrat ekzistojnë dhe nuk mund të mbulohen si një rrugë efektive për të parandaluar shpërthimin e kolerës apo djegien e viktimave të urisë. Unë personalisht kam takuar shumë të mbijetuar të Holokaustit dhe fëmijët e tyre. Kam parë tatuazhe. Kam dëgjuar dëshmi të jetuara të ngjarjeve të tmerrshme. Shifrat e sakta dhe detajet e këtyre ngjarjeve mund të jenë fusha legjitime për kërkime dhe hetime nga historianët, por të vësh në dyshim nëse këto ngjarje kanë ndodhur, kjo minon bazat epistemologjike të dijes sonë kolektive. Muslimanët, mbi të gjithë, duhet të jenë të ndërgjegjshëm për këtë ndërsa feja e tyre predikohet në të njëjtat premisa epistemologjike si edhe ngjarjet kryesore të historisë, siç është edhe Holokausti. Të mohosh këto do të thotë të minosh Islamin si një ngjarje historike. Që një “konferencë” që shqyrton historikun e Holokaustit të mbahet në një vend musliman, të pritet nga një kryetar shteti musliman, është në mënyrë të veçantë tragjike dhe në vlerësimin tim, minon historikun e besimit të popullit të atij shteti.

Në kontradiktat tona të trashëguara si njerëz dhe në mënyrë që të vlerësojmë dhimbjen tonë, ne mohojmë dhimbjen e të tjerëve. Por duke njohur dhimbjen e të tjerëve ne arrijmë të jemi plotësisht njerëz. Një miku im i ngushtë, profesor i fesë në një vend musliman për shumë vjet, më tha kohët e fundit se gruaja e tij, një mësuese anglishteje në atë vend, kishte dashur të përdorte librin e Ana Frankut, Ditari i një Vajze të Re, si tekst për nxënësit e saj muslimanë. Por administratorët e shkollës e kishin mohuar në mënyrë të përsëritur kërkesën e saj pasi e quanin si një tekst të papërshtatshëm për muslimanët e rinj. Është për të ardhur keq që bataku aktual politik në Lindjen e Mesme ka çuar në këtë refuzim të patolerueshëm për t’u përballur me vuajtjen kolektive të një populli. Mbase duke njohur atë të kaluar të pamasë të vuajtjeve të çifutëve, në të cilën Holokausti është vetëm kapitulli më i urryer, muslimanët mund të ndihmojnë më shumë komunitetin hebre të kuptojë dhimbjen aktuale të muslimanëve në Palestinë, Irak dhe vende të tjera. Duke njohur të tjerët, ne i nxisim ata që të na njohin ne. Vëllezërve hebrenj do t’u vinte shumë për ndihmë të njihnin faktet historike të përvojave çifute në botën islame, që shpesh janë të përzemërta dhe njerëzore dhe shumë më ndryshe nga përvoja e tyre europiane. Në ngritjen tonë morale të përbashkët do të rritemi së bashku.

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 

Përktheu nga gjuha angleze: Andi BIDOLLARI


* Për botimin e këtij artikulli është marrë leje nga revista “Tikkun”.

Qeverisja në Islam dhe sistemi politik islam

18/01/2013 Lini një koment

Murad Wilfried HOFMANN

 

QEVERISJA NË ISLAM DHE SISTEMI POLITIK ISLAM*

Dr. Murad W. Hofmann

Dr. Murad W. Hofmann

I.

Të pyesësh një musliman mbi këtë çështje është sa e çuditshme aq dhe tipike. Është e çuditshme sepse muslimanët pohojnë se ndjekin një besim i cili ka një skemë për të gjithë aspektet e jetës: duke qenë se Islami është besim dhe qytetërim, askush nuk duhet të ketë dyshime mbi sistemin islam të shtetit dhe qeverisjes. Është tipike sepse muslimanët bashkëkohorë kërkojnë përgjigje për pyetjen se si të qeverisim sipas Islamit, dhe akoma janë të përfshirë mbi këtë çështje.

Unë nuk do të isha bërë musliman në rast se nuk do të kërkoja qartësim nga burimet, Kur’ani dhe Sunneti dhe nga historia islame. Por shqetësimet fillojnë me historinë. Në fakt, mund të dallohen tre periudha në historinë islame nga e cila mund të nxjerrim konkluzione:

• Lidhja islame-çifute e Medinës, drejtuar nga profeti i islamit, Muhammedi a.s. për 10 vjet, nga 622-632.

• E ashtuquajtura Periudha e Artë e “katër halifëve (sundimtarëve) të drejtë”: Ebu Bekri, Umeri, Uthmani dhe Aliu, nga 632-661, për 29 vjet.

• Periudha prej vitit 1340 sipas vitit diellor, gjatë së cilës muslimanët u drejtuan nga halifët, mbretërit, emirët, sulltanët, gjeneralët, kolonelët, dhe drejtuesit revolucionarë – një periudhë e karakterizuar nga tirania, despotizmi, abuzimi i pushtetit, padrejtësia dhe shfrytëzimi i të varfërve.

Çfarë duhet, në rast se çdo gjë, të mësohet nga periudha kur muslimanët kishin fatin e mirë të drejtoheshin nga i dërguari i Zotit, Muhammedi a.s. i cili kishte të gjithë bekimin dhe dhuntinë shpirtërore të profetit të fundit të Allahut dhe gjithashtu epërsinë si burrë shteti, diplomat, strateg, gjykatës, baba dhe bashkëshort. Thënë qartë, shumë tipare të kësaj periudhe nuk mund të kopjohen. Ne duhet të punojmë pa të mirën e frymëzimit hyjnor (vahj) dhe shpalljen (tanzil). Megjithatë, periudha profetike ka përcatuar disa rregulla të qëndrueshme:

a) Shteti i Medinës ishte një republikë federale, jo një mbretëri. Muhammedi a.s. e mohoi kurorën e ofruar atij nga kundërshtari i tij mekas, dhe ai asnjëherë nuk ka pranuar të trajtohet si një mbret arab. Përkundrazi, ai nuk bëri asnjë përpjekje për të vendosur pushtet në duart e vajzave të tij, përfshirë dhe Fatimen. Është për t’u theksuar se në atë kohë nuk kishte asnjë republikë ekzistuese. Në këtë periudhë kishte vetëm mbretër, si perandori i Bizantit dhe i Persisë dhe mbreti i Etiopisë. Kur’ani nuk e ka zbukuruar atë çfarë thotë për mbretërit. Sure an-Naml, 27:34, tregon për mbretëreshën e Sabas të thotë (dhe ajo duhet ta dijë): “…Me të vërtetë, kurdo që mbretërit hyjnë në një vend e korruptojnë atë, dhe e kthejnë fisnikërinë e njerëzve të tij në mjerim. Kjo është mënyra që ata sillen gjithmonë.”

Belkizja e tha këtë shumë kohë përpara George Washington (Xhorxh Uashington). Me pak fjalë, mund të themi se shteti islam duhet të jetë republikë.

b) Pavarësisht se ishte i dërguari i Allahut, Muhammedi a.s. nuk e drejtoi komunitetin e tij si një autokrat. Përkundrazi, ai e respektoi urdhërin Kur’anor të këshillimit (shura) siç shprehet në ajetet 2:233, 3:159 dhe 42:38. Në një rast, sunneti profetik tregon se vendimet e marra nga këshillimi ishin detyruese: Përpara Betejës së Uhudit, më 23 mars 625, profeti kishte këshilluar me zgjuarsi që të mos e fillonin betejën. Ai me të drejtë besonte se muslimanët mund t’i kundërviheshin numrit të madh të mekasve më mirë duke luftuar derë më derë. Gjatë shura (këshillimit) ai nuk fitoi sepse shumë muslimanë, të etur për të treguar fuqinë e tyre, votuan për fillimin e betejës nga mali i Uhudit. Profeti pranoi kundër gjykimit të tij të drejtë, dhe ne e dimë përfundimin. Kështu që mund të përfundojmë se këshillimi është i domosdoshëm dhe i detyrueshëm.

c) Kur e urdhëroi Kushtetutën e Medinës, Profeti a.s. mori në konsideratë se popullsia përbëhej nga fise të ndryshme dhe me besime të ndryshme. Për këtë arsye ai krijoi një konfederatë. Ne mund të nxjerrim si konkluzion se shteti islam nuk ka nevojë dhe nuk duhet të jetë i centralizuar.

4a) Duke kaluar në të ashtuquajturën Periudha e Artë, mund të habitemi nga fakti se 4 halifët e parë ishin zgjedhur. Në atë kohë, është për t’u theksuar se asnjë kryetar shteti nuk zgjidhej. Muslimanët përtërinë politikën. Në të vërtetë, zgjedhësit ishin të kufizuar, dhe procedura e ndjekur ishte e ndryshme në çdo rast. Megjithatë, në rastin e Ebu Bekrit dhe Uthmanit kishte një garë ndërmjet kandidatëve të ndryshëm dhe diskutim të meritave të tyre. Pa dyshim, parimi moderd i drejtimit nga zgjedhje popullore mund të bazohet mbi këto precedente të hershme.

b) Hulefai Rashidunët lanë një tjetër trashëgimi të çmuar, të zbatuar me korrektësi të paktën nga Umer ibn al-Hattabi dhe Ali ibn Ebu Talibi: rregulli i ligjit. Si rrjedhojë, gjykatësit mund të drejtojnë kundër halifin, gjë që ka ndodhur në të vërtetë. Kur një gjykatës i quajtur Shurejh u ngrit nga vendi i tij sepse hyri Aliu, halifi i tha atij: “Kjo është padrejtësia jote e parë”. Ky ishte një qëndrim i habitshëm sepse, në atë kohë, asnjë sundimtar në të gjithë botën nuk e konsideronte veten e tij të kufizuar nga rregulli ligjor – por mbi atë ligj. Në kontrast të plotë me këtë ide të mbretërimit, sundimtarët më të mirë muslimanë përgjatë historisë pajtohen me modelin e sheriatit, së paku në teori.

c) Ne mund të flasim për një shembull tjetër nga historia islame, tërësisht të pajtueshëm me Kur’anin dhe Sunnetin, p.sh. që Ummeti nuk duhet të drejtohet nga një komision por nga një emir. Duke pasur parasysh sovjetikët dhe byrotë politike ky sundim nuk është pa importe praktike, që ndiqet nga të gjitha lëvizjet islame.

d) Shpirti republikan është ruajtur nga Halifët e Drejtë. Umeri e përjashtoi djalin e tij nga lista e 6 ndjekësve të mundshëm, të vendosur prej tij, gjithashtu dhe Aliu në shtratin e tij të vdekjes e shmangu nga emërimi një nga djemtë e tij. Megjithatë, në atë kohë, ndarja në Sunni, Shi’a dhe Harixhitë që shënoi ngritjen e mbretërive muslimane nisi kur sunnitë i konsideronin kurejshët si të aftë për halifatin ndërsa shi’itët vetëm pasardhësit e drejtpërdrejtë të Profetit nëpërmjet Fatimes. Farefisi nuk do të thoshte zëvendësim i meritave, por u kthye në faktorin vendimtar. Rrjedhimisht, parimi republikan u përmbys vetëm nga zvogëlimi i harixhitëve, që më vonë u quajtën Ibadije. Këta mbijetuan vetëm në vende të shkreta si Mozabite, një rajon në Ghardaia në Algjerinë jugore.

4. Çfarë mund të mësojmë ne për çështjen tonë nga pjesa tjetër e historisë islame? Unë kam renditur 3 pika:

a) Islami mund të mbijetojë pa një halif, por jo pa sheriat. Ibn Tejmije ishte aq i arsyeshëm sa të pranonte përfundimin se parimi i ligjit është më i rëndësishëm për islamin sesa parimi i vetë caktimit të përfaqësuesit të Zotit.

b) Islami vuajti në periudhën gjatë të cilës fukaha me vullnet të fortë i rezistuan shkatërrimit duke refuzuar integrimin në mbretëri. Nuk ishte për t’u habitur që ulema të tillë (dijetarë islamë) i shihje brenda dhe jashtë burgut, si Ebu Hanife, Ibn Hanbeli dhe Ibn Tejmije.

Ne mund të nxjerrim si konkluzion se duhet të ketë një ndjarje të pushtetit, jo vetëm ndërmjet qeverisë dhe gjyqësorit por gjithashtu dhe ndërmjet qeverisjes dhe institucioneve fetare. Asnjë e mirë nuk mund të vijë kur Shejh al-Azhar është qartësisht një i punësuar i shtetit. Fukahatë, në çdo kohë, humbin shumë nga funksionet e tyre në rast se nuk mund të mbështesin sheriatin, si një pasqyrë, me ata në pushtet duke qenë shumë afër me ta. Në këtë kuptim, dhe vetëm në këtë kuptim, duhet të ketë një ndarje të shtetit dhe besimit, madje dhe në islam – jo nga pikëpamja laike por nga ajo fetare.

c) Ka patur shumë despotizëm, por vetëm një gjë tiranët muslimanë nuk kanë guxuar: të vendosin ligjvënës – vetëm brenda strukturës së normave hyjnore të Kur’anit dhe Sunnetit dhe në hapësirat e lëna të lira për rregull (mubah). Sado të këqinj që mund të kenë qenë ata, asnjëri prej tyre nuk e kundërshtoi Kur’anin dhe Sunnetin si ligji më i lartë në tokë.

Sipas mendimit tim, kjo ka një rëndësi të madhe për teorinë moderne të Shtetit: Islami është qytetërimi i parë i cili konceptohet si një Ligj Kushtetues i pandryshueshëm, p. sh. një strukturë ligjore e cila nuk është në dispozicion të ligjvënësve – pavarësisht shumicës së tyre – dhe me cilën i gjithë legjislacioni duhet të përputhet. Ky koncept bazë është zbuluar në perëndim vetëm gjatë revolucionit amerikan dhe francez.

5. A ka ndonjë gjë tjetër që mund të nxjerrim nga historia dhe mendimi islam? Ka dhe nuk ka. Të vetmit emra që më vijnë në mendje si autorë në shkencat politike janë al-Farabi (870-950), al-Mavardi (974-1058), Nizam al-Mulk (1018-1092) dhe Ibn Khalduni (1332-1406).

• Shkrimet e Al-Farabi mbi halifin ideal dhe Shtetin ideal nuk janë më pak të dobishme se ato të burimit kryesor, “Republika“ e Platonit.

• Al-Mavardi, gjykata supreme në Bagdat, me librin e tij mbi Sijasat al-Mulk dhe al-Ahkam al-Sultanijah mund të jetë themeluesi i shkencës politike islame, por ajo se çfarë mund të mësojmë prej tij është funksionimi i mekanizmit administrativ gjatë sundimit Abbasid.

• Nizam al-Mulk, veziri persian i sulltanit selxhuk Malikshah, me librin e tij Sijasat Nameh idealizon detyrën e tij dhe justifikon konceptin para-islam persian të mbretërisë absolute[1]. Në mënyrë tipike, ai do të kërkonte bindje pa pyetur për një “princ” për aq kohë sa ai ka autoritetin, de facto autoritetin e mjaftueshëm.

• Ibn Khalduni, në historinë e tij të botës (Kitab al-bar) dhe hyrjen e njohur në të, al-Mukaddimah, në të vërtetë nuk ishte i interesuar në një teori islame të Shtetit por në teorinë gjenetike dhe natyrale ku si themel ishte koncepti i tij i njohur i solidaritetit social (asabijah). Mprehtësia e tij ishte shumë abstrakte për të pasur një vlerë vepruese sot.[2]

S’është e çuditshme që 2 volumet e Historia e Filozofisë Islame (History of Muslim Philosophy)[3] i kushtojnë vetëm 154 faqe nga 2449 faqe, që është 6%, për mendimin politik islam. Për këtë arsye është koha që të kthehemi në skenën moderne dhe për ta bërë këtë duhet të kthehemi në burimet parësore islame.

II.

Historia e mendimit modern politik islam nuk mund të ndahet nga përvoja e kolonizimit. Në fakt, angazhimi i fortë politik i muslimanëve të sotëm është një produkt i luftës për pavarësi. Të gjitha lëvizjet e hershme popullore islame të shekullit 20 në Egjipt, Siri, Irak, Jordani dhe më vonë në Algjeri e Tunizi – u politizuan së tepërmi.[4] Gjatë procesit, disa koncepte perëndimore në mënyrë të pashmangshme shkelën mendimin musliman në një formë dialektike.

a) Le t’i referohemi sloganit modern “I gjithë sovraniteti i Allahut” (la hukma il-Allah) i cili ka kuptim vetëm në rast se vihet përballë me sovranitetin kombëtar të shtetit në perëndim në periudhën pas Rilindjes. Nëse shteti dhe më vonë arsyeja bëhen praktikisht të adhuruar gjatë shekullit 18, qartësimi ishte mëse i natyrshëm për muslimanët që të insistonin për sovranitetin (hakimijah) e Zotit.[5] Fatkeqësisht, kjo nuk është vetëm se të thënit se Zoti ekziston dhe duhet të shikohet Dëshira e Tij. Shprehja “i gjithë sovraniteti i takon Allahut” është përdorur sikur siguron zgjidhjen konkrete të problemeve konkrete politike. Kështu, Meududi me krenari deklaroi se “Sovranitet në këtë univers nuk ka dhe nuk mund të ketë përveçse nga Zoti” dhe shtoi: “E drejta për të drejtuar i takon vetëm Zotit.”[6]

Për fat të keq, në terma praktike një deklaratë e tillë do të thotë njëlloj si premtimi se “Islami është zgjidhja” (al-islam huve al-hal). Duke ju shprehur në këtë formë njerëzve dikush mund të thotë: “Në rregull, dhe tani çfarë?” Slogani mbi sovranitetin e Zotit megjithëse i vërtetë nuk është zgjidhja dhe sido që të jetë ata janë njerëz, dhe vetëm njerëz, secili prej tyre si përfaqësues i Zotit në tokë (24:55), si teologë, juristë, guvernatorë dhe administratorë, duhet të përkthejë normat e Allahut në praktikë. Hukm Allah nuk do të thotë se Allahu kujdeset për politikën. Të citojmë Fet’hi Osman: “Ligji i Zotit nuk është një alternativë për mendjen njerëzore, dhe as nuk duhet të hamendësohet për ta nxjerrë jashtë veprimit.”[7] Në fakt, asnjë vendim politik nuk është i mundur pa ixhtihadin njerëzor të mëparshëm.

b) Situata është e ngjajshme me një slogan tjetër modern dominues: Al-islam din ua deula. Ky gjithashtu është një reagim i realitetit perëndimor: laicizmi i plotë i sferës publike nën doktrinën e “ndarjes së shtetit dhe Kishës” siç është praktikuar krejtësisht në Francë dhe Meksikë. Në fakt, edhe pse fjala “laik” u zbatua në pjesën më të madhe të demokracive perëndimore ai është një term i gabuar[8] përderisa ata janë akoma të varur nga bazat fetare apo pseudo-fetare. Përsëri, kundër-slogani musliman bën një formulim të vërtetë: Shteti dhe feja duhet të kenë një marrëdhënie harmonike. Besimi nuk duhet të bëhet një çështje private.

Në të njëjtën kohë, slogani turbullon atë që për muslimanët feja dhe shteti janë dy gjëra të ndryshme. Në fakt, ne nuk themi ad-din ad-deula, por flasim për shtetin dhe për fenë si dy qenie të ndryshme. Siç e kemi përmendur dhe më parë, në botën e vërtetë islame në shumicën e kohës ka pasur një ndarje të shëndetshme të dy sferave: së bashku kanë bashkëpunuar me njëra-tjetrën, pa patur dominim të njërës apo tjetrës, si në shumë vende të botës, përfshirë Britaninë e Madhe, Gjermaninë, Austrinë, Belgjikën, Spanjën dhe Rusinë.

Me fjalë të tjera: Një shtet islam ndonëse konceptualisht nuk është e nevojshme një teokraci dhe nuk duhet të jetë, drejtohet nga një imam, p.sh. nga kleri islam, në praktikë. Në këtë kuptim laicizmi, p.sh. mungesa e klerit sundues, është në të vërtetë islame.

c) Historia e kohëve të fundit gjithashtu shpjegon drejtimin anti-demokratik akoma dominues në disa qarqe muslimane.[9] Në të vërtetë, dikush mund të takojë muslimanë dhe në Shtetet e Bashkuara të cilët e konsiderojnë demokracinë si shirk billah ose, si anëtarë të Hizb at-Tahrir, si nizam al-kufr (sistemi i mosbesimit) dhe thërrasin sloganin pa kuptim të “Shura, jo demokraci!”[10] Presidenti i Këshillit Musliman të Amerikës (AMC) është i mendimit se “fatkeqësisht,  liderët e moderuar muslimanë nuk kanë baza të forta të mjaftueshme për të mbështetur qartësisht demokracinë” dhe në këto kohëra.[11]

Kjo reflekton faktin se bota islame për herë të parë u ndesh me demokracinë nën drejtimin kolonial, ku e panë atë që të përdorej për të shkatërruar strukturat tradicionale muslimane në fuqi. Për këtë arsye ishte e natyrshme që muslimanët që përfshiheshin në luftrat për pavarësi do ta kundërshtonin demokracinë, do ta konsideronin atë si një sajesë të djallit, d.m.th. si jo-islame dhe të papajtueshëm me Kur’anin dhe Sunnetin. Gjatë këtij procesi, muslimanët u bënë viktima të nominalizmit. Ata besuan se demokracia është e papranueshme sepse, përkthyer nga latinishtja, do të thotë “qeverisje e popullit, nga populli.” Nëse është kështu, siç ka sugjeruar Shejh Nahnah i Algjerisë, problemi mund të zgjidhet duke e ri-emërtuar demokracinë shurakratija ose me të folurën e Maududit të një “Teo-demokraci” ideologjike.

Sigurisht ajo që ka më rëndësi nuk është emri por thelbi i demokracisë: përfaqësues të shtetit për kontrollin e titullarëve nëpërmjet mekanizmave si ndarja e pushtetit; konsultime të detyruara; dhe rizgjedhje periodike. Asnjëra prej tyre nuk e përjashton pranimin e Allahut si sovran dhe parimin e sheriatit. E tëra kjo është në përputhje me Islamin. Fet’hi Osman për këtë shkak ka të drejtë kur kërkoi që “polemikat demokraci-shura duhet të zgjidhen njëherë e përgjithmonë.”[12] Shejh Jusuf al-Kardavi shprehet hapur: Ai që thotë se demokracia është kufr, ai nuk e kupton mjaftueshëm as islamin dhe as demokracinë.[13]

2. Diskutimi musliman në çështjet politike evoluoi shumë gjatë shekullit 20, megjithatë, sipas Graham Fuller, “Islami politik është ende në hapat e para të tij.”[14]

a) Fillimisht është dominuar kryesisht nga Sejid Kutb (1906-1966), libri retorik i tij “Gurët kilometrikë” (Ma’lim fi-t-Tarik, 1964)[15] luajti një rol kryesor për ndërgjegjësimin politik të Lëvizjes Islame, rol të cilin e ka luajtur Manifesti Komunist (1848) i Karl Marksit për lëvizjet socialiste.[16]

Ajo që neve na intereson këtu nuk është doktrina e Sejid Kutbit se Islami “është një lëvizje për të zhdukur tiraninë” (f. 50) duke justifikuar përdorimin e forcës fizike kundër çdo shtypësi, “duke larguar çdo pengesë në rrugën e tij” (f. 61) por më shumë këndvështimi i tij se të gjitha shtetet ekzistuese janë joligjore dhe jo-islame (f. 69). Meqë ishte radikal, ai pretendonte se “një musliman nuk ka asnjë vend përveç asaj pjese të tokës ku është vendosur sheriati i Allahut…, nuk ka asnjë kombësi përveç besimit të tij…, nuk ka asnjë të afërm përveç atyre që ndajnë besimin në Allah” (f. 103). “Nacionalizmi këtu është besim, vendlindja këtu është dar al-Islam, sundimtari këtu është Allahu, dhe kushtetuta këtu është Kur’ani” (f. 110).

Kutbi nuk besonte në mundësinë për një demokraci islame (f. 115) dhe paralajmëroi kundër gjetjes së ngjajshmërive ndërmjet islamit dhe sistemeve politike ekzistuese, duke thënë “Ne nuk i pranojmë këto sisteme si në Lindje ashtu dhe në Perëndim. Ne i refuzojmë të gjithë ato” (f. 117).

Si rezultat, shumë lëvizje islame dhe në kohët tona kanë një strukturë të brendshme autoritare. Hasan el-Benna i udhëhoqi në fillim Vëllezërit Muslimanë si një shejh tradicional. Nëse Xhefri Lang ka parë me saktësi, shumë emigrantë muslimanë në Amerikë ende kanë arsye për t’u ankuar që qendrat e tyre islame u kujtojnë atyre sistemet totalitare të Lindjes së Mesme.[17]

3. Refuzimi është afër për t’u kthyer si një gjë e së kaluarës. Në të vërtetë, Mumtaz Ahmed e parashikoi këtë gjë në vitin 1996 duke e quajtur një nga artikujt e tij “Islami dhe demokracia: Konsensusi i Shpallur.”[18]

Një autor i vetëm bëri dallimin në ndryshimet e paradigmës së politikës islame: Muhammed Asadi e arriti këtë me librin e tij të vogël por thelbësor “Parimet e shtetit dhe të qeverisjes në Islam”[19], vetëm duke u bazuar në normat e shpallura Kur’anore dhe në 70 hadithe. Ky libër i domosdoshëm u shfaq 3 vjet parë librit “Gurët kilometrikë” por pati një ndikim të gjatë.

Ashtu si Kutbi, edhe Asadi ngulte këmbë se “nuk ka ekzistuar asnjëherë një shtet islam i vërtetë pas periudhës s njëqind vitet e kaluara ose historia islame nuk mund të na ofrojë asnjë drejtim”. Por në kundërshtim me Kutbin, Asadi e konsideron si “naive për të besuar që një qeverisje e vërtetë islame mund të modelohet afërsisht si në halifatin e parë dhe kundërshtoi përfshirjen e konceptit perëndimor të “revolucionit” në konceptin islam të xhihadit.

Në retrospektivë, dy çështje të Asadit ishin ndoshta më revolucionare sesa gjuha e Kutbit, dhe kjo në një kuptim dobiprurës:

a) Asadi bëri që ummeti të kuptojnë se titulli hilafet është përshtatur gabimisht nga drejtuesit muslimanë të cilët duhet të kishin mbajtur titullin e tyre kur’anor emir (f. 83). Sipas Kur’anit të gjithë qytetarët muslimanë në një shtet islam janë në të vërtetë hulefa. Secili dhe çdonjëri janë përfaqësues të Zotit në tokë (2:30; 6:165; 24:55; 27:62; 73:72; 35:39). Si mundet që këto 6 ajete të bëhen mosvepruese gjatë 1300 viteve të historisë islame? Ata janë neglizhuar prej atyre që kanë pushtet sepse kur asambleja e përfaqësuesve ishte në mexhlis esh-shura vota e tyre ka pasur më shumë peshë dhe dinjitet sesa një asamble e thjeshtë    024subjektive.

Hasan el-Turabi bëri shumë për këtë çështje kur vendosi themelet e dem  okracisë në lëvizjen islame në Sudan.

b) Pika e dytë revolucionare e Asadit ishte metodologjike. Ai e kuptoi se një shtet islam modern nuk mund të ndërtohet mbi fikh-un e vjetëruar mesjetar i cili, bazuar shpesh në interpretime subjektive dhe duke deduktuar arsyen njerëzore, veçse u bë i shenjtë (f. 11). Sipas Ibn Hazmit, Asadi propozoi për këtë shkak të kërkojë nga sheriati vetëm ato dispozita tërësisht të pandryshueshme të Kur’anit dhe sunneti të cilat janë (i) normative nga natyra dhe (ii) të qarta dhe të vetme (al-nusus) (f. 13).

Duke iu kthyer vetëm Kur’anit dhe Sunnetit, Asadi ishte në gjendje të vendoste se:

• nuk ka asnjë formë islame të veçantë për shtetin (f. 22),

• detyra kryesore në një shtet islam është të forcojë sheriatin (f. 34),

• asnjë legjislacion nuk duhet të jetë kundër mendimit të sheriatit,

• bindja ndaj një qeverisjeje të drejtë, islame apo jo, është një detyrim fetar i muslimanëve (f. 35),

• konsensusi ndaj çështjeve të shtetit është kushti më thelbësor në një shtet islam (f. 36),

• pa disa dallime të qarta ndërmjet muslimanëve dhe jomuslimanëve nuk mund të ketë një shtet islam (f. 40),

• parimi i Shura (42:38) kërkon votimin sa më të gjerë (f. 45),

• vendimi i shumicës është metoda më e mirë për zgjidhjen e mendimeve të ndryshme (f. 50),

• vendimet e mexhlis ash-shura janë ligjërisht detyruese mbi zbatuesit (f. 52),

• nuk është joislame për të formuar parti politike konkurruese (f. 61) përderisa dallimet në mendime brenda ummetit mund të jenë një mirësi hyjnore,

• një sistem qeverisës “presidencial”, diçka e ngjashme me praktikën në Shtetet e Bashkuara do të përkonte më afër kërkesave të një qeverie islame sesa një qeverisje “parlamentare” (f. 61),

• gjykata e lartë duhet të veprojë si një ruajtës i kushtetutës, d.m.th. sheriati (f. 66)

Librat e rëndësishëm kërkojnë pak faqe: “Manifesti Komunist” ka vetëm 45 faqe, “Gurët kilometrikë” ka 133 faqe, dhe “Parimet e shtetit dhe të qeverisjes“ ka vetëm 107 faqe. Pikëpamja e Asadit tashmë është pranuar gjerësisht në botën islame. Madje edhe organizata Vëllezërit Muslimanë (al-ikhuan al-muslimun) në Egjipt e Sejjid Kutbit tani e shikon ummetin si burimin e vërtetë të pushtetit, përballen me një kushtetutë të shkruar duke garantuar të drejtat e njeriut, zgjedhje të lira dhe të ndershme, rotacion të pushtetit nëpërmjet “një shumice partish në një shoqëri muslimane.”[20] Organizata Vëllezërit Muslimanë në Egjipt u zhvillua deri në atë pikë që në vitin 1994 ata pranuan të drejtën e grave muslimane për të votuar, të zgjidhen, të zënë vende në qeverisje, dhe në sektorin publik në përgjithësi.[21]

4. Thënë qartë, Muhammed Asadi nuk mund të ketë orietuar mendimin islam i vetëm drejt demokracisë. Ai kishte ndihmues të devotshëm, duke përfshirë Fet’hi Osmanin (Los Angeles), Hasan al-Turabi (Khartum), Rashid al-Ghanuçi (Londër) dhe Xhefri Lang (Lawrence, Kansas) të cilët fuqishëm mbështetën sistemin demokratik pluralist islam[22] dhe barazinë në politikë të gruas.

a) Hasan al-Turabi, kryetar i parlamentit sudanez, ndërkohë që është trajtuar nga administrata amerikane si terrorist është një ndër mendimtarët muslimanë më liberalë të kohës sonë. Asnjë nuk ka bërë më shumë për rivlerësimin e gruas në islam bazuar në Kur’an dhe Sunnet sesa ai në librin e tij ”Gratë, Islami dhe Shoqëria Islame” i cili filllimisht u shfaq gjysmë-anonim në vitin 1973. Ai erdhi në përfundimin se “një revolucion mbi kushtet e gruas në shoqërinë tradicinale muslimane është i pashmangshëm.”[23] Kështu, demokratizimi dhe ri-angazhimi i gruas në islam do të ecin dorë për dorë ose aspak.

b) Shejh Ganuçi, i dënuar me vdekje në vendin e tij në Tunizi, në vitin 1999 ka thënë: “Shumë muslimanë e shikojnë demokracinë me ndërhyrjen e huaj dhe mosbesimin. Por demokracia është një grup mekanizmash për të garantuar lirinë e mendimit dhe e mbledhjes dhe konkurrimit paqësor për autoritetin qeverisës nëpërmjet kutive të votimit. Ne nuk kemi një përvojë moderne të islamit që mund të zëvendësojë demokracinë. Islamizimi i demokracisë është gjëja më e afërt për të zbatuar Shura-n. Ata të cilët e kundërshtojnë këtë mendim nuk kanë sjellë asnjë gjë ndryshe sesa drejtimi me sistemin një-partiak… Unë nuk shikoj ndonjë zgjidhje përpara nesh veçse të përshtatemi me idenë e demokracisë. Madje mund të jetë dhe e rrezikshme të injorohet demokracia… Ata të cilët mund të përfitojnë më shumë nga demokracia janë muslimanët.[24]

c) Fet’hi Osman, dijetar i njohur musliman me origjinë nga Egjipti, shprehet se demokracia bazohet si në natyrën e njeriut dhe në burimet e shkruara të Islamit, duke e parë shoqërinë pluraliste si një dhuratë të Zotit (5:48, 11:118). Për të “demokracia e plotë është i vetmi sistem që mund të sigurojë të drejtat e njeriut për çdo individ dhe grup në një shtet bashkëkohor.” Nuk ka një sistem më të mirë që siguron të drejta të barabarta dhe përgjegjësi për të gjithë. Për këtë arsye, “nuk ka alternativë më të mirë sesa demokracia.“ Mekanizmat e tij sigurojnë mënyrën praktike për zbatimin e shura. Në të vërtetë, parlamentarët muslimanë janë Al al-nakd ve al-hal modernë të përmendur në Kur’an. Parlamenti në këtë legjislacion duhet të respektojë epërsinë absolute të normave të qëndrueshme dhe parimeve të Sheriatit; por “për aq kohë sa ka vend për ixhtihad, aq ka vend dhe për legjislacionin.”

Osmani është i bindur se demokracia nuk përfshin asnjë nga 2 ekstremet e spektrit politik – teokracinë apo laicizmin. Ai pranon se shumica jo gjithnjë mund të ketë të drejtë. “Megjithatë, pasaktësia e shumicës nuk mund të përdoret si një justifikim për autokracinë dhe autoritarizmin.”

Osmani gjithashtu shprehet se sipas ajetit 9:71 si meshkujt dhe femrat ndajnë të njëjtën përgjegjësi për t’u siguruar se çfarë është e drejtë (al-ma’ruf) dhe të parandalojë atë që është e gabuar (al-munker). Për këtë arsye gratë muslimane duhet të pranohen si parlamentare, ministre në qeveri, gjykatëse dhe oficere policie dhe ushtarake.[25]

d) Xhefri Lang, si të gjithë muslimanët, e konsideron laicizmin si të papajtueshëm me islamin, por e veçon qartazi demokracinë nga laicizmi. Ai ngre një pyetje të mirë se përse demokracia duhet të jetë më shumë një sfidë për autoritetin suprem të Zotit sesa çdo sistem tjetër udhëheqjeje? Ai gjithashtu ngre një çështje të drejtë se nuk ka një model ekzistues të shtetit islam – as Arabia Saudite, as Pakistani apo Irani – që do të ishte i pranueshëm për një shumicën e muslimanëve. Për këtë arsye, kur diskutojmë për shtetin islam, ai i shikon muslimanët të përfshirë më shumë në kundërshtime apo duke ëndërruar. Çfarë është e rëndësishme për të në këtë diskutimin është fakti se republikat demokratike moderne thjesht bëjnë më të mirën e tyre për të mbrojtur të drejtat e individit.[26]

III.

1. Tani është e mundur, dhe gjithashtu momenti i përshtatshëm, për të përmbledhur:

Sistemi politik islam, i bazuar në Kur’an, Sunnet, arsye, dhe përvojën e tij historike duket të përfshijë 13 elementët e mëposhtëm:

1. Të gjithë muslimanët duhet të jetojnë në mbarë botën, por shteti islam i decentralizuar duhet të jetë republikë.

2. Sheriati është kushtetuta supreme e çdo shteti islam. Kjo nuk përjashton përshtatjen në kushtetutën e shkruar me afishimin e të drejtave bazë të dhëna nga Zoti.

3. Është në dorën e gjeneratës muslimane, si përfaqësues të Zotit në tokë, për të vendosur mbi formën specifike të shtetit të tyre brenda sistemit të sheriatit.

4. Duhet të ketë një parlament, bazuar në përballjen universale, vendimet e të cilit janë detyruese për ekzekutivin.

5. Legjislacioni duhet të jetë në përputhje me dokumentin dhe shpirtin e sheriatit.

6. Duhet të ketë pluralitet të partive politike islame, duke siguruar rotacion të pushtetit.

7. Kryetari i shtetit duhet të jetë një person i vetëm (mashkull dhe musliman), jo një organizim kolektiv, i cili zgjidhet në mënyrë periodike.

8. Duhet të ketë një gjykatë të lartë për të gjykuar mbi kushtetueshmërinë e ligjeve.

9. Çdo qytetar, musliman ose jo, mashkull apo jo, mund të jetë anëtar i qeverisë.

10. Gratë mund të ushtrojnë detyrën e kryeministrit, ministrit, anëtarit të parlamentit, gjykatësit, oficere të ushtrisë dhe policisë.

11. Të gjithë qytetarët janë të barabartë para ligjit. Por legjislacioni, për arsye të vlefshme dhe në mënyrë jodiskriminuese, mund të pasqyrojë dallimet ndërmjet muslimanëve dhe jomuslimanëve, ndërmjet femrave dhe meshkujve.

12. Jomuslimanët mund të mbajnë shtetësinë e tyre, vetëm në rast se ata preferojnë statusin e dhimmi (minoritet fetar i mbrojtur).

13. E tërë qeveria duhet të konsiderohet si “e lënë në dorë të Zotit” (4:58) me qëllim për të drejtuar se çfarë është e drejtë dhe e ndaluar, çfarë është gabim dhe duke siguar drejtësinë dhe xhihadin islam.

2. Mbetet çështja se si mund të vazhdohet për realizimin e këtyre elementëve në botën perëndimore. A duhet të krijojnë muslimanët parti politike? Plan anti-kushtetues? Të kërkojnë pozitë?

Shejh Gannuçi, duke pasur në mendje gjendjen në Europë, është disi skeptik, duke thënë “nëse minoritetet muslimane përvetësojnë idenë e qeverisjes islame sipas Sejjid Kutbit, ata do të firmosin vdekjen e tyre të sigurt… Roli që sugjeroj unë për minoritetet muslimane është që të fuqizojnë praninë islame në vendet ku ata jetojnë – duke mos punuar për të vendosur një qeverisje islame.” Ai është kategorikisht kundër partive që mbartin fjalën “islame” në emërtimin e tyre; për më tepër muslimanët duhet të marrin pjesë në partitë ekzistuese, të hapura, kombëtare. Shumë minoritete mund të shpresojnë të marrin pjesë në politikë.”

Për këtë arsye Gannuçi sugjeron që muslimanët në perëndim më mirë të përqendrohen në punë sociale dhe institucione të shoqërisë civile sepse “ajo që arrihet në anën sociale është më e qëndrueshme dhe më e mirë sesa ajo që arrihet politikisht.”[27]

Ka shumë urtësi në atë që Shejh Gannuçi thotë, megjithëse situata duket më pak e vështirë në Shtetet e Bashkuara sesa në Europë. Në kontinentin e vjetër, muslimanët – kur angazhohen në garën politike – akoma mund të provokojnë reagime të forta. Në Shtetet e Bashkuara, pluralizmi politik dhe fetar duket më i mirëformuar. Megjithatë, është e vërtetë që muslimanët, përpara se të hyjnë në fushën politike në nivel kombëtar, duhet të ngrenë kredencialet e tyre demokratike ndërmjet tyre. Ata nuk duhet vetëm të forcohen në numër dhe të jenë të edukuar mirë në islam në nivel bazë por duhet të zbatojnë pluralizmin ndërmjet tyre. Të gjithë zyrtarët në qendrat islame duhet të vihen me anë të zgjedhjeve periodike. Të gjitha lëvizjet islame duhet të drejtohen nga emirë të zgjedhur. Praktikimi i lirisë së mendimit së brendshmi është një mënyrë e mirë drejt reduktimit të frikës së islamit së jashtmi. Demokratizimi në këtë mënyrë do të jetë një kontribut i vlefshëm për davet-in islam.

Muslimanët ndajnë dëshirën për një harmoni dhe një frikë të përbashkët të të qenurit të ndarë në 73 sekte. Por ndryshimet në mendime, gjithashtu çojnë në parti të ndryshme islame – si në Malajzi – kjo është e logjikshme, dhe me Abdurrahman Alamudi unë besoj se muslimanët mund të mësojnë nga “mospajtimet miqësore”.[28] Ju kujtoj juve, se shteti i parë islam, shteti i Medinës, njihte dy parti politike. Ato quheshin al-muhaxhirun dhe al-ansar

Prof. Sulejman S. Nyang u kërkon aktivistëve politikë muslimanë në Amerikë që ”të çajnë në kuietizmin e ashpër politik” dhe të kërkojnë vota në zgjedhjet e ardhshme kombëtare.[29] Thënë qartë, ashtu siç është sugjeruar nga Lord Nazir Ahmed, kjo nuk mund të bëhet jashtë rrymës qendrore të sistemit dy-partiak, bile as në Britaninë e Madhe dhe në Shtetet e Bashkuara.[30] Prof. Ali Masrui zhvilloi një program aktiv për muslimanët në Amerikë për t’u angazhuar në veprime politike – nga regjistrimi i votuesit në konkurrimet në bordin e shkollës deri në shoqërimin e kandidatëve në Kongres me qëllim islamizimin e shpirtrave, të njohur si ummet, dhe – një ditë – më shumë nëpër botë.[31]

Vetëm me një program të tillë të sigurt muslimanët do të arrijnë së paku qëllimet e tyre minimale: Dhënia e të drejtave të tyre muslimanëve në perëndim siç garantohet nga kushtetutat perëndimore, dhe familjarizimi i të rinjve tanë në Europë dhe Amerikë me komunitetet muslimane në mesin e tyre. Në këtë rrugë të gjatë, konsensusi mbi sistemin e tyre politik është i një rëndësie vendimtare.

Përktheu nga gjuha angleze:

Eni MAÇI


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 4, Pranverë-Verë, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com
[1] Nizam al-Mulk, Libri i Qeverisjes, Londër 1960, Traité de gouvernement, Paris 1984; Das Buch der Staatskunst Siyasatnama, Zurich 1987.
[2] Ibn Khaldun, Mukaddimah, Priceton 1969.
[3] M. M. Sharif, ed., Historia e Filozofisë Islame, 2 vol., Wiesbaden 1963.
[4] Hassan Turabi, Islami, Demokracia, Shteti dhe Perëndimi, Tampa. FL 1993, f. 19.
[5] Shih Bustami Muhammad Khir. Koncepti i sovranitetit në lëvizjen bashkëkohore islame ENCOUNTERS, vol. 1. nr. 1, Markfield, LE, UK, Mars 1995, f. 5.
[6] Abu ‘Ala al-Maududi, Një histori e filozofisë islame, Vol. 1, Mësimet ekonomike dhe politike të Islamit, B. Political Teaching, Wiesbaden, 1963, f. 192.
[7] Të drejtat e njeriut në prag të shekullit 21, seminar i mbajtur në konferencën mbi Islamin & Modernizmin në Londër, 6 Korrik, 1996, f. 6.
[8] Kjo është edhe pikëpamja e Xhefri Lang: Të luftosh për t’u dorëzuar, Beltsville, MD, botimi i dytë, 1995, f. 191.
[9] Një shembull është artikulli i Abdul Rashid Moten mbi sistemet bazë të demokracisë dhe Shura: Një analizë krahasuese për NDESHJET, Vol. 3, Nr. 1, Markfield, LE, UK Mars 1997, f. 3-20. Shih gjithashtu Azzam Tamimi, Demokracia në Mendimin Politik Islam, i njëjti numër, f. 21-44.
[10] Shih Azzam Tamimi, Demokracia: Feja dhe politika në debatin bashkëkohor islam, ENCOUNTERS, Vol. 4, Nr. 1, Markfield, LE, UK, Mars 1998, f. 35-64.
[11] Intervistë me A. Alamudi, Middle East Affairs Journal, Vol. 2. Nr. 2, Annandale, Va, Verë/Vjeshtë 1996, f. 117.
[12] Vep. e cit., fusnota 7, f. 24.
[13] Esh-Shark al-Ausat, Londër, 5 Shkurt 1990.
[14] Graham E. Fuller, Islami Politik dhe Politika e SH.B.A-së, Middle East Affairs Journal ,Vol.5, Nr. 1-2, Dimër/Pranverë 1999, f. 157.
[15] Gurët kilometrikë, Indianapolis 1990.
[16] Karl Marx, Friedrich Engels, Manifest der Kommunistischen Partei, Berlin 1945.
[17] Even Angles Ask, Beltsville, MD, 1997, f. 229.
[18] Middle East Affairs Journal, Vol. 2, Nr. 4, Verë/Vjeshtë 1996, f. 29-38.
[19] Parimet e shtetit dhe të qeverisjes në Islam, Universiteti i Kalifornisë, 1961, botimi i dytë, Gjibraltar 1980.
[20] Deklarat e organizatës Vëllezërit Muslimanë për Shura-n në Islam dhe sistemi shumë-partiak në një shoqëri islame, ENCOUNTERS, Vol. 1, Nr. 2, Markfield, LE, (UK), f. 100-103.
[21] Shih për këtë deklaratë veprën e cituar, f. 85-89.
[22] Turabi, vep. e cit. f. 19.
[23] Gratë, Islami dhe Shoqëria Islame, Gurët kilometrikë (Londër), 1991.
[24] Rashid al-Ghanuçi, Lëvizja Islame: Vetë-kriticizmi dhe Ridiskutimi, Palestine Times nr. 94, Prill 1999, riprodhuar nga MSANEWS në INTERNET më 14 Prill 1999, cituar nga faqja 43.
[25] Fet’hi Osman, Shria in Contemporary Society, Los Angeles, 1994, pp.70,76,82.f: Fathi Osman , The children of Adam-an Islamic Perspective on Pluralism, Washington, D.C. 1996,pp.12,17,21,43 f.45 f, 51.
[26] Të luftosh për t’u dorëzuar, Beltsville, MD, botimi i dytë, 1995, f. 191-193.
[27] Gannuçi, vep. e cit., f. 2-4.
[28] Intervistë me A. Alamudi, Middle East Affairs Journal, Vol. 2, nr. 4, Annandale, VA, Verë/Vjeshtë 1996, f. 112.
[29] S. Nyang, Integrimi i Islamit në Amerikë, Middle East Affairs Journal, Vol. 5, Nr. 3-4, Annendale, VA, Verë/Vjeshtë 1999, f. 69-80, cituar në faqen 72.
[30] Intervistë me Lord Ahmed, Middle East Affairs Journal, Vol. 5, Nr. 3-4, Annandale, VA, Verë/Vjeshtë 1999, f. 170.
[31] Ali Masrui, North American Muslims Rising to the Challenge of a Dual Identity, Islamic Studies, Islamabad, Vol. 34, Nr. 4, Dimër 1995, f. 458-460, programi veprues gjendet në f. 458-460.

 

Orientalizmi – 25 vjet më pas

29/12/2012 Lini një koment

Dr. Edward W. SAID

 

ORIENTALIZMI – 25 VJET MË PAS***

Humanizmi botëror përballë ndërtuesve të perandorisë

Edward Said

Edward Said

Nëntë vjet më parë shkrova një pasthënie – në përpjekje për të qartësuar ato që mendoja se i kisha thënë ose jo, e cila theksoi jo vetëm temat e shumta të diskutimit që u hapën që me daljen e librit tim më 1978, por edhe mënyrat në të cilat një përpjekje rreth pasqyrimit të “Orientit” u gjend (e futi veten) në gjithjë e më shumë keqkuptime. Sot për të njëjtën gjë ndihem më tepër ironik sesa i zemëruar dhe kjo është një shenjë që tregon se mosha kalon pa u ndier. Humbjet e fundit të dy mentorëve të mi kryesorë që ishin mentorët e mi intelektualë, politikë dhe personalë, Ikbal Ahmad dhe Ibrahim Abu-Lughod, më sollën ndjenja trishtimi, humbjeje, dorëheqjeje si dhe njëfarë dëshire kokëfortë për të ecur përpara.

Në autobiografinë time Jashtë Vendit (1999) kam përshkruar botët e çuditshme dhe kontradiktore në të cilat u rrita, duke i dhënë vetes dhe lexuesve të mi të dhëna të hollësishme rreth mjedisit që mendoj se ka ndikuar në formimin tim në Palestinë, Egjipt dhe Liban. Por pasqyrimi i këtyre të dhënave shumë personale përbënte një periudhë më të shkurtër se të gjitha vitet e angazhimit tim politik që filloi pas luftës arabo-izraelite të vitit 1967.

Orientalizmi është një libër që lidhet me dinamikën e zhurmshme të historisë bashkëkohore. Faqja e parë e këtij libri fillon me një përshkrim të vitit 1975, të luftës civile të Libanit që përfundoi në vitin 1990, por dhuna dhe vrasjet e shëmtuara e të dhunshme vazhdojnë deri në minutën që ne flasim. Përjetuam dështimin e procesit paqësor të Oslos, trazirat e Intifadës së dytë dhe vuajtjet e tmerrshme të palestinezëve në ripushtimin e Bregut Perëndimor dhe Gazës. Fenomeni i bombave vetëvrasëse shfaqet me gjithë dëmin e tmerrshëm, asnjëherë më i përflakur dhe më apokaliptik sesa pas ngjarjeve të 11 Shtatorit 2001 dhe rrjedhojave të tyre në luftrat kundër Afganistanit dhe Irakut. Tani që po shkruaj këto rreshta, vazhdon ende okupimi i paligjshëm i Irakut nga Britania dhe Shtetet e Bashkuara. Pasojat e tij janë me të vërtetë tmerruese për t’u imagjinuar. E gjitha kjo është pjesë e asaj që supozohej të ishte një përplasje e qytetërimeve, e pafund, e pandryshueshme, e pandreqshme. Sidoqoftë, unë nuk mendoj ashtu.

Do të më pëlqente të thoja se është përmirësuar kuptimi i përgjithshëm ndaj Lindjes së Mesme, arabëve dhe Islamit nga ana e Shteteve të Bashkuara por mjerisht asgjë nuk ka ndryshuar. Për shumë arsye do të thoja se situata në Europë është shumë më e mirë. Ashpërsimi i qëndrimeve të Shteteve të Bashkuara ndaj Lindjes së Mesme, arabëve dhe Islamit, ngushtimi i të kuptuarit të përgjithësimit poshtërues dhe klishesë triumfuese, mbizotërimi i fuqisë vulgare lidhur me përbuzjen e thjeshtë të kundërshtarit dhe “të tjerëve” solli grabitjen dhe shkatërrimin e librarive dhe muzeumeve të Irakut. Udhëheqësit tanë dhe shërbëtorët e tyre intelektualë duket se janë të paaftë të kuptojnë se historia nuk mund të fshihet si një dërrasë e zezë që “ne” të kemi mundësi të mbishkruajmë të ardhmen tonë dhe të imponojmë mënyrat tona të jetës që të ndiqen nga një grup më i vogël i njerëzve. Është normale të dëgjosh zyrtarë të lartë në Uashington dhe gjetkë të flasin për ndryshimin e hartës së Lindjes së Mesme, sikur shoqëritë e dikurshme dhe një pafundësi njerëzish të mund të përzihen si të ishin kikirikë në një qyp. Kjo gjë ka ndodhur shpesh me “Orientin”, me këtë konstrukt semi-mitik, i cili që nga pushtimi i Egjiptit nga Napoleoni deri në fundin e shek. XVII është formuar dhe riformuar disa herë. Në këtë proces, mbetjet e panumërueshme të historisë që përfshijnë histori të panumërta dhe shumëllojshmëri marramendëse të njerëzve, gjuhëve, përvojave dhe kulturave janë lënë mënjanë ose janë injoruar, janë hedhur në grumbullin e rërës bashkë me pasuritë që u rrafshuan përdhe si pjesë të pakuptimpta të marra nga Bagdadi.

Unë mendoj se historia është bërë nga burra dhe gra ashtu siç mund të asgjësohet dhe të rishkruhet, në mënyrë që Lindja “jonë”, Orienti “ynë” të bëhet “i yni” në posedim dhe udhëheqje e drejtim. Dhe unë kam një konsideratë të madhe për forcën dhe aftësitë e njerëzve të atij rajoni që vazhdojnë të luftojnë për vizionin e tyre në lidhje me atë që janë dhe me atë që duan të jenë. Ka pasur një kritikë të gjerë dhe armiqësore ndaj shoqërive bashkëkohore arabe dhe muslimane për prapambetjen, mungesën e demokracisë dhe shkeljen e të drejtave të femrave dhe ne thjesht harrojmë se nocione të tilla si moderniteti, iluminizmi dhe demokracia nuk janë koncepte aq të thjeshta dhe të miratuara nga të gjithë, dikush  i sheh ose nuk i sheh si të ardhura nga Lindja. Mospërfillja befasuese e publicistëve të pavlerë që flasin në emër të politikave të huaja, të cilët nuk kanë aspak njohuri nga gjuha që flasin këta njerëz, kanë prodhuar një tablo aspak interesante të gatshme për fuqinë amerikane që të ndërtojë një model zëvendësues të “demokracisë” së tregut të lirë, të demokracisë së pavlerë. Nuk keni nevojë të dini arabisht, persisht ose frengjisht për të predikuar rreth asaj se si efekti domino (teoria në baza të të cilës një rrjedhojë e caktuar vjen pas një shkaku të caktuar siç bie radha vertikale e dominove nëse shtyhet dominoja e parë) i demokracisë është ajo që ka nevojë bota arabe.

Por ka një ndryshim në mes të njohjes së njerëzve të tjerë dhe kohërave të tjera që vjen si rezultat i të kuptuarit, dhembshurisë, studimit të kujdesshëm dhe analizës, dhe në anën tjetër të njohurisë që është pjesë e një fushate të përgjithshme të afirmimit të vetes. Në fund të fundit, ekziston një ndryshim i thellë ndërmjet dëshirës për të kuptuar me qëllimin e bashkekzistecës dhe zgjerimin e horizonteve dhe dëshirës për të dominuar me qëllim të ushtrimit të kontrollit. Është padyshim një nga katastrofat intelektuale të historisë që një luftë imperialiste e përgatitur nga një grup i vogël zyrtarësh amerikanë të pavotuar u ndërmor kundër një diktature të shkretuar të Botës së Tretë, me arsyetimin tërësisht ideologjik që kishte të bënte me sundimin e botës, kontrollin e sigurisë dhe pasurive të pakta, por duke fshehur qëllimin e vërtetë, të nxituar dhe të arsyetuar nga orientalistët, të cilët gabuan në të quajturit e tyre si të ditur.

Në Pentagonin e George W. Bush dhe në Këshillin Kombëtar të Sigurisë patën ndikim të madh njerëz si Bernard Lewis dhe Fuad Axhami, që ishin ekspertë mbi arabët dhe botën islame, të cilët i ndihmuan fajkonjtë amerikanë të mendojnë rreth fenomeneve të tilla absurde si të menduarit arab dhe rënia e kahershme e Islamit, të cilat vetëm fuqia amerikane mund t’i ndryshojë. Libraritë në Amerikë sot janë të mbushur me materiale të gjata të vjetëruara me tituj ulëritës rreth Islamit dhe terrorit, rrezikut të Islamit, kërcënimit arab dhe musliman, të gjitha të shkruara nga polemistët politikë që pretendojnë se posedojnë njohuri të marra nga ekspertët të cilët me sa duket kanë depërtuar në zemër të njerëzve të çuditshëm të Orientit. Kjo ekspertizë armiqësore është pasqyruar në CNN dhe Fox dhe në një mori radiosh evangjelike dhe konservative, tabloide dhe gazeta të panumërta, dhe të gjithë këto riciklonin trillime të njëjta të pavërtetueshme dhe përgjithësime të pafundme në mënyrë që të nxitnin “Amerikën” kundër djallit të huaj.

Pa një arsyetim të mbështetur që pretendon se këta njerëz nuk janë si “ne” dhe nuk i çmojnë vlerat “tona” – thelbi i dogmës tradicionale të orientalistëve – nuk do të kishte luftë. Nga e njëjta kryesi e studiuesve profesionalë të paguar, të punësuar nga pushtuesit holandezë të Malajzisë dhe Indonezisë, nga ushtria britanike e Indisë, Mesopotamia, Egjipti, Afrika e Jugut, ushtritë franceze të Indokinës dhe Afrikës së Jugut, erdhën edhe këshilluesit amerikanë në Pentagon dhe Shtëpinë e Bardhë, duke përdorur të njëjtat klishe, të njëjtat stereotipe poshtëruese, të njëjtat arsyetime për forcën dhe dhunën (në fund të fundit, e thënë njëzëri, forca është e vetmja gjuhë që ata kuptojnë) si në këtë rast si në rastet e mëparshme. Këta njerëz tani janë bashkuar në Irak, në një ushtri të tërë të përbërë nga kontraktues privatë dhe sipërmarrës energjikë të cilëve iu është besuar çdo gjë që nga shkrimi i teksteve të mësimit dhe kushtetutës deri tek riformësimi i jetës politike të Irakut dhe industrisë së naftës.

Çdo vend në fjalimin zyrtar ka thënë se nuk është si të tjerët, se rrethanat e tij janë të veçanta, se ka një mision për të kryer, për të civilizuar, për të sjellë rregull dhe demokraci dhe që e përdor forcën si mundësinë e fundit. Dhe është akoma më trishtues fakti se përherë ka një kor intelektualësh të gatshëm për të thënë fjalë qetësuese rreth vendeve dashamirëse ose altruiste.

25 vjet pas botimit të librit tim “Orientalizmi” sërish ngrihet pyetja: A do të përfundojë ndonjëherë imperializmi modern ose nëse ka ekzistuar në Orient që nga hyrja e Napoleonit në Egjipt para dy shekujsh. Arabëve dhe muslimanëve u është thënë se viktimologjia dhe të jetuarit mes shkatërrimeve të vendit është vetëm një mënyrë e shmangies së përgjegjësisë sot. Ti ke dështuar, ti ke gabuar – thotë orientalisti modern. Kjo është edhe falë kontributit të V. S. Naipaul në letërsi që viktimat vajtojnë ndërsa vendi i tyre shkatërrohet. Por sa mendim i cekët nga ndërhyrja imperiale është ky, sa pak dëshiron të përballet me vitet e tëra gjatë të cilave sundimi i huaj ndikon në jetët e palestinezëve, kongolezëve, algjerianëve apo irakianëve. Mendoni për vargun e gjatë që fillon me Napoleonin, vazhdon me lindjen e studimeve orientale dhe pushtimin e Afrikës së Jugut, për të vazhduar me sipërmarrjet në Vietnam, Egjipt dhe Palestinë, dhe duke vazhduar gjatë shekullit XX me përpjekjet për naftën dhe kontrollin strategjik në shtetet e Gjirit, Irak, Siri, Palestinë dhe Afganistan. Pastaj mendoni për lindjen e nacionalizmit anti-kolonial, gjatë periudhës së pavarësisë liberale, epokën e krimeve ushtarake, rebelimit, luftës civile, fanatizmit fetar, luftës irracionale dhe brutalitetit të ashpër kundër grupit të fundit të shteteve të Lindjes. Secila nga këto faza dhe epoka krijon një njohje dhe një të kuptuar të shtrembëruar të tjetrit, krijon imazhet e saj zvogëluese dhe polemikat e saja kundërshtuese.

Ideja ime në librin “Orientalizmi” është përdorimi i kritikës humaniste për të hapur sheshin e luftës, për të paraqitur një varg më të gjatë mendimi dhe analize për të zëvendësuar shpërthimin e polemikave dhe furinë mendim-ndaluese që po na burgos. E kam quajtur këtë që po përpiqem të bëj si “humanizëm”, një fjalë që vazhdoj ta përdor me kokëfortësi pavarësisht nga trajtimi përbuzës i këtij termi nga kritikë të sofistikuar post-modernistë. Para së gjithash, me humanizëm unë kuptoj të gjitha përpjekjet për t’i dhënë fund konceptit të Blake që të jemi në gjendje të përdorim mendimet tona në mënyrë të arsyeshme dhe të bazuara në fakte historike me qëllim që të arrijmë një të kuptuar reflektues. Për më tepër humanizmi është mbështetur nga një ndjenjë e bashkimit me analistë të tjerë, dhe shoqëri e periudha të tjera: të them të drejtën nuk ekziston një humanist i izoluar.

Kjo do të thotë se secila fushë është e lidhur më të gjitha fushat e tjera dhe çdo gjë që ndodh në shoqërinë tonë nuk ka qenë ndonjëherë e izoluar dhe e paprekur nga ndikimet e jashtme. Ne kemi nevojë të flasim rreth çështjeve të padrejtësisë dhe vuajtjes në një kontekst që ekziston në sasi të mjaftueshme në histori, kulturë dhe në realitetin socio-ekonomik. Roli ynë është të zgjerojmë fushën e diskutimit. Unë e kam kaluar një pjesë të madhe të jetës, gjatë 35 viteve të kaluara në mbrojtje të të drejtave të popullit palestinez në vetë-vendosmërinë kombëtare, por gjithmonë jam përpjekur ta bëj këtë me vëmendje të plotë në realitetin e popullit çifut dhe vuajtjeve të tyre gjatë persekutimit dhe gjenocidit. Gjëja më e rëndësishme është që lufta për barazi në Palestinë/Izrael duhet të adresohet drejt një synimi human, që është bashkëjetesa dhe të mos vazhdohet me shtypje dhe mospranim të mëtejshëm. Jo rastësisht, kam theksuar se orientalizmi dhe anti-semitizmi modern kanë rrënjë të përbashkëta. Prandaj është një domosdoshmëri jetësore që intelektualët e pavarur duhet të ofrojnë gjithmonë modele alternative përkrah modeleve ekzistuese të thjeshtëzuara dhe të kufizuara që bazohen në armiqësinë reciproke që ekziston në Lindjen e Mesme dhe më gjerë për një kohë të gjatë.

Si një humanist i fushës së letërsisë, jam trajnuar para dyzetë vitesh në fushën e letërsisë krahasuese, idetë kryesore të së cilës e kanë zanafillën në Gjermaninë e fundit të shek. XVIII dhe fillimit të shek. XIX. Para kësaj periudhe duhet të përmend kontributin jashtëzakonisht krijues të Giambattista Vico, filozofit dhe filologut napolitan, idetë e të cilit i paraprinë ideve të mendimtarëve gjermanë si Herder dhe Wolf, që u pasuan më vonë nga Gëte, Humboldt, Dilthey, Nietzche, Gadamer dhe më në fund nga filologët e mëdhenj të romantizmit të shek. XX Erich Auerbach, Leo Spitzer, dhe Ernst Robert Curtius.

Për të rinjtë e gjeneratës së tanishme ideja e filologjisë ofron diçka jashtëzakonisht të vjetëruar dhe të mykur, por filologjia është në fakt fusha më themelore dhe krijuese në artet interpretuese. Kjo mund të ilustrohet me shembuj mahnitës për mua siç është rasti i interesimit të Gëtes për Islamin në përgjithësi, dhe Hafizin në veçanti, i një pasioni të fuqishëm që çoi në krijimin e Divanit  West-Östlicher, dhe ndryshoi mendimet e mëvonshme të Gëtes rreth Weltliteratur, studimit të gjithë letërsisë së botës si një tërësi simfonike që mund të kuptohet teorikisht si një tërësi që kishte ruajtur individualitetin e çdo punimi pa humbur pamjen e tërësisë.

Ka një ironi të konsiderueshme në perceptimin që edhe sot kur bota e globalizuar bashkohet në disa pika që i kam përmendur këtu, ne mund t’i afrohemi standardizimit dhe homogjenitetit të atillë që idetë e Gëtes ishin formuluar në mënyrë të veçantë për të parandaluar. Në një ese të cilën ai e botoi në vitin 1951 të titulluar “Philologie der Weltliteratur”, Erich Auerbach e theksoi të njëjtën gjë në fillim të periudhës së pasluftës, e cila ishte gjithashtu fillimi i Luftës së Ftohtë. Libri i tij i jashtëzakonshëm Mimesis, i botuar në Bernë në vitin 1946, por i shkruar gjatë kohës së luftës kur Auerbach kishte migruar për shkak të luftës në Stamboll ku jepte mësim mbi gjuhët e romantizmit, do të mbetej një testament për diversitetin dhe konkretizimin e realitetit të pasqyruar në letërsinë perëndimore nga Homeri te Virginia Woolf; por kur lexon esenë e vitit 1951 e kupton se për Auerbach, libri që shkroi ishte një elegji për një periudhë kur njerëzit mund t’i interpretonin tekstet në mënyrë filologjike, konkrete, delikate, intuitive, duke përdorur diturinë dhe njohjen e disa gjuhëve për të mbështetur  atë lloj të të kuptuarit në të cilin u mbështet Gëte për të kuptuar literaturën islame.

Njohja e gjuhëve dhe e historisë ishte e nevojshme por asnjëherë nuk ishte e mjaftueshme, diçka më tepër se mbledhja mekanike e fakteve do të formonte një metodë të përshtatshme për të kuptuar qëllimin e vërtetë të një autori si Dante, për shembull. Kërkesa kryesore për natyrën e të kuptuarit filologjik, për të cilin folën dhe u përpoqën ta praktikonin Auerbach dhe paraardhësit e tij, ishte një metodë përmes së cilës në mënyrë dashamirëse dhe subjektive depërtuan në jetën e një teksti të shkruar për ta kuptuar nga perspektiva e asaj kohe në të cilën ishte shkruar dhe nga perspektiva e autorit që e kishte shkruar (einfühlung). Metoda që filologjia aplikonte në Weltliteratur përfshinte një frymë të thellë humaniste të krijuar me fisnikëri dhe bujari, e cila ishte më e mirë se tjetërsimi dhe armiqësia ndaj një kohe tjetër dhe një kulture të ndryshme. Në këtë mënyrë, në mendjen e përkthyesit krijohet një vend për një “tjetër” të huaj. Ky krijim original i një vendi për ato punime që mund të quhen ndryshe të huaja dhe të largëta është tipari më kryesor i misionit të përkthyesit.

E gjithë kjo me sa duket u shkatërrua dhe u asgjësua nga socializmi nacional në Gjermani. Pas luftës, Auerbach përmend me pikëllim se si standardizimi i ideve dhe specializimi gjithnjë e më i madh i njohurive i kufizoi gradualisht mundësitë për kërkimin hetues dhe të pafund të punës filologjike që ai vetë përfaqësonte dhe mjerisht është edhe më dëshpërues fakti se, që nga vdekja e Aurebach-ut më 1957, nocioni dhe praktika e kërkimit humanist është kufizuar si në qëllim ashtu edhe në domethënien e saj. Sot, studentët tanë, në vend që të lexojnë një vepër të tërë, shpesh tërhiqen nga njohuria e copëzuar e gatshme në internet dhe në mediat masive.

Akoma më keq, edukimi është i kërcënuar nga bindjet e pranuara nacionaliste dhe fetare, që janë shpesh të përhapura nga mediat masive ndërsa fokusohen në mënyrë johistorike dhe të ndjeshme në luftrat e largëta elektronike, të cilat iu japin shikuesve ndjenjën e saktësisë kirurgjike, por në fakt errësojnë vuajtjen e tmerrshme dhe shkatërrimin e prodhuar nga luftimi bashkëkohor. Në procesin e demonizimit të një armiku të panjohur për të cilin emërtimi “terrorist” paraqet qëllimin e përgjithshëm për t’i nxitur njerëzit dhe për t’i mbajtur të irrituar, imazhet e mediave fitojnë shumë vëmendje dhe mund të shfrytëzohen në kohë krizash dhe pasigurish të atilla si ato që ka prodhuar periudha pas 11 shtatorit.

Duke folur njëkohësisht si amerikan dhe si arab, duhet t’i kërkoj lexuesit të mos e nënvlerësojë atë pikëpamje të thjeshtëzuar të botës që ka formuluar një grup relativ i elitës civile të Pentagonit për politikën e SHBA-së në të gjithë botën arabe dhe islame, një pikëpamje në të cilën terrori, lufta paraprake, dhe ndryshimi i njëanshëm i regjimit – mbështetur në buxhetin më të fryrë ushtarak në histori – janë idetë kryesore të debatuara pafundësisht nga media që i ka caktuar vetes rolin e prodhuesit të “ekspertëve” të ashtuquajtur, të cilët vërtetojnë pikëpamjen e përgjithshme të qeverisë. Reflektimi, debati, argumenti racional, parimi moral i bazuar në një nocion laik që qeniet njerëzore duhet të krijojnë historinë e tyre, është zëvendësuar nga idetë abstrakte që lartësojnë veçantinë e Amerikës ose të Perëndimit, nënçmojnë rëndësinë e kontekstit dhe i shohin kulturat e tjera me përbuzje.

Ndoshta ju do të thoni se po bëj shumë kalime të papritura nga interpretimi humanist në një anë, në politikën e huaj në anën tjetër, dhe që një shoqëri moderne teknologjike e cila bashkë me fuqinë e pashembullt posedon internetin dhe avionët luftarakë F-16 duhet më në fund të drejtohet nga ekspertë të fortë praktikë të politikës si Donald Rumsfeld dhe Richard Perle. Por ajo çfarë me të vërtetë ka humbur është kuptimi i dendësisë e varësisë së ndërsjelltë të jetës njerëzore, e cila as nuk mund të reduktohet në një formulë dhe as nuk mund të mos merret në konsideratë si diçka e parëndësishme.

Kjo është njëra anë e debatit botëror. Në shtetet arabe dhe muslimane situata nuk është fare më e mirë. Roula Khalaf argumenton se rajoni ka hyrë në një anti-amerikanizëm që tregon pak mirëkuptim për atë që janë Shtetet e Bashkuara si një shoqëri. Meqenëse qeveritë janë relativisht të pafuqishme për të ndikuar në politikën e Shteteve të Bashkuara ndaj tyre, ata i drejtojnë energjitë e tyre nga shtypja e popujve të tyre, me pasoja në fyerje, zemërim dhe mallkime të pafuqishme që nuk bëjnë asgjë për të hapur shoqëritë ku idetë sekulare rreth historisë njerëzore dhe zhvillimit janë lënë pas nga dështimi dhe zhgënjimi, si dhe nga një islamizëm i ndërtuar nga të mësuarit mekanik dhe nga fshirja e atyre që perceptohen të jenë forma të tjera konkurruese të të kuptuarit sekular. Zhdukja graduale e traditës së jashtëzakonshme të ixhtihadit islam ose interpretimit personal ka qenë një nga fatkeqësitë më të mëdha kulturore të kohës sonë, kështu që të menduarit kritik dhe lufta individuale me problemet e botës moderne është zhdukur.

Kjo nuk do të thotë se bota kulturore thjesht ka pësuar rënie në një anë drejt një neo-orientalizmi të zhurmshëm dhe në anën tjetër drejt një refuzimi të përgjithshëm. Vitin e kaluar, Samiti Botëror i Kombeve të Bashkuara në Johanesburg, me gjithë kufizimet e tij, nxori në shesh një sferë të gjerë të interesimit të përbashkët global që sugjeron shfaqjen e mirëpritur të një elektorati të ri të përbashkët që përcjell nocionin e cektë të “një bote”, një nevoje. Megjithatë, ne duhet të pranojmë se askush ndoshta nuk mund ta njohë unitetin e jashtëzakonshëm kompleks të botës sonë globale, pavarësisht nga fakti që bota ka një ndërvarësi të vërtetë të pjesëve që nuk lë mundësi të vërtetë për izolim.

Konfliktet e tmerrshme që i grupojnë njerëzit në rubrika të unifikuara në mënyrë të gabuar si “Amerika”, “Perëndimi” ose “Islami” dhe sajojnë identitete kolektive për një numër të madh individësh të cilët në të vërtetë janë plotësisht të ndryshëm, nuk mund të mbesin aq të fuqishëm sa janë tani dhe duhet kundërshtuar. Ne kemi ende në dispozicion aftësitë racionale shpjeguese që janë trashëgimia e edukimit humanist, jo si një devotshmëri sentimentale që kemi për t’u kthyer tek vlerat tradicionale ose klasike, por si një praktikë aktive e diskutimit racional botëror. Bota sekulare është bota e historisë e bërë nga qeniet njerëzore. Mendimi kritik nuk i nënshtrohet urdhrave për të marrë pjesë në radhët marshuese kundër një armiku të pranuar apo një tjetri. Më tepër se përplasje të qytetërimeve, ne kemi nevojë të përqendrohemi në funksionin e përbashkët të kulturave që kanë karakteristika të përbashkëta, huazojnë nga njëra tjetra, dhe jetojnë së bashku në mënyra shumë më interesante se ato që mund të lejojë secila mënyrë e kufizuar dhe jo-autentike e arsyetimit. Por për këtë lloj të hapur të perceptimit na duhet kohë, kërkim këmbëngulës dhe skeptik, i mbështetur nga besimi në bashkimin e interpretimeve që janë të vështira për t’u mbajtur në një botë që ka nevojë për veprim dhe reagim të menjëhershëm.

Humanizmi përqendrohet në organizimin e individualitetit njerëzor dhe intuitës subjektive, më tepër se në mendimet tradicionale dhe në autoritetin e miratuar. Tekstet duhet të lexohen si tekste të krijuara dhe të jetuara në zonën historike në gjithfarë mënyrash. Por kjo në asnjë mënyrë nuk e përjashton forcën, sepse përkundrazi unë jam përpjekur të tregoj ndërlikimet, se si forca ka qenë e pandarë edhe në studimet më të errëta.

Në fund, ajo më e rëndësishmja është se humanizmi është rezistenca e vetme dhe unë do të shkoja edhe më larg duke thënë se është rezistenca e vetme dhe e fundit që ne kemi kundër praktikave jonjerëzore dhe padrejtësive që shfytyrojnë historinë njerëzore. Ne sot mbështetemi nga fusha jashtëzakonisht nxitëse të shkencave kompjuterike, të hapura për të gjithë përdoruesit, të cilat gjeneratat e mëhershme të tiranëve as nuk e kishin ëndërruar. Protestat e gjithanshme para luftës në Irak nuk do të mund të ndodhnin nëse nuk do të ekzistonin komunitetet alternative nëpër botë, të informuara nga informacioni alternativ, të vetëdijshëm për të drejtat mjedisore, të drejtat njerëzore dhe dëshirat demokratike që na bashkojnë në këtë planet të vogël.

Edward Said është profesor në Universitetin e Kolumbisë. Ai ka kontribuar për librin e ardhshëm të Cockburn dhe St. Clair, The politics of Anti-Semitism (Politika e anti-semitizmit) (AK Press).

 

/Orientalizmi Shqiptar/

Përktheu nga gjuha angleze: Suela DIBRA


* Ky artikull sqarues mbi botimin e veprës kryesore të botuar nga Dr. Edward Said, me titull “Orientalizmi”, është shkruar në vitin 2003, pak muaj para se ai të ndërronte jetë, me rastin e 25 vjetorit të botimit për herë të parë të saj. Në vitin 2010 bëhen plot 32 vjet nga botimi i librit dhe revista “URA” ka nderin që ta botojë këtë shkrim për nder të asaj vepre dhe autorit të saj.
** Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 4, Pranverë-Verë, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Jo gjithçka për muret

22/12/2012 Lini një koment

Ermal XHELO

 

JO GJITHÇKA PËR MURET

Ermal Xhelo

Ermal Xhelo

Muret, të vëzhguara apo të studiuara prej historisë politike të çfarëdolloj fryme, ideologjie a demagogjie, simbolizojnë ca më tepër se përveçim e izolim; një lloj sistemi mbrojtjeje dhe sigurie për njerëzit që zgjodhën apo thjesht patën fatin të jetojnë brenda tyre. Duket se këtë lloj komonsensi në shumicën e kulturave që njohim, njerëzit e trashëguan të pandryshuar prej mijra vjetësh. Muret, me pantonimën e ngurtë, pavarësisht lëndës më të cilën ndërtohen, për fat të keq nuk flasin e ndërkohë kanë shumë për të thënë. Çezari, për shembull, u konsiderua gjeni pasi ndërtoi përreth qytezës së fortifikuar gale të Alesias (sot Dijon) dy mure rrethues, të parin për të ndalur sulmet e dëshpëruara të galëve të rrethuar, dhe tjetrin për të mbrojtur shpinën në rast goditjeje prej të tjerësh galë që mund të sulmonin befasisht në ndihmë të Verçinxhetores, (liderit që udhëhoqi ushtrinë më të sukseshme të fiseve gale në luftë kundër Romës). Së fundmi janë pikërisht këto dy mure të Çezarit të cilat mund të na rrëfejnë se si praktikisht kishin rrethuar edhe vet ushtrinë e tij, që gjithsesi vuajti po aq sa galët, po ashtu të rrethuar e dënuar me etje dhe uri konstante në brendësi të qytezës fortesë.

 

Gjenialitet apo tirani?

 

Janë këto mure që ndoshta mund të rrëfejnë shumë më tepër se ç’rrëfen muri kinez apo çdo mur tjetër, paçka se i papërfillshëm e ndonjëherë inegzistent fizikisht, sidomos nëse i referohemi faktit se tirania rezulton gjeniale aty ku njerëzit i nënshtrohen pa kushte, e ndonjëherë edhe të lumtur brenda muresh të dyfishta. Them të dyfishta sepse muret në kulmin e thjeshtësisë shfaqen të dy anshëm, me dy faqe, të brendshmen e të jashtmen; në brendësi të tyre njerëzit mund të ndihen të sigurt e po kaq të burgosur, kurse jashtë tyre, të njëjtit njerëz do të ndiheshin të përjashtuar e po kaq të lirë. Eshtë pikërisht kjo dy anshmëri me veti kaq të thjeshta, e cila të kujton murin e Berlinit të rrëzuar mijëvjeçarin që sapo shkoi. Lajmet përcollën një lloj turpi pothuajse të padukshëm e të papërfillshëm në raport me entuziazmin europian i cili tek e fundit nuk i pengoi aspak amerikanët të përfitojnë, qoftë edhe prej copës më të vogël të guriçkave që mbetën prej rrënojave duke i shitur më pas si suvenire. E ndërsa panegjirikë festonin të skuqur deri në veshë sa prej gëzimit, aq dhe prej birrës të pa çensuruar më për arsye kostoje, të tjerë paguanin ende llogarinë e pashpirt të trysnisë që depresionoi për një gjysëm shekulli në brendësinë e vet membrana e betontë. Pavarësisht se në brendësi të kësaj membrane, kufijtë ndaheshin vetëm me shenja konvencionale e patrulla ushtarësh të armatosur me kallashnikovë e sy vigjilentë, të kalitur e mbrujtur me besnikërinë e devocionin proletar të atij kualiteti që kishte si kriter kualifikues shenjimin e dhjetëpikëshit në qitjen me rastin e përfundimit të periudhës parapërgatitore ushtarake, ose si edhe vazhdon të quhet, karantinës. Ndërkohë, pas shembjes së murit, edhe pse mungonin muret fizikë, ushtarët vigjilentë, rreptësia proletare, pavarësisht liberalizimit deri në brigjet e detit të errët të abuzimit me pasaportat e udhëtimit, njerëzit vazhduan të vuajnë sindromën e burgut, madje edhe pasi qarkulloi kënga e famshme “The wind of change”. S’ka dyshim se ne shqiptarët jemi shembulli më ilustrues i këtij fakti, duke patur parasysh se u deshën rreth tridhjetë vjet që më së fundi të shpresojmë realisht një lloj lirie dhe mospërjashtimi të kushtëzuar prej muresh që në fakt nuk ekzistojnë fizikisht, dhe lista nuk përfundon vetëm me këtë segment kohor siç do ta quante kushdo që përpiqet t’i shikojë eventet historike me sy “pozitiv”. Muret ndonjëherë edhe të padukshëm vazhdojnë të jenë membrana të tjerash zona të trysnuara, ndonjëherë madje mistike nëse do t’i referoheshim murit kinez me moshën e tij që gjithashtu i takon dymijëvjeçarit të shkuar, por jo! Muri kinez gjithashtu i takon historisë me të gjitha huqet e veta komonsensuale; gurët e tij gjithashtu shërbejnë për përfitim turistik , e përveç pak demagogjie kineze që tek e fundit nuk i shqetëson aspak për momentin ndërtuesit e mureve modernë, do të mund të quhej i papërfillshëm. Pikërisht për këto arsye, ai nuk do të ishte asfare i ngjashëm në çfarëdolloj pikpamje me murin e bazës amerikane të Katarit, diku në brigjet perëndimore të Gjirit Persik, nën diellin përvëlues, përbri autostradës që nxin si vurragë kamzhiku mbi shpinën e verdhë të shkretëtirës, të shfaqen kërcënueshëm telat me gjemba prej tre palësh që rrethojnë njëra tjetrën e njëkohësisht ndajnë teknikisht rrugën prej murit rrethues të bazës. Ky i fundit, rreth gjashtë metra i lartë, tenton të të përpijë lodhjen dhe habinë, pasi ke manovruar në hapësirën prej dy kilometrash të rrugës si korridor në formë s-je përmes telave me gjemba, gjendesh beftas përballë një gardhi kamerash që monitorojnë, e një Zot e di se me çfarë lloj teknologjie, përdoren njëkohësisht për sy mitralozësh të telekomanduar prej sallës operative përkatëse, nga ku vetëm një klik të kthen në pupla. Muret e drejta e të larta nëse do t’i shihnim prej së largu, prej aq larg sa, të paktën zjarri i një arme nuk nxeh dot, do të vërenim një ngjashmëri të theksuar mes mureve të bazës dhe kufijve të krejt Lindjes së Mesme; ato janë të drejta si vizorja e përkujdesur e një topografi të mirëpaguar. Këto lloj kufijsh ekzistojnë vetëm në harta konceptuale që i mësojnë fëmijët nëpër shkolla, e kurrfarë muri nuk ekziston aty, të paktën fizikisht, të paktën nëse nuk do të konsideronim Fondin Amerikan për Përforcimin e Sigurisë të Kufirit Jordanez me Sirinë. Teknikisht aty s’ka përveç se shkretëtirë dhe një rradhë kamerash që gjithsesi janë teknologji më e re dhe e avancuar se ajo e bazës amerikane në Katar. Ndërkaq, kufijtë e drejtë mbi shpinën e Gadishullit Arabik nuk llogaritën kullota, fise njerëzish autoktonë, fshatra e ndoshta edhe qytete që u shpërbënë prej këtyre muresh të padukshëm që tentojnë vazhdimisht të realizojnë tek e fundit atë çfarë tenton një mur me dyfaqësinë e vet, apo ndoshta ca më tepër, nëse i realizuar virtualisht pa beton e guriçka betoni për tu shitur si suvenirë, pa skorpjonsat e famshëm dhe këdo që fishkëllen pa pikën e ironisë nëpër buzë hitin e tyre “The wind of change”. (Era e ndryshimeve është një koncept që pa dashjen e tij vazhdon të gënjejë njerëz të cilët për fatin e tyre të keq lindin në brendësi të mureve më modernë që janë ndërtuar ndonjëherë). Këto kufij të përforcuar me smartkams, salla operative, njësi ushtarake të specializuara e stërvitura prej amerikanëve si dhe satelitët që rrotullohen mbi glob si tespije spiuni të cilit herë i duhet të shtiret si fshatar i pa punë në treg e herë si dora e drejtësisë në pazar, nëse do të kishim pak guxim human t’i vërenim si një tablo e vetme, nuk do të dallonin shumë prej kampeve të përqendrimit, këtë rradhë në përmasa pak më të ekzagjeruara se muret e Çezarit, murit kinez apo atij të Berlinit.
Gjithsesi ata që nuk jetojnë në Kinë apo Berlin, as edhe aty ku fiset gale therreshin me romakët e qytetëruar, ata që jetojnë në veri të Gadishullit Arabik, aty ku shkretëtira është njëlloj mikpritëse për të gjitha ngjyrat dhe origjinat njerëzore, ata që jetojnë aty ku jo më tepër se një shekull më parë në të njëjtën rrugicë bashkëjetohej natyrisht; pa dallim feje, pa konflikte të armatosur, bomba vetvrasëse, terrorrizëm apo lloj lloj terminologjish të trashëguara së bashku me muret prej mijëvjecarit të kaluar, ata që jetojnë aty ku perëndimi i diellit këndon për sytë e fëmijëve melodi shprese se ndoshta mëngjesi do të zbardhë sërish i qeshur mbi një shkretëtirë pa mure të rinj, tela me gjemba e komonsense europiane të panjohura, (të paktën aq sa është i njohur hiti i skorpjonsave), apo rrugë po aq të panjohura që të shpien të vizitosh lloj lloj muresh kineze pasi të kanë shëtitur njëherë nëpër doganat ku ju duhet të paguajnë qera në tokën e stërgjyshërve, në tokën e tyre, pikërisht këta njerëz mund të ilustrojnë më së miri “përparimin mbarëbotëror”e lumturinë dhe ngazëllimin e shqiptarëve me rastin e hyrjes stinore në bashkimin e fiseve të qytetëruar euroatlantikë. Tashmë nuk kemi pse ndihemi më barbarë si banorët e Gadishullit Arabik. E ndërkohë që ka kush perkujdeset, i paisur me krejt arsenalin e teknologjisë të mijëvjecarit të ri, ashtu që të mos dalin prej rezervateve barbarët e prapambetur e të pa qytetëruar, nuk na mbetet, përvecse të gëzojmë e të shijojmë pasaportat biometrike, stinët e udhëtimit, stinët e ndalim qarkullimit, mandej të lutemi që kombi jonë i begatuar, të prosperojë me të gjitha kualitet e një kafshe të edukuar brenda kopshtit të ri skllavologjik romak.
Së fundmi; ju mbetet murëndërtuesve të kujdesen për shfaqjen kaq të sigurt të asaj të shtënës sporadike me armë diku në kontinentin e zi apo kudo tjetër ku të tilla të shtëna filmohen zakonisht prej një dore që dridhet prej emocjonit që të pushton atyre lloj mesnatave ku gazetaret në pritje të lajmit ekskluziv për të cilin edhe janë dërguar posaçërisht diku në ato kryeqytetet e botës rurale, do të transmetojnë pak më vonë raportet e dëshpëruar rreth kazualiteteve. E ska dyshim se mijërat e tyre kan për tiu atribuar mosmbërritjes në vendin fqinjë, aty ku ndoshta kishin edhe fshatin e lindjes. E sigurisht kjo sdo të ndodhi për herë të parë. S’ka dyshim se sensacionet meritojnë vëmendjen e gjithë botës, përndryshe nuk ka si shpjegohet anija me civilët shqiptarë e mbytur në Otranto prej forcave ushtarake të partnerit kryesor në rrugën e gjatë të shqiptarëve drejt civilizimit. Le të mos harrojmë sërish se muret mundet fare lehtë të ndërtohen së fundmi edhe mbi dete dhe oqeane, e kështu si e nisëm mjerë njerëzit nëse do të mendojnë se mund të ndërtojnë mure edhe në qiell.

Cili është modeli i Turqisë: Lufta e armatosur?

29/10/2012 Lini një koment

Ali BULAÇ

CILI ËSHTË MODELI I TURQISË: LUFTA E ARMATOSUR?

Ali Bulaç

Lindja e Mesme po riformohet. Në procesin e ri, superfuqitë botërore do të mundohen të jenë faktorë përcaktues, por shteteve të rajonit u bie përgjegjësia më e madhe në këto ndryshime.

Roli i Turqisë do të jetë shumë i rëndësishëm. Vetes ia kemi dhënë një rol për tu bërë ‘model’ për të tjerët. Kurse perëndimi na ka imponuar modelin ‘e pajtimit të islamit me laicizmin’. Ndërsa me Sirinë këtij modeli të imponuar nga perëndimi iu shtua edhe një gjë e re: Ndryshimin e pushteteve me luftë të armatosur. Unë jam i mendimit se këto dy modele nuk janë model i Turqisë. Rreth pajtimit të islamit me laicizmin do të flasë kur t’i vijë koha, por tani duhet sqaruar çështjen e ndryshimit të pushteteve me luftë të armatosur. Të gjitha regjimet në rajon do të ndryshojnë. Nuk duhet të përsëriten gabimet e njëjtja.

Me anë të luftës së armatosur, luftës së brendshme dhe rrugës që dëmton gjerësisht civilët e pafajshëm nuk kërkohet e vërteta apo këto strategji nuk sjellin gjithmonë rezultatet e dëshiruara. Lufta e armatosur e PKK (Partia Popullore e Kurdistanit) është një shembull tipik i këtij pohimi. Dhënia e të drejtave dhe lirive ligjore kurdëve, neve, që kemi kritikuar politikat e gabuara të Turqisë, na është thënë: Nuk arrihet askund me armë, madje edhe nëse korret ndonjë sukses i kufizuar, dëmet janë shumë më të mëdha. E vëreta është se kërkesat duhet të shtrohen me rrugë ligjore dhe me durim duhet pritur procesin e ndryshimit. Nga kjo nuk duhet të kuptojmë se çdo përleshje e armatosur është i paligjshëm dhe i papranuar. Këtu nuk dua të krahasoj opozitën siriane me PKK. Por theksin e vë mbi qasjen dhe metodën ndaj problemeve.

Popujt që janë pushtuar nga armiku kanë të drejtë ligjore dhe morale të vetmbrohen, ata e kanë patjetër (farz) të luftojnë për të mbrojtur nderin, pasurinë dhe familjet e tyre, ky është xhihad. Palestina, Iraku dhe Afganistani bëjnë pjesë në këtë kategori. Vijat e kuqe që islami i ka përcaktuar janë: xhihadi nuk duhet të shndërrohet në rrugë dhe metodë të paligjshme lufte, civilët nuk duhet të dëmtohen, nuk duhet të ekzekutohet e torturohet armiku i zënë rob, etj..

Sipas ‘modelit sunit’, duhet ikur nga kryengritjet e armatosura të cilat sjellin më shumë dëme dhe të këqija sesa të mira dhe dobi. Ky model gjithashtu nuk pranon dhe justifikon padrejtësinë, dhunën dhe pushtetet despotike. Pejgamberi ynë i nderuar derisa ishte më Mekë kishte parasysh dobësinë materiale dhe ushtarake të muslimanëve, për atë dhe shokëve të tij u premtonte xhenetin për durimin e tyre.

Said Nursiu gjithashtu do t’iu kishte bashkëangjitur kryengritjes së Shejh Saidit sikur të kishte parë ndonjë të mirë dhe dobi, sikur ta bënte një gjë të tillë – Zoti e di – ndoshta sot nuk do të kishim Lëvizjen Nur. Fethullah Gyleni thotë: “Udhëheqja më e keqe është më e dobishme se anarkia dhe pa udhëheqje fare”. Kjo qasje është pjesë e lëvizjes së dijetarëve muslimanë nga Maverdi e deri te Gazaliu e shumë të tjerë. Ndonjëherë heshtja pasifikuese është më e dobishme se kryengritjet që sjellin më shumë shkatërrime se sa të mira dhe dobi. I ndjeri Nexhmettin Erbakani në ditët më të vështira të 28 Shkurtit, kur ushtria kishte organizuar grusht shtet kundër qeverisë së tij, kishte thënë: “Kjo ndërhyrje duhet kuptuar si një lloj ‘presje’ në lëvizjen tonë historike dhe kush është i shqetësuar të shkojë në mal dhe lë të bërtasë me zë të lartë”. Abdulvehab El Efendi i cili ka bërë studime serioze në lidhje me grupet islame që përdorin dhunën, thotë: “Pushtetet despotike më së shumti kënaqen me kryengritjet e armatosura të grupeve islame, për arsye se në këtë mënyrë ata e kanë më lehtë tí vrasin dhe eliminojnë nga skena”. A nuk ndodhi kështu në vitin 1982 në Hama? Në vitin 1992 FIS mori armët në shenjë reagimi ndaj grabitjes së pushtetit megjithëse kishte fituar votat, por në Algjeri humbën jetën mbi 150 000 persona. Mirë ishte kjo?

Edhe ‘modeli i pritjes në shi’izëm’ nuk zgjedhë rrugën e luftës së armatosur, por bazohet në durim dhe pritje deri në ardhjen e Mehdiut. Kur Imam Humeini e ftonte popullin iranian të protestonte kundër regjimit të Mbretit, vënte theksin mbi këtë moto: “Mos gjuani asnjë plumb në drejtim të ushtarëve, por drejt tyre gjuani trëndafila”. Miliona njerëz protestuan nga mesi i vitit 1977 deri në Shkurt të 1979, por askush nuk përdori madje as një thikë të vetme. Megjithëse në kryengritjen e iranianëve regjimi i Mbretit vrau rreth 60 000 qytetarë, por Imam Humeini përsëri nuk shpalli ‘xhihad’. Specialistët thonë se sikur të ishte shpallur xhihad në atë periudhë, nuk do të mbetej i gjallë asnjë polic dhe ushtar i Mbretit të Iranit.

Edhe Nahda në Tunizi dhe Vëllezërit Muslimanë në Egjipt ndoqën të njëjtën rrugë. Në Tunizi humbën jetën 200 qytetarë kurse në Egjipt rreth 1000 persona, por përsëri kryengritësit nuk përdorën armët, por vazhduan me protesta civile derisa rrëzuan regjimet diktatoriale.

Muslimanët në Turqi ka një shekull që kanë ndjekur këtë model. Në periudhën e sistemit një partiak në Turqi, pak u dëmtuan, maltretuan dhe pësuan qytetarët turq? Por ata nuk u dorëzuan, duruan dhe luftuan në bazë të traditave te tyre. Sikur muslimanët të mos e dëgjonin të ndjerin Erbakanin më 28 Shkurt dhe të merrnin armët në dorë, athua Partia për Drejtësi dhe Zhvillim (AKP) sot do të ishte në pushtet?

Pyetja ime është kjo: Pse opozitës siriane nuk ia propozuam modelin tonë?

Gazeta Zaman

Marrë nga faqja: http://mendimipress.com/2012/10/cili-eshte-modeli-i-turqise-lufta-e-armatosur/

Edhe invazionet e mëhershme kanë përfunduar turpshëm

28/10/2012 Lini një koment

Përgatiti: Nexhat Ibrahimi

EDHE INVAZIONET E MËHERSHME KANË PËRFUNDUAR TURPSHËM

Nexhat Ibrahimi

Duke lexuar tekstin e autorëve Hugh Pope i Peter Waldman, (botuar në gazetën The Wall Street Journal, të 19 Mars 2003), Edhe invazionet e mëhershme kanë përfunduar jolavdishëm (Mideast Invasions Face Unexpected Perils) njeriu stepet, tmerrohet dhe mediton thellë e më thellë. S’ka si të mendojë ndryshe, pos të lutet para Krijuesit që kriminelëve t’u bëhet halli ashtu si e meritojnë.

Si të kuptohet ndryshe aventura amerikane dhe e shumë shteteve agresore kryesisht perëndimore gjatë disa dekadave të fundit në Lindjen e afërt dhe të mesme, dhe në disa vatra të krizave nëpër botë, sikur Ballkani, Kaukazi, Lindja e largët (pjesa muslimane). Nëse i drejtohemi historisë për këtë qëllim, do të marrim mësim shumë domethënës. Gjatë dy shekujve të fundit nuk kemi pushtim të vendeve muslimane e që synimet personale të pushtuesve mos të jenë shumë shpresuese për gllabërim. Ata, në të vërtetë, herë-herë kanë premtuar edhe modernizim, edhe ide të reja, edhe teknologji, por të gjitha këto premtime apo ndihma kanë qenë në shërbim të dominimit politik dhe ekonomik, të tëhuajësimit religjioz dhe kulturor. Që nga pushtimi i Egjiptit nga Napoleoni, i Irakut nga Anglia e deri te shkretërimet e Izrealit në Liban më 1982 çdo gjë është e qartë. Luftrat e fundit të verës 2006 në Liban e Palestinë nuk do t’i cekim. Jemi dëshmitarë të gjallë. Madje, edhe kundërshtarët e Sadam Huseinit në Irak e rajon, por as shumica amerikane në vetë Amerikën e sotshme nuk janë të bindur në qëllimet e mira e miqësore amerikane të proklamuara tërë kohën nëpër mediume të shkruara dhe elektronike.

Gjithnjë perëndimorët mësyjnë Lindjen e mesme dhe të afërme me bindjen se me forcë ushtarake mund ta imponojnë lirinë dhe modernizmin e llojit të tyre. Ata asnjëherë nuk patën përkrahjen e vendit, të popullit vendor, por gjithnjë u përkrahen nga elementet destruktive, të gatshëm të bëhen diktatorë të rinjë në vend të të vjetërve. Ata nuk kanë përkrahjen as të shumicës së vendeve aleate. Rrezistenca nuk ka munguar asnjëherë, por nuk ka munguar as dhuna e tmerrshme për t’i disiplinuar elementet vendore “rebeluese”. Perëndimorët harrojnë se rregulli “Për njerëzit është më i mirë pushteti i keq i tyre se sa pushteti i mirë i huaj”, duhet te vlejë edhe për ata. Këtë e pohon David Fromkin, historian i Boston University, autor i librit «A Peace to End All Peace» nga viti 1989.

Bushi pohon se ky pushtim aktual i Irakut do të jetë ndryshe nga pushtimet e mëhershme. Kohëve të fundit synimet e tij të luftës i ka zgjeruar drejt shndërrimit të Irakut në pishtar të lirisë në Lindjen e mesme dhe të afërme. Kështu pohon, ndërsa burgjet si Abu Greib, Guantanamo etj., dhe pamjet televizive e lajmet e përditshme flasin ndryshe. Kështu pati vepruar edhe Napoleoni kur pushtoi Egjiptin më 1798. Ai proklamoi epokën e re të barabarësisë dhe respektimit “për muslimanët e vërtetë”, duke vrarë mijëra pjesëtarë të klasës sunduese të Egjiptit. Në ndihmesë të Napoleonit kishte qindra dijetarë francezë, të cilët punonin në përhapjen e ideve iluministe në mesin e intelektualëve të hamendur egjiptianë.

Me rastin e pushtimit të Egjiptit Napoleoni pohohi: “O popull i Egjiptit, do të dëgjoni se kam ardhur t’ua shkatërroi fenë tuaj. Mos besoni në këtë! Përgjigjuni se kam ardhur t’ua vendosi të drejtat tuaja!” Pohimet e Bushit amerikan sot dhe të Napoleoinit francez dikur nuk dallojnë, pos kohës dhe vendit. Thelbi është i njëjtë: Sendërtimi i ëndrrës çifute se muslimanët dhe të tjerët janë krijuar për t’iu shërbyer çifutëve si racë e zgjedhur.

Synimet e mirëfillta të Napoleonit ishin që krahas pushimit dhe eksploatimit të Egjiptit ta pengojë Anglinë në rrugën më të shkurtër për Indi. Edhe sot kemi lojëra të tilla. Amerika pengon shtete të caktuara të Evropës në grabitjen e ndonjë pjese të kulaçit afganistanez apo irakien. Por, edhe francezët sikur edhe anglezët dhe amerikanët bëjnë gabime të mëdha. Caktojnë për sundues pakicën, minoritetet kundrejt shumicës armiqësisht të disponuar kundër pushtuesit.

Francezët bënë aleancë me pakicën kristiane në Egjipt, me sektin kobt, për t’i sunduar muslimanët, që nxiti pakënaqësi të madhe. Këtë disponim armiqësor të shumcës muslimane e rriti edhe më shumë angazhimi i një numri femrash nga shtresat e ulta të popullit. Vallë, nuk po ndodh sot pikërisht kjo me moton e përfaqësimit të femrave në vendimmarrje etj. Madje, caktohen edhe përqindje që duhet t’i plotësojë një parti politike, asociacion joqeveritar apo ndonjë organizatë tjetër.

Disa muaj pas pushtimit të Egjiptit nga francezët, liderët fetarë islamë e nisën masën në kryengritje, ku vranë mbi 300 francezë. Si hakmarrje, francezët bombarduan Kairon. Ata shkretëruan qytetin, duke vrarë 3000 njerëz dhe duke dëmtuar xhaminë e Ez’herit, duke hyrë madje me kuaj nëpër të. Populli i Kairos u indinjua thellë me këtë veprim përçmues dhe plaçkitës. Kështu shkruan historiani Xheberti. Vallë, nuk po ndodh po kjo sot me palestinezët dhe libanezet, me çeçenët dhe popujt tjerë muslimanë, të cilët ndëshkohen nga pushtuesit e tyre me politikë gjenocidale, me terrorizëm shtetëror. Ne spektatorët ose aplaudojmë ose heshtim. Mjerim se jo mahi.

Francezët u tërhoqën pas tre vjetësh nga Egjipti. Mirëpo, ndikimi i tyre vazhdoi nëpërmjet dinastisë së modernizuar, e cila vazhdoi përparimin e ekonomisë. Në fund u vërejtë se francezët në Egjipt humbën edhe para edhe njerëz. Edhe një invazion dështoi.

Në vitin 1882 në Egjipt erdhën britanikët. Nëpërmjet kanalit të Suezit hapën rrugën për Indi. Por, së shpejti pasoi kryengritja e përgjakshme e oficerëve nacionalistë egjiptianë. Në 40 vitet e ardhshme britanikët sunduan në Egjipt prapa skene, “protektorati pas perdes”, duke i paraqitur anglezët si çlirues të fshatarësisë feudale egjiptiane. Pas disa incidenteve dhe rrahjeve ndërmjet fshatarëve dhe oficerëve britanikë, Egjipti u bë epiqendër e rebelimit antiperëndimor. Edhe këtu dështuan perëndimorët dhe invazionet e tyre të përçudura.

Trupat britanike arritën në territorin sot të njohur si Irak më 1914 në fushatën kundër hilafetit osman (aleatëve gjerman në Luftën I-rë Botërore). “Britanikët ishin të bindur se lehtë dhe shpejtë do të fitojnë”, pati shkruar oficeri britanik R. E. Lawrence, i njohur si Lorenci nga Arabia, i cili organizoi kryengritjen arabe kundër osmanlinjve. Mirëpo, përkundër armatimit shumë të fuqishëm, britanikëve iu nevojiten katër vjet që ta pushtojnë tërë Irakun.

Duke e marrë Bagdadin pas tri viteve të para, kanë ofruar gati mesazhin e njëjtë sikur Napoleoni në Kairo. “Armatat tona nuk vijnë në qytetet dhe viset tuaja sikur pushtues dhe armiqë, por si çlirues”, trumbetoi gjenerali F. S. Maude, komandant i forcave britanike në Irak. “Pasurinë tuaj ua kanë marrë të padrejtit … Populli i Bagdadit do të lulëzojë nën mbrojtjen e instutucioneve që janë në pajtim me ligjet e tyre të shenjta… Raca arabe mund ta arrijë sërish lavdinë!”

Por, britanikët ruajtën mbështetjen e gjatë osmane mbi muslimanët sunnitë si klasë sunduese në Irak, që ka mbjellë konflikte me popullatën shumicë kurde dhe shi’ite. Nuk iu ka ndihmuar as goditja artilerike e qytetit shiit të Nexhefit, qendrës kryesore të rezistencës antikoloniale. Trupat britanike në vitin 1920, me rastin e shuarjes së rezistencës së sunitëve dhe shiitëve vranë 6-10 mijë irakienë.

Që t’i thejnë kryengritjet e mëvonshme të kurdëve irakienë, britanikët kanë inovuar teknikën e gjuajtjes së rebeluesve civilë nga ajri. Sa i përket gjeneralit Maude, atë e mbyti kolera tetë muaj pas pushtimit të Bagdadit.

Mbreti i importuar

Në mënyrë që të sajojnë një pasqyrë të pushtetit lokal, britanikët më 1921, e sollën nga ekzili në Londër një nga liderët e kryengritjes arabe dhe e proklamuan për mbret. Mbreti Feisaj ishte nga familja sunduese nja 2000 mila nga Meka në gadishullin arabik. Ai më herët ishte vendosur për mbret të Sirisë në vitin 1918, por francezët e rrëzuan.

Ky mbret më mirë kaloi në Irak, ku ishte nën tutorinë e diplomates së palodhshme britanike Gertrude Bell. Duke e përshkruar Irakun si “masë fisesh të prapambetura” zonja Bell udhëtonte në çdo anë dhe takohej me liderët e të gjitha fiseve. “Ajo Feisalin e kishte shpjerë deri te çdo shejh, çdo rabin dhe çdo fisnik: “Ja, dëgjonie, na nevojitet përkrahja juaj”, pohon Janet Wallach, e cila më 1996 e botoi biografinë e zonjës Bell.

Vite më vonë, Saddam Huseini do ta përdorë këtë lojë me fiset irakiene, duke i bërë ata fortifikatë të regjimit të tij. Deri në ditët e arrestimit të Sadamit, ai i përshëndeste liderët e fiseve nëpër fushata dhe rivista ushtarake e ceremoni tjera.

Përkundër problemeve britanike gjatë 40 vjeçarit të dominimit në Irak, i cili zgjati deri më 1932, britanikët ishin më të suksesshmit se çdo invadues tjetër perëndimor. Disa irakien të vjetër e kujtojnë këtë periudhë si të suksesshme. Por, britanikët dhe mbreti i tyre i zgjedhur nuk arritën ta ngadhënjejnë popullin irakien dhe dëshirën e tyre për pavarësi.

Në memorandumin prej 17 pikave, të dërguar kolegëve oficerë britanikë, Lorenci nga Arabia tërheq vërejtjen: “I huaji dhe kristiani nuk është personalitet i popullarizuar në Arabi. Sado të sillen miqësisht dhe joformalisht ndaj teje, kije ndërmend se gjendesh në themele prej rëre.”

Kur djali i mbretit Fejsal, Fejsali II, u rrëzua më 1958 nga ana e gjeneralit irakien Abdulkerim Kasimit, masa bagdadase mbretin dhe familjen e tij e copëtoi në pjesë. Nga atëherë, duke përjashtuar rritjen ekonomike kah mesi i viteve të 70-ta, e nxitur me bumin e naftës, historia politike irakiene shënon kryengritje, spastrime, luftëra dhe tirani.

Kriza e Suezit

Sa i vinte fundi rolit të gjatë britanik në Irak, Britania krijonte probleme të reja në Lindjen e mesme. Pasi që kryetari egjiptian Naseri e nacionalizoi Kanalin e Suezit më 1956, britanikët, francezët dhe izraelitët kryen invazion në zonën e kanalit. Treshi i detyrua të pajtohet me nacionalizimin egjiptian pas bsiedimeve diplomatike me SHBA-të dhe shtetet tjera. Për shkak të intervenimit të pafatshëm, kryeministri Anthony Eden e humbi foteljen. Në Lindjen e mesme kjo çështje e forcoi paragjykimin se përpjekjet perëndimore-izraelite që të dominojnë në regjion, duke ndihmuar radikalizimin e nacionalistëve arabë.

Robert Parker, diplomati i pensionuar amerikan që ndihmoi në zgjidhjen e krizës së Suezit pohon: “Ka diçka në lidhje me Lindjen e mesme që njerëzit i shpie në vlerësim të gabueshëm”.

Edhe Izraeli ka bërë llogari të gabueshme në aspekt të popullit të Lindjes së mesme, duke pushtuar Libanin më 1982, në mënyrë që ta thejë guerilën palestineze. Edhe pse edhe vetë shtet i Lindjes së mesme, me shumë migrues nga shtete islame, shumë arabë izraelin e shohin si implantat perëndimor në regjion. Fushatën e tyre në Bejrut e kanë përcjellë problemet me të cilat ata nga jashtë ballafaqohen me rastin e tentimit të pushtimit të vendeve arabe, pohojnë disa oficerë izraelitë të cilët kanë marrë pjesë në të.

Fshatarët shiitë në jug të Libanit në fillim të invadimit të trupave izraelite iu kanë dëshiruar mirëseardhje si çlirues nga palestinezët, të cilët zonën kufitare e kishin shndërruar në zonë luftarake, përkujton gjeneral i brigadës izraelite Amatzia Chen. Kur Ariel Sharoni, ministri i atëhershëm i mbrojtjes, me trupa arriti deri në paralagje të Bejrutit, ku ata vranë mijëra civilë, ofanziva është ndaluar për shkak të kritikave furioze në Evropë, ndaj Amerikës dhe vetë Izraelit. Dikur shiitët mirënjohës u kthyen kundër izraelitëve si okupatorë, kurse përpjekjet që Libanit t’i imponohet marrëveshja paqësore nëpërmjet aleatëve izraelitë të kristianëve marionitë dështuan në valën e sulmeve dhe vrasjeve me bomba.

“Ideja se Lindja e mesme mund të ndërrohet me pushkë dhe bajoneta është e gabueshme”, pohon Bob Dillon, ambasadori i atëhershëm amerikan në Bejrut.

Disa në Izrael frikësohen se liderët amerikanë në aspekt të Irakut do të mund të ushqejnë ndjenja të njëjta me të cilat Izraeli ka hyrë në Liban. “Nëse amerikanët e pushtojnë Bagdadin”, pohon koloneli rezervë Meir Pial, autor i dhjetëra vepra ushtarake historike, “do të duhet nën patronatin e tyre të formojnë pushtetin e ri. Këtë pushtet populli do ta përjetojë si atë që bashkëpunon me okupatorin dhe do t’i duhet përkrahja”. Ai parashikon se “sa më gjatë të qëndrojnë amerikanët, aq më thellë do të zhyten.”

Zyrtarët e admnistratës së Bushit pranojnë se me çfarë fusha të minave ballafaqohen, por shprehin bindje se Amerika, e cila pas vetes ka domokratizimin e suksesshëm të tiranive të ngadhënjyera në Gjermani dhe Japoni, mund të ketë sukses edhe në Irak. Administrata sidomos beson se do t’u shmanget problemeve të mëhershme me kryerjen e goditjeve rrënuese ushtarake, pas të cilëve do të duhej së shpejti të pasojë investimi i miliarda dollarëëve në rimëkëmbjen dhe si ndihmë humanitare, si deklaron një zyrtar i Bushit. Zyrtarët amerikanë po ashtu janë optimistë se Iraku me sistemin e vet thellë të rrënjosur arsimor dhe civil, me historinë e vet të shekullarizmit dhe rraskapitjen e skajshme pas tri dekada totalitarizmi – dhe me pasurinë e vetë të naftës – është jashtëzakonisht i gatshëm për hap thelbësor përpara.

“Iraku është shoqëri e sofistikuar”, tha Bushi më 6 mars 2003. “Iraku do të fitojë para … Iraku do të shërbejë si katalizator për ndyshime, ndryshime pozitive.”

Zyrtarët amerikanë me muaj janë të preokupuar me organizimin e komitetit të irakienëve në ekzil për çdo fushë të rimëkëmbjes politike dhe ekonomike, duke arritur madje edhe deri te grupimet shiite irakiene në bazuara në Iran. Amerika kupton, pohon William Burns, ndihmësi i sekretarit shtetëtor për çështjet e Lindjes së mesme, që “ditën pasi që pushkët të pushojnë, irakienëve duhet t’u bëhet jeta më e mirë.”

Burnsi, i cili gjatë kohë studion historinë e Lindjes së mesme, edhe diçka përfundon. “Gjithnjë kam menduar se pjesëmarrja e caktuar e përulshmërisë është e nevojashme në aplikimin e forcës amerikane në Lindjen e mesme”, deklaroi në një tribunë publike në San Francisko muajin e kaluar. “Iraku është shoqëri shumë e komplikuar. Do të ketë nevojë të madhe për përkrahje, jo vetëm prej nesh, por edhe nga pjesa tjetër e botës. Kjo nuk është sfidë me të cilën Amerika mund të ballafaqohet vetëm.”

Sfidat e demokracisë arabe

24/10/2012 Lini një koment

Gëzim SELACI

 

SFIDAT E DEMOKRACISË ARABE

Gëzim Selaci

Gëzim Selaci

Një numër të regjimeve autoritare në shtetet arabe po u vjen fundi. Por, a do të zëvendësohen ato me regjime demokratike, kjo nuk është e sigurt. Jo për ndonjë predispozitë kundër-demokratike të kulturës arabo-islame, siç kishte me thënë ndonjë dritëshkurtër, por për shkak se demokracia parakupton kapacitete që diktaturat në këto vende e kanë mbytur me dekada të tëra, dhe që nuk ngjallen dot vetëm me zgjedhje, qofshin edhe të lira e të ndershme. Revolucionin demokratik e ngatërron edhe më natyra e ndërhyrjes nga shtete të jashtme në këto vende, të cilat në emër të paqes e stabilitetit, mbështesin regjime autoritare në rajon. Demokracia nuk është diçka që ndodh përnjëherë. Sfida e shoqërive arabe drejt demokracisë mbetet ndërtimi i këtyre kapaciteteve dhe çlirimi nga paternalizmi politik që vjen nga jashtë këtyre shoqërive.

1

‘Liderëve Arabë’ dhe ‘heronjve të paqes’ iu lëkund toka nën këmbë vetëm atëherë kur populli i hidhëruar u ngre dhe me ngulm kërkoi heqjen e maskës së tyre dhe më në fund edhe heqjen e tyre. Mirëpo, përkundër thirrjeve të protestuesve për liri e drejtësi sociale, derisa kjo pakënaqësi e turmave të përkthehet në aksion të organizuar dhe të orientuar politik, këto do të mbesin vetëm kryengritje dhe assesi lëvizje revolucionare.

E, shteteve arabe nuk u duhen kryengritje që do të trazonin jetën shoqërore, ekonomike e politike, edhe ashtu të brishtë. Kryengritje të tilla të turmave që as vetë nuk e dinë se çfarë do të ndodhë më pas, më së shumti që mund të arrijnë është ndërrimi i liderëve dhe ndryshimi i raportit të forcave politike në vend, me fjalë të tjera të zëvendësohet një tiran me një tjetër.

Më parë, revolucionet të shekullit XX nëpër këtë pjesë të globit kanë rrëzuar monariktë, por kanë zëvendësuar ato me diktatura dinastike apo presidentë të zgjedhur nga populli, për të degjeneruar më pas në monarki presidenciale dhe shfuqizuar sundimin e ligjit e imponuar gjendje të jashtëzakonshme, siç është rasti me Mubarakun për 30 vite me radhë. Ato revolucione kanë qenë nacionaliste, por kjo mund të ndodhë përsëri, qoftë edhe nëse pushtetin e marrin ‘liberalët’, ‘sekularistët’, ‘islamistët’, apo të gjithë së bashku. Kryengritjet e tanishme në Tunizi, Egjipt dhe ato të mëparshmet në Liban e Iran vërtet janë thirrje të një klase të mesme të pakënaqur me gjendjen e punësimit, lirisë e demokracisë. Mirëpo, se a do të ndodhë që kësaj radhe ato të rezultojnë në demokraci, kjo është një çështje tjetër. Duke pasur parasysh se demokracia nuk është vetëm votime, por sundim i ligjit, liri politike dhe e shprehjes, fuqizim i shoqërisë civile, e kështu me radhë, këto nuk arrihen vetvetiu vetëm pse turma dëshiron.

2

Është propozuar që çlirimi nga tirania e Mubarakut dhe Ben Alisë mund dhe duhet të bëhet përmes ‘zgjedhjeve të lira’. Thuhet se zgjedhjet rezultojnë në qeveri legjitime dhe të përgjegjëse ndaj popullatës. Por, ky mbetet një supozim, ngase në realitet nuk ndodh kështu. Faktet dëshmojnë se të zgjedhurit e popullit kollaj mund të shndërrohen në diktatorë. Me fjalë, të tjera, zgjedhjet në kushte të caktuara krijojnë jo autoritete që kanë mandat tëqeverisin në të mirë të publikut, por diktatorë e tiranë që sundojnë në interes vetëm të tyrin. Ky dallim besoj se është i qartë.

Por, përse zgjedhjet, ky tipar i demokracisë, vazhdojnë të prodhojnë qeveri të papërgjegjshme dhe jolegjitime nëpër shtetet e Botës arabe? Përgjigja është e thjeshtë: zgjedhjet nuk mjaftojë. Funksionin e legjitimimit të qeverisë dhe bërjen e saj të jetë e përgjegjshme ndaj popullit zgjedhjet mund t’i kryejnë vetëm në një kontekst ku plotësohen edhe disa kushte të tjera që nënkupton një sistem demokratik. Më e pakta që kërkon një sistem demokratik është që qytetarët të informohen për vendimet politike, në mënyrë që të bëjnë gjykime të informuara politike dhe kur të vendosin për të dinë mirë se për kë po votojnë. Në shumicën e vendeve të rajonit në fjalë elita mbizëtoruese politike për një kohë të gjatë ka shtypur format alternative të informacionit dhe hulumtimet e pavarura për politikat shtetërore. Atëherë, pa media dhe institute të pavarura, zor se qytetarët apo votuesit do të mund të bëjnë zgjedhje të informuara në ditën e votimit. Për më keq, në vende si Egjipti ku shkalla e analfabetizmit është e lartë (afër 30% të popullatës) është ëndërruese të shpresohet në zgjedhje të informuara. Tërheqja e Ben Alive dhe Mubarakave nuk janë garanci se demokracia do të lulëzojë në shtetet arabe. Prandaj, parakusht për zgjedhje të vërteta e të kuptimta janë liria e shprehjes dhe ajo intelektuale, si dhe arsimimi i qytetarëve. Fundja, qytetarët duhet të fuqizohen që të ndikojnë në qeverisje jo vetëm përmes votimit, por edhe kanaleve të tjera të pjesëmarrjes demokratike, përtej kutive të votimit.

3

Veç kësaj, janë institucionet e kontrollit, frenimit dhe balancimit të pushtetit të autoriteteve që i japin kuptim zgjedhjeve në demokraci. Natyrisht, këto institucione duhet të ndërtohen gradualisht. Në mungesë të tyre, partia në pushtet specializohet në taktika të vjedhjes së votave dhe në manipulime të votimeve duke i siguruar që në t’i fitojnë përsëri zgjedhjet. Është e natyrshme që më pas një qeveri e dalë nga votime të parregullta dhe në saje të taktikave të paligjshme të mos jetë e përgjegjshme ndaj votuesve dhe qytetarëve. Nga qeveri të tilla as që pritet se do të mërziten për performancën e tyre ekonomike apo politike. Arsyeja është e thjeshtë: ngase zgjedhjet i kanë fituar me manipulime dhe nuk janë ndëshkuar për këtë, prandaj mundësia që prapë do të fitojnë në atë mënyrë nuk nxit në përmbushjen e premtimeve elektorale. Prandaj, krahas zgjedhjeve duhen edhe institucione funksionale të kontrollit, frenimit dhe balancimit të pushtetit që do të siguronin që zgjedhjet të jenë të pastra dhe të ndershme. Vetëm atëherë zgjedhjet do të kryenin funksionin e tyre demokratik dhe do të rezultonin në qeveri që do të bënte politika në të mirë të popullatës.

4

Duke pasur parasysh se partitë në pushtet dhe elita mbizotëruese sistematikisht i kanë shtypur partitë dhe grupet opozitare të interesit, opozita nuk ka ndonjë përvojë të mjaftueshme në veprimtari politike, në organizim të zgjedhjeve, studim e vlerësim të politikave, ose të bëjë kompromise politike. Andaj, ajo, pa kapacitete të këtilla, e ka të vështirë të mobilizojë dhe të sigurojë burime për të krijuar grupe efikase të interesit. Dorëheqja apo shkarkimi i liderëve tiranë nuk domethënë se do të rrënojë ngrehinën e regjimit të vjetër autoritar. Institucionet dhe aktorët e shtetit të vjetër mund të mbesin dhe të riorganizohen, sidomos duke qenë se një numër i madh i tyre gjatë dekadave të fundit kanë krijuar pasuri dhe ndikim të madh në shtet. Nuk duhet harruar se marrja e pushtetit nga ana e armatës në Egjipt, nëse nuk është puç ushtarak, së paku tregon se transferi i pushtetit ende nuk është kryer, por është akoma në duar të forcave jodemokratike. Përndryshe, armata e Egjiptit, për shembull, është lejuar që të udhëheqë biznese të ndryshme për të financuar vetveten. Prandaj, kryengritësit e suksesshëm në rrëzimin e diktatorëve, duhet patjetër të gjejnë mënyra efikase për kalim në fazën e dytë të tranzicionit demokratik për të ndërtuar institucione demokratike dhe për të ndërruar vetë sistemin dhe të mos kënaqen vetëm me ndryshime sipërfaqësore në sistemin autoritar. Siç tregon përvoja e Kinës në vitin 1989, vetëm kryengritja në rrugë nuk mjafton. Lëvizjet demokratike në Botën arabe kanë çfarë të mësojnë nga transferimi i patrazuar i pushtetit nga komunistët tek qeveritë e reja demokratike nëpër Europën lindore të vitit 1989.

5

As sistemi i krijuar ekonomik në këto vende nuk është i favorshëm për një revolucion progresiv. Këto shoqëri varen në masë të madhe nga ndihmat e donatorëve të jashtëm, sidomos Egjipti. Ndihmat dhe paratë që pranojnë këto vende nga shtetet e zhvilluara, sidomos nga ShBA, shkaktojë problem serioz, ngase ato donacione nuk përcillen me procese të pastra buxhetore. Paratë shfrytëzohen nga kriminelë të cilët më pas ndërtojë sisteme të patronazhit politik dhe korrupsion në qeveri. Marrëdhënia patron klient shkel liritë e përmendura më lartë, ngase aksesi i njerëzve në burime të pasurisë varet dhe determinohet nga këto lidhje. Mbi këtë bazë më pas formohen partitë politike dhe besnikëritë politike. Padronët të cilët bëhen politikanë dhe përmes zgjedhjeve fitojnë autoritet shfrytëzojnë lidhjet e tyre klienteliste për të siguruar vota, ani pse sistematikisht grabisin burimet nga njerëzit dhe janë të zhytur në korrupcion për të cilin flitet vazhdimisht. Klientët (ndërmarrës, biznesmenë, intelektualë, gazetarë, gjyqtarë e prokurorë, hoxhallarë e priftërinj, artistë, akademikë, shkrimtarë e deri te njerëz të rëndomtë) ua shesin shpirtin patronëve të cilët si shpërblim përmes mitos dhe korrupcionit u gjejnë punë, poste, e përfitime të ndryshme nga prona publike klientëve të dëgjueshëm të tyre. Korrupsioni nuk zgjidhet me thirrje morale. Në të vërtetë ai është në funksion të sistemit ekonomik të krijuar në saje të patronazhit politik.

6

Mirëpo, veç këtyre sfidave të brendshme, ajo çfarë e bën edhe më të zorshëm tranzicionin në demokraci liberale në këto shtete janë edhe interesat ekonomike të shteteve dhe grupeve të huaja në rajon. Kujtojmë se para disa ditëve Frank Wisner, diplomati veteran i dërguar nga Obama për t’u marrë me regjimin në Egjipt, kohë më parë deklaroi se Mubaraku duhet të qëndrojë në pushtet në mënyrë që tranzicioni të jetë i ligjshëm (thua se regjimi i Mubarakut ka qenë i ligjshëm!). Një deklaratë kjo që ishte e ndryshme nga qëndimi i presidentit Obama në lidhje me qëndrimin e Mubarakut në pushtet. U kuptua se ai punon për një firmë ligjore që të lidhur me egjiptas të pasur dhe me vetë presidentin Mubarak. Kjo tregon se deri në ç’masë dhe në çfarë mënyre politika zyrtare e faktorëve ndërkombëtar mund të ndikohet nga interesa të ngushtë ekonomikë të shteteve të huaja.

Për më keq, kompani nga shtetet e zhvilluara që kanë interesa ekonomike në këto vende jo gjithmonë janë të pastra dhe janë të përfshirë në dallavere me batakçi në mesin e zyrtarëve qeveritarë të cilët ndërtojnë një sistem të patronazhit politik dhe për shkak se janë, apo vijnë më vonë në autoritet (ministra, etj.) edhe gjyqet janë të pafuqishëm ndaj tyre. Si rrjedhojë, kur të kesh kriminelë në pushtet, çdo përpjekje apo rrugë për demokratizimin vendit bëhet më e komplikuar.

7

Veç faktorit ekonomik, ndërhyrja nga shtete të jashtme për të siguruar që në pushtet të vijnë njerëz që do të ‘ruanin paqen’ në rajon dhe ‘stabilitetin’ brenda vendit (një mënyrë politikisht korrekte për të emërtuar politikanë që u binden atyre), shpërfill forcat progresive në vend dhe mund të rezultojë përsëri në sundime autoritare. Anti-semitizmi dhe ‘fundamentalizmi’ dhe ‘radikalizmi islamik’ janë frika përmes të cilave diktatorët në ‘Lindjen e Mesme’ legjitimojnë pushtetin e tyre, si ‘e keqja më e vogël e mundshme’. Por, është e diskutueshme nëse ndërrimi i regjimeve autokratike në këto vende domosdoshmërisht do të rezultonte në armiqësi kundër Izraelit apo në regjime ‘fundamentale’. Partia pro-islamike e cila qeveris në Turqi e dëshmon të kundërtën. Fundja, në kryengritjet popullore në Tunizi dhe Egjipt grupet islamiste nuk kanë luajtur rol qendror. Prandaj, nuk ka nevoje për panik dhe reagime të ashpra kundër kujtdo që krijon qeveritë e ardhshme në vendet e rajonit. Në të vërtetë, radikalizmi provokohet pikërisht nga mosshpërblimi i veprimtarive të lëvizjeve demokratike dhe paqësore dhe nga ashpërsia e reagimit të shtetit ndaj kërkesave popullore.

Ndryshe nga Franca që kishte mbështetur puçin ushtarak në zgjedhjet në Algjeri në vitin 1991 për të rrëzuar një parti islamike që kishte fituar në një proces të ndershëm të zgjedhjeve, Amerika e cila nuk njohu Hamasin që fitoi në zgjedhjet e viti 2001 në Palestinë dhe i dërguari i OKB-së në Lindje të Mesme Tony Blair që ditë më parë kishte lavdëruar regjimin autokratik të Mubarakut, presidenti Obama e kaloi testin e Egjiptit kur u rreshtuat në anën e popullit kundër Mubarakut. Sidoqoftë, kjo është vetëm pyetja e parë e testit të përkrahjes së demokracisë. Pyetje më të vështira po vijnë. Ato kanë të bëjnë me çështje të tilla si do të ndikojë Amerika në politikën e brendshme të Egjiptit, sa e si do të ndihmojë demokratizimin e këtyre vendeve, e kështu me radhë.

Por, me sa duket efekti domino ka marrë hov të madh. Ndërsa, Amerika do të ketë edhe teste të tjera me diktatorët në shtetet e rajonit, qëndrimet e diktatorëve të tjerë në rajon janë pak shpresëdhënëse: raportohet se mbreti i Arabisë Saudite në një bisedë telefonike me Obaman ka kërkuar nga ky i fundit që Shtëpia e Bardhë të përkrahte Mubarakun të qëndrojë në pushtet. Në anën tjetër, Izraeli është i brengosur për mundësinë e ardhjes në pushtet të ‘Vëllezërve Muslimanë’ me qëndrime armiqësore ndaj Izraelit dhe të afërt me Hamasin palestinez.

8

Për të përmbledhur, kur flitet për tranzicion demokratik, atë nuk duhet kufizuar në kuptimin e ngushtë procedural të demokracisë që nënkupton zgjedhje me vota. Për tranzicion të suksesshëm duhen zgjedhje të çliruara nga marrëdhëniet e patronazhit, si dhe mekanizma të llogaridhënies, ndarje të gjyqësorit nga politika, politikën nga policitë e partive, garantimin e lirive fundamentale që i nënkupton një sistem demokratik liberal, si liria ekonomike e sipërmarrjes e çliruar nga marrëdhëniet klienteliste, liria e shprehjes, liria intelektuale, liria e shtypit që parakupton jo vetëm të jesh i sigurt nga ndëshkimi për fjalën e lirë, por edhe mundësi për të qenë i informuar drejt për punën dhe vendimet e autoriteteve, për të zbuluar materiale ‘sekrete’, e kështu me radhë.

Andaj, pa një vizion dhe proces të emancipimit që do të çlironte shoqëritë nga varësitë e brendshme të armatës, torturës së policisë sekrete, marrëdhënieve të patronazhit, korrupsionit qeveritar dhe shtypjes së lirisë së shprehjes, por edhe nga varësitë e jashtme të paternalizmit politik, revolucionet demokratike janë pothuaj të pamundshme.

Marrë nga faqja: http://trendet.net/www/2011/02/14/sfidat-e-demokracise-arabe/

Ekonomia, racizmi dhe multi-kulturalizmi

13/09/2012 Lini një koment

Ibrahim KALIN

 

EKONOMIA, RACIZMI DHE MULTI-KULTURALIZMI

Ibrahim Kalin

Ibrahim Kalin

Ngritja e të drejtës ekstreme e ka futur sërish në rend të ditës multi-kulturalizmin. Gazeta “the ekonomist” (11, gusht, 2012) raporton se grupe të djathta raciste dhe parti politike në Holandë, Finlandë, Francë, Gjermani dhe Greqi vazhdimisht po fitojnë terren, duke detyruar qendrat politike të bëhen më “të djathta” sesa në të shkuarën.

Ata po shfrytëzojnë krizat politike për të mbështetur politikat e tyre raciste dhe anti-minoritare. Por ndërsa faktorët ekonomik po luajnë një rol, problemi parimisht lidhet me politikat e identitetit, vet-perceptimit dhe dyshimit të madh në lidhje me multi-kulturalizmin dhe shkeljet e saj të supozuara.

E mirëpritur në fillim si një mënyrë për të festuar diversitetin dhe në të njëjtën kohë duke siguruar besnikërinë e qytetarëve, multi-kulturalizmi është vënë në dyshim për aftësinë për të mbajtur diferencat së bashku. Kjo më së shumti vlen për Evropën, ku minoritetet dhe komunitetet myslimane janë bëtë subjekt debati në mes intelektualëve, akademikëve dhe politikanëve. Dukshmëria publike e Islamit në Europë, me gratë që bartin shami, burrat me mjekra, xhamitë, qendrat islame e kështu me radhë, krijojnë situata dyshimi dhe ndarjeje akoma pa ndodhur asnjë bashkëveprim.

Vendet myslimane kanë pjesën e tyre në këtë problem. Shtetet-Kombet moderne duke përfshirë edhe ato të botës myslimane e shohin multi-kulturalizmin si të dyshimtë sepse ajo paraqet një sfidë për kombet në rënie dhe ato imagjinare me unitet kombëtarë dhe besueshmëri politike. Muslimanët, jo-muslimanët, Sunitët, Shi’itët, Turqit, kurdët, Arabët, etj mund të jenë të gjithë të dyshimtë në sytë e kombeve-shteteve autoritare si brenda Europës ashtu edhe në botën Islame.

Kritikët kanë një mendim. Nëse gjithçka do të lëvizte në universe paralele, de do të përfundonim në një relativizëm social radikal. Pa një të mirë të madhe drejt së cilët të gjitha qeniet njerëzore duhet të punojnë, si do të mund të prisnim ne që shoqëritë të bashkohen rreth një ideje dhe të vazhdojmë përtej interesave individuale apo grupore?

Për Platonin dhe ndjekësit e tij hebrenj, të krishterë dhe myslimanë, relativizmi ishte një gabim serioz filozofik. Tani ka arritur edhe një sëmundje më e madhe shoqërore. Me relativizmin shoqërorë që zhvillohet në mënyrë të egër, vetëm të fuqishmit vendosin se çka mund të quhet normë.

Por ne nuk duhet të hedhim beben bashke me ujin e vaskës. Multi-kulturalizmi mund të funksionojë, duke garantuar që të gjitha grupet, pavarësisht etnisë, fesë apo gjendjes shoqërore të ndihen të sigurt me të gjitha lidhjet që ata krijojnë me shoqërinë fqinje. Mos diskriminimi është celësi i cili garanton unitetin dhe lidhjet logjike pa imponuar uniformitetin dhe disiplinën ushtarake.

Për këtë duhet një sistem gjithëpërfshirës i bazuar në sundimin e ligjit i cili garanton drejtësi, liri dhe barazi për të gjithë qytetarët. Por gjithashtu duhet të ketë edhe etikë bashkëjetese. Sado perfekt, asnjë sistem ligjorë nuk garanton paqen shoqërore; duhet pa tjetër të ketë mbështetjen e etikës shoqërore i cili do të rrënjoste ndjenjën e respektit dhe kremtimit të diversitetit. Duhet gjithashtu edhe një ri-vlerësim i vet-perceptimit tonë dhe qëndrimit që mbajmë ndaj të tjerëve.

Në këtë kuptim, debati mbi multi-kulturalizmin në Europë është më i rëndësishëm për Europën sesa për shoqëritë e tjera. Debati për “Burgën” në Francë, për shembull, ka të bëjë më shumë me Francën sesa me emancipimin dhe integrimin e grave myslimane në shoqërinë dhe kulturën franceze. Polemika e burgos i jep puristëve francezë mundësinë për të definuar veten kundër ndonjë rreziku imagjinarë. Kjo nuk është asgjë më pak sesa të kërkuarit e shpirtit te Europës.

E njëjta gjë vlen edhe për dyshimin e muslimanëve ndaj minoriteteve të tyre. Minoriteti hebre dhe i krishterë në vendet muslimane kanë jetuar me myslimanët për shekuj me radhë dhe kanë ndarë të njëjtin peizazh kulturorë. Por për shtetin-kombin ata janë akoma të dyshimtë. Grupe të tjera minoritare shihen po me aq rrezik për sigurinë kombëtare po aq sa shteti mund të bëhet “i sigurt” duke pasur frikë nga vet qytetarët e tij!

Ashtu sikur myslimanët janë të mbyllur në birucën e identiteteve opozitare ku ata e përkufizojnë vetën si kundërshtarë të perëndimit të cilët i shohin si “të huaj”, ashtu edhe Evropianët kanë ngecur në një lojë vet-mundëse për të mundur fenë dhe kulturën islame si “të huaj” të tyre modern.

Multi-kulturalizmi akoma mund të funksionojë në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar, nëse ne i përgatisim kushtet me të cilat ai mund të funksionojë. Manipulimi i problemeve ekonomike për të mbështetur politikat raciste nuk i bën shoqëritë europiane dhe muslimane më të integruara apo më të sigurta.

todayszaman

Marrë nga faqja: http://mendimipress.com/?p=270

Orientalizmi sot: A është orientalizmi i Saidit kritikë e vlefshme për analiza në botën e globalizuar?!

27/08/2012 Lini një koment

Ma. Gëzim SELACI[1]

 

ORIENTALIZMI SOT: A ËSHTË ORIENTALIZMI I SAIDIT KRITIKË E VLEFSHME PËR ANALIZA NË BOTËN E GLOBALIZUAR?!*

Gëzim Selaci

Gëzim Selaci

Përmbledhje

Kjo ese argumenton se në botën në të cilën kufijtë kulturorë ndërmjet popujve po zbehen, kritika e Edward Said-it e orientalizmit e humb aftësinë të analizojë marrëdhëniet ndërmjet ‘Perëndimit’ dhe ‘Lindjes’. Megjithatë, ka disa implikime praktike të diskursit orientalist që akoma mbesin të gjalla në nivele qeveritare, institucione të sigurisë dhe media.

HYRJE

Qëllimi i kësaj eseje është që të tregojë se si koncepti i orientalizmit i zhvilluar nga Saidi është definuar ngushtë në kuptim të gjeografisë dhe është tepër përzgjedhës duke përjashtuar kështu studiues të rëndësishëm orientalistë gjermanë, francezë dhe britanikë. Andaj, ai koncept mund të kritikohet edhe në kohën kur është dhënë për herë të parë, lëre më në epokën e globalizimit shoqëror dhe kulturor. Megjithatë, ai shpjegon me sukses një pjesë të diskursit perëndimor që ndriçon mënyrën se si oksidenti ka ‘krijuar’ orientin pas periudhës së iluminizmit dhe akoma mbetet aktual në mesin e autorëve që përkrahin tezat e ‘përplasjes së qytetërimeve’ dhe ‘fundit të Historisë’, si dhe në politikën ndërkombëtare, veçanërisht në politikën e jashtme të SHBA në raport me ‘botën e tretë’, e dukshme sidomos pas 11 shtatorit 2001. Eseja gjithashtu diskuton relevancën e kritikës së Saidit në kohën bashkëkohore që po dëshmon ngritjen e shteteve të Lindjes, domethënë Kinës dhe Indisë. Ngritja e këtyre dy shteteve i ka kontribuar zhvendosjes së kufijve të imagjinuar ndërmjet Oksidentit dhe Orientit, duke e bërë kështu Lindjen – përkundër asaj që thotë Orientalizmi – jo vetëm subjekt, por lojtar në marrëdhëniet ndërkombëtare dhe politikën globale.

Kjo ese është e ndarë në tre pjesë. Pjesa e parë e esesë do të diskutojë argumentin e Saidit në veprën e tij Orientalism (Orientalizmi). Pjesa e dytë do të diskutojë të metat apo dobësitë dhe kritikat kryesore të ‘orientalizmit’ siç e përkufizon Saidi, në dritën e kritikave të Bernard Lewis, historian dhe specialist i Lindjes së Mesme, dhe Robert Irwin, specialist i historisë dhe kulturës së Lindjes së Mesme. Pjesa e tretë analizon implikimet kulturore dhe politike të ‘orientalizmit’ në marrëdhëniet mes ‘Perëndimit’ dhe ‘Lindjes’ në përgjithësi, dhe veçanërisht ndërmjet SHBA dhe Lindjes së Mesme.

ORIENTALIZMI

“Orienti ishte thuajse një trillim europian.” (Said, 1978:1)

Ndoshta ju është e njohur tabloja vijuese që pasqyron Lindjen e Mesme: një dhomë e gjerë e veshur me pllaka me ngjyra të ndezura, me mbishkrime që ngjajnë me shkrimin arab (por që nuk janë arabisht), pa asnjë shenjë pluhuri (një përbërës i rëndësishëm i jetës arabe), dhe aty një grup i ‘pleqve të fëlliqur’ që shohin drejt një djali të zhveshur rreth trupit të të cilit është mbështjellur një gjarpër.

Në fakt, kjo është fotografia në ballinën e librit Orientalism (1978) e botuar 32 vite më parë që tregon në mënyrë tipike fantazitë orientale dhe nocionet paraprake për popujt e Orientit, madje pa rënë në kontakt me ata. Fotografia është pasqyrimi tipik i Orientit, pavarësisht nga diversiteti i tij. Në këtë vepër, Edward Said, studiues amerikan i lindur në Palestinë ka paraqitur një pikëpamje që ka propozuar ta ekzaminojë Orientalizmin si një diskurs në kuptimin që Michel Foucault i jep atij (Said, 1978:4) dhe marrëdhënien ndërmjet Oksidentit dhe Orientit si marrëdhënie pushteti, dominimi, hegjemonie të shkallëve të ndryshme, sipas pikëpamjes së Antonio Gramscit (Said, 1978:5).

Orientalizmi i Saidit mori kuptimin e mënyrës se si paraqitet ‘tjetri’, dhe jo vetëm arabët, por të gjithë ata që iu nënshtruan një paraqitjeje të tillë, si indianët, kinezët, gratë, etj. Këto paraqitje të trilluara nuk janë vetëm për konsum perëndimor, por edhe për Orientin: pikturat ‘orientaliste’ mund të gjenden edhe në botën arabe, apo të prodhuara në Kinë, dhe jo domosdoshmërisht në Perëndim. Ato tejkalojnë kufijtë kontinental dhe kanë të bëjnë me fantazitë e klasave të mesme që pasqyrohen në pikturat që ata varin në muret e shtëpive të tyre.

Natyrisht, ndarja e botës në Lindje dhe Perëndim nuk lindi në periudhën kolonialiste, për të cilën shkruan Saidi. Ajo është historike dhe gjurmët e saj mund të gjenden qysh te grekët të cilët gjithmonë kishin barbarët e tyre. Mirëpo, nga fundi i shekullit XIX orienti u identifikua me Islamin dhe u bë pjesë e polemikës së krishterë mbi Islamin: orienti paraqiste vendin e apostazisë, herezive të ndryshme, por edhe sfidë për botën e krishterë; muslimanët erdhën në Spanjë në fillim të shekullit XIII dhe mbetën aty deri në fund të shekulli XVI.

Edhe pas kësaj, orientalizmi vazhdoi deri në pushtimin e Egjiptit nga Napoleoni. Ekspedita e Napoleonit, ndryshe nga pushtimi i Egjiptit nga Aleksandi e Cezari, solli diçka të re: Napoleoni me vete mori një ekip shkencëtarësh, si arkeologë, biologë, linguistë të cilët qëndruan atje për një kohë të gjatë dhe regjistruan çdo gjë, dhe nga perspektiva e ekspertëve shkruan tekste mbi Egjiptin për të krijuar kështu një dituri mbi të për publikun europian, për të cilën vetë popujt autokton nuk kishin dijeni. Me këtë Orientalizmi u bë disiplinë e studimit shkencor, dhe jo vetëm çështje e pasqyrimeve në piktura, dhe me kohë u formalizua për t’u bërë temë universitare.

Mirëpo, ky përshkrim apo paraqitje e Orientit, e popujve dhe kulturës së tij, jo domosdo bazohej në realitet. Ajo ishte më tepër diskurs se si perëndimorët e mendonin Lindjen. Por, ngjashëm si me pikturat që krijoheshin edhe për konsum në Orient dhe nga vetë Orienti, edhe ky diskurs shkencor ndikoi, jo vetëm në mënyrën se si Oksidenti e shihte Orientin, por edhe se si njerëzit e Orientit e shihnin vendin dhe vetveten. Vetë Saidi – i shkolluar në kolegje koloniale në Lindjen e Mesme dhe më pas në SHBA ku specializoi në letërsinë angleze dhe krahasuese – shkroi librin e tij Orientalism qysh pasi kishte lexuar autorët klasikë si Mahfuz, el-Ghazali, Ibn Halduni dhe u vetëdijesua se sa shumë ishte keqinformuar për realitetin dhe mendimin arab nga ajo se si perëndimorët flisnin për Orientin, siç pohon në intervistën e fundit të jetës së tij. (Said 2004)

Orientalizmi i Saidit ka ndihmuar të krijojë një fushë që është quajtur studime post-koloniale duke i vënë tekstet që ai i ka analizuar në kontekst më të gjerë politik: ‘[...] tekstet ekzistojnë në kontekst [...] kushtet politike, institucionale dhe ideologjike veprojnë tek autori individual.’ (Said, 1978:13) Ai e sheh Orientin ashtu siç shfaqet në Orientalizëm si sistem i përfaqësimit të ‘forcave të caktuara politike dhe aktiviteteve në Perëndim.’ (Said, 1978:203) Diskursi i Orientalizmit nënkupton se orientalët (njerëzit e Orientit) – pasi që rallë herë janë parë apo janë shikuar me vëmendje, por janë konsideruar si të huaj – janë kuptuar si ‘problem që duhet zgjidhur, të izolohen, ose të pushtohen.’ (Said, 1978:207)

Sidoqoftë, analiza e Saidit nuk ka për qëllim të zhdukë dallimin ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit, por të sfidojë idenë se ky ‘dallim nënkupton armiqësi, esenca statike në raport kundërvënieje, si dhe dijen armiqësore të formuar nga këto gjëra.’ (Said, 1978:305)

Pikëpamja e Saidit ishte aq tërheqëse në periudhën post-koloniale sa që në të vërtetë e ndërroi vetë kuptimin e fjalës ‘orientalizëm’ duke i dhënë atij një konotacion përbuzës. Para kësaj, Orientalizmi ka paraqitur një disiplinë të filologjisë që ka zbuluar, studiuar, botuar dhe interpretuar veprat e Orientit. Ai shkruan:

“Orientalizmi është mënyrë e të menduarit që bazohet në dallimin ontologjik dhe epistemologjik ndërmjet ‘Orientit’ dhe [...] ‘Oksidentit”. Kështu, shumë shkrimtarë [...] e kanë pranuar dallimin themelor ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit si pikënisje për të elaboruar teoritë, poezitë, romanet, përshkrimin shoqëror, dhe shpjegimet politike përkitazi me Orientin, popullin e tij, zakonet, ‘mendjen’, e kështu me radhë.’ (Said, 1978:4)

Për të shtuar, një kuptim i rëndësishëm i Orientalizmit të Saidit është se ai ka të bëjë me gënjeshtra apo mite (Said, 1978:6) si dhe emra të tjerë përulës, dhe se në fund të fundit është i lidhur ngushtë me imponimin e pushtetit perandorak.

Kontributi pozitiv i veprës së Saidit është se ajo ka qenë forcë kryesore që e ka shtyrë Perëndimin të pranojë rolin e botës joperëndimore në krijimin e saj dhe, mbase, të fillojë ta vlerësojë këtë.

KRITIKA

Argumenti i Saidit në veprën e tij është një kritikë e vlefshme përkitazi me mendimin euro-amerikan dhe si i tillë ka pasur ndikim të madh në mesin e intelektualëve dhe akademive në Perëndim. Sidoqoftë, libri i tij Orientalism është kritikuar për të meta të rënda gjë që e ka bërë të vlerësohet si i dobët në kuptim shkencor.

Një nga kritikat kryesore është se ndonëse pretendon të shpjegojë se si Perëndimi (në përgjithësi) e trajton Lindjen (në përgjithësi), megjithëkëtë, Orienti reduktohet në pjesë të veçanta të Lindjes së Mesme duke përjashtuar pjesë të tjera të rajonit, ose duke mos i vënë re fare ato (si Kina, Azia jug-lindore, Japonia) ose duke folur fare pak për to (India). Në anën tjetër, analiza përzgjedh vepra të caktuara orientaliste të Perëndimit, duke përjashtuar kështu autorë të rëndësishëm gjermanë, holandezë, italianë, dhe francezë (si Gérard Nerval dhe Gustave Flaubert). Në të vërtetë, një nga akuzat kundër tij është se ai ishte injorant përkitazi me Lindjen e Mesme, ngase vetë ai ka shpërfillur vepra të rëndësishme në gjuhën arabe!

Ironike, por vetë Orientalism është vepër orientaliste ngase bie në të njëjtat lajthitje orientaliste ndaj tjetrit, dhe atë në dy mënyra. Së pari, ai supozon se është Perëndimi që projekton dhe e paraqet Lindjen sipas një pamjeje të caktuar, duke neglizhuar kështu faktin se kjo është diçka që e bëjnë të gjitha shoqëritë. Së dyti, Orientalism e konsideron botën perëndimore (imperializmin europian, kolonializmin perëndimor, etj.) si të ishte unike, gjë që është e pavërtetë. Natyrisht, nuk do të kishte asgjë të keqe po qe se libri i Saidit do të merrej si një polemikë politike, me të cilin rast lëshime të tilla do të mund të faleshin. Mirëpo, pritjet nga një kritikë shkencore janë shumë më të mëdha se kaq.

Kritikat e tjera, si ajo e Lewis (1993:101) thonë se ai i neglizhon plotësisht çështjet gjinore, dhe se e gjithë përpjekja shkencore për të ‘njohur’ Orientin (përveç ajo e Saidit!) gjithnjë ka qenë akt shtypjeje, si dhe se ai ka nënvlerësuar veprat dhe arritjet e arabologëve dhe islamologëve në fushat relevante. Një kritikë tjetër është se dështimi i tij për të pranuar heterogjenitetin e Orientalizmit mund të jetë një shkak përse analiza e tij futet në definicione të kundërshtueshme.  (Kenndey, 2000:29)

Një tjetër akuzë kundër tij është se ai nuk e njihte Lindjen e Mesme, ngase ishte vetë ai që ka shpërfillur vepra të rëndësishme të studiuesve arabë.

Një kritikë e përhapur është se tërë disiplinën e studimeve të Lindjes e akuzon si raciste dhe imperialiste. Duke i varur një domethënie përbuzëse, termi ‘orientalist’ është ‘helmuar’ duke i kontribuar kështu skepticizmit brenda qarqeve të caktuar në botën muslimane kundrejt orientalizmit. (Lewis, 1993:101)

Kjo që thotë Lewis mund të jetë e saktë, sidomos për ata që veprën e Saidit e lexojnë në mënyrë të gabueshme si mbrojtje e lindjes nga perëndimi. Mirëpo, në të vërtetë Saidi vetëm sfidon nocionin e kontrastit ndërmjet këtyre dy botëve.

Sidoqoftë, ndonëse ka një lidhje ndërmjet orientalizmit dhe imperializmit, vepra e Saidit nuk duket se i barazon ato. Pra Saidi nuk nënkupton se të studiosh ‘tjetrin’ domethënë se je imperialist dhe racist. Ai bën dallimin ndërmjet ‘diturisë mbi popujt e tjerë që është rezultat i studimit dhe analizës së kujdesshme dhe mirëkuptimit [...] dhe diturisë që është pjesë e fushatës për vet-afirmim. (Said 2003) Madje, ai as nuk zhvilloi një perspektivë se si duhet të studiohet orienti. Të tjerët të frymëzuar nga vepra e tij e bënë këtë. Ajo çfarë vepra e Saidit na tërheq vëmendjen është se si të flitet për ‘tjetrin’ pa i përdorur paragjykimet dhe konceptet apriori për ta.

ORIENTALIZMI SOT

Siç u tha në seksionin paraprak të kësaj eseje, teza e Saidit është ballafaquar me kritikë të ashpër qysh nga koha kur është botuar për herë të parë. Sot, studimet orientale dhe të lindjes janë më të interesuara të njohin dhe studiojnë orientin si dhe të bëjnë dallimin ndërmjet disiplinave të studimeve orientale (kinologjia, iranologjia, etj.). Ky ndryshim zhvlerëson argumentin e Saidit, së paku në diskursin akademik. Por, a mund të thuhet kjo edhe për diskursin e politikës së jashtme të neokolonializmit dhe imperializmit perëndimor (siç do të argumentonte dikush) kundrejt Orientit, raporteve me të dhe përfaqësimit të tij?

Pavarësisht nga kritika, Orientalizmi i Saidit mbetet një analizë që ka shumë për të treguar. Libri është më i gjerë se sa rrethanat në të cilat është krijuar ai. Për shumë studiues në Orient dhe në Lindjen e Mesme në veçanti, pikat e forta të librit janë më të rëndësishme se sa dobësitë e tij. Ndërsa pranojnë gabimet dhe dobësitë e argumentit të Saidit, studiuesit kanë vlerësuar arritjet e librit të tij, për shkak të “debatit dhe hulumtimit që ka nxitur ai.” (Irwin, 2006)

Në artikullin që e ka shkruar njëzetepesë vjet pas librit të tij Orientalism, Said argumenton se mënyra se si SHBA e sheh Lindjen e Mesme, arabët dhe Islamin nuk është përmirësuar shumë. (Said 2003) Se çfarë nënkupton ai me ‘SHBA’ mund të gjendet në këtë analizë të tij, që kryesisht është media dhe politika.

Media

Më herët ai kishte nxjerrë në pah faktin se bota elektronike përforcon stereotipet përmes së cilave shihet orienti, duke i futur informacionet që transmetohen përmes televizioneve, filmave, etj. në kallëpe të standardizuara me qëllim të përfshirjes së ‘Orientit misterioz’ në listën e armiqve akademikë dhe imagjinarë të shekullit të nëntëmbëdhjetë. (Said, 1978:26)

Orientalizmi bashkëkohor përqendrohet në mënyrën se si Islami dhe arabët përfaqësohen në median amerikane dhe gjetiu, si dhe në mbizotërimin kulturor dhe politik të SHBA-ve në vendet arabe. (Kenndey, 2000:20) Kjo është një inerci e paraqitjes së arabëve si të mundur, qyqarë, të dobët, të pazotë dhe të nënshtruar dhe një fond i gjatë i klisheve për arabët qysh nga Dante që Profetin Muhamed e shihte në ferr.

Racizmi anti-arab shkon shumë larg dhe për popujt arabë mund të bësh gjeneralizime që për popuj dhe grupe të tjera nuk do të lejoheshin. Kjo shfaqet në krijimin e një figure kërcënuese dhe të dehumanizuar të terroristit islamik, që theksohet me të madhe nga gazetarët dhe Hollivudi.

Jo që terroristi nuk ekziston, por ai është rezultat i gjendjes së dhunës politike në Lindjen e Mesme. Sidoqoftë, në këtë pjesë të botës ka diçka më shumë për të cilët media në Perëndim flet fare pak. Lajmet janë të mbushura me ‘terroristë islamikë’ që kërcënojnë Perëndimin. Rezultat i këtij përqendimi të medias kryesisht në aspekte negative të këtyre shoqërive krijon një ndjenjë paranoje që bën që popujt muslimanë të njihen si fanatikë, ekstremistë dhe të dhunshëm, gjykuar vetëm nga prejardhja dhe ngjyra e lëkurës së tyre.  Ndërkohë që Lindja e Mesme është diverse dhe komplekse, të kuptuarit e këtij rajoni në mënyrë aq të ngushtë dehumanizon miliona e miliona njerëz të dinjitetshëm që jetojnë atje.

Përveç dehumanizimit të këtyre popujve, si rezultat i gjeneralizimeve të tilla edhe Islami dhe mësimet e tij në fjalorin e Perëndimit janë bërë sinonime të terrorizmit. Ky demonizim i Islamit verbon të shihet dallimi ndërmjet devocionit fetar dhe terrorit, duke krijuar kështu një frikë irracionale e patologjike nga çdo musliman i devotshëm. (Said 1997)

Politika: Marrëdhënia ndërmjet diturisë perëndimore dhe pushtetit

Riprezantimi dhe sundimi apo me fjalë të tjera dija dhe pushteti shkojnë tok. Në Culture and Imperialism (1993) Saidi shpjegon se si riprezantimi i Lindjes nuk u bë vetëm për konsum artistik, por edhe për mbizotërim. Autori në Orientalism nuk kishte bërë fjalë për shembuj të tjerë të kësaj lidhjeje të dijes me pushtetin, por kjo mund të zbatohet edhe në raste të tjera në të cilat pushtimit të një vendi i paraprin dija diskurseve mbi të. Kjo përputhje e dijes dhe pushtetit, një teori e zhvilluar nga Foucault, nënkupton se nëse do të sundosh një vend duhet ta bësh këtë duke krijuar një njohje për të dhe për popullin e tij. Britanikët në Indi dhe në kolonitë e tjera krijuan një dije për popujt atje duke u përpjekur t’i njohin ata. Po kështu, SHBA krijoi ide kur e pushtoi Irakun. Orienti tani studiohet si pjesë e programit për sigurinë kombëtare. Madje, edhe gjuhët mësohen si pjesë e studimeve të sigurisë: rusishtja dhe arabishtja mësohen për të qenë të sigurt nga këta popuj.

Në mënyrë që të justifikojë lidhjen e studimit të kulturës me një dukuri politike, siç është imperializmi, Saidi përdor konceptin e hegjemonisë kulturore (format dhe modelet mbizotëruese të kulturës). Ai shkruan: ‘Reflektimi, debati, argumenti racional, parimi moral i bazuar në nocionin shekullar se qeniet njerëzore duhet të krijojnë historinë e tyre janë zëvendësuar nga ide abstrakte që lartësojnë veçantinë amerikane ose perëndimore, zhvlerësojnë relevancën e kontekstit, dhe kulturat e tjera i shohin me përbuzje.’ (Said, 2003)

Ai e merr Orientalizmin si shembull se si hegjemonia (në kuptimin që Gramsci i jep këtij nocioni), ose më saktë hegjemonia kulturore funksionon në shoqërinë civile për të fuqizuar ideologjinë sunduese të shoqërisë politike jo me dominim, por me miratim. (Said: 1978:10-11) Me fjalë të tjera, prodhohet një dituri mbi popullin vendi i të cilit pushtohet, pastaj shoqëria civile jepet pas këtij diskursi duke e përjetësuar sundimin e strukturave politike. Ai shkruan: ‘Ka pasur sulm të madh dhe të qëllimshëm agresiv në shoqëritë bashkëkohore arabe dhe muslimane për prapambeturi, mungesë të demokracisë dhe mungesë të të drejtave të grave, sa që ne thjesht harrojmë se nocione të tilla si moderniteti, iluminizmi dhe demokracia assesi nuk janë të thjeshta dhe koncepte mbi të cilat ka konsensus…’ (Said, 2003)

Lidhja ndërmjet diturisë dhe pushtetit është e pashkëputur. Arsimimi amerikan vazhdon të mbesë thellësisht ideologjik, në sajë të intelektualëve provincialë amerikanë, duke i paraqitur amerikanët si çlirimtarë e promotorë të demokracisë, në Afganistan, Irak, e gjetiu.

Gjurmët e ‘luftës kundër terrorizmit’ ai i gjen në përshtypjen e organizuar që thotë se muslimanët/arabët nuk janë si ‘ne’ dhe se janë kërcënim për vlerat ‘tona’, që në të vërtetë është ‘vetë thelbi i dogmës tradicionale Orientaliste’. Më tutje, ai vazhdon të analizojë ‘demonizimin e një armiku të panjohur’ të etiketuar si ‘terrorist’ dhe se si mund të shfrytëzohet kjo për qëllime të agjendave politike. (Said, 2003)

Sidoqoftë, ndërsa Saidi është i saktë kur thotë se qëndrimi europian ndaj Orientit është përmirësuar, duket se ai tërthorazi nënkupton se ka pasur një zhvendosje nga orientalizmi tradicional racist, i cili megjithatë akoma është i pranishëm tek elitat politike në SHBA i shprehur në politikën e jashtme, e që mbështetet nga media. (Said, 2003)

Disiplina post-kolonialiste thekson shkallën jo të vogël të vazhdimit të formave kolonialiste të pushtetit në politikën botërore bashkëkohore. Për shembull, niveli i kontrollit ekonomik dhe ushtarak të interesave perëndimore në hemisferën jugore në shumë mënyra është më i madh se sa në sistemin e kontrollit të drejtpërdrejtë – një formë e neo-kolonializmit.

Format kolonialiste të pushtetit vazhdojnë në politikën botërore bashkëkohore, dhe kjo shihet posaçërisht në mënyrën se si konstruktimi shoqëror i dallimeve racore, gjinore dhe klasore mbështesin marrëdhëniet e pushtetit dhe të nënshtrimit. Forma perandorake dhe të tjera të pushtetit operojnë në kushte të gërshetimit të gjinisë, racës dhe klasës. Për shembull: kombet në Perëndim veten e perceptojnë si të ‘qytetëruar’ ndërsa armiqtë e tyre si ‘barbarë’. Më parë, britanikët, për të justifikuar sundimin e tyre perandorak në Indi, kanë përdorur pretendimet seksiste duke nxjerrë në pah mënyrën ‘joqytetëruese’ të trajtimit të grave nga ana e burrave indianë. Burrat e iluminuar, të bardhë britanikë do t’i sillnin qytetërimin Indisë së ‘errët’, ndërkohë që vendin do ta eksploronin ekonomikisht. Sidoqoftë, çështja nuk ka qenë aq shumë te liria e grave, as në Britaninë Viktoriane e as në Indi, por te strategjia efektive e sundimit perandorak.

Gjithashtu, duke përdorur kritikën e orientalizmit mund të analizohet se si Lindja paraqitet në formë të një konstrukti oriental: bota ndahet në qytetërime më të ‘larta‘ dhe të tjera më të ‘ulëta’. Perëndimi lufton për të mbrojtur vlerat e botës së ‘qytetëruar’ (demokracinë liberale dhe ekonominë e tregut të lirë) kundër ‘antivlerave’ (terrorizmit, tiranisë, etj.) Bota e ‘paqytetëruar’ duhet të arrijë botën e ‘qytetëruar’ nëse do që të ecë përpara. Në pajtim me këtë konstrukt, SHBA legjitimon pushtimin e territoreve në Lindje të Mesme, dhe mbi këtë diskurs bazohet ‘lufta kundër terrorizmit’.

Ngritja e ‘Kindisë’ dhe sfida e diskursit orientalist

Dukuria e zhvillimit fenomenal të ekonomisë së Kinës dhe Indisë nganjëherë quhet ‘Kindia’ duke  bashkuar kështu dy fjalë: Kina dhe India në një të vetme. Shfaqja e tregut të ‘Kindisë’ ka pasur ndikim të jashtëzakonshëm në tregun botëror dhe implikime të tjera politike. Kjo forcë e re është parë si shans, por edhe kërcënim për ndërmarrësit perëndimorë. Në sajë të forcës së lirë punëtore dhe mundësisë për të prodhuar energji me kosto të ulët, Kina po bëhet qendër e industrisë prodhuese në botë. Në anën tjetër, India me një numër të madh të diplomuarve në shkencat ekzakte dhe inxhinieri, po e zhvendos qendrën e shkencës botërore në drejtim të territorit të saj.

Mrekullia ekonomike që ka filluar me Kinën në fillim të viteve 1970 ka ndërtuar një bazë ekonomike për zhvillim e Prodhimit Bruto Vendor (PBV) që është zhvillimi më i shpejtë që historia ka njohur ndonjëherë, dhe sillet rreth 9-10% brenda vitit në dy dekadat e fundit. Kurse në Indi reforma ka filluar në fillim të viteve 1990, ndërsa ky shtet radhitet i dyti për sa i përket rritjes së PBV-së që sillet nga 6-7% brenda vitit në dy dekadat e fundit.[2] PBV i Kinës në vitin 2008 ka qenë mbi 4 bilion dollarë amerikanë, që e radhit atë të tretën në listën e ekonomive më të zhvilluara në botë, ndërsa India qëndron e dymbëdhjeta me PBV mbi 1 bilion dollarë amerikanë.[3]

Implikimet e këtij zhvillimi ekonomik në marrëdhëniet ndërkombëtare

Ky zhvillim fenomenal e shndërron Orientin në lojtar të rëndësishëm në marrëdhëniet ndërkombëtare, në kohën kur Perëndimi po e humb fuqinë në Kinë dhe disa vende aziatike. Orienti nuk është më pasiv, por i aftë të konkurrojë ekonomikisht si dhe politikisht Oksidentin. Forca në sferën ekonomike mund të shtrihet edhe në nivel politik: Kina si aktor në politikën globale i reziston ndërhyrjes në çështjet e brendshme të saja në emër të ‘qytetërimit’ që bëhet në stilin imperialist të kohëve të kaluara. Kina nuk do të pranojë të kufizojë shanset për zhvillimin e saj ekonomik në emër të institucioneve globale ekonomike. Kështu, Azia sfidon rendin botëror të mbizotëruar nga Perëndimi dhe të krijuar nga hegjemonia amerikane apo perëndimore. (Huntington 1993)[4] Kjo paraqet një sfidë të madhe për Perëndimin, posaçërisht për faktin se këto dy shtete (Kina dhe India) janë fuqi bërthamore.

Në perspektivë, ky zhvillim mund të zgjerohet në shtetet e tjera aziatike, duke i bërë ato edhe më të fuqishme. Marrëveshjet dhe traktatet ekonomike në rajon mund të bëhen edhe më të rëndësishme në ekonominë botërore. Prandaj, si pasojë mund të kemi një botë që nuk ndahet nga një vijë ndërmjet Perëndimit të fuqishëm dhe Lindjes së dobët. Kjo do ta detyrojë Perëndimin ta ndryshojë pikëpamjen e tij orientaliste për Lindjen, të pranojë rëndësinë e pjesës tjetër të globit dhe të hyjë në marrëdhënie më të përgjegjshme me këtë pjesë të botës që është duke u zhvilluar për të mos provokuar ‘përplasje të qytetërimeve’, por të provojë që së bashku me të tjerët të ndërtojë një rend në të cilin qytetërimet bashkëjetojnë dhe bashkëpunojnë.

Këto zhvillime e kanë sfiduar kritikën e orientalizmit. Megjithatë, diskursi orientalist akoma vazhdon, bile në disa forma, për shembull, kur zhvillimi i ekonomisë kineze i atribuohet pranimit të ekonomisë perëndimore të tregut në periudhën e pasluftës. Ky supozim shpërfill strukturat dhe traditat e pasura që kanë ekzistuar për shumë kohë. Ai presupozon vetë zemrën e idesë orientaliste se Perëndimi si bartës i diturisë mban çelësat e suksesit. Ndikimi i imperializmit dhe kolonializmit në ekonomitë e Azisë është zmadhuar. Vlerësimet e specialistëve të Azisë në përgjithësi tregojnë se efektet e drejtpërdrejta kanë qenë më të vogla se sa që është menduar më parë. (Tipton, 1998)

Diskursi orientalist shkon edhe më larg për ta konsideruar demokracinë si të vetmen formë të qeverisjes me të cilën duhet të qeveriset një shoqëri e ‘qytetëruar’, apo si e drejtë fundamentale e njeriut. Kjo pikëpamje shpërfill kontekstin në të cilin është zhvilluar demokracia në Perëndim, si e vetmja alternativë e diktaturave të tmerrshme që varfëronin shtetet dhe bënin luftëra.

PËRFUNDIM

Diskursi oriental është ende i gjallë në botën e globalizuar! Siç e thekson një nga kritikët e veprës së Saidit, historiani Robert Irwin (2006), nuk dyshon njeri se ka një paraqitje orientaliste (në kuptimin saidian) të arabëve dhe muslimanëve si dekadentë, të prapambetur, injorantë, e kështu me radhë. Diskursi racist kundrejt arabëve dhe muslimanëve është i pranishëm në kulturën perëndimore, si në departamentet qeveritare, ushtarake dhe policore, si dhe në redaksitë e shtypit tabloid. Sidoqoftë, ky racizëm më së paku do të duhej të kërkohej nëpër universitete. Dehumanizmit të arabëve dhe muslimanëve më shumë i kontribuon një film hollivudian, se sa një pikturë orientaliste, apo një vepër orientale e përkthyer keq nga ndonjë orientalist europian.

Vlera shpjeguese dhe normative e Orientalizmit zbehet në një botë në të cilën Kina dhe India po dëshmojnë një zhvillim fenomenal. Suksesi i tyre i bën këto vende lindore jo vetëm subjekte por lojtarë në marrëdhëniet ndërkombëtare dhe në politikën botërore. Kjo shkon kundër idesë orientaliste se Perëndimi është bota e qytetëruar mbi të cilën bie barra e ‘qytetërimit’ të kombeve orientalë.

Megjithatë, diskursi oriental akoma vazhdon dhe pasqyrohet në mënyrën se si Lindja paraqitet në formën e konstruksionit oriental, që e ndan botën në qytetërime të larta apo më të mira dhe më të ulëta apo inferiore në anën tjetër.

Burimet dhe literatura

Huntington, S., 1993, If not civilizations, what? Samuel Huntington Responds to His Critics, në internet:
http://www.foreignaffairs.org/19931201faresponse5213/samuel-p-huntington/if-not-civilizations-what-samuel-huntington-responds-to-his-critics.html  (10 tetor 2009)
Irwin, Robert (2006) For Lust of Knowing: The Orientalists and their Enemies. London: Allen Lane.
Kennedy, Valerie (2000) Edward Said, A Critical Reader. Cambridge: Polity Press.
Lewis, Bernard (1993) Islam and the West: The question of Orientalism. New York, Oxford: Oxford University Press.
Said, Edward (1978) Orientalism. Western Conceptions of the Orient. London: Penguin Books.
Said, Edward(1993) Culture and Imperialism Western Conceptions of the Orient. London: Vintage Books.
Said, Edward(1997) Covering Islam: How the Media and Experts Determine How We See the World. New York: Vintage Books.
Said, Edward (2003) Worldly Humanism v. the Empire-builders. Në internet: http://www.counterpunch.org/said08052003.html
Said, Edward (2004) The Last Interview.
Tipton, Frank B. (1998) The Rise of Asia: Economics, Society and Politics in Contemporary Asia. London: Macmillan Press.

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 


[1] Autori është ligjërues në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Prishtinës dhe në Degën e Politikës Ndërkombëtare dhe Diplomacisë të Kolegjit “Victory” në Prishtinë. Është doktorant i teorisë politike në Universitetin e Europës Qendrore në Budapest. Për më tepër informacion shikoni: http://gselaci.wordpress.com. Komentet tuaja mund t’i dërgoni në këtë e-mail: gezimselaci@yahoo.com.
* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com
[2] World Development indicator database, Growth of Output. Në internet: http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/table4_1.pdf [Më 10 tetor 2009].
[3] World Development indicator database, Gross Domestic Product 2008. Në internet: http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf [Më 10 tetor 2009].
[4] Përkundër një refuzimi të gjerë akademik të tezës së Huntingtonit mbi ‘përplasjen e qytetërimeve’, iu kam referuar ngase është në alternativën (sado në ekstremin tjetër) e tezës për një botë në paqe si rezultat i ngadhënjimit të demokracisë liberale sipas modelit perëndimor.

 

Perandorë, shërbëtorë dhe konflikti sirian

13/08/2012 Lini një koment

Ilirjan SHEHU

PERANDORË, SHËRBËTORË DHE KONFLIKTI SIRIAN

Rreth një shekull më parë “Ne po hedhim me mijëra në zjarrin e vdekjes më të keqe, jo që të fitojmë luftën por që misri, orizi dhe nafta e Mesopotamisë të bëhen tonat”, do të shprehej në librin e tij “Shtatë Shtyllat e Mençurisë” agjenti britanik T. E. Lorenc, i njohur ndryshe si Lorenci i Arabisë, për ushtarët britanikë në luftë kundër Perandorisë Osmane. Një zgjidhje ishte në hartim e sipër.Në marrëveshje me forcat e Antantës dhe me përkrahjen e tyre financiare dhe ushtarake, Sherif Huseini i Mekës do të ngrihej në revoltë në bashkëpunim me disa shoqëri të fshehta të krijuara nëpër perandori (plane të tilla të ngjashme ishin vënë edhe më parë në jetë në pjesë të ndryshme të perandorisë përfshi edhe Shqipërinë).

Në atë që më vonë u bë i njohur si letërkëmbimi MekMahon – Husein, në këmbim të revoltës, Sherifit i premtohej krijimi i një shteti arab që përfshinte pjesën më të madhe të Sirisë së Madhe, Irakun, Libanin, Jordaninë, Palestinën dhe Hixhazin. E panjohur për Sherifin ishte një tjetër marrëveshje, ajo Saiks-Piko (Sykes-Picot) e përfunduar në qershor 1916, vetëm një muaj pas marrëveshjes së tij me MekMahon, e cila në ndarjen e planifikuar të perandorisë Osmane mes Britanisë, Francës dhe Rusisë, i jepte Sirinë Francës. Marrëveshja u bë e njohur pas revolucionit Bolshevik në Rusi dhe publikimit nga Lenini të pazareve të fshehta mes fuqive. Një tjetër marrëveshje e fshehtë e një viti më pas, e njohur si Deklarata Balfur, i premtonte lobit zionist Palestinën si shtëpinë kombëtare të çifutëve. Në fjalët e vetë Lorencit të Arabisë: “…më mirë të fitojmë e të thyejmë fjalën tonë se sa të humbim”.
Për të justifikuar veprimin e tij ndaj Osmanëve, Sherif Husein, djemtë dhe bashkëpunëtorët e tij, lëshuan proklamata fetare, të amenduara nga britanikët, në gazetat e tyre si “Al Qibla” etj., ku denonconin Komitetin e Bashkimit dhe Progresit të Xhonturqve. Në bashkëpunim me britanikët, të pajisur prej tyre me armatimet më të fundit dhe të mbështetur nga ajri, ata filluan sulmet kundër hekurudhës së Hixhazit të ndërtuar nga osmanët dhe ndërmarrjen e aksioneve guerile. Diversioni detyroi qeverinë qendrore në Stamboll që forca, furnizime dhe para të nevojshme për tu përdorur kundër forcave të Antantës të shpenzohen në Arabi. Në fund, Sherif Husein u përzu prej Hixhazit nga Ibn Saud, themeluesi i Arabisë Saudite në territoret e sotme. Djali i tij Feisal, pas dëbimit nga Damasku, u caktua mbret i shtetit të ri të Irakut ku familja e tij sundoi deri në 1958, vit në të cilin pasardhësit e tij u ekzekutuan së bashku nga ushtarakët nacionalistë irakenë. Një tjetër udhëheqës kryesor i revoltës dhe bashkëpunëtor i Faisalit dhe familjes së tij, tashmë kryeministër, Nuri as Said, po ashtu u kap duke u përpjekur të largohet i veshur si grua. Pasi u var, trupi i tij u tërhoq zvarrë nga njerëzit nëpër rrugët e Bagdadit. Djali tjetër i Sherif Husain, Abdallahu, u bë mbret i Jordanisë, vend të cilin familja e tij vazhdon ta sundojë dhe sot. “E vetmja nevojë që kishim”, shprehet T. E. Lorenc në librin e tij, “ishte mundja e armiqve tanë (Turqia mes tyre) dhe kjo u arrit më në fund…. me më pak se katërqind të vrarë, duke vënë në përdorimin tonë duart e të shtypurve në Turqi”. Por jo të gjithë arabët ishin me Sherif Huseinin. E vërteta është se përveç disa oficerëve të lartë, asnjë nga garnizonet arabe të ushtrisë osmane nuk kaloi në anën e rebelëve. Shumica e popullit arab qëndroi deri në fund me osmanët dhe një pjesë e madhe e elitës dhe inteligjencës arabe e dënoi revoltën si tradhëti në një kohë kur bashkimi ishte shumë i nevojshëm.

***

Rrethimi i një qyteti

Pak ditë më parë, ushtria siriane filloi një ofensivë ndaj trupave rebele të vendosura në qytetin e Alepos. Qyteti njihet si qendra komerciale e Sirisë. Menjëherë mediat perëndimore filluan paralajmërimet për masakër nga ana e ushtrisë dhe për mundësinë e përdorimit të armëve kimike prej saj. Diku në një kanal televiziv Alepo përshkruhej si qytet i trashëgimisë botërore i mbrojtur nga UNESCO, ndërkohë që raportime të ndryshme flisnin për 200.000 civilë të larguar nga qyteti e akoma në një tjetër program presidenti francez bënte thirrje për ndërhyrje. Para tij, thirrje për veprim nga ana e Këshillit të Sigurimit bënte edhe shefi i OKB, Ban Ki Mun, i cili nuk mungon të shfaqet sa herë e thërrasin. Muni, sidoqoftë, akoma nuk ka thënë asnjë fjalë për genocidin që po ndodh ndaj popullsisë muslimane Rohingia në Burma. Thjesht një krahasim.
E ndërsa lexoja këto lajme, në mendje më erdhi një tjetër rrethim: Falluxha. Emri është bërë sinonim i atyre qyteteve që kanë hyrë në histori si shembuj të dhunës së pashembullt – Hiroshima, Grozni, Srebrenica etj. Pas përpjekjes së parë të dështuar për të marrë qytetin që shtrihet në zemrën e pjesës sunite të Irakut në prill 2004, marinsat amerikanë e britanikë u rikthyen në nëntor, kësaj rradhe të vendosur për ta rrafshuar atë. Qindra mijëra civilë u detyruan të lënë qytetin. Të mbijetuar të masakrës raportuan vrasje me snaiper mbi burra, gra e fëmijë. Numri i të vrarëve mendohet të ketë arritur në mijëra njerëz nga shumica e ekspertëve. Por numri i vërtetë ndoshta nuk do të mësohet kurrë për shkak se forcat aleate nuk numëronin vdekjet e shkaktuara prej tyre. Irakenët e vdekur, nuk ja vlenin as të numërohen.
Pasi i hodhën poshtë në fillim, SHBA u detyruan të pranojnë akuzat për përdorim të fosforit të bardhë, një material kimik i cili shkakton djegie të trupit të viktimave me të cilat bie në kontakt, dhe të bombave thërrmuese, bomba që shpërbëhen në shumë pjesëza duke shkaktuar viktima në një rreze të gjerë. Dëshmi të mbledhura tregojnë edhe për përdorimin e bombave me uranium të shteruar efekti i të cilave zgjat për mijëra vite. Një studim i Janar-Shkurtit 2010, i dr. Kris Basbi i përshkruar në “The Independent” nga Patrik Kokbërn, tregon për një rritje prej 38 herësh të rasteve të leucemisë dhe 10 herësh të kancerit të gjirit tek femrat duke tejkaluar me disa herë Hiroshimën dhe Nagasakin ku numri i rasteve me leucemi tek të mbijetuarit u rrit me 17 herë. E gjitha kjo ndërsa perëndimi kish akuzuar vazhdimisht për mëse një dekadë Sadam Huseinin për përdorim të fosforit të bardhë ndaj popullsisë kurde. Kolegu i Kokbërn, i mirënjohuri Robert Fisk, në një artikull në 27 prill 2012 mbi numrin e madh të lindjeve me deformime në Falluxha të titulluar “Fëmijët e Falluxhas – spitali i tmerreve” shprehet se “As qeveria irakene, as ajo amerikane apo britanike nuk lëshojnë as një cicërimë për Falluxhan”.

http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/fisk/robert-fisk-the-children-of-fallujah–families-fight-back-7682416.html. Disa nga shenjat e raportuara të viktimave që bien në kontakt me uranium të shteruar janë rënia e thonjve, e dhëmbëve dhe e flokëve. Në 2008, më ka rënë rasti të takoj një ish-ushtar amerikan i cili kishte kryer disa ture në Irak të cilit i kishin rënë dhëmbët, flokët dhe thonjtë. Rastësi?

***

Aleanca e rinovuar

Ujë nën rrogoz. Të harruara janë Guantanamo, Abu Graib, Falluxha e sa të tjera. Në Libi, një nga komandantët kryesorë pjesëmarrës në betejën për marrjen e Tripolit ishte një ish-i burgosur i Guantanamos, i lavdëruar nga shtypi perëndimor për trimërinë e tij. Pasi pa Irakun ti rrëshqasë nga duart ngadalë drejt influencës iraniane, SHBA më në fund i vuri veshin Zbignieë Brzezinskit, këshilltarit të sigurisë nën presidentin Carter dhe ideatorit të krijimit të lëvizjes së muxhahidinëve në Afganistan. “Sadami mund të ishte një diktator”, shprehet Brzezinki, por ai ishte shumë efektiv kundër Iranit.” Gabimi i dërgimit të qindra mijëra trupave si në Irak nuk mund të përsëritet. E kështu, diku mes thirrjeve e fetfave që bëhen haptazi për xhihad (madje edhe në Tiranë e Kosovë ndërkohë që për problemet e muslimanëve brenda vendit askush nuk pipëtin), nga transformimi i Al-Jazeerës në nëndegë të CNN, nga financimi e armatimet nga Saudia, Katari e Kuvajti, tek buzëqeshjet mes Mursit e Klintonit, tek dërgimi i ish-rebelëve libianë për të luftuar në Siri nëpërmjet Turqisë, miqtë e vjetër po ribashkohen ashtu si në kohërat e lumtura të luftës ndaj BRSS në Afganistan. Dikush mund të pyesë ku përfundoi politika e fqinjësisë së mire që Ankaraja ndërmori pak vite më parë? Asnjë gjurmë e saj. Turqia, sot në anën e konfliktnxitësve, harron se ndoshta nesër mund të bëhet Siria e ardhshme, atëherë kur perëndimi të vendosë që islamikët duhet të ikin. Atëherë do të dëgjojmë për kurdët e shtypur që duan liri nga thundra e tyre. Dikush mund të pyesë pse bëhen thirrje kaq haptazi për në Siri ashtu si dhe në Libi, por jo për në Palestinë apo Bahrain?

***

Mallkimi i puthjes me Sarkozinë

Por nuk ka qenë gjithnjë kështu. Vetëm para pak viteve Siria ishte një aleat i devotshëm i perëndimit në “luftën kundër terrorit.” Regjimi i Asadit shërbentë si pikë “trajtimi” për ata të dyshimtë që perëndimorët e moralshëm nuk i torturonin dot në burgjet e tyre. I tillë ishte për shembull rasti i Maher Arar, kanadezo-sirianit i cili iu dorëzua autoriteteve siriane nga amerikanët me dijeninë e plotë të kanadezëve si një i dyshuar për lidhje terroriste. Pas daljes nga burgu dhe kthimit në atdhe, Arar hodhi në gjyq qeverinë kanadeze e cila pasi mohoi për një kohë të gjatë skandalin, u detyrua nga gjykatat e vendit që të paguajë dëmshpërblim. Ato ishin kohë të tjera, kohë kur Sarkozi propozonte themelimin e një unioni mesdhetar, kur Asad ftohej në Paris për të marrë pjesë në festimet e 14 korrikut në Bastijë, kur Gadafi hapte tendën e tij ne Pallatin Elize e kur ai e mbrohej me furi ndaj sulmeve të atyre që e quanin diktator. Por kohët ndryshojnë.

***

 “….ne nuk jemi një popull i ri me një rekord të pafajshëm dhe një trashëgimi të pakët. Ne kemi pushtuar për veten tonë … një pjesë krejtësisht jo-proporcionale të pasurisë dhe trafikut të botës. Ne kemi marrë gjithçka që dëshirojmë në territore dhe kërkesa jonë për tu lënë të pangacmuar në shijimin e zotërimeve të pamata dhe të shkëlqyera kryesisht të marra me dhunë, në pjesën më të madhe të mbajtura me forcë, shpesh u duket më pak e arsyeshme të tjerëve se sa na duket ne”. Këto fjalë të Ëinston Churchillit të paraqitura kabinetit britanik në 1914 tregojnë më së miri ndërgjegjshmërinë e elitave imperialiste për veprimet e tyre. Churchilli nuk mund ti lejonte vetes një sinqeritet të tepruar dhe për këtë arsye i la jashtë fjalët e nënvizuara kur bëri botimin e artikullit në 1922. Atëherë ishte Gjermania, ajo së cilës, zotërimet britanike i dukeshin të paarsyeshme. Kërkesa për rinegocim solli fillimin e Luftës së Parë Botërore në të cilën një tjetër fuqi, perandoria Osmane, e pakënaqur nga humbjet e njëpasnjëshme, kërkoi të merrte pjesën e saj. Sot, Rusisë dhe Kinës zotërimi i gjithë Lindjes së Mesme nga anglo-amerikanët mund të mos u duket shumë i arsyeshëm. Ndaj, pasi hëngrën sapunin për djathë në Libi, ato refuzojnë të lëshojnë pe. Qëndresa e tyre në Këshillin e Sigurimit të OKB nuk ka të bëjë me ndonjë fjalë nderi të pathyeshme që ato i kanë dhënë Iranit apo Sirisë, por pikërisht me kërkesën për një rihapje të negociatave dhe një ricaktim të zotërimeve dhe zonave të influencës. Në fund të fundit, kush mund të ketë besim tek oreksi i madh perëndimor? Putini vetë, i prekur pak kohë më parë nga influenca perëndimore në formën e protestave kundër qeveritare, ligjëroi deklarimin e shoqatave apo partive që marrin fonde nga jashtë si agjentë të huaj.

***

Perandorë, shërbëtorë dhe konflikti sirian

“Politika e SHBA-ve është sigurimi i vazhdimësisë së sulmeve terroriste deri sa qeveria të hapë rrugë apo të rrëzohet, ndërsa agjentët servilë të perandorit shqiptojnë fjalë qetësuese për “demokracinë” dhe “të drejtat e njeriut”, thotë i mirënjohuri profesor Noam Chomsky në librin e tij Perandorë dhe Piratë. Paralelet me një shekull më parë janë të shumta. Dikur nacional-separatizmi arab u përdor si pykë për të përçarë një popull, sot sunitët përdoren si masha kundër shiave. Atëherë Sherif Huseini bënte marrëveshje me Britaninë dhe kërkonte ndërhyrjen e saj, sot Këshilli Kombëtar Sirian e të tjera grupe, njëlloj si një tjetër këshill simotër ai Tranzicional Kombëtar Libian një vit më parë, kërkojnë bombardimin e vendit drejt demokracisë nga ana e NATO-s. E gjithë shfaqja, ashtu si njëqind vite më parë, justifikohet me terma fetare për luftë të shenjtë e po ashtu si një shekull më parë kundër xhonturqve bëhet thirrje për liri nga shtypja dhe dhuna.
Rezultat i rënies së perandorisë Osmane ishte ndarja e territorit në mënyrë arbitrale. Siria, Iraku, Irani, Egjipti dhe Libia arritën në vitet ‘50-‘60 të rrëzojnë elitat pro-pushtuese shumë nga të cilat ishin pjesëmarrëse apo produkte të revoltës arabe. Për ti shpëtuar thundrës xhonturke (më saktë për të realizuar qëllimet e tyre për pushtet) ato elita i dhuruan Lindjes së Mesme lirinë nga xhonturqit vetëm për ta hedhur më pas në kolonizimin europian pasojat e të cilit i vuajnë edhe sot. Ashtu si atëherë, kjo luftë nuk bëhet për lirinë e popullit e as për demokraci, por për pushtet, influencë e ndarje pasurish.
E ndërsa Siria vërtetë ka nevojë për liri, liria nuk mund t’i vijë nga perëndimi, rekordi i të cilit në Afganistan, Irak e Libi është i tmerrshëm, për ta shprehur butësisht, e as nga kukullat e tij. Dy dekada më parë ish-kryeministri i Malajzisë Muhamed Mahathir do të shprehej “Nëse më parë (para rënies së Bashkimit Sovietik) kishim mundësinë për të dezertuar tek pala tjetër, tani nuk e kemi më. Mundësia jonë e re është të nënshtrohemi ose të rezistojmë.” Ndoshta krijimi i një boshti të ri Rusi, Kinë, Iran, ndërsa aspak i pafajshëm apo bamirës, mund ti lejojë botës në përgjithësi, e asaj Islame në veçanti, më në fund, një mundësi për frymëmarrje. Shkatërrimi i njëpasnjëshëm i shteteve të Lindjes së Mesme dhe nxitja e luftës civile nuk mund të jetë pranverë. Ai është veçse rikolonizim dhe regres.

Burimi: http://asabija.wordpress.com/2013/04/02/perandore-sherbetore-dhe-konflikti-sirian-2/

Europianizimi i trilluar i Kosovës

01/08/2012 Lini një koment

Gëzim SELACI

 

EUROPIANIZIMI I TRILLUAR I KOSOVËS

 

Gëzim Selaci

Ka një dallim të qartë ndërmjet përmbushjes së standardeve europiane dhe europianizimit të trilluar të Kosovës. Për të parë dallimin, mjafton vetëm të krahasosh retorikën e “sukseseve drejt integrimit në BE” të politikanëve tanë me gjendjen faktike të një kosovari mesatar.

Përse ne kosovarët kemi udhëheqës politikë që na shërbejnë kaq për të keq? Duke iu falënderuar zhdërvellësisë propaganduese të politikanëve tanë si dhe ndonjëherë liderëve të “shteteve mike” që për liderët tanë flasin në superlativ, në ligjërimin politik dhe mediatik në Kosovë, paralel me realitetin, po krijohet një narrativ që quhet “procesi i integrimit të Kosovës në Bashkimin Europian” e që është krejt i rrejshëm. Kjo rrenë ka prodhuar një tablo kafkiane ku gjatë gjithë kohës pseudo-mediat e pseudo-intelektualët ua paraqesin qytetarëve një panoramë të thjeshtëzuar të ecjes sonë me nxitim drejt Europës.

Mirëpo, ky diskurs është shumë, shumë i largët nga realiteti në të cilin jetojmë ne, qytetarët e Kosovës. Në të vërtetë, realiteti është një narrativ më i komplikuar: vendi jonë po izolohet, ndërsa shoqëria jonë gjithnjë e më shumë po i ngjan shoqërive autoritare se sa atyre europiane dhe, përveç bazës ligjore të ndërtuar qysh nga koha e UNMIK-ut që ka pasur për qëllim të krijojë një sistem ligjor sipas standardeve europiane dhe harmonizimit të ligjit të Kosovës me ligjin e Bashkimit Europian (acquis communautaire), Kosova fare pak ka bërë drejt plotësimit të standardeve për anëtarësim në BE.

Europianizimi si retorikë

Vetportretizimi i Kosovës në media lokale dhe në retorikën qeveritare është tepër i idealizuar, ndërsa gjendja faktike është shumë ndryshe. Ndërsa qeveria shpalos të arriturat e saja ekonomike, banorët e Kosovës vazhdojnë të mbesin më të varfërit në rajon dhe në Europë ku rreth gjysma e popullësisë që do të kishin mundur me punu janë të papunë. Ndërsa i shpallet zero tolerancë korrupsionit, Kosova kryeson listën e vendeve më të korruptuara ku tenderët kontrollohen nga qeveria. Ndërsa udhëheqësit politikë gojën e kanë pot demokraci dhe sundim të ligjit, Kosova vazhdon të ketë zgjedhje problematike, sistem të patronazhit politik, shërbime publike në nivelin më të ulët si dhe sundim të të fortëve, në vend të sundimit të ligit. Ndërsa qeveritarët flasin për “partneritet me Bashkimin Europian”, pasaporta e Kosovës është e vetmja në rajon të cilës i duhet vizë për të hyrë në zonën e Shengenit. Ndërsa harxhohen para të majme për fushata artificiale “Young Europeans” (që më tepër shënjojnë qytetarët e vendit se sa të jashtëm), Kosova as që ka bërë hapin e parë formal drejt anëtarësimit në BE (nuk është përfshirë në Procesin e Stabilizimit dhe Asocimit, por për të, si shtet “sui generis”, është sajuar njëfarë dialogu po ashtu “sui generis” me BE-në, e që e kanë quajtur “Stabilisaton Tracking Mechanism”). Ndërsa modeli i arsimit të lartë në Kosovë na paraqitej si një që ia ka lakmi rajoni, universitetet tona vazhdojnë të japin diploma që zor se kanë ndonjë vlerë në vend, e aq më pak jashtë vendit. Sistemi arsimor, i ideologjizuar së tepërmi, riprodhon provincializëm të intelektualëve që për të qenë diku dhe dikushi janë të shtyrë të hyjnë në raporte klienteliste me patronë nga radhët e partive politike në vend duke humbur autonominë intelektuale dhe çimentuar kulturën konformiste.

Dhe përkundër vargut të gjatë të dështimeve afatshkurtëra, ne ende duam të besojmë në suksese  afatgjata kur të gjithë do të kemi punë të mirë, e jo vetëm politikanët, familjarët e militantët e tyre; ku të gjithëve do të na mbesin para në xhep edhe pasi të kemi paguar shërbimet komunale; ku do të kemi dinjitet qytetar, e jo të jemi vetëm letëra në kuti të votimit dhe do të jemi pjesë e bashkësisë së shteteve të Europës ku e ndjejmë se përkasim.

Europianizimi si vetëlegjitimim

Derisa raportet e progresit të BE-së viteve të fundit e kanë paraqitur Kosovën shtet më të varfër dhe më të korruptuar në Europë, ku tenderet dhe transmetuesi publik kontrollohet nga qeveria dhe askush nuk jep llogari për miliona të humbura nga buxheti i Kosovës, një raport i Departamentit amerikan pati raportur për elemente të korruptuar brenda qeverisë së Kosovës.[1] Raporte të shumta të agjencive të jashtme tregojnë se Kosova është bërë vend trafikimi i drogës dhe prostitucionit. Hiq më pak kritik nuk ka qenë as European Broadcasting Union që vazhdimisht konludon se në transmetuesin publik të Kosovës (RTK) ka përzierje serioze nga politika.[2] Tablo jo më pak skandaloze na japin edhe raportet e Human Rights Watch, Freedom House, Bankës Botërore, e kështu me radhë…

Pavarësisht rëndësisë që kanë këto raporte për Kosovën dhe popullësinë e saj, qeveritë e Kosovës nuk mund të qëndrojnë indiferent para këtyre raporteve dhe vlerësimieve. Është simptomatike se kur qytetarët e vendit ndeshen me skamjen e prapambeturinë, pasigurinë e korrupsionin në çdo hap e çast të jetës, pushtetarët tonë as që marrin mundin për të reaguar në ndonjë mënyrë, por kur konstatimi i gjendjes vjen nga raporte të agjencive ndërkombëtare, atëherë zyrtarët reagojnë në mënyrë që në rastin më të mirë mund të përshkruhen si qesharake (si për shembull “as pozitiv, as negativ, por real” për Raportin e fundit të progresit), patetike (kur qeveria vlerëson raportet në fjalë si asgjë më tepër se shumë e perceptimeve tendencioze të shoqërinë civile të vendit), e kështu me radhë.

Në të vërtetë, kjo pandjeshmëri ndaj gjendjes së popullsisë dhe opinionit publik në vend në njërën anë, dhe paniku ndaj asaj që thuhet në BE e në Perëndim është tregues i fortë se pushteti politik në Kosovë nuk synon të ndërtojë një marrëdhënie legjitimuese me popullin që kishte me kriju një raport përgjegjshmërie të qeverisë ndaj të qeverisurve. Kjo mungesë e marrëdhënies legjitimuese e pushtetit me popullin zëvendësohet me premtime për integrim në familjen e Bashkimit Europian dhe për ndërtim e forcim të miqësisë me ShBA-të dhe shtetet e Europës. Kështu, vënia dhe afirmimi i miqësisë me këto shtete dhe integrimi në BE janë e vetmja bazë vetlegjitimuese e pushtetit politik në vend.

Tashti, është një gjë tjetër se si të lexohet ndërtimi “i miqësisë”, por një gjë dihet me siguri: kjo klasë politike jo medoemos e ka marrë seriozisht detyrën e integrimit në BE. Ky, më tepër, është një premtim përrallor që si me magji do të çojë një shtet të brishtë e të skamur në bashkësinë e kamur e të prosperuar europiane. Ky premtim, natyrisht, nuk është i paqëllimtë: ajo është kartë që qeveritë të cilat vijnë e shkojnë e përdorin për t’u vetëlegjitmuar.

Hyrje në Orientalizëm

25/07/2012 Lini një koment

Dr. Edward SAID

 

HYRJE NË ORIENTALIZËM*

Konfliktet e tmerrshme që i grumbullojnë njerëzit në rubrika gjoja unifikuese si “Amerika”, “Perëndimi” apo “Islami” duhen kundërshtuar, shkruan Edward Said.

————————————————————————-

Edward Said

Edward Said

Nëntë vjet më parë kam shkruar një pasthënie për librin “Orientalizmi” e cila, në përpjekje për të qartësuar atë që besoja se kisha e nuk e kisha thënë, theksonte jo vetëm diskutimet e shumta që ishin hapur që nga dalja e librit tim në vitin 1978, por edhe mënyrat në të cilat një vepër për pasqyrimin e “Orientit” kontribuoi në rritjen e keqinterpretimit. Që unë e gjej veten të ndihem më ironik se i irrituar pikërisht për këtë gjë sot është një shenjë se sa shumë mosha është ngjitur dalëngadalë tek unë. Vdekja tani kohët e fundit e dy intelektualëve, politikanëve dhe këshilltarëve të mi, Ikbal Ahmed dhe Ibrahim Ebu Lugod, solli dëshpërim dhe humbje, si edhe dorëheqje dhe një farë dëshire kokëforte për të vazhduar.

Në biografinë time Out of Place (Jashtë Vendit) (1999) kam përshkruar botët kontradiktore dhe të çuditshme në të cilat u formova, duke i siguruar vetes dhe lexuesve të mi një informacion të detajuar për bazat të cilat mendoj se më formuan në Palestinë, Egjipt dhe Liban. Por ky ishte një informacion shumë personal që frenonte fort prej gjithë atyre viteve të angazhimit tim politik që nisi pas luftës arabo-izraelite të vitit 1967.

“Orientalizmi” është një libër shumë i lidhur me dinamikën e trazuar të historisë bashkëkohore. Faqja e tij e parë hapet me një përshkrim të vitit 1975 të luftës civile libaneze që mbaroi në 1990, por dhuna dhe derdhja e shëmtuar e gjakut të njerëzve vazhdon deri edhe në këtë minutë. Ne patëm dështimin e procesit të paqes në Oslo, shpërthimin e dytë të Intifadës, dhe vuajtjet e tmerrshme të palestinezëve në ripushtimin e Bregut Perëndimor dhe Gazës. Fenomeni i bombave vetëvrasëse u shfaq me të gjithë dëmin e tij të tmerrshëm, sigurisht jo më i përflakur dhe më apokaliptik se ngjarjet e 11 shtatorit 2001 dhe pasojat e tyre në luftërat kundër Afganistanit dhe Irakut. Ndërsa shkruaj këto rreshta pushtimi i paligjshëm imperial i Irakut nga Britania dhe Shtetet e Bashkuara vazhdon. Pasojat e tij janë vërtet të tmerrshme për t’u menduar. Kjo është e gjitha pjesë e asaj që supozohet se është një përplasje qytetërimesh, e pafund, gjithmonë në luftë dhe e pandreqshme. Gjithsesi, unë nuk mendoj kështu.

Do doja të thosha se kuptimi i përgjithshëm i Lindjes së Mesme, arabëve dhe Islamit në Shtetet e Bashkuara është përmirësuar disi, por mjerisht, nuk është kështu. Për të gjitha llojet e arsyeve situata në Europë duket se është në mënyrë të konsiderueshme më e mirë. Në SHBA ngurtësimi i qëndrimeve, shtrëngimi i dorezës së përgjithësimit përçmues dhe klishesë triumfuese, dominimi i forcës së vrazhdë aleate me përbuzjen e thjeshtë për kundërshtarët dhe “të tjerët” ka gjetur një pajisje që lidhet me plaçkitjen dhe shkatërrimin e librarive dhe muzeumeve të Irakut. Ajo që udhëheqësit tanë dhe servilët e tyre duket se janë të paaftë të kuptojnë është se historia nuk mund të fshihet krejt si një tabelë shkrimi aq pastër sa “ne” të gdhendim të ardhmen tonë atje dhe të imponojmë format tona të jetës për këta popuj më të vegjël. Është krejt e zakonshme të dëgjosh zyrtarë të lartë në Uashington dhe gjetkë të flasin për ndryshimin e hartës së Lindjes së Mesme, sikur shoqëritë e lashta dhe njerëzit e panumërt të ishin tundur si grumbull kikirikësh në një poçe. Por kjo ka ndodhur shpesh me “Orientin”, dhe ky ndërtim gjysmë-mitik që nga pushtimi i Egjiptit nga Napoloni në fundin e shekullit të 18 është bërë dhe ri-bërë mjaft herë. Në proces mbetjet e panumërta të historisë, që përfshijnë histori të panumërta dhe një shumëllojshmëri trullosëse njerëzish, gjuhësh, përvojash dhe kulturash, të gjitha këto janë fshirë ose injoruar, janë hedhur në pirgun e rërës bashkë me thesaret e gjetura në fragmentet e pakuptimta që u morën nga Bagdadi.

Argumenti im është se historia është bërë nga burra e gra, tamam siç edhe mund të ç’bëhet dhe të rishkruhet, kështu që Lindja “jonë”, Orienti “ynë” të bëhet “i yni” në zotërim dhe drejtim. E unë kam shumë respekt për fuqitë dhe dhuntitë e njerëzve të këtij rajoni në përpjekje për vizionin e tyre të asaj që ata janë dhe duan të jenë. Ka pasur një sulm aq masiv dhe të llogaritur agresiv mbi shoqëritë bashkëkohore të arabëve dhe muslimanëve për prapambetjen e tyre, mungesën e demokracisë dhe abrogimin e të drejtave të grave saqë ne thjesht harrojmë se nocione të tilla si modernizmi, ndriçimi i mendjes dhe demokracia nuk janë në asnjë mënyrë koncepte të thjeshta dhe të pranuara që dikush i gjen ose jo si vezët e pashkëve në dhomën e ndenjes. Shkujdesja befasuese e publicistëve të pavlerë që flasin në emër të politikës së jashtme dhe që nuk kanë aspak njohuri për gjuhën që njerëzit flasin në të vërtetë ka sajuar një tablo të thatë gati për fuqinë amerikane që të ndërtojë një model surrogat të “demokracisë” së tregut të lirë. Ju nuk keni nevojë për arabët, për persët apo bile edhe francezët për të pontifikuar se si efekti domino i demokracisë është tamam ajo që bota arabe ka nevojë.

Por ka ndryshim midis njohurisë për popujt e tjerë dhe kohët e tjera që është rezultat i kuptimit, dhembshurisë, studimit të kujdesshëm dhe analizave për hatër të tyre, dhe njohurisë që është pjesë e një fushate të përgjithshme vetë-afirmuese. Ekziston, në fund të fundit, një ndryshim i thellë midis vullnetit për të kuptuar për qëllime bashkëjetese dhe të zgjerimit të horizontit, dhe dëshirës për të dominuar për qëllime kontrolli. Është sigurisht një nga katastrofat intelektuale të historisë që një luftë imperialiste e sajuar nga një grup i vogël zyrtarësh të pazgjedhur amerikan u zhvillua kundër një diktature të shkretuar të Botës së Tretë plotësisht në baza ideologjike duke pasur të bëjë me dominimin e botës, kontrollin e sigurisë, dhe burimet e pamjaftueshme, por e maskuar nga qëllimi i saj i vërtetë, të nxitur, dhe të arsyetuar nga orientalistët të cilët e tradhtuan profesionin e tyre si studiues.

Ndikimet më të mëdha në Pentagonin e Xhorxh W. Bushit dhe Këshillin Kombëtar të Sigurisë ishin njerëz si Bernard Lewis dhe Fuad Axhami, ekspertë për botën arabe dhe islame që i ndihmuan skifterët amerikanë që të mendojnë rreth një fenomeni të tillë absurd si mendja arabe dhe tatëpjetat islame prej shekujsh të cilat vetëm fuqia amerikane mund t’i prapësonte. Sot libraritë në Shtetet e Bashkuara janë mbushur me fjalime të gjata copë-copë me tituj ulëritës rreth Islamit dhe terrorit, Islamit të hapur, kërcënimit arab dhe rrezikut musliman, dhe të gjitha ato të shkruara nga debatues politikë që pretendojnë njohuri të dhëna për ta dhe të tjerë, nga ekspertë që mesa duket kanë depërtuar deri në zemër të këtyre njerëzve të çuditshëm orientalë. Shoqërues të kësaj ekspertize të tillë luftënxitëse ka qenë CNN dhe Fox, plus radio të panumërta evangjelike e të krahut të djathtë, tabloide (gazeta me format të vogël me lajme të koncentruara) të panumërta dhe bile edhe gazetaria e nivelit mesatar intelektual, të gjitha ato riciklonin të njëjtat sajesa të paverifikueshme dhe përgjithësime pa fund për të nxitur “Amerikën” kundër shejtanit të huaj.

Pa një domethënie të organizuar mirë që njerëzit atje nuk ishin si “ne” dhe nuk i vlerësojnë vlerat “tona” – thelbi i dogmës tradicionale orientaliste – s’do të kishte pasur luftë. Që nga e njëjta pari e studiuesve profesionistë të paguar dhe të rekrutuar nga zaptuesit holandezë të Malajzisë dhe Indonezisë, ushtritë britanike të Indisë, Mesopotamisë, Egjiptit, Afrikës Perëndimore, ushtritë franceze të Indokinës dhe Afrikës Veriore, erdhën këshilltarët amerikanë për Pentagonin dhe Shtëpinë e Bardhë, duke përdorur të njëjtat klishe, të njëjtat steriotipe të kërkuara, të njëjtat justifikime për forcën dhe dhunën (në fund të fundit, nga fillimi deri në fund, forca është e vetmja gjuhë që ata kuptojnë) në këtë rast ashtu si edhe në ato të mëparshmet. Këta njerëz hasen tani në Irak nga një ushtri e tërë kontraktuesish privatë dhe sipërmarrës të etur të cilëve u besohet gjithçka, nga shkrimi i teksteve të librave dhe kushtetutës deri në rimodelimin e jetës politike irakiane dhe industrisë së saj të naftës.

Çdo perandori, në fjalimin e saj zyrtar, ka thënë se nuk është si të tjerat, se rrethanat e saj janë të veçanta, se ajo ka një mision përparimi, civilizimi, që sjell rregull dhe demokraci, dhe se ajo e përdor forcën vetëm si mjetin e fundit. Dhe, akoma më me dëshpërim, ka gjithmonë një kor të intelektualëve të zellshëm që thonë fjalë qetësuese për perandori dashamirëse apo altruiste.

25 vjet pas botimit të librit tim “Orientalizmi” edhe një herë tjetër u ngrit pyetja nëse do të mbarojë ndonjëherë imperializmi modern, apo nëse ai ka vazhduar në Orient që me hyrjen e Napoleonit në Egjipt dy shekuj më parë. Arabëve dhe muslimanëve u është treguar se viktimologjia dhe strehimi në shkatërrimet e perandorisë është vetëm një mënyrë për të shmangur përgjegjësinë e tanishme. Ju keni dështuar, ju keni gabuar, thotë orientalisti modern. Ky sigurisht është gjithashtu kontributi i V S Naipaul në literaturë, që viktimat e perandorisë vajtojnë ndërsa vendi i tyre i hidhet qenve. Sa llogari e cekët e imponimit perandorak që është, sa pak ajo dëshiron të përballojë vargun e gjatë të viteve në të cilët perandoria vazhdon të punojë në rrugën e saj në jetët, le të themi, e palestinezëve apo kongolezëve, algjerianëve apo irakianëve. Mendoni linjën që nis me Napoleonin, vazhdon me lindjen e studimeve orientale dhe marrjen e Afrikës Veriore, dhe vazhdon me ndërmarrje të ngjashme në Vietnam, Egjipt, Palestinë dhe, gjatë gjithë shekullit 20 me betejën për naftën dhe kontrollin strategjik të Gjirit, në Irak, Siri, Palestinë dhe Afganistan. Pastaj mendoni për ngritjen e nacionalizmit antikolonial, gjatë periudhës së shkurtër të pavarësisë liberale, periudhën e grushteve ushtarake të shtetit, të kryengritjeve, luftërave civile, fanatizmit fetar, betejës irracionale dhe brutalitetit të paepur kundër tufës më të fundit të “vendasve”. Secila nga këto faza dhe periudha prodhon dijen e vet të shtrembëruar për të tjerët, secila prodhon imazhet e reduktuara të saj, polemikat e diskutueshme të saj.

Ideja ime për Orientalizmin është përdorimi i kritikës humaniste për të zhbllokuar fushat e betejës, për të prezantuar një rend më të gjatë mendimi dhe analize për të zëvendësuar shpërthimet e vrulleve polemizuese mendimndaluese që na burgosin. E kam quajtur “humanizëm” atë që përpiqem të bëj, fjalë që vazhdoj ta përdor me kokëfortësi me gjithë mospërdorimin përçmues të termit nga kritikë postmodernë të ndërlikuar. Me humanizëm unë nënkuptoj në radhë të parë përpjekjen për të tretur “prangat në mendje” të Blekut, kështu që të jetë e mundur që njeriu të përdorë mendjen në mënyrë historike dhe racionale për qëllimet e të kuptuarit pasqyrues. Për më tepër, humanizmi është mbështetur nga një arsye bashkëjetese me interpretuesit e tjerë dhe me shoqëritë e periudhat e tjera; e thënë shkoqur, prandaj, nuk ka asnjë humanist të izoluar.

Kjo do të thotë se çdo sferë është e lidhur me të tjerat, dhe se asgjë që vazhdon në botën tonë kurrë nuk ka qenë e izoluar dhe e papërzier nga ndonjë ndikim i jashtëm. Ne kemi nevojë të flasim për çështjet e padrejtësisë dhe vuajtjeve brenda një konteksti që është i vendosur gjerësisht në histori, kulturë, dhe realitetin socio-ekonomik. Roli ynë është të zgjerojmë fushën e diskutimit. Unë kam shpenzuar shumë nga jeta ime gjatë 35 viteve të shkuar duke dalë në mbrojtje të të drejtave të palestinezëve për vetëvendosje kombëtare, por jam përpjekur gjithmonë ta bëj këtë duke i kushtuar kujdes të plotë realitetit të popullit çifut dhe asaj që ata vuajtën nga persekutimi dhe gjenocidi. Gjëja më e lartë është se beteja për barazi në Palestinë/Izrael duhet të drejtohet drejt një qëllimi human, që është, bashkëjetesa, dhe jo shtypja apo mohimi i mëtejshëm. Jo rastësisht, po tregoj se orientalizmi dhe anti-semitizmi modern kanë të njëjtat rrënjë. Prandaj duket se është një nevojë vitale për intelektualët e pavarur që gjithmonë të sigurojnë modele alternative për të thjeshtëzuar dhe kufizuar bazën e dikujt në armiqësinë reciproke që ka dominuar në Lindjen e Mesme dhe gjetkë për kaq gjatë.

Si një humanist fusha e të cilit është letërsia jam mjaftueshëm i vjetër për të qenë i trajnuar 40 vjet më parë në fushën e letërsisë krahasuese, idetë udhëheqëse të së cilës shkojnë pas në Gjermani në fundin e shekullit 18 dhe fillimin e shekullit 19. Para se të përmend kontributin e lartë krijues të Giambattista Vico, filozofit dhe filologut neopolitan idetë e të cilit pararendën ato të mendimtarëve gjermanë si Herder dhe Wolf, të pasuar më vonë nga Gëte, Humboldt, Dilthi, Nitçe, Gadamer, dhe në fund filologët e mëdhenj romantikë të shekullit 20 si Erik Auerbach, Leo Spitzer dhe Ernst Robert Curtius.

Për njerëzit e rinj të gjeneratës që jetojmë ideja e filologjisë sugjeron një farë mendimi filologjik antikuar e të mykur, në fakt, kjo është tamam baza dhe më krijuesja e arteve interpretuese. Për mua kjo është ilustruar në mënyrën më të admirueshme në interesin e Gëtes ndaj Islamit në përgjithësi, dhe Hafizit në veçanti, një pasion gëlltitës që çoi në krijimin e Divanit West-…stlicher, e që ndikoi idetë e mëvonshme të Gëtes për Weltliteratur, studimin e të gjithë literaturave të botës si një simfoni e tërë që mund të kapet teorikisht duke ruajtur individualitet e secilës vepër pa humbur këndvështrimin e të gjithave të marra së bashku.

Ka një ironi të konsiderueshme në kuptimin se me këtë që paraqet bota e sotme globale bashkë në disa prej mënyrave për të cilat kam folur këtu, ne mund t’i jemi afruar llojit të standardizimit dhe homogjenizimit ku idetë e Gëtes ishin formuluar në mënyrë të veçantë për t’u parandaluar. Në një ese që ai e botoi në vitin 1951 të titulluar Philologie der Weltliteratur, Erich Auerbach pikërisht bëri këtë vërejtje në fillimin e periudhës së pasluftës, e cila ishte gjithashtu fillimi i Luftës së Ftohtë. Libri i tij i madh Mimesis, i botuar në Bernë në vitin 1946 por i shkruar kur Auerbach ishte në mërgim lufte duke mësuar gjuhët romane[1] në Stamboll, u mendua të ishte një testament i diversitetit dhe konkretizim i realitetit të paraqitur në literaturën perëndimore nga Homeri deri te Virginia Woolf; por duke lexuar esenë e vitit 1951 dikush ndjen se për Auerbach libri i madh që ai shkroi ishte një elegji[2] për periudhën që njerëzit mund të interpretonin tekstet në mënyrë filologjike, konkretisht, në mënyrë të ndjeshme dhe intuitive duke përdorur dituri dhe një zotërim të shkëlqyer të disa gjuhëve për të mbështetur llojin e kuptimit që Gëte mbrojti për kuptimin e tij të literaturës islame.

Njohja e mirë e gjuhëve dhe historisë ishte domosdoshmëri, por nuk ishte kurrë e mjaftueshme, disi më shumë se sa mbledhja mekanike e fakteve që do përbënte një metodë të përshtatshme për kapjen e asaj që një autor si Dante, p.sh., ishte në tërësi. Kërkesa kryesore për llojin e kuptimit filologjik që Auerbach dhe paraardhësit e tij merrnin dhe përpiqeshin të praktikonin ishte ajo se me simpati dhe subjektivizëm hynin në jetën e tekstit të shkruar duke e parë nga perspektiva e kohës së tij dhe e autorit të tij (einfühlung). Më shumë se ftohje dhe armiqësi ndaj një tjetër kohe dhe një kulture të ndryshme, filologjia siç është aplikuar në Weltliteratur përfshin një shpirt të thellë humanist pozicionuar me bujari dhe, nëse mund të përdor fjalën, mikpritje. Kështu mendja e interpretuesve bën vend për një Tjetër të huaj. Dhe kjo bërje krijuese e një vendi për vepra që përndryshe janë të huaja dhe të largëta është tipari më i rëndësishëm i misionit të interpretuesit.

E gjithë kjo siç duket ishte minuar dhe shkatërruar në Gjermani nga Nacional-Socializmi. Pas luftës, Auerbach shkroi me pikëllim, se standardizimi i ideve dhe specializimi gjithnjë e më i madh i njohurive gradualisht ngushtoi mundësitë për llojin e kërkesës hetuese dhe gjithnjë në kërkim të tipit të veprave filologjike që ai kishte paraqitur, dhe, mjerisht, ky është një fakt akoma më dëshpërues se që prej vdekjes së Auerbach në vitin 1957 ideja dhe praktika e kërkimit humanist u tkurr në shtrirje ashtu si edhe në të qenit qendror. Në vend të leximit në kuptimin e vërtetë të fjalës, studentët tanë sot shpesh shushaten nga fragmente njohurie që gjenden në internet dhe në mediat masive.

Akoma më keq, edukimi është kërcënuar nga ortodoksia nacionaliste dhe fetare, shpesh e përhapur nga mediat masive ndërsa ato fokusohen jo historikisht dhe në mënyrë të bujshme në luftrat elektronike në largësi që i japin shikuesit ndjenjën e saktësisë kirurgjikale, por që në fakt errësojnë vuajtjen e tmerrshme dhe shkatërrimin e prodhuar nga lufta moderne. Në demonizimin e një armiku të panjohur për të cilin etiketa “terrorist” shërben për qëllimin e përgjithshëm për t’i mbajtur njerëzit në tension e zemërim, imazhet e medias shkaktojnë shumë vëmendje dhe mund të shfrytëzohen në kohë krizash dhe pasigurie të llojit që periudha pas 11 shtatorit ka prodhuar.

Duke folur si një amerikan dhe si një arab i kërkoj çdo lexuesi të mos e nënvlerësojë llojin e pamjes së thjeshtëzuar të botës që relativisht një grusht civilësh elitë të Pentagonit kanë formuluar për politikën amerikane në të gjithë botët arabe dhe islame, një pamje në të cilën terrori, lufta parandaluese, dhe ndryshimi i njëanshëm i regjimit – i mbështetur nga buxheti ushtarak më i fryrë në histori – janë idetë kryesore të debatuara pafund dhe shumë thatë e varfër nga një media që e vë veten në rolin e prodhimin të të ashtuquajturve “ekspertë” që vlerësojnë linjën e përgjithshme të qeverisë. Reflektimi, debati, argumenti racional, parimi moral i bazuar në nocionin sekularist që qeniet njerëzore duhet të krijojnë historinë e tyre është zëvendësuar nga idetë abstrakte që festojnë përjashtimin amerikan apo perëndimor, denigrojnë lidhjen me kontekstin, dhe i referohen kulturave të tjera me përbuzje.

Ndoshta ju do të thoni se unë po bëj shumë kalime pa lidhje midis interpretimeve humaniste nga njëra anë dhe politikës së jashtme nga ana tjetër, dhe se një shoqëri teknologjike moderne e cila bashkë me fuqinë e pashembullt zotëron internetin dhe avionët luftarakë F-16 duhet që në fund të orientohet nga ekspertë tekniko-politikë të frikshëm si Donald Rumsfeld dhe Richard Perle. Por ajo që ka humbur në të vërtetë është ndjenja e dendësisë dhe ndërvarësisë së jetës njerëzore, e cila as nuk mund të reduktohet në një formulë e as nuk mund të fshihet si diçka pa vend.

Kjo është një anë e debatit global. Në vendet arabe dhe muslimane situata është thuajse më mirë. Ashtu siç ka argumentuar Roula Halaf, rajoni ka rrëshqitur në një anti-amerikanizëm të thjeshtë që tregon pak arsyetim se si Shtetet e Bashkuara janë me të vërtetë si shoqëri. Për shkak se qeveritë janë relativisht të pafuqishme për të ndikuar politikën amerikane ndaj tyre, ato i kthejnë energjitë nga shtypja e popullatave të tyre, me pasojë fyerjen, zemërimin dhe mallkimin jondihmues që nuk bën gjë për të hapur shoqëritë ku idetë laike për historinë dhe zhvillimin njerëzor kanë qenë të kapura nga dështimi dhe irritimi, ashtu si edhe nga një islamizëm i ndërtuar jashtë mësimit rutinë dhe fshirje e asaj që është perceptuar të jetë diçka tjetër, forma konkurruese të njohurisë sekulare. Zhdukja graduale e traditës së jashtëzakonshme të ixhtihadit islam apo e interpretimit personal ka qenë një nga fatkeqësitë më të mëdha të kohëve tona, me pasojë që mendimi kritik dhe përpjekja individuale me problemet e botës moderne të gjitha veçse janë zhdukur.

Kjo nuk do të thotë se bota kulturore është thjesht prapësuar nga njëra anë ndaj një neo-orientalizmi agresiv dhe nga ana tjetër ndaj refuzimit të përgjithshëm. Samiti Botëror i Kombeve të Bashkuara i vitit të kaluar në Johanesburg, me të gjitha kufizimet e tij, në fakt tregoi një zonë të gjerë të interesave të përbashkëta globale që sugjerojnë emergjencën e mirëpritur të një zgjedhjeje të re kolektive që i jep nocionit shpesh të lehtë të “një botë” një urgjencë të re. Në të gjithë këtë, megjithatë, ne duhet të pranojmë se askush nuk ka mundësi të njohë bashkimin kompleks të jashtëzakonshëm të botës sonë të globalizuar, përkundër realitetit se bota ka një ndërvarësi të vërtetë të pjesëve që nuk lë mundësi për izolim.

Konfliktet e tmerrshme që mbledhin njerëzit në gjoja rubrikat bashkuese si “Amerika”, “Perëndimi” apo “Islami” dhe sajojnë identitete kolektive për një numër të madh individësh që janë aktualisht krejt të ndryshëm, nuk mund të mbeten aq të fuqishëm sa janë, dhe duhen kundërshtuar. Ne akoma kemi në dispozicionin tonë aftësitë racionale interpretuese që janë trashëgim i edukimit human, jo si një mëshirë sentimentale që na kënaq për t’u kthyer te vlerat tradicionale ose klasike, por si një praktikë aktive të diskutimit racional shekullor botëror. Bota shekullore është bota e historisë të bërë nga qeniet njerëzore. Mendimi kritik nuk i nënshtrohet urdhrave për t’u bashkuar me radhët që marshojnë kundër një apo një tjetri armik të miratuar. Në vend të përplasjes së fabrikuar të civilizimeve ne kemi nevojë për t’u përqendruar në bashkëpunimin e ngadaltë të kulturave që përkojnë disi, huazojnë nga njëra tjetra, dhe jetojnë së bashku në mënyra shumë më interesante se sa mund të lejojë ndonjë mënyrë e shkurtër jo autentike e të kuptuarit. Por për këtë lloj perceptimi të gjerë ne kemi nevojë për kohë, durim dhe kërkim skeptik, të mbështetur nga besimi në komunitetet e interpretimit që janë të vështira për t’u mbajtur në një botë që kërkon veprim dhe reagim të menjëhershëm.

Humanizmi është përqendruar mbi veprimin e individualitetit njerëzor dhe intuitës subjektive, më tepër se në idetë e pranuara dhe autoritetin e miratuar. Teksti duhet të lexohet si tekste që janë prodhuar dhe kanë jetuar në një sferë historike në të gjitha llojet e asaj që unë i kam quajtur mënyrat e kësaj bote. Por kjo kurrsesi nuk e përjashton fuqinë, përkundrazi jam përpjekur të tregoj insinuatat, mbulimet e fuqisë qoftë edhe në studimet më të vështira.

Dhe në fund, më e rëndësishmja, humanizmi është e vetmja – do shkoj aq larg sa të them e fundit – rezistencë që ne kemi kundër praktikave dhe padrejtësive jonjerëzore që shpërfytyrojnë historinë njerëzore. Ne sot nxitemi nga fusha gjigante inkurajuese demokratike e hapësirës kompjuterike, e hapur për të gjithë përdoruesit në mënyra të pamenduara nga gjeneratat e mëparshme dhe as nga tiranët dhe ortodoksët. Protestat mbarë botërore para se lufta të fillonte në Irak nuk do të kishin qenë të mundura nëse nuk do të kishin ekzistuar komunitete alternative në mbarë botën, të informuar nga informacione alternative, dhe të njohur hollësisht me ambientin rrethues, të drejtat e njeriut dhe impulset liberale që na lidhin ne së bashku në këtë planet të vogël.

 

Përktheu nga anglishtja: Elton GJEÇI

/Orientalizmi Shqiptar/


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

[1] Gjuhët romane – gjuhë indo-europiane të rrjedhura nga latinishtja, kryesisht frëngjishtja, spanjishtja, portugalishtja, italishtja, rumanishtja etj.

[2] Poemë vajtimi.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 59 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: