Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Histori orientale’

Në Roshnik, në gjurmë të Qyprilinjve

04/02/2013 Lini një koment

Fatos BAXHAKU

 

NË ROSHNIK, NË GJURMË TË QYPRILINJVE

Fatos Baxhaku

Fatos Baxhaku

Nuk kemi se ç’të bëjmë babuç, rruga është ca e keqe, po do bëjmë si do bëjmë. Deri në Roshnik është vetëm 12 kilometra”. Fitim Mimani, 65-vjeçar, e di thuajse përmendësh rrugën që po bëjmë. Tre-katër herë në ditë bën të njëjtin itinerar: Berat-Roshnik dhe kthim. Ai ka lindur në këtë vend, në “Nahijen e Beratit”, një zonë e gjerë e shtrirë në këmbë të Tomorit madhështor. Eshtë pasardhës i Qyprilinjve të famshëm, familje nga e cila dolën tre vezirë të mëdhenj që qeverisën Perandorinë Osmane në shekullin e ngatërruar XVII. Eshtë i pasionuar pas dy gjërave të vetme, pas fshatit dhe pas historisë së familjes së tij. Eshtë ndër të paktët që është rikthyer në fshat. Ka hapur një iniciativë të vetën majë një kodre të mbushur me vreshta, ullinj dhe fruta. “A s’është gjynah të ikësh që këtu”, bën me shenjë nga arat e mbjella dhe ullinjtë e mbajtur mirë.

Rruga për në Roshnik nis në periferi të Beratit, pak pa vajtur në Uznovë. Një fabrikë e braktisur baterish dhe disa godina, që duken se i kanë takuar ushtrisë, janë ngrehinat e para që lemë pas. Një gjuetar dhe zagari i tij po kthehen nga kodrat. Që të dy nuk duken aq entuziastë. Zagari i lodhur nga udha e gjatë e ndjek pas të zotin që mban mbi shpinë një trastë të zbrazët. Pastaj hasim vetëm furgona që venë e vinë në Berat.

Nga Ura e Bardhë e tutje

Rrugës kemi kohë të flasim me Fitimin mbi historinë e familjes së tij. “Unë e kam ditur gjithnjë lidhjen tonë me Qyprilinjtë. Që i ri dëgjoja copa bisedash të pleqve për këtë punë – nis të flasë Fitimi me sytë e mbërthyer mbi xhadenë që ka nisur të bëhet ca e përpjetë – babai im, Ali Fetah bej Mimani ishte nip te Frashërlinjtë. Ka qenë njeri shumë i dhënë pas vendit të vet. Ishte pjesëmarrës në kryengritjen e 1924, më pas në Kryengritjen e Fierit, ndihmoi sa mundi LANÇL, por në 1946 e futën në burg. Që nga ajo kohë nuk na panë me sy të mirë.

Mbaj mend një herë kur bëhej një aktivitet në fshat kishin ardhur paria e rrethit.

Në radhë të parë ishte edhe babai, si një nga njerëzit e nderuar të fshatit që ishte.

Një nga drejtuesit e atëhershëm dha urdhër ta largonin:

Ç’ma mbani atë këtu, nga ajo derë kanë dalë pesë pashallarë.

Vonë, nga vitet e fundit të jetës, babai më tregoi lidhjen tonë me trungun e Qyprilinjve të Turqisë. Ma ka lënë amanet që kurrë të mos e harroj këtë histori dhe të bëj ç’është e mundur që ta dinë edhe brezat e rinj. Kështu është puna”.

Pastaj Fitimi nis të na tregojë se si ka shkuar një udhëtim i tij në Turqi ku ka parë varret e kushërinjve të famshëm dhe veprat që ata kanë lënë pas për bamirësi, shkolla, biblioteka, vende të shenjta.

Në anë të një përroi Fitimi e ndalon makinën. “Ja këtu ka qenë një urë shumë e vjetër. Ura e Bardhë i thoshin, sepse ishte ndërtuar me gurë të bardhë. Kjo ishte e kohës së Mehmet Pashë Qypriliut. Ky pati bërë shumë për vendlindjen e tij. E prishën kot këtë urë. Vetëm për t’i marrë gurët”. Fitimi mundohet më kot të gjejë ndonjë pjesë të shpëtuar nga ura e vjetër.

Duhanasi është fshati i parë që hasim rrugës. Një avull i lehtë që ngrihet nga arat e porsapunuara kush e di se përse na kujton atë aromën e mirë që mban buka e porsapjekur e fshatit. Në qendër disa të rinj presin me padurim që të vijë furgoni i Beratit. Një kafe në “kasaba” nuk është njësoj si një kafe në fshat. Përballë tashmë kemi Tomorrin e bardhë nga dëbora e porsarënë. Më shumë se një mal na duket si një rojtar i thinjur që e ka mendjen poshtë, atje ku njerëzia mbase bën ndonjë zullum që ai nuk e di.

“Plaku” i lartë nuk do të na ndahet gjatë të gjithë udhëtimit tonë.

“Suzuki” i vogël i Fitimit shmanget ca nga rruga kryesore. “Tani do t’ju tregoj punën time – thotë Fitimi pa e fshehur kënaqësinë – kjo maja e kodrës që shihni është puna ime e fundit. Ka ardhur një ditë edhe Ismail Kadareja. Ka mbjellë një ulli”. Mbërrijmë në majë të një kodre të lartë dhe para nesh shfaqet një panoramë e mrekullueshme. Tomorri i veshur me dëborë, ca më tej Vojniku, një fshat që mban një emër ushtarak (vojnik në sllavisht do të thotë ushtar) dhe ca më tej Roshniku vetë i vendosur në një faqe kodre të butë. Fitimi nis të na tregojë fshatrat e “Nahijes” me radhë: “Gjithë problemi është te rruga.

Po të kishte një rrugë për të qenë kjo zonë do të ishte një thesar i vërtetë. Ja – bën me dorë ai – atje tej është Sazhdani, nga 35 familje dikur tani janë vetëm dy.

Pastaj është Perisnaka, kjo ka pasur 50 familje, tani vetëm dy, në Ferrth kanë mbetur vetëm dy familje, në Kostren po ashtu dy. Ç’t’ju them unë më parë juve? Njerëzia ikën, ikën vetëm nga mungesa e rrugëve”. Fitimi i hedh sytë me trishtim nga vendlindja e tij, pastaj kujtohet:

“Kam një kërkesë, nuk e di se si i keni rregullat tuaja, por unë kam shkruar një poezi atë ditën e tragjedisë së Gërdecit. A mund të ma botoni?”. Nuk kemi se si t’ia prishim kushëririt të Vezirëve të Mëdhenj. Ja poezia e shkruar nga Fitim Mimani, në majën e kodrës përballë Roshnikut:

Mali i Tomorrit përse rënkon/ Lumi i Osumit përse vajton/

Bilbili i kalasë 2400-vjeçare përse nuk këndon/Hallet e popullit po vajton/

Nuk vajton vetëm Tomorri/ Por të gjithë malet me radhë/ Për hallet që ka

Shqipëria vajton gjithë populli shqiptar/ Shqipëri moj nëna ime përse ke

ngelur jetime/Shqipëri moj hallemadhe dhe politikanët me ne përse tallen/

O ju zotërinj politikanë/Qofshi të majtë a të djathtë/ Hiqni dorë nga korrupsioni/

Larg nga hajdutëria se koha ecën përpara?

Kjo është pak a shumë poezia, e cila vazhdon edhe më, për të cilën ndonjë mësues letërsie apo kritik mund të ketë ndonjë mendim të vetin edhe më profesional, por gjithsesi.

Nga shkolla te xhamia

Roshniku është qendra e komunës.

Eshtë një fshat i madh dhe me shtëpi të mbajtura mirë. Fiqtë dhe ullinjtë duket se janë specialiteti i banorëve të këtushëm.

Fitimi na tregon një fik të stërmadh.

“Ky duhet të jetë më shumë se 300-vjeçar – na thotë – këtë lloj varieteti e patën sjellë të parët tanë nga Izmiri. Ku se kanë provuar që ta shtojnë, në Vlorë, në Shkodër, në Tiranë. Në asnjë vend nuk ka zënë vend. Kush e di sepse ky lloj fiku, që jeton shumë gjatë, rritet vetëm këtu te ne”. Ndërsa shohim fikun e lashtë na vijnë ndërmend vitet kur etiketa “Fiq Roshniku” ishte kthyer në një simbol të festimit të Vitit të Ri. Në librat e historisë dhe ndër dokumente Roshniku citohet shpesh me emrin sllav të vjetër “Rudnik”.

Ky term ka dy kuptime: më i mirëfillti është miniera, apo gërmimi dhe kuptimi i dytë do të thotë brinjë mali. Neve na duket më bindës ky kuptimi i dytë.

Fshati është i vendosur mes dy përrenjve në këmbë të Tomorrit, njësoj si një brinjë e vërtetë mali.

“Këtu kanë qenë sarajet e të parëve të mi. U prishën gjatë komunizmit. Tani këtu është shkolla e bashkuar që mban emrin Mehmet Pashë Qypriliu Roshniku”, bashkë me mikun tonë tani jemi në mes të zhurmës karakteristike të një oborri shkolle duke bërë muhabet për histori të vjetra. “Vëllai i gjyshit tim Beqiri, ishte adjutant i Sulltan Abdyl- Hamitit. Ishte nga ajo racë e Qyprilinjve që vazhdonte traditën e të parëve. E ekzekutuan në kohën e Qemal Ataturkut.

Beqiri kishte vetëm dy çupa, Fairenë dhe Merushen e meqë ishte kështu adoptoi një nipin e tij, Luton. Ky u kthye në vendin e origjinës dhe jetoi më pas derisa vdiq këtu. Këta mund të quhen pasardhësit më direktë të Qyprilinjve të parë dhe pas tyre neve. Por fisi është shpërndarë kudo në Berat, Vlorë, Tiranë.

Gjithsej duhet të jemi 45 familje a më shumë”. Drejtori i shkollës, Arif Qato, na pret me përzemërsi. Në një klasë, nxënësit çohen në këmbë kur shohin të hyjë drejtori me ca miq të tjerë. Duket sheshit se nxënësit kanë ftohtë. “Këtu ç’bie jashtë hyn brenda – thotë drejtor Arifi – shkolla u rikonstruktua në 2004, por shikoni se si është. I kam bërë kërkesa komunës e të gjitha instancave të tjera, por askush nuk kujtohet. Tani mësues e nxënës e bëjnë mësimin në shi”.

Nxënësit e mbledhur nga të ftohtët për disa momente na kanë bërë që të harrojmë ato historitë e vjetra me vezirë e pashallarë.

Një tjetër kujtim i kohëve të vjetra është një shtëpi e madhe që të paktën mbahet ende në këmbë. Fitimi na shpjegon se kjo është ndërtuar në shekullin XVIII nga Servet bej Brahimi. Shtëpia, monument kulture dhe dikur muzeu i fshatit tani është një haur i madh. Një gomar i trishtuar, që është lagur ca nga shiu, dhe një dele që zgjat turirin në gardh janë të vetmet qenie të gjalla që takojmë në shtëpinë e vjetër. “Këtu ka qenë çezma e ndërtuar nga Qyprilinjtë, kjo ura mbi përrua është ndërtuar po nga ata. Ja ku kanë mbetur edhe disa gjurmë të kalldrëmit të vjetër. Ky guri i mullirit të vajit, që e kanë futur në mur duhet të jetë i po asaj koha”, Fitimi nuk rresht së kërkuari gjurmë të shkëlqimit të të parëve derisa më në fund kemi arritur para një gërmadhe të rëndë. Eshtë, a më mirë me thënë ishte, xhamia e ndërtuar nga Mehmet Pashë Qypriliu që në 1660-ën. Rrënoja e zgaflluar duket si një objekt fare i harruar në mes të shtëpive të reja. “A e mban mend o Fitim se si i hidhnim hoxhës farë urofi që të shkiste shkallëve?”, xha Beqo Fiska, një shok i fëmijërisë së Fitimit, mjeshtër i vreshtarisë dhe i verës, i është bashkuar grupit. “Si nuk u kujtua njeri xhanëm që ta rindërtonte këtë xhami – psherëtin xha Beqoja – ka lloj-lloj fondacionesh, apo ku ta di unë, dhe askush nuk u kujtua. Nuk e kam se jam besimtar i madh, por ama kjo ndërtesë është pjesë e historisë, jo vetëm e asaj të Roshnikut, por të tërë Shqipërisë”.

Vonë, në të ngrysur marrim rrugën e kthimit në këmbë të Tomorrit.

Mbase jemi duke bërë të njëjtën udhë, që bënte 4 shekuj më parë, një djalë i këtij fshati me mendjen top se do bëhej Kryeministri i fuqisë më të madhe të kohës.

Nga kuzhina në majë të pushtetit

Ai që më vonë do të quhej Mehmet Pashë Qypriliu lindi në Roshnik dikur andej nga fundi i shekullit XVI. Ishte ndër djemtë e krishterë të fundit që rekrutoheshin si jeniçerë sipas sistemit të devshirmesë. Karrierën e nisi si një kuzhinier i thjeshtë oborri. Një boshnjak, Husrev Pasha, çambellan i oborrit të sulltanit, e ndihmoi shqiptarin e ri që të bënte karrierë. Pas një zënke në oborr, Mehmeti i Roshnikut shkon e vendoset në Qypri, një qytet në Anadoll. Këtu martohet me të bijën e sanxhakbeut. Që prej asaj kohe ai do të quhej Mehmet Qypriliu. Kur mbështetësi i tij Husrev Pasha u bë kryevezir, Mehmet Qypriliu u bë për disa kohë aga i jeniçerëve, një post me pushtet të frikshëm.

Para se të bëhej Vezir i Madh, Mehmet Qypriliu ka shërbyer në disa detyra të tjera: kryepolic i tregut (ihtisap aga), mbikëqyrës i depove perandorake të armatimit (tophane naziri), komandant i spahinjve, komandant i rojeve të oborrit të sulltanit, shefi i stallave sulltanore.

Ishte për disa kohë ministër pa portofol. Mori pjesë në rrethimin e Bagdadit dhe për disa kohë shërbeu edhe në Siri si kryetaksambledhës.

Ishte shumë i shtyrë në moshë, kur miqtë e tij, kryeshkruesi i oborrit dhe kryearkitekti (mimar bashi), ky i fundit një shqiptar i njohur me emrin Arkitekt Kasemi, ia mbushën mendjen sulltanit dhe nënës Mbretëreshë se pikërisht Mehmeti nga Roshniku duhej të ishte Veziri i Madh në vitet e ardhshme. Ishte viti 1656, ai ishte në prag të të tetëdhjetave. Ishte nga të paktët njerëz që mund t’i vinte kushte Sulltanit. Vetëm nëse Sulltani nuk do të ndërhynte në emërimet dhe shkarkimet e tij dhe vetëm nëse ai nuk i dëgjonte gojët e liga, që do të nisnin të flisnin keq për të, vetëm atëherë plaku nga Roshniku do të pranonte postin. Sulltani ra dakord. Hapi i parë që hodhi Mehmet Pashai ishte ekzekutimi apo dëbimi i kundërshtarëve të tij politikë. Spahinjtë e Stambollit që guxuan të kundërshtonin u përballën menjëherë me jeniçerët e tmerrshëm. Shumë prej tyre u masakruan. Një ish-kryevezir, Sijavush Pasha, u ekzekutua, sepse nuk kishte pranuar të transferohej në Damask. Udha e pushteti ishte hapur. Tani Mehmeti duhej t’i hidhte sytë jashtë perandorisë, andej nga po mblidheshin re të zeza.

Mehmet Pasha urdhëroi vetë ekzekutimin e admiralit të flotës, një njeriu i tij i afërt, vetëm sepse ky nuk po arrinte që të hiqte bllokadën venedikase nga Dardanelet. Një flotë e re u krijua me njerëz të ardhur nga Afrika. Më 1657, ngushtica e rëndësishme u bë krejtësisht osmane.

Në Transilvani, një vit më vonë, Mehmet Pasha i udhëhoqi vetë tartarët që masakruan me mijëra njerëz në shtypjen e kryengritjes së Gjergj Rakocit. Thuajse në të njëjtën kohë në Anadoll shpërtheu kryengritja e Abaz Hasanit. Me të u bashkuan të gjithë të pakënaqurit nga politika e dorës së fortë të shqiptarit. Trupat kryengritëse arritën deri në portat e Stambollit. Mehmet Pashë Qypriliu u kthye nga Transilvania dhe në fillim u dha gjashtë muaj rrogë ushtarëve. Pas shumë betejash, Kryeveziri e thirri në një “drekë paqeje” Abaz Hasanin, armikun e tij të betuar. Ky dhe shtabi i tij i ngushtë u masakruan pa mëshirë.

Në fund të jetës Mehmet Pasha ishte bërë paranoiak.

Shihte kudo armiq dhe nuk hezitonte të urdhëronte vrasjen e kujtdo, qoftë ky edhe njeriu i tij afërt. Ditën që ai vdiq, më 3 tetor 1661, erdhi nga Damasku ku ishte guvernator, i biri, Fazëll Ahmet Pasha. Ky do të ishte Kryeministri i ri i perandorisë më të fuqishme të kohës.

Fazëll Ahmet Pashë Qypriliu do ta mbajë postin e tij për 15 vjet, deri në 1676. Ndryshe nga i ati, ky ishte i shkolluar. Ai synoi që vendin ta qeveriste me mjete politike duke iu larguar dhunës dhe terrorit që kishte ushtruar i ati, Mehmet Pasha. Ku austriakët ndërhynë në Transilvani Fazëll Ahmet Pasha bëri gati ushtrinë kolosale. Ai vetë ishte kryekomandant i saj. Një betejë e përgjakshme u zhvillua në Shën Gotard. Me sa duket nuk kishte as fitimtarë dhe as humbës. Në gusht 1664 u nënshkrua paqja me Austrinë. Pesë vjet më vonë trupat osmane pushtuan Kretën. Në këmbim të pozicionit të saj neutral Fazëll Ahmeti i njohu Francës të drejtën e kombit më të favorizuar në tregti në trojet e Perandorisë Osmane. Në vitet 1672-1677, Fazëll Qypriliu u angazhua në drejtimin e luftës kundër Polonisë për pushtimin e disa territoreve të Ukrainës.

Më 3 nëntor 1676, Fazëll Ahmet Qypriliu vdiq papritur. Ishte një vdekje e pazakontë.

Trupi i tij ishte stërmbushur me ujë. Vendin e tij e zuri i vëllai nga nëna, Kara Mustafa Pashë Qypriliu. Ky është i njohur në historinë e Perandorisë Osmane sepse drejtoi fushatën kundër Rusisë, e cila u mbyll me paqen e Bahçserajit në janarin e 1681. Kara Mustafait iu desh të udhëhiqte rrethimin e Vjenës në korrikun e 1683. Me gjithë plaçkën e luftës kolosale të grumbulluar, kjo fushatë ishte një dështim. Sulltani e shkarkoi Mustafa Pashë Qypriliun. Pak ditë më vonë në Beograd atij iu pre koka.

Historia e Qyprilinjve nuk është më aq e lavdishme sa më parë derisa në fillim të shekullit XX, një tjetër pinjoll i tyre, Fuad Qypriliu, njeri i letrave dhe politikan, bëhet zëvendëskryeministër dhe ministër i Jashtëm i Turqisë. Thuhet se pikërisht ky ishte iniciatori i qëndrimit proshqiptar të Turqisë në anëtarësimin e Shqipërisë në OKB.

Marrë nga linku: http://www.gazeta-shqip.com/reportazh/7d081dead1cc0be38a05ac0306497a56.html

Historia katërshekullore e zemrës së Gjakovës

12/11/2012 Lini një koment

Gazmend DOLI

HISTORIA KATËRSHEKULLORE E ZEMRËS SË GJAKOVËS

Ecja nëpër kohë e Çarshisë së Madhe

Ezani i myezinit  kumbon.  Është vakti i namazit të xhumasë,  e besimtarët  thirren në xhaminë e Hadumit për të kryer obligimin fetar.

Që kur Bizeban Sulejman Efendia, i njohur si Hadum Aga, e ndërtoj këtë objekt  fetar islam, ndërmjet viteve 1594/95, kjo zonë në perëndim të Kosovës ka ndryshuar.

Deri atëherë vendi kishte shumë pak shtëpi dhe njihej si një fshat dhe qendër pazari. Xhamia e Hadumit  është objekti i parë dhe  më i rëndësishëm në këtë kompleks edhe sot e kësaj dite. Nuk ka asnjë i huaj që nuk ndalet në këtë vend. Aty është qendra e Çarshisë së Gjakovës.

Me ndërtimin e këtij objekti fetar, nisën njëra pas tjetrës  të ndërtohen edhe objekte të tjera fetare, hane, shtëpi banimi, dyqane, për t’u përthekuar si një kompleks, i cili më vonë do të marrë emrin Çarshia e Madhe. Sot njashtu si dikur ajo identifikon qytetin e Gjakovës.

Xhamia e Hadumit – Gjakovë

Ky kompleks do të bëhej një qendër e rëndësishme pazari, zanatit, por edhe një kompleks më i madh kulturoro-historik në mbarë vendin. Ajo  po mbijeton edhe sot, edhe pse ka kaluar dhe po kalon nëpër sfida të ndryshme të kohës. Ajo disa herë është djegur, duke përfshirë edhe luftën e fundit.

Sfida e fundit: projekti i komunës së Gjakovës për revitalizimin e saj, i cili bëri bujë fillimisht tek ata që “jetojnë” me këtë kompleks dhe më pas tek ata që kërkojnë të mos preket autenticiteti i saj. Pa e pyetur fare Ministrinë e Kulturës që e ka në mbrojtje edhe këtë kompleks-komuna kishte nisur zëvëndësimin e kalldremit me pllaka mermeri. Punimet janë ndërprerë, por Çarshia me shekuj fsheh mijëra histori.

Gjakova e shekullit XVI

Çarshia  e Madhe është vendi  ku janë zhvilluar shumë ngjarje të rëndësishme në periudha të ndryshme kohore, ndërsa brenda  saj kanë vepruar shumë personalitete të njohura. Objekte të rëndësishme që lidhën me fenë, historinë, zanatin dhe kulturën e vendit gjenden në këtë kompleks, prej disa hektarësh në qendër të Gjakovës.

Sipas historianit Masar Rizvanolli  kjo çarshi paraqet një thesar të vërtet kulturoro-historik. “Në kontestin e përgjithshëm, sipas ekspertëve të huaj, kjo pjesë paraqet një begati kulturore që e kanë pak popuj”, thotë  Rizvanolli. Në llojin e saj, sipas tij,  ajo paraqet një ansambël kulturo-historik unikat me dimensione të rralla”, shton më pas profesor Rizvanolli.

Para disa viteve Rizvanolli  ka bërë një studim për këtë kompleks i cili nis nga Ura e Islam Begut dhe përfundun në lagjën Mulla Jusuf.

“Çarshia  ka lindur me paraqitjën e zejtarëve të parë. Lindi atëherë kur Gjakova fitoj statusin e kasabasë, kur më 1594-95 Sulejman Hadim Aga vakëfoi disa objekte publike që i ndërtoj vet, si xhaminë e Hadumit, një mejtep, një  bibliotekë, një hamam, një han dhe disa dyqane”, tregon Rizvanolli për fillet  e Çarshisë.

Por të dhënat e para për këtë vend  nuk janë përshkruar nga vendasit, por  nga kronisti turk  Evlia Çelebiu,  që ka vizituar  Gjakovën më 1662.  Në bazë të përshkrimit të tij, “Gjakova i ka dy mijë shtëpi të stolisura që ndodhen mbi një fushë të gjërë. Ka dy xhami të bukura, mesxhide (xhami të vogla), hane të mbuluara me plumb. Ka një hamam të bukur që të kënaqë zemrën dhe nja treqind dyqane të ndryshme, të mbushura me mallra e me njëmijë lloj mjeshtrish. Meqë e ka klimën e këndshme, banorët janë të bukur dhe të dashur”.

Çarshia e Madhe e Gjakovës

Çarshia e Madhe sot  pas disa shekujve është  një kompleks e cila numron mbi 500 dyqane,  shumë objekte të tjera, kulturore, fetare e  të zanatit. Më sakt në këtë zonë prej disa hektarësh, gjenden objektet më të rëndësishme,  historike e fetare të Gjakovës.

Përveç xhamisë së Hadumit, ndër më të mëdhat në vend, në këtë zonë gjenden edhe Teqeja e Madhe, ajo e shejh Eminit, Teqeja (Gjyshata) e Bektashinjëve, Medreseja e Madhe, por edhe objekte të tjera të rëndësishme,  që për disa shekuj kanë luajtur një rol të rëndësishëm në jetën e gjakovarëve dhe rrethinës, si  në edukimin  dhe mirëqenien e tyre.

Mexhid Yvejsi një studius i feve, thotë se prezenca e objekteve fetare në këtë zonë – përveç prehjes shpirtërore, qytetarët e çdo moshe, gjinije, që i frekuentojnë, zhvillohen, lartësohen nga ana morale, shoqërore, edukative, kulturore, këto objekte fetare-kulturore i kanë sjell edhe të mira materiale për qytetin e Gjakovës. “Sepse gati çdo javë,  mos me thënë çdo ditë, vizitohen edhe nga vizitorë, përveç Kosovës, edhe nga vend të tjera. Disa herë personalisht kam qenë shoqërues e përkthyes i delegacioneve, turistëve nga Italia, Gjermania, Franca, Anglia, Turqia, Amerika, Izraeli etj., Pa një drekë, pa një darkë, pa ndonjë dhuratë, suvenire, petka kombëtare apo fetare, pa ndonjë buejtje nëpër hotele, asnjë nuk është larguar”, tregon Yvejsi.

Historiani Rizvanolli thotë se, meqë teqetë më interesante dhe xhamia e Hadumit përfshihen në kuadër të Çarshisë, atëherë ne duhet të sigurojmë një qasje sa më tërheqëse në të për turistët e huaj dhe të vendit”.

Çarshia e Madhe-muze i gjallë

Por Çarshia e Madhe e Gjakovës, sipas Mexhid Yvejsit,  përveç këtyre monumenteve, kishte e  ka edhe  shtëpi e dyqane karakteristike, është një muze i gjallë, që me arkitekturën e vaçantë, ku shprehej një fuqi krijuese e mjeshtërve vendas, mahniste kronistët e kohës, mahniste vizitorët e ndryshëm dhe frymëzonte ekspertë të lëmive të ndryshme”.

“Çarshia e Madhe e Gjakovës me Xhaminë e Hadumit, bibliotekën, mejtepin, me qindra shtëpi e dyqane, me Medresën e Madhe e Teqen Bektashiane, ishte jo vetëm qendër kulturore, fetare, historike, shoqërore, arsimore, edukative e politike, por ishte edhe qendra kryesore, më e fuqishmja, ekonomike e qytetit”, shton më pas ai.

Hani i Haraçisë, është një prej objekteve më të bukura të këtij kompleksi që ekziston edhe sot e kësaj dite.

Ai është një nga objektet më të vjetra. “Hani është simbol i qytetit tonë i cili përfaqëson denjësisht të gjitha karakteristikat e qytetit të Gjakovës, thotë Ali Haraçia trashëgimtar i këtij objekti të vjetër i cili gjendet shumë afër xhamisë së Hadumit. Sipas Haraçisë kronistët e huaj kur kanë vizituar janë shprehur se Hani është kryevepra e Çarshisë së Madhe. Në bazë të gojëdhënave thuhet se shumë karavane  kanë kaluar nëpër këtë Han, pasi Gjakova ka qenë një rrugë tranzite për në Shqipëri. Por ky objekt i cili është renovuar  tërsisht më 2004, më shumë luan rolin e një restoranti i cili ofron ushqim autokton tradicional.

Por në Çarshinë e Madhe të Gjakovës, që prej themelimit, ushtroheshin dhjetëra zeje të ndryshme, duke filluar nga armëtarët, argjendarët, kazangjinjtë, lëkurëpunuesit, rrobaqepësit, zhgunaxhinjt, qëndistarët, zdrukthëtarët, kazazët, qeleshepunuesit, gërçakxhinjtë, saraçët, opingaxhinjtë, cergaxhinjtë, çibukxhinjtë. Shumica prej tyre tashmë kanë pushuar aktivitet.

Pjesë e objekteve që kanë shërbyer në të kaluarën nuk ekzistojnë, por disa  të tjera janë rikthyer. Ta zëmë në këtë kompleks jo sikur në të kaluarën, nuk ekziston hamami. Por  me ndihmën e Ministrisë së Kulturës, në vitet e fundit tri objekte brenda këtij kompleksi janë ndërtuar dhe renovuar, sikur ta zëmë Sahat Kulla, Mejtepi Ruzhdie, objekti i shkollës së parë shqipe, apo objekti i  tabakëve. Ky i fundit që prej ndërtimit më shumë po shërben si kafehane.

Por Çarshisë po i mungon prej viteve mungesa e bizneseve. Çdo ditë e më shumë  dyqanet e saj karakeristike  të punuara  nga druri po mbyllen. Në  vitet e fundit janë shuar edhe shumë zeje. Kjo situatë ka ardhur sidomos pas luftës së fundit.

Gëzim Kika, një rrobaqepës, i cili në këtë kompleks  por punon  që në moshë të re, mendon se kjo pjesë akoma është e rëndësishme edhe përkundër që  atraktiviteti i zonës nuk është më sikur dikur. Ai thotë se nuk e ka ndërmend të largohet, duke pritur ditë më të mira në bisnesin e tij. Ai bënë krahasimin në mes viteve  si i ri dhe tash si një mesoburrë. “Sot as për së afërmi kjo zonë nuk e ka namin që e kishte dikur”, thotë Kika. Çdo zejtar ka punuar  para disa viteve nuk ka pasur nevojë të bënte një punë tjetër. Por jo sot”, shton ai.

Botuar në gazetën ”KOHA Ditore” , faqe 26, Prishtinë, 10 Nëntor  2012

Në fotografi: XHAMIA E HADUMIT NË GJAKOVË, THEMELUAR ME 1594 DHE ÇARSHIA E MADHE E GJAKOVËS

Shqiptarët që dikur sundonin Irakun

03/08/2012 Lini një koment

Fatos BAXHAKU

SHQIPTARËT QË DIKUR SUNDONIN IRAKUN

Fatos Baxhaku

Guvernatorë, ushtarakë, klerikë, madje edhe histori dashurie ndriçojnë një lidhje të vjetër me zonën e trazuar.

Iraku, vendi i Babilonisë së lashtë dhe vendi i përplasjes së madhe mes dy pjesëve të mëdha të muslimanëve: mes sunitëve dhe shiitëve. Të parët, politikisht kanë pasur gjithnjë në krah Perandorinë Osmane, të dytët mbretërit e Iranit. Nga ky konflikt sikurse edhe tani kanë gjalluar konflikte të ashpra, gjakderdhje, mërira e luftëra. Që në kohë të herëshme shqiptarët kanë qenë protagonistë në këtë lojë të ashpër, me të cilën i lidhte vetëm një gjë: dëshira për t’i shërbyer ushtarakisht një fuqie të madhe. Aty nga 1508, Shahu i Persisë, mbrojtës i madh i shiitëve, Ismail-al-Safavi pat shtënë në dorë një pjesë të mirë të Irakut Verior, gjë që e pat shtyrë Sulltanin e atëhershëm, Selimi I të drejtonte një ekspeditë të madhe ushtarake për të rivendosur pushtetin e tij. Një nga komandantët më të suksesshëm të fushatës është një i quajtur AHMET PASHË DUKAGJINI. Letërsia arabe përshkruan gjërë e gjatë se si Dukagjini, i bërë mosleman, i drejtoi trupat osmane drejt fitores në Çalldiran në 1514. Fitorja ishte e rëndësishme. Aventura e shqiptarëve në troje të Irakut kishte nisur mirë.

Nga 1544 deri në 1548 në krye të Irakut ishte shqiptari AJAZ PASHA. Sikurse ndodh shpesh për gjithë të mëdhenjtë pavarësisht nga koha, Ajaz Pashës i janë kushtuar shumë poezi, ku sigurisht ai rrëfehet si njeri tejet bujar.

Vite më vonë, Porta e Lartë dërgoi në Bagdad një tjetër shqiptar, NASUH PASHËN. Njësoj si në historinë e Skënderbeut, valiu i ri shqiptar i Bagdatit, mësoi se qyteti i kishte rënë në dorë një vendasi falë një fermani të falsifikuar. Nasuhu nuk pati edhe aq fat në një betejë që u bë mes dy rivalëve në afërsi të Bagdadit. Iku i plagosur rëndë për në Stamboll, porse i ndihu fati dhe u bë, si shumë shqiptarë të tjerë, Vezir i Madh, pra Kryeministër, pasi qe martuar më parë me njërën prej vajzave të shumta të Sulltanit.

Historianët arabë ende i përmendin bëmat e disa komandantëve shqiptarë në vitet që pasuan. Në 1626 Tikriti, vendi i origjinës së Sadam Hyseinit, ishte ende në duart e persëve, të cilët e kishin pushtuar disa vjet më parë. Një shqiptar, OMER PASHA, luftoi në krye të një grushti njerëzish me një ushtri shumë herë më të madhe. Omer Pasha, komandanti, ishte i vetmi që shpëtoi nga masakra që pasoi. Legjenda thotë se e shpëtoi kali i tij i shpejtë. Ca vjet më vonë historia përsëritet. Tashmë është Ahmet KUÇUK PASHA, edhe ky shqiptar në shërbim të Sulltanit, që komandon trupat turke në betejat rreth Tikritit. Si e pa që nuk kishte shpëtim atëherë u ul dhe nisi t’i falej Allahut. Sigurisht që njëri nga ushtarët persë ia preu kokën dhe e dërgoi në Teheran. Shahu në shenjë respekti lejoi që koka e prerë e Ahmet Kuçuk Pashës të varrosej në një teqe në Damask, në Siri. Pashai plak e kishte menduar edhe këtë. Vite më parë kishte ndërtuar një vend të shenjtë për vete.

Nga fundi i shekullit XVII presioni i ushtrive iraniane gati sa se bllokoi ekonominë në Bagdad. Porta e Lartë u alarmua. Bllokimi i ekonomisë në këto anë donte të thoshte trazira edhe në vendet arabe fqinje. Sërish na shfaqet një shqiptar. Ai është ABDURRAHMAN PASHA, i cili u caktua vali i qytetit.
Abdurrahmani ishte njeri i drejtë. Ai nuk lejoi që nënpunësit të vidhnin në kurriz të popullit, liroi njerëzit nga taksat abuzive dhe arriti të sjellë normalizimin e tregut. Në historinë e Irakut shqiptari me emrin Abdurrahman mbahet mend edhe për dashamirësinë e tij ndaj poetëve dhe artistëve të tjerë, ndonëse nën zë thuhet se ai e kishte një çikë qef verën. Një xhami e ndërtuar prej tij ka qenë në këmbë deri vonë në Bagdad. Ajo quhej Maruf-al-Karhi.

Shqiptarët e kishin fort për zemër Irakun, madje aq për zemër saqë të arrijnë të themelojmë një dinasti shqiptare në krye të Bagdadit. I pari i kësaj dinastie shqiptare në zemër të Arabisë ishte dibrani HASAN PASHA, i cili nisi punë në këto anë në 1704. Hasani e nisi punën duke emëruarar djemtë e tij ndër provinca, duke kërkuar kështu bashkimin e njësive të coptuara irakene në një vilajet të vetëm. Më pas, duke u mbështetur në një ushtri të re krejt të reformuar, Hasan Pasha nga qëndrimi në mbrojtje ndaj iranianëve, i hyri detyrës së vështrië që të sulmonte. Nuk arriti ndonjë sukses të madh, megjithëqë kishte arritur të depërtonte në Iran. U varros me nderime të mëdha në Bagdad në vitin 1724. Thonë se në kryeqytetin iraken emrin e tij e mbajnë xhami e emra lagjesh.

Vendin e Hasan Pashës e trashëgoi i biri, AHMET PASHA, një i ri ambicioz, i cili e kishte ndarë mendjen të vazhdonte udhën e të atit. Ahmeti vazhdoi të sundonte deri aty afër fundit të shekullit XVIII. Pas kësaj dinastia shqiptare në Bagdad u përfshi nga një stuhi rëre, gjatë së cilës emrat e sundimtarëve vazhduan të zëvendësohen me ritme të shpejta.

Duhej të kalonin disa vite të trazuara derisa shqiptarët të shfaqeshin perseri në krye të Irakut. SYRI PASHA, vali nga 1899 – 1890, ka hyrë në historinë e Irakut si ndërtuesi i një dige të rëndësishme dhe si mbrojtës i madh i poetëve. Sipas historianëve vendas Syriu futi në veprim edhe një ide tjetër, atë të ndihmës shoqerore per të varfërit dhe vejushat. Syriu u dha udhë një veprimtarie me tradita në lëmin e poezisë.

I fundmi i dinastisë shqiptare në Bagdad ka qenë ABDULVEHAB PASHA, që qëndroi në rolin e valiut vetëm një vit. Për të dihen pak gjëra, nëse përjashtojmë ndonjë poezi oborri që servilat e kanë shkruar me zell për të.
Era e re kishte nisur të frynte gjithandej. Nuk kishte më nevojë për njerëz të luftës, a më mirë me thënë kishte nevojë për një luftë ndryshe.

Një tjetër shqiptar i shquar i ka njohur mirë këto anë. EQEREM BEJ VLORA, pinjoll i Vlorajve të famshëm, një nga mendjet më të mprehta shqiptare të dy shekujve të fundit, e ka rrëfyer në mënyrë brilante përshtypjet e tij në Irak e rrethinë. Në 1904, Eqerem Beu ishte një nënpunës i ri i Ministrisë së Jashtme të Stambollit. Bashkë me diplomatë të tjerë inspektonte asokohe hekurudhën e Hexhazit, atë që quhej një lloj paraleleje e Kanalit të Suezit, një arritje e madhe për kohën, njësoj si koridoret tona të sotme. Sytë e lodhur nga peisazhi, i mbuluar nga rëra e verdhëllemtë, i kanë shndëritur të riut shqiptar kur ka parë të kalëronte mbi një mëzat të zi arab një vajzë të re elegante. Diku andej nga Siria, në kufi me Irakun, zë fill kjo histori nostalgjie më shumë se sa dashurie. I riu shqiptar desh la mëndtë kur pa atë vajzë të re arabe që bashkë me të tjerët i bënte respektet e duhura sipas rregullave të shkretëtirës. Mësoi sakaq se perria e shkretëtirës ishte vajza e njërit prej krerëve lokalë, në çadrën e të cilit kishte bujtur. Dhe atëherë beu i Vlorës përmbahet, porse nuk mund të heqë dorë nga simpatia e tij. Nxjerr nga brezi pistoletën e tij, një Mauzer, i cili në atë kohë vlente sa qimet e kokës, dhe ia zgjat vajzës së re. Vetë Eqerem Beu rrëfen se u çudit pa masë kur pa se në këmbim vajza i kishte dhuruar mëzatin e saj të racës së pastër të kulluar arabe. Ndonëse të dy të rinjtë fati i përplasi në cepa të ndryshëm të Botës, mes tyre u lidh një letërkëmbim që do të vazhdonte gjatë.

Marrë nga Gazeta Panorama, 8 Tetor 2003.

Mehmet (Muhamed) Ali Pasha themelues i Egjiptit modern

14/07/2012 Lini një koment

Prof. dr. Beqir ISMAILI

 

MEHMET (MUHAMED) ALI PASHA THEMELUES I EGJIPTIT MODERN

Prof. dr. Beqir Ismaili

Prof. dr. Beqir Ismaili

Me rastin e 200 vjetorit të ardhjes së Mehmet Ali Pashës në Egjipt, më 12 Maj të 2005, në ambjentet e agjensisë së informacionit “Alba Press” në Kairo, u mbajt një tryezë historike me temë “Mehmet Ali Pasha, themeluesi i Egjiptit modern”. Përveç të tjerëve, në këtë tryezë ishin të pranishëm dhe personalitete të historisë dhe kulturës egjiptiane si dhe përfaqësues të trupit diplomatik të akredituar në Kairo. Me këtë rast, Prof. Dr. Beqir Ismaili bëri një rezyme të shkurtër të jetës dhe veprës së Mehmet Ali Pashës, duke vënë theksin në madhështinë e kësaj figure të ndritur të historisë shqiptare.

Mehmet Ali Pasha, ky pinjoll i trojeve shqiptare, i njohur me emrin Muhamed Ali Pasha, është një nga bijtë më të shquar që ka nxjerrë toka shqiptare në historinë e saj.

Mehmet Aliu ka lindur me 1769, në një familje shqiptare. Pasi u mor për një farë kohe me tregëti nëpër Çamëri, vendosi të bashkohet me ushtrinë shtetërore Osmane.

Mehmet Aliu nuk e kishte arsimim e duhur ushtarak. Ai mësoi shkrim dhe lexim, me shumë vështirësi, në të dyzetat e tij, por ai shquhej për aftësinë e tij në planifikim dhe mprehtësi mendimi në zgjerimin e kulturës dhe ardhmërisë së vendit që ai udhëhiqte. Mehmet Aliu ishte një njeri i mençur dhe largpamës, gjë që i mundësoi atij të bëjë karrierë në ditët e mëpasme të jetës.

Me ardhjen e forcave pushtuese franceze në Egjipt në 1798, Perandoria Osmane, në krye të së cilës ishte Sulltan Selim Khan, djali i vëllait  të ish Sulltan Abdul Hamidit, që ndërroi jetë më 1796, filloi të përgatisë kundërsulmin për dëbimin përfundimtar të francezëve nga Egjipti. Për këtë qëllim u thirrën ushtarë vullnetarë nga e gjithë Perandoria. Nga viset shqiptare u grumbulluan disa mijëra vullnetarë ku vetëm nga zona e Kavallës u paraqitën treqind ushtarë vullnetarë shqiptarë, të stërvitur dhe të paisur me armatime dhe të gatshëm ti përgjigjeshin thirrjes për luftë, në çdo moment.

Njësia ushtarake shqiptare, e cila udhëhiqej nga Ali Aga, filloi të lëvizë nga trojet shqiptare në drejtim të njërës prej bazave ushtarake detare në Detin Egje. Në këtë port, ishin në pritje anije të shumta ushtarake dhe disa anije të tjera, të ardhura nga anë të ndryshme të Perandorisë, të mbushura me materiale të nevojshme për këtë ndërmarrje ushtarake.

Pak para mbërritjes së forcave osmane në Egjipt, Ali Aga e pa të pamundur të vazhdonte të drejtonte formacionin shqiptar dhe për këtë arsye ia dorëzoi komandën Mehmet Aliut.

Pas përpjekjeve të shumta luftarake me francezët, ushtria osmane më në fund arriti t’a çlirojë Egjiptin nga zgjedha Bonopartiste. Formacioni shqiptar i udhëhequr nga Mehmet Aliu luajti një rrol shumë të madh në këtë luftë.  Falë strategjisë së përdorur nga komandanti shqiptar, francezët u shpartalluan dhe u larguan përfundimisht nga vendi.

Pas mposhtjes së francezëve, forca të shumta të cilat kishin qëllime kontradiktore, u orvatën të merrnin në dorë sundimin e këtij vendi. Këto forca i shpallën luftë njëra – tjetrës duke luftuar secila për llogari të vet.

Fuqia më e madhe ishte Shteti Osman, i cili e udhëhiqte Egjiptin që prej tre shekujsh dhe dëshironte që ky vend të mbetej në duart e tij.

Një tjetër fuqi me synime ndaj Egjiptit ishin anglezët, të cilët gjithmonë kishin qenë të gatshëm të ishin prezentë në këtë vend. Për këtë arsye anglezët po bënin të gjitha përgatitjet për t’a okupuar Egjiptin, për tia arritur kështu qëllimit që nuk nuk mundën t’a arrinin gjatë kryqëzatave. Britania kishte për qëllim që me pushtimin e Egjiptit t’i hapte rrugë vetes në Detin e Kuq dhe në Detin Mesdhe e të siguronte kështu mbizotërimin e saj në vijën kryesore bregdetare e prej këtu të lidhej me Indinë.

Pretendues për sundimin e Egjiptit ishin dhe mamlukët (feudalët vendas), të cilët në realitet vepronin sipas pëlqimit të osmanllinjëve.

Pas çlirimit të Egjyptit dhe mosmarëveshjeve të ndryshme civile, më në fund në vitin 1805, Muhamed Aliu me propozimin e Sheikhut të Al-Az’harit- udhëheqësi më i lartë fetar në vend, njëkohësisht dhe Rektor i Universitetit më të madh dhe një nga më universitetet më të vjetër të botës, mori fermanin nga Sulltani për t’u bërë Guvernator i Egjiptit dhe njëkohësisht iu dha titulli “Pasha”. Në 1805, zë fill dinastia shqiptare e zotërimit të Egjiptit. Mehmet Ali Pasha, shqiptari reformator, iu përvesh punës për modernizimin e vendit të Nilit. Krejt i pavarur, në luftë me të gjithë, madje edhe me sulltanët, Muhamed Aliu arriti deri në portat e Stambollit.

Koha e Mehmet Alit u shqua si kohë e fitimit të betejave të shumta, ushtarake dhe ekonomike. Mehmet Ali Pasha, me zgjuarsi dhe strategji të rrallë arriti të shuajë shumë mosmarrëveshje mes mamlukëve dhe osmanlinjve.

Këto arritje të Muhamed Aliut nuk i shkuan për shtat atyre që donin të ishin  dominues të Egjiptit, anglezëve, të cilët të penduar për tërheqien e tyre nga Egjipti vendosën në 1807 të riktheheshin përsëri. Duke përdorur politikat e tyre dhe duke shfrytëzuar tradhëtinë e disa udhëheqësve mamlukë që, nuk posedonin aspak atdhedashuri dhe kulturë dhe që interesat e tyre personale i kishin më të shtrenjta se vendi dhe populli i tyre, anglezët provokuan një kryengritje të cilës i printe admirali Frizer. Ofensiva nuk vazhdoi shumë, por u zmbraps me dy sulme në Aleksandri dhe Reshidë. Duke mos pasur rrugëdalje tjetër, Frizeri u largua nga deti.

Mehmet Aliu e priti me keqardhje të madhe tradhtinë e mamlukëve. Për të vënë në vend nderin e nëpërkëmbur të Egjiptit, në Mars të 1811-ës ai i thirri prinjësit tradhëtarë “të penduar” mamlukë, në një darkë në kështjellën e tij. Qëllimi i  tij i vërtetë ishte, të lante hesapet një herë e mirë me mamlukët. Dhe është pikërisht kjo darkë që shënon fundin e mamlukëve në Egjipt. Ai e shpartalloi përfundimisht udhëheqjen e mamlukëve dhe bëri ankeksimin e forcave mamluke në rradhët e ushtrisë së tij, duke hapur me këtë veprim një faqe të re në historinë e  Egjiptit.

Mehmet Aliu ishte largpamës dhe ambicioz. Ai ëndërronte të themelonte një perandori të gjerë. Që në momentin e marrjes në dorëzim të fronit ai e kuptoi se që Egjipti të shkonte përpara, duhej të bashkohej. Kështu ai punoi e luftoi gjithë kohën për t’ia arritur këtij qëllimi. Ndërkohë ai i zgjeroi kufinjtë e pushtetit të tij deri në Kerdefan dhe Nubeh dhe në 1821-1823 themeloi Hartumin, kryeqytetin e Sudanit të sotëm.

Pas zgjerimit të kufinjve filloi të ashpërsojë qëndrimin e tij ndaj Portës së Lartë në Stamboll dhe filloi të distancohet nga osmanët. Djemtë e tij ishin përkrahësit e tij kryesorë. I biri, Ibrahim Pasha, që në shpejtësi të madhe kishte pushtuar Sirinë dhe kodrat e Turusit, nuk u mjaftua me kaq por depërtoi në Azinë e vogël drejt Stambollit. Në të njejtën kohë Muhamed Aliu kërkoi të rriste epërsinë e tij të mëtjeshme të kufijve depërtues në Siri në mes dy lumenjve, e me këtë rast dëshironte të depërtonte deri në Bagdad në mënyrë që të hapte rrugët e tregëtisë me Indinë.

Në 1824, Sulltan Mahmudi i II-të, i cili nuk mundi të shtypte kryengritjet e grekëve, thirri në ndihmë Mehmet Aliun. Ky i fundit, caktoi djalin e tij Ibrahim Pashën, në krye të ekspeditës kundër grekëve, i cili arriti t’i shuaje dhe t’i shtypë revoltat në Greqi. Si shpërblim të kësaj fitoreje, Sulltani e emëroi Mehmet Aliun Guvernator të Kretës.

Triumfi dhe epërsia e ushtrisë së Mehmet Aliut nuk i shkoi për shtat Shtetit Osman dhe fuqive Europiane, të cilëve u cënoheshin kështu interesat e tyre në rajon e më gjerë. Për këtë arsye, në Korrik të vitit 1840, u grumbulluan në Londër kundër Mehmet Aliut. Ato vendosën që Egjipti të rikthehet në kufijtë e vjetër, të jetë pjesë e Shtetit Osman dhe t’i paguaj haraç vjetor Sulltanit, ushtria të mos numërojë më shumë se 18.000 trupa si dhe të mos prodhojë shpata apo armë luftarake.

Për të qetësuar Mehmet Aliun dhe për ti dalë përpara mundësisë së reagimit nga ana e tij, ato e shpallën Mehmet Aliut zëvendës mbret të Egjiptit dhe të drejtën e trashëgimisë së fronit mbretëror, ia kaluan pjestarëve meshkuj të familjes së tij.

Arritjet e Mehmet Aliut janë të shumta dhe i përkasin fushave të ndryshme. Përveç suksesit në strategjinë ushtarake, ai konsiderohet i pari moderator i botës Islame. Ai ishte i pari që ndërtoi sisteme moderne shtetërore për vendet që udhëhoqi, futi në përdorim shtypshkronjën, ndërtoi fabrika, projektoi dhe realizoi furnizimin me ujë të Aleksandrisë nga krahina Mahmudie, etj. Krijimi i Egjyptit si shtet, modernizimi, ndërtimi i qyteteve, qendrave tregtare, industriale etj, bëri që në Egjipt të fillojë epoka e lulëzimit, lirisë dhe pavarësisë. Kjo i dha mundësi Egjiptit  të fitojë krenarinë dhe madhështinë shpirtërore dhe materiale. Vlen të theksohet këtu se Egjipti u bë qendra e diasporës shqiptare, opozitare e Portës së Lartë.

Krijimi i shtetit të Sudanit, emancipimi i shoqërisë sudaneze dhe dhënies, kësaj shoqërie, nje fizionomie qytetare ndryshe nga fizionomia fshatare që Sudani kishte para ardhjes së Mehmet Aliut, konsiderohen si arritjet titanike të këtij strategu të madh. Emancipimi i shoqërisë Egjyptiane, që sot është zemra e botës arabe, nëpërmjet aktivizmit të vendaseve endacake-fshatarë në jetën shoqërore qytetare, e bënë Mehmet Aliun arkitektin e intelektualizmit dhe iluminizmit arab, të sistemit të ri, të krijimit për herë të pare, në botën arabe, të një ushtrie me të vërtetë profesioniste dhe shumë më të avancuar se ushtria osmane.

Suksesi i ushtrisë së Mehmet Aliut, i tregoi sultan Muratit se sistemi osman ishte vjetëruar. Kjo bëri që Sulltani të formulojë një strategji të re ushtarake, sipas modelit të Mehmet Pashës, por që asnjëherë nuk arriti suksesin e tij.

Vlerat e Mehmet Aliut, për zemrën e sotshme të botës Arabo – Islame janë të panumërta.

Në ditët e fundit të jetës së tij Mehmet (Muhamed) Ali Pasha shprehet: “Nuk kisha menduar se do të arrijmë në këto suksese në të cilën jemi sot. Shpresat e mia sot janë forcuar dhe po të vihej në pikëpyetje ndërtimi dhe përparimi i Egjiptit, po të lindte nevoja, do të flijoja dikë nga familja ime, vetën e vetëm që të ecte përpara ky vend dhe ky popull.”

Me sëmundjen e Mehmet Aliut, në vitin 1848, mëkëmbës i Egjiptit u shpall i  biri Ibrahim Pasha. Mehmet Ali Pasha vdiq më 1849, por dinastia e krijuar prej tij vazhdoi të udhëheqë Egjiptin deri në vitin 1952.

Vendasit dhe të huajt sot shohin një Egjipt të konsoliduar, qendër të zhvillimit dhe civilizimit, djep i kulturës arabe dhe islame, por asnjëherë dhe përasnjë çast nuk harrojnë se në themel të gjithë këtij zhvillimi qëndron figura e atij që është cilësuar si “Bonaparti i Botës Arabe”, e projektuesit dhe arkitektit të përparimit të këtij Egjipti modern, shqiptarit Mehmet Ali Pasha.

Xhamia “Sulltan Mehmed – Fatih” (Xhamia e Madhe) (1460/61) në Prishtinë – Vepër madhështore e trashëgimisë islame në Ballkan

06/07/2012 Lini një koment

Ramadan SHKODRA

 

XHAMIA “SULLTAN MEHMED – FATIH” (XHAMIA E MADHE) (1460/61) NË PRISHTINË

- VEPËR MADHËSHTORE E TRASHËGIMISË ISLAME NË BALLKAN -

(punim i botuar tek revista “Edukata Islame” nr. 82, Prishtinë 2007, f. 171-186)

Ramadan Shkodra

Ramadan Shkodra

I

Kosova paraqet një thesar të pasur të monumenteve kulturo-historike të periudhave të ndryshme, të cilat shquhen për llojllojshmërinë, cilësinë, dhe rëndësinë historike të tyre. Në përbërjen e këtij thesari kulturo-historik bëjnë pjesë edhe ndërtimet pesëshekullore të periudhës osmane në këto territore.

Kultura materiale islame në Kosovë, po edhe në të gjitha trojet shqiptare, është shfaqur që nga depërtimit i Perandorisë Osmane në këto troje në shekullin XV, asokohe si bartëse kryesore e fesë, kulturës dhe qytetërimit islam. Krahas përhapjes së fesë e të kulturës islame në këto troje, paraqitet nevoja edhe për objektet ku do të kryheshin ritet dhe obligimet e fesë islame, prandaj në shumë vende-lokalitete u ndërtuan objekte përkatëse për qëllime të ndryshme:

1. Objekte për kryerjen e obligimeve dhe riteve fetare: xhami, mesxhide, tyrbe, teqe etj;.

2. Objekte për nevojat arsimore: medrese, mektebe, biblioteka (kutubhane);

3. Objekte të karakterit publik e social: hamame, ura guri, kroje publike, shtëpi banimi, kulla të sahatit, shatërvane, hane, imarete, kala (kështjella);

4. Objekte që shprehin qytetërimin islam: nishane mbi varrezat e myslimanëve, çarshi, bezistane, objekte banimi; dhe me kalimin e kohës dhe me shtimin e ndikimit të kulturës islame në viset tona, u përhapën edhe ndërtime e vendbanime të tëra në stilin oriental.

II

XHAMITË – janë faltore kryesore islame dhe objektet me monumentale dhe për nga numri janë monumentet me te shumta te ruajtura nga përmendoret e kulturës islame në Kosove. Ndër ne ndërtimi i tyre ka filluar menjëherë pas depërtimit osman.

Sipas të dhënave historike, ndërtimi i xhamive filloi menjëherë pas Betejës se Kosovës më 1389 (Xhamia e Çarshisë në Prishtinë). Ky aktivitet u zgjerua sidomos gjatë shek. XVI dhe në gjysmën e parë të shek. XVII, kur gradualisht mbisundon popullata islame sidomos në qytete.

Xhamitë janë te ndërtuara me gurë a tulla. Kryesisht janë të mbuluara me kube plumbi, te mbështetura mbi pandantive a trompe, por edhe me çati druri e me qeramidhe. Karakteristike arkitektonike të shumicës së xhamive, sidomos të atyre më të mëdhave, janë kubetë monumentale dhe minaret e holla e te larta.

Gjithashtu karakteristikë e këtyre xhamive është se brendia e mureve është pikturuar me arabeska, që kryesisht janë me vija gjeometrike dhe me motive bimore të gërshetuara e të stilizuara.

Në qendra të ndryshme të Kosovës kemi disa xhami që i takojnë mesjetës, që paraqesin vlerat arkitektonike të këtyre lloje të xhamive, siç janë p.sh.: në Prishtinë: Xhamia “Sulltan Murat” (Xhamia e Çarshisë) -(1444); Xhamia “Sulltan Mehmet – Fatih (Xhamia e Madhe) (1461); Xhamia “Ramadanije” (Xhamia e Llapit) (1470); në  Gjakovë xhamia “Hadumë Agës” (1595); në Pejë “Bajrakli Xhamia” (1471); në Prizren Xhamia “Sinan Pasha” (1616)

Një ndër xhamitë më të rëndësishme jo vetëm për nga stili, por edhe për nga vlera s’ka dyshim se është xhamia “Sulltan Mehmed- Fatih” në Prishtinë që nga populli njihet edhe si Xhamia e Madhe.

Estetika, madhësia, bukuria e kësaj xhamie është aq tërheqëse, saqë, më të drejtë, është quajtur “Xhami Sulltanore” ose “Xhamia e sulltanit” dhe paraqet një ndër veprat më të bukura të artit Osman-Islam, jo vetëm në Kosovë por edhe më gjerë.

Xhamia Sulltan Mehmed – Fatih

III

Xhamia-Sulltan-Mehmet-Fatih

Xhami “Sulltan Mehmet Fatih” është në rrugën “Nazim Gafurri” ,oborri i saj është në formë trekëndëshi dhe kufizohet me tri rrugë, dy rrugët anësorë qojnë drejt tregut të gjelbër, ndërsa rruga në anën e kiblës në  anë djathit shkon (qonë) drejt qendrës së tashmë të qytetit, ndërsa në anën e majtë drejt parkut “Gërmia”.

Objeke të rëndësishme afër xhamisë:

Në pjesën lindore të xhamisë përtej rruge gjenden  “Sahat Kulla”, gjimnazi “Sami Frashëri”, Teqeja e Kadirive dhe ndërtesa e AShAK, kurse ne jug të xhamisë është Hamami i Sulltan Mehmet Fatihut. Në oborrin e xhamisë është shatërvani nga mermeri. Shatërvani është i mbuluar me çati me qeremide dhe ka 16 çezme që shërbejnë për marrjen e abdesit.

Historiku i xhamisë

Xhamia e SuI/tan Mehmedit II (Fatihut) në Prishtinë, që njihet edhe si xhamia e madhe e Prishtinës, është ndërtuar me urdhër të Sulltan Mehmedit II në vitin 865 hixhri (1460/61), 8 vjet pas çlirimit të Stambollit.

Mbishkrimi i xhamisë gjendet mbi derën e xhamisë, mbi një copë të bukur mermeri me ngjyrë të zezë e përbërë prej katër rreshtave, në të cilin thuhet:

Mbishkrimi origjinal

Me shpërblimin e Zotit le të jetojë gjatë sulltan Mehmedi

Sulltan Mehmed Fatihu baba i pushtimeve

Gjatë kohës së sundimit të vet ndërtoi xhaminë dhe zhvilloi kulturën në Perandori

Besimtarëve iu dha qetësia shpirtëror, duke u ndërtuar kopshti i Xhennetit.

Këtë ai e kishte quajtur si më të mirën vepër të tij, duke e thënë datën e ndërtimit me këto fjalë: “Ixhmai nehari” (mbledhja ditore) viti 865 hixhri”.

Nga mbishkrimi shihet se sulltan Mehmet Fatihu e ka ndërtuar këtë xhami në vitin 865 sipas hixhrit, që i përgjigjet vitit 1461 të erës sonë

Ne rea1izirnin e këtij objekti sakral si material ndërtimor konstruktiv është përdorur guri i latuar. Ndërkaq faqet e brendshme te mureve janë me tulla dhe të suvatuara. Sa u përket dekorimeve plastike, kjo është mjaft modeste, sado që ajo në një masë re vogël prezantohet në forme relievi të imët në minare si stalaktite në mihrab dhe në kapitole e shtylla te hajatit.

Xhamai është e ndërtuar sipas shkollës arkitektonike të Brusës. Xhamia është godine një hapësinore me kubenë me dimensione prej 14 m. Është ndërtuar me tulla nga brenda e me gurë të gdhendur nga jashtë.

Xhamia “Sulltan Mehmet Fatih” (xhamia e madhe) është e ndërtuar në stilin e “Ullu Xhamisë” që gjendet në Bursa, është e stolisur shumë bukur, dhe është ndër projektet me bukuri të rrallë të kohës kur është ndërtuar.

Xhamia është e ndërtuar me gurë të mëdhenj katrorë. Në mes ka kupolën kryesore në madhësi prej 13,50 m, kurse nga të katër anët gjinden kupolat me tre kënde.

Kupola kryesore dhe kupolat tjera mbulojnë këtë projekt madhështorë. Minarja e lartë, e hollë dhe e bukur është e ndërtuar gjithashtu prej gurëve. Kapaku i minares, kupola kryesore dhe tre kupolat e vegjël përpara janë të mbuluara me plumb.

Sikurse xhamia po ashtu edhe minarja nuk janë të suvatuar. Maja e minares është e mbuluar me bronz. Kur shikohet minarja mund të vërehet se ballkoni dhe pjesa e epërme e minares është e rinovuar.

Në xhami gjate viteve 1961 e 1962 u zhvilluan punimet në konservimin e tremes, ndërsa gjate viteve 1964 deri 1967 punime mjaft te ndërlikuara në sanimin e minares, kur u rrënua dhe u rimuros minarja mbi lartësinë prej 17 metrash.

Brendia e xhamisë

Xhamia e Madhe përbëhet nga këto pjesë: salla e lutjeve (faljeve), hajati (portiku) dhe minarja.

Brendia e xhamisë

1. Brendia e xhamisë (Salla për namaz)

Brendia e xhamisë (Salla për namaz) ka vëllim unik dhe është e mbuluar me kube. Kjo salle ka planimetrin katrore me përmasa 14 m. dhe në të hyhet nga porta, që është e mbuluar me arkitrah. Salla me vëllimin e saj unik është e mbuluar me kube të konstruktuar drejtpërdrejt mbi te nëpërmjet pandantivave në qoshe.

Xhami është e shtruar me tepi bashkëkohore.

Dimensionet e xhamisë në matjen e jashtme janë 17.55 x 18.00 m. pa llogaritur hajatin i cili ka 5.90 m. ndërsa brendia e sallës së xhamisë 14.00 x 14.00 m.

Madhësia e xhamisë mesatarisht thuhet se është 900 metra katrorë. Xhamia ka vend për 800 njerëz.

Mafili

Mafili:

Mbi derën e hyrjes gjendet mahfili nga druri i cili është pak i thellë në lartësi prej 3.50 m. nga toka që mbahet nga 6 shtylla të drurit. Gjerësia e Mafilit është 2.55 m.

Në mahfil hyhet nga dritarja e djathtë më anë të shkallëve. Shkallët janë brenda murit.

Mihrabi

Mihrabi:

Mihrabi i xhamisë është nga mermeri dhe është mjaft e zbukuruar. Mihrabi është ne vend të lartë dhe në harmoni me stolitë e xhamisë.

Minberi

Minberi:

Edhe minderi i xhamisë është një monumentale, është i ndërtuar sipas traditës dhe stilit osman.  Minberi i xhamisë është i ndërtuar nga mermeri është mjaft i bukur. Tre qoshet e tij, bukuria e vendosje së tyre dëshmon për mjeshtërinë e ndërtimit.

Hyrja e minberit është e stolisur me një kurorë të bukur. Në minber është  i vendosur një dritare e vogël por mjaft e bukur. Tre qoshet janë të punuara me nga një rozetë. Minberi është i bojatisur me ngjyrë jeshile, por ka edhe disa ornomente të bukura që përshtaten me harmonin e xhamisë, këtu duhet veçuar ornamentin që gjenden në dy anët e minberit. Minberi ka 10 shkallë ndërsa gjerësia e tij është 1.10.

Dritarja – pamja nga jashtë

Dritaret:

Xhamia ka 37 dritare në madhësi të ndryshme. Dritaret janë të vendosura në katër nivele.

Dritaret, e nivelit të parë të pos që janë më të mëdha brenda kanë kapakun e bukur nga druri. Në të katër anët xhamia ka nga dy dritare të tilla që do të thotë 8 sish.

Ndërsa në dritaret e nivelit të dyte janë më të vogla dhe në tri anë ka nga tri dritare, ndërsa ana e hyrjes kryesore nuk ka këso dritare.

Dritaret e niveli të tretë janë më të vogla dhe në të katër anët ka nga 2 dritare, me të vetmin përjashtim që dritaret nga hyrja qendrore kanë formën e rrumbullakët.

Punimet e kapakëve te dritareve të kibles janë shumë të bukura. Kurse kapakët e dritareve tjera edhe pse janë ndërruar janë të bukura.

Dritaret e niveli të katër janë ato të bazës së kupolës ku janë 12 dritare, që do të thotë se kubja qendrore e xhamisë është në bazën 12 këndesh.

Dera hyrëse

Dera hyrëse:

Dera e xhamisë është ndërtuar me pllaka të cilat në pjesën e epërme kanë formë të yllit 12 këndor. Sot dera e xhamisë është e ngjyrosur me ngjyrë jeshile. Dera e xhamisë hapet në dy anët.

Kupola qendrore

2. Kupola qendrore

Kupola kryesore mbahet nga qoshet trekëndëshe  dhe nuk është shumë e lartë. Gurët të cilët e rrethojnë kupolën i japin një bukuri tjetër xhamisë. Kupolat e pjesës së fundit të vendit të xhematit përbëhen nga pesë pjesë dhe janë tetëkëndësh.

Hajati

3. Hajati

Hajati (portiku) i xhamisë ka një zgjidhje tradicionale të këtyre ambienteve. Hajati mbulohet me tri kube të vogla ë njëjta. Kubet e hajatit janë në nivel më të ulët se kubeja kryesore dhe me dinamiken e me kontrastet e tyre ndikojnë në vlerën estetike të objektit. Kubetë janë të mbuluara me mbulese të plumbit.

Minareja

4. Minarja

Si pjesë e pandarë dhe me rëndësi është edhe minarja, e cila zakonisht është në vend të djathtë re sallës se lutjeve. Minarja si pjesë konstruktive-arkitektonike dhe funksionale veçohet për poligonalitetin dhe elegancën e saj. Si element i minares është edhe sherifja e cila shërben për kryerjen e ceremonive të caktuara fetare: thirrja e ezanit.

Minarja shumë këndshe shpreh tendencën e hollësisë maksimale.

Hyrja për në minaret është jashtë xhamisë, Minarja e xhamie është e lartë 120 shkallë, kurse në lartësi është shtathollë.

Maja e minares është e mbuluar me bronz.

Vlerat artistike të xhamisë

Arti në kupolë

Brendia është e dekoruar me omamentikë bimorë. Duke marre parasysh dimensionet (14,14 14.14 m.), konstruksionin, realizimin dhe elementet dekorative së bashku me kohën e ndërtimit, kjo xhami është një ndër objektet më të rëndësishme dhe më të vlefshme të periudhës osmane ndër ne.

Në këtë objekt monumental na prezantohen edhe dekorimet pikturave të realizuara në seko teknikë. Këto rea1izime të pikturave murale dekorojnë sallën e lutjeve me kube si dhe hajatin e xhamisë. Këtu, pos luleve të stilizuara, prezantohen edhe figura gjeometrike, motive arkitektonike, selvi dhe motivi i rrushit. Piktura është përqendruar kryesisht në dritare të sallës së lutjeve, në harqe dhe në padantive në kurore ku nga sistemi konstruktiv pandantiv kalohet në kube. Dekorime kemi edhe n vetë  kubenë e objektit. Në piktura murale të xhamisë dominon ngjyra e kaltër me nuanca të saj dhe e përhimëta. Rozeta si nje tërësi kompozicionale është realizuar me ngjyre të kuqe (qeramidhe) me të gjelbër, të përhimet dhe të zeze. E zeza kryesisht i konturon motivet florale dhe gjeometrike të rozetës.

Në mes të kupolës gjendet një rozetë. Pjesa e epërme e kupolës është e punuar me motive trëndafili dhe gjethe të bimëve. Figurat janë të punuara më një art mallëngjyes, figurat janë me ngjyrë të kaltër, të gjelbër dhe të kuqe dhe shtrihen deri te dritaret e poshtme.

Ilustrimet në kupolat e hajatit

Brendësia e dritareve në pjesën jugore është e zbukuruar me shkrime të bukura. Në pjesën jugore dritaret e epërme janë në formë gjysmë harku dhe xhamat i kanë ne forme trëndafili.

Në sajë të elementeve konstruktive, formës arkitektonike, proporcioneve dhe vlerës estetike të objektit, kjo xhami bënë pjesë në rendin e ndërtimeve me të vjetra të realizimeve arkitektonike të konfesionit islam jo vetëm në Prishtinë e në Kosovë, por edhe më gjerë.

Gjendja e xhamisë sot

Me gjithë që xhamia “Sulltan Mehmet-Fatih” është një ndër monumentet e rralla të trashëgimisë islame jo vetëm në venin tonë por edhe më gjerë, si për kah aseptik historik, ashtu edhe nga ana arkitektonike dhe artistike, edhe pse xhamia  prej kohësh është shpaluar si objekt monumental i mbrojtur Instituti Kombëtar për Mbrojtjen e Monumenteve të Kulturës, xhami sot gjendet në një situatë shumë të rëndë, e për këtë kanë ndikuar shumë faktorë:

  1. qasja jo adekuate ndaj objekteve të trashëgimisë islame
  2. mostrajtimi adekuat me masa restauruese dhe konzevuese siç e kërkon një objekt i mesjetës
  3. moskujdesi i duhur nga institucionet kompetente
  4. dëmtimet nga koha
  5. atakimi nga ndërtimit për rreth madje edhe në vet oborrin e xhamisë
  6. atakimi nga rruga përball xhamisë sidomos kur lëvizin mjetet me tonazh të madh
  7. atakimi nga të reshurat atmosferike

Dëmtimi i xhamisë

Të gjithë këta faktorë kanë ndikuar që xhamia sot është në një gjende të vështirë madje shtyllat që mbajnë kupolat e hajatit kanë lëvizur për disa centimetra dhe rrezikojnë që në një të ardhme të afet të bijë, ndërsa në kupolën qendrore në disa vende depërtojnë të reshurat atmosferike gjë që rrezikojnë stabilitetin e saj. Në gjendje të vështirë është edhe pjesa e poshtme e minares ngase pjesa e epërme është restaurua në vitet e 60 të shekullit të shkuar. Në gjendej hiq më të mirë nuk është as ana e jashtme e kbiles se xhamisë e cila i nënshtrohet një atakimi të rëndë nga rruga-trotuari që kalon rreth xhamisë. Këtu xhamia atakohet nga të reshurat atmosferike që bien në trotuarin e çimentuar dhe nga mjeteve me tonazh të madhe të cilat atakojnë sidomos murin rreth tokës kjo mund të vret shumë qartë.

Edhe brendia e xhamisë lenë shumë për të dëshiruar, është bërë elektrifikimi jo adekuat me harminë e xhamisë, për çudi janë hequr kandilat dhe janë zëvendësuar me një të ashtuquajtur llambander postmodern, ndërsa tash së fundi megjithëqë objekt i mesjetë dhe objekt monumental në dy anët e xhamisë janë vendosur klimatizues modern.

Duhet thënë edhe këtë se edhe anës artistike të xhamisë nuk i është kushtuar kujdes meritor në shumë raste është dëmtuar duke vendosur në murin e xhamisë levha dhe gjëra të ndryshme. Ajo që bie në sy për të keq është se brenda xhamisë me të hyrë në anën e majtë tash e sa kohë është improvizuar një dhomë me material druri, kjo dhe veprime që përmendem më lartë mendoj se nuk duhet toleruar në një objekt monument.

Por në përfundim duhet thënë se disa veprime që janë bërë në xhami janë të riparueshëm por duhet shtuar kujdesi institucional që xhamia sa më parë të restaurohet dhe të trajtohen sipas norma adekuate si objekt i rëndësi së veçantë, si objekt kulture që në vete ngërthen vlera të çmuara nga e kaluar jonë.

Literatura:

-Husref Redzic: Pet Osmanlijski Spomenika na Kosovi i Metohiji, Starine Kosova i Metoheija, knjiga I, Pristina 1961, st. 97;

-Raif Virmiça: Fatih Sulltan Mehemd Han Camii (Camii Kebir) 865/1460-1461),  Kosova’da Osmanli mimarleri, Ankara 1999, sayfa 210-215

-Mr. Tefik Morina: Monumentet e Kulturës Islame në Kosovë dhe mbrojtja e tyre gjatë periudhës 1945-1992; Feja Kultura dhe Tradita Islame ndër shqiptar, Prishtinë 1995, fq. 518-527

-Mr. Fejaz Drançolli: Disa ndërtime arkitektonike islame në shek. XIX dhe në fillim të shek. XX; Feja kultura dhe tradita islame ndër shqiptar, Prishtinë 1995, fq. 167-174.

-Nail Halimi: Xhamia e Sulltan Mehmet Fatihut në Prishtinë, sipas përshkrimeve të Hajrullah ef. Zaimit më 1956, Dituria Islame nr. 154, fq. 52-53

Rrugëtimi i Islamit në Shqipëri (1912-1967)

15/06/2012 Lini një koment

Olsi JAZEXHI

RRUGËTIMI I ISLAMIT NË SHQIPËRI (1912-1967)

Olsi Jazexhi

Në historinë e njerëzimit ka ndodhur shpesh që libra me rëndësi madhore, të mos lexohen apo të injorohen nga publiku i gjerë. Kjo gjë ka ndodhur në ditët e fundit edhe në Shqipëri me librin “Rrugëtimi i Islamit në Shqipëri (1912-1967)” me autor Ali Musa Bashën. Libri në fjalë pati një promovim të pazëshëm nga Komuniteti Musliman i Shqipërisë dhe shoqata Ardhmëria në datën 22 shtator 2011, në sallën e Shtëpisë Qendrore të Ushtrisë. Nga fjalimet që unë kam lexuar në internet që i janë bërë promovimit të librit, të lihet shumë për të dëshiruar. Megjithatë, përveç promovimit në rrethet e ngushta muslimane të Tiranës, jashtë tyre, libri i Ali Bashës ka kaluar pa u vënë re.

Në Shqipëri, ashtu si në të gjithë botën, lexueshmëria dhe fama që një libër përfiton, në shumicën e rasteve nuk varet nga përmbajtja e tij, por nga promovimi që mediat dhe grupet e interesit i bëjnë apo ndonjëherë edhe nga emri i autorit. Te ne në Shqipëri psh. në vitin 2008 libri racist dhe fyes i fondamentalistit ortodoks Ben Blushi, “Të jetosh në ishull”, pati shitje të madhe edhe pse ky libër nuk kishte as art, as gjuhësi për të gëzuar promovimin e shitjet që pati. Mediat pro-socialiste të Tiranës dhe rrjeti i Sorosit që komandohet nga Piro Misha dhe Fatmir Toçi i bën gjithë atë reklamë, pasi libri i Benit ishte në njëfarë mënyre një formë e sofistikuar kaurësh për të fyer muslimanët. Piro Misha jo vetëm që përdori mediat e Tiranës dhe klanet ortodokse-socialiste për të promovuar këtë libër, por shkroi deri në Greqi në gazetën “To Vima” ku i mburrte kaurëve të Greqisë këtë roman fyes dhe racist kundër Islamit dhe muslimanëve shqiptarë. Ndërsa në Shqipërinë tonë që ndjen dhe kupton pak, publiku, e sidomos muslimanët që janë shumica e popullit, në vend që të protestonte kundër fyerjeve që Beni i Kiços i bënte shumicës së shqiptarëve, e bleu librin në masë. Magjia e propagandës mediatike i kishte bërë të besojnë se libri ishte i mirë, dhe mileti e blinte librin tamam si mbreti i asaj përrallës së Hans K. Andersenit, të cilin rrobaqepësit e marrosën duke e bindur se ishte i veshur me një kostum të artë, dhe kështu e nxorën cullak jashtë shtëpisë.

Por, libri i Ali Bashës nuk është paçavure si romanet që boton Piro Misha dhe Fatmir Toçi. Nuk është as demagogji si librat që prodhojnë “intelektualët” e Tiranës. “Rrugëtimi i Islamit në Shqipëri (1912-1967)” është një nga librat më të mirë që janë botuar në Shqipërinë e paskomunizmit, jo pse ky libër flet për “ne”, pra “shumicën” muslimane. Rëndësia e këtij libri lidhet me faktin se ai tregon në mënyrë të detajuar, duke u mbështetur në dokumenta arkivorë dhe origjinalë historinë e Shqipërisë nga vitet 1912, kur Shqipëria u shpik nga Fuqitë e Mëdha të Evropës e deri në 1967 kur komunistët finalizuan vendosjen e pushtetit të tyre absolut në vend dhe ndaluan fetë me ligj. Ndryshe nga libra të tjerë historik që kemi lexuar deri më sot për Shqipërinë, fjala bie si me librin “Historia e Shtetit Shqiptar 1912-2005” nga Kastriot Dervishi apo serialet e “Historisë së Popullit Shqiptar” që botohen nga Akademia e Shkencave në Tiranë apo librat fyes që nacional-komunistë si Kristo Frashëri botojnë kundër muslimanëve të Tiranës, të cilët rrëfejnë historinë dhe trimëritë e pushtetarëve kombëtaristë, apo sajojnë mite e përralla shqiptarësh që janë ilirë e arbnorë e përleshen me turqit, libri i Ali Bashës sjell një realitet tjetër.

Për ata që dinë të lexojnë dokumentat origjinalë që autori sjell, ky libër tregon historikun e ndërrimit mendor dhe identitar në Shqipëri – nga islamizmi dhe osmanizmi për në nacionalizëm dhe shqiptarizëm. Pra ky libër u tregon shqiptarëve seç ndodhi me ata, apo më saktë me pjesën muslimane të tyre që nga koha kur Shqipëria u shpik si shtet e deri në kohën kur “shqiptaria” laike arriti kulmin me shtetin ateist të Enver Hoxhës. Ky libër mund ti japë përgjigje edhe atyre studiuesish që habiten kur shohin që Tirana e vitit 1936 i ngjante aq shumë Teheranit, ndërsa në vitin 1967 i ngjante Moskës dhe Bukureshtit. (E kam fjalën këtu për veshjen e njerëzve dhe mentalitetin e tyre, pse nga infrastruktura, rrugët dhe mënyra sesi njerëzit i japin makinave, Tirana i ngjan më shumë Kampalës).

Ali Musa Basha, autori i këtij libri është djali i Hafiz Musa Bashës dhe nipi i Haxhi Ali Elbasanit (rahmet pastë). Hafiz Musa Basha ka qënë një prej drejtuesëve të Këshillit të Përgjithshëm Antifashist Nacionalçlirimtar të Shqipërisë në kohën e pushtimit nazist, një nga themeluesit e Komunitetit Musliman në vitin 1923, kryetar bashkie i Elbasanit dhe nga viti 1945 deri në 1954 ka qenë kryetar i Komunitetit Musliman. Ndërsa Haxhi Ali Elbasani ka qenë kryetari i klubit osmanist të Aksarajit në Stamboll, deputet i Elbasanit në parlamentin osman dhe një nga ulematë më të mëdhenj të Shqipërisë Osmane. Ndërsa vetë Ali Basha ka qenë kryetar i Këshillit të Përgjithshëm të Komunitetit Musliman dhe shkrues i disa librave për Islamin në Shqipëri. Pra nga biografia më lart, kuptohet që autori nuk vjen nga një familje e rëndomtë, por nga një familje hoxhallarësh me pushtet të cilët kanë patur influencë dhe dije të madhe mbi punët e fesë në Shqipëri. Haxhi Ali Elbasani psh. të cilin e tall kauri Andon Zako Çajupi në komedinë “Pas Vdekjes” sëbashku me doktor Adhamudhin, ka qenë personi më me influencë në Shqipërinë Osmane. Shqiptaristët e Tiranës kërkuan aprovimin e tij përpara se të çonin flamurin kuq e zi në Tiranë në 1912. Ai ka qenë një nga krerët ideologjikë të lëvizjes së Ehlil Kijamit, të njohur ndryshe me termin përbuzës që i ka dhënë historiografia nacionaliste, si rebelizmi i Haxhi Qamilit. Ndërsa Musa Basha ka qenë një nga hoxhallarët më me influencë në Shqipërinë e pas-çlirimit.

Kjo kronologji historike e familjes Basha, ka qenë ndoshta një nga faktorët më me rëndësi që kanë shtyrë Ali Bashën të shkruaj këtë libër, i cili, mesa di unë, i ka marrë rreth dhjetë vite punë arkivore. Në prezantimin e librit në Tiranë, Aliu tregoi se një nga arsyet që e shtynë të bëj këtë libër ishte edhe se kishte hasur shumë pasaktësi në librat e tjerë që janë shkruar për Islamin në Shqipëri. E për të korigjuar këtë mangësi i ishte futur punës kërkuese në Arkivin e Shtetit. Edhe pse me shëndet të dobët, pa mbështetje financiare nga ndonjë institucion, Aliun e kam parë me sytë e mi sesi rrëmonte arkivat e Tiranës. Duke kopjuar me dorë dhe me fotokopje dokumente origjinale ai ka bërë një punim dhe xhihad të atillë intelektual, për të cilin, ndërsa katolikofili Bamir Topi nuk do ta shpallte nder të kombit – siç ka bërë me Kristo Frashërin – unë sugjeroj që Universiteti Bedër i Komunitetit Musliman ti japi titullin doktor i shkencave dhe muslimanët e Shqipërisë ti luten Allahut që ta çoj në xhenet.

Po për çfarë flet libri “Rrugëtimi i Islamit në Shqipëri (1912-1967)”? Libri nis rrëfimin e tij që nga viti 1912, kur Fuqitë e Mëdha të Evropës vendosën të bashkojnë disa kaza dhe nahije të vilajeteve osmane të Janinës dhe të Shkodrës dhe ti bëjnë ato shtet. Autori, i cili ndryshe nga Haxhi Aliu – vetë duket se mbron nacionalistët – tregon sesi nisi historia e shqiptarisë dhe “Islamit shqiptar”. Ai tregon me dokumenta sesi një grup hoxhallarësh me në krye Vehbi Dibrën i kthyen shpinën osmanëve dhe u bënë me nacionalistët, Ismail Qemalin, Vidin, austriakët, Kongresin e Lushnjes dhe më pas me cubin e Matit që u bë mbret, Zogun. Në anën tjetër libri tregon rezistencës e muslimanëve osmanistë të cilët nuk donin të pranojnë simbolet kristIane që Fuqitë e Mëdha i imponuan shqiptarëve, si shqiponjën ortodokse me dy krerë, gërmat latine, idenë e Shqipërisë laike, shqiptarinë e pafe etj. Autori tregon rëndësinë që patën austro-hungarezët në krijimin e një “Islami shqiptar” i cili nënkuptonte ndarjen e muslimanëve nga institucioni i shenjtë i Kalifatit. Kapitulli i dytë tregon periudhën 1920-1925, kur pas Kongresit të Lushnjes, Shqipëria arriti të formohet si shtet. Në këtë periudhë kur u hodhën themelet e laicizimit (apo fetarisht ta themi qafirizimit) të Shqipërisë autori tregon sesi vendit iu imponua feja e Evropës – laicizmi.

Më pas tregohet si u formua Komuniteti Musliman nga Zogu dhe sesa jo-legjitim dhe anti-Islamik ishte bidati që bënte risia e kësaj organizate. Edhe pse autori është mbështetës i Komunitetit Musliman, nëpërmjet dokumenteve që ai sjell, lë të lexohet rezistencën që pati krijimi i këtij institucioni në mesin e besimtarëve dhe ulemave shkodran dhe në vende të tjera. Kapitulli 3 deri në 9 tregon reformat që ndërmori pushteti zogist në Shqipëri për “të prishur” Islamin apo siç vegla e Zogut në KMSH, Salih Vuçiterni quante “reformim të Islamit”. Për ata që dinë të lexojnë dokumentat që autori sjell (pasi në shumicën e rasteve ai nuk bën komente) kapitujt në fjalë tregojnë sesi Komuniteti Musliman i cili u prit me entuziazëm nga hoxhallarët nacionalistë të cilët menduan se me KMSH-në dhe Be Zogun në krye, do e bënin Islamin të lulëzonte, në fund të sundimit të Zogut, KMSH-ja përfundoi në një institucion të dërrmuar financiarisht që jo nuk mundi të mbronte Islamin, por nuk kishte para as të mbante stafin e saj me bukë pasi vakëfet iu konfiskuan nga shteti dhe nga vetë mbreti që ndërtonte vila në toka vakëf. Në këto kapituj, tregohet edhe ardhja në Shqipëri e ideve laiciste, komuniste dhe sulmet që qeveritarë kuislingë si Mustafa Kruja i bënin Islamit në favor të fesë së Italisë, Katoliçizmit.

Dokumentet që autori sjell tregojnë konfliktet brenda muslimanëve, debatet në KMSH dhe jashtë saj, botimet e muslimanëve me gërma latine, përdorimin e fesë nga regjimet politike zogiste, fashiste, naziste, dhe me pas komuniste, dhe mënyra sesi këto regjimet e përdorën dhe manipuluan fenë Islame për qëllimet e tyre. Libri na ndihmon të kuptojmë edhe sesi shumë hoxhallarë, të etur për para dhe pushtet u çuan kundër ligjeve të Islamit – siç ndodhi në vitin 1927 dhe 1928 – kur heqja nga ana e Zogut e sheriatit dhe zëvendësimi i tij me “sheriatin laik” – kodin civil – u prit me përshëndetje nga hoxhallarët që u bënë oportunistë dhe vegla të Zogut.

Faza finale e librit tregon rrjedhën e Islamit në Shqipëri pas vendosjes së regjimit komunist, nënshtrimin që Enver Hoxha, ashtu si edhe Zogu më parë i bëri Islamit dhe kthimin e Komunitetit Musliman në një vegël të tij dhe Partisë së Punës.

Libri “Rrugëtimi i Islamit në Shqipëri” është një libër që na ndihmon të kuptojmë jo vetëm arsyen pse Tirana sot nuk duket si Teherani, apo pse Bamir Topi i deklaron delegatëve të Papës se është janë më Papën dhe jo më Babën (sulltanin), por në të njëjtën kohë ai rrëfen përleshjen e nacional-laicizmit me Islamin në Shqipëri. Një gjë të mirë që ka ky libër, është, se autori, jep rrallë mendimet e tij dhe më shumë citon. Ky fakt na ndihmon që të lexojmë dokumente parësore të cilat na shpjegojnë proçesin e modernizimit shqiptar, i cili, siç pak nga ne e dinë, ishte i dhimbshëm dhe i dhunshëm. Ai, siç po bëhet edhe sot në Kosovë, u ndërtua në luftë kundër osmanizmit dhe Islamit, duke favorizuar Perëndimin dhe në njëfarë mënyre Katoliçizmin.

Në Tiranë, nacional-laicistët shqiptarë jo vetëm që ndaluan sheriatin, ndanë muslimanët nga “Papa” i Stambollit, hoqën ferexhetë, mbyllën xhami dhe medrese, u hoqën çallmat dhe xhybet hoxhallarëve, zëvendësuan fesin me kapelen e republikës dhe ndryshuan orën, kohën, vitin, shkollat, kandarët, xhadetë e veshtjet nga alla-turka në alla-franga, por ndryshuan edhe mendjet e njerëzve. Nëse në shtetin osman, Islami, pra besimi në Allah, në Pejgamber dhe në kalif ishin shtyllat e besimit qytetar, tani, me krijimin e komb-shtetit laik, kombi zëvendësoi Zotin dhe “zoti suprem” i kombit u bë mbreti, presidenti, ducja e udhëheqësi legjendar. Zogu e krijoi KMSH-në në emër të kombit, edhe pse e përdori atë për qëllimet e tija. Të njëjtën gjë bën fashistët dhe më pas komunistët. Sllogani “feja e shqiptarit është shqiptaria” të cilën pati si devizë Rilindja kombëtare, ishte arsyeja pse Islami u zhduk në Shqipëri, pse u ndërtua KMSH-ja dhe pse në vend u ndërmorrën reformat ekstreme që kulminuan në vitin 1967 kur shqiptarët u bënë si jexhuxh-maxhuxhët që përmend Allahu në Kuran dhe i shpallën luftë Zotit.

Libri i Ali Bashës (duke mënjanuar ndonjëherë komentet e tij) na ndihmon për të kuptuar pse ne shqiptarët jemi kështu si jemi sot dhe pse xhahilë si Piro Misha, Ismail Kadareja, Veton Surroi dhe Arbën Xhaferri lavdërojnë Zogun dhe duan që shteti ynë (apo edhe ai në Kosovë) t’u rrijë me kërbaç në dorë muslimanëve e tu heqi ferexhetë, dhe pse kur SHIK-u merr në pyetje hoxhallarët tanë me mjekra i pyet: Kë doni më shumë, kombin apo fenë. Libri “Rrugëtimi i Islamit në Shqipëri (1912-1967)” është një libër tragjik. Ai mundet të na shpjegojë edhe përse hanëmet e Shqipërisë, sot, janë shndërruar në çupka si ato të Big Brotherit dhe kanë për mite të tyre jo hazreti Fatimenë, por Karla Brunin. Libri në fjalë duhet lexuar, pasi ndihmon për të kuptuar transformimet qytetërimore më të cilat u përball Shqipëria dhe shqiptarët në shekullin e prapë të XX.

Donkishotët zbulojnë Andaluzinë

10/06/2012 Lini një koment

Zekerija IBRAHIMI

DONKISHOTËT ZBULOJNË ANDALUZINË

Zekerija Ibrahimi

“Buenos dias”, na përshëndetin në hyrje. Alhambra është pallat pa fund. Kopshtet, përroskat, shatërvanët, muret e punuara krejt në dorë me thirrjen e njohur ushtarake maure “Ve la galibe il-laallah” dhe liqenet e vogla të pallatit të Nasrit, si dhe fortesa përreth, të kthejnë pas në shekullin XII, kur është ngritur kjo mrekulli që emrin e ka marrë nga arabishtja “El-Hamër – e kuqe”.

Derisa avioni fluturonte mbi alpet e mbuluara me borë, unë ende s’mund të bindesha se njëmend ëndrra për ta vizituar Spanjën më në fund po realizohej. Gjithmonë kisha pasur përshtypje se ai është një vend i largët që nuk kapet dot. Gjithmonë kisha ëndërruar për Andaluzinë (rajon juglindor i Spanjës) si për një vend që vështirë arrihet. Leximet e mia për Spanjën, e cila pas kontaktit për 8 shekuj të plotë të mesjetës me arabët dhe qytetërimin islamik kishte prodhuar renesancën evropiane, më kishin krijuar imagjinatën se ajo ishte një El-Dorado që s’arrihej me sy. Dhe, kisha pasur të drejtë: kush dëshiron ta vizitojë Spanjën, duhet enkas ta marrë atë rrugë dhe mos të pendohet. Ia vlen.
Aeroporti i ftohtë Cyrihut dhe pritja e ngrohtë e mikut tonë që na priste atje, bashkë me rrëmujën e madhe të shqiptarëve që prisnin dikë aty, na këndelli pas aterimit në tokën e simetrisë – në Zvicër. E, derisa pastaj ecnim rrugës, dy gjëra më bënin shumë përshtypje – simetria e përkryer zvicerane, sidomos parqet e bukura edhe në këtë stinë nëntori, që e bëjnë xheloz secilin njeri simetrik, siç më konsiderojnë edhe mua, dhe afishet e shumta që bënin thirrje për referendumin kundër minareve. Çudi! Ndoshta Zvicrës simetrike edhe minaret ia prishnin simetrinë!
E nesërmja ende pa lindur dielli na gjeti në rrugë. Bashkë me miqtë e mi të jetës, poetin e pazbuluar mistik, Taxhudinin, dhe piktorin e fotografin e lirë, Rromirin, tamam si Don Kishoti që kërkonte kohë tjetër në kohë tjetër, u nisëm ta kërkojmë Endelusin në Spanjë. Kaluam pranë liqenit të bukur të Lozanës dhe qytetit të rregullt të Gjenevës, për të hyrë në Francën jugore. As këtu kufi nuk ka. Evropë se jo lojë. Një herë të kërkojnë pasaportën në aeroport dhe pastaj kah të dojë zemra ec, se nuk sheh më kufitar. Mua m’u kujtua kufiri i Bllacës, kur edhe për të shkruar për Bajram te miqtë në Han të Elezit, duhet të presësh nga disa orë. Mbase për atë jemi aq larg Evropës. Duke ecur nëpër Francën jugore, kalojmë pranë disa qyteteve, mes të cilëve edhe pranë Monpeliesë dhe Nimit, ku dikur kishte luajtur futboll Fadil Vokrri. Moti ka qenë ajo.
Dhe, derisa merresh me këto gjëra, dreka ka kaluar, ndërsa ne jemi afruar kufirit të Spanjës. As aty nuk sheh kufitar e doganier. Autostradat e mrekullueshme me nga katër shirita në një anë dhe GPS-i që nuk të lë të humbësh në asnjë çast rrugës, të kthjellin – je në Evropë. Por, Spanja s’ka fund – mbase 1500 km gjatësi. Prej Pirinejeve me borë e deri në Gjibraltarin ku nuk ka dimër.
Destinacioni jonë i parë është Barcelona. Tashmë i kemi bërë 10-12 orë rrugë. Ndonëse emrin e këtij qyteti e dëgjojmë çdo javë në temën e futbollit botëror, ai është e pamundur të perceptohet me sy. Rrëmujë e madhe, rrokaqiej pa fund dhe vërshime makinash. Para se të vendosemi në hotel, ia bëjmë një tavaf stadiumit “Kamp Nou”, i cili për fatin tonë të keq gjithkund është i mbyllur. Ishte vonë më. Të lodhur nga gjithë ajo rrugë e qëndrim në makinë, mezi e gjejmë një vend parkimi për veturën tonë dhe shpejt vendosemi në hotel. Pas një pushimi të shkurtër, ia bëjmë një qark Barcelonës. Dhe, kur të shkosh në Barcelonë, të gjithë të thonë që dy gjëra të mos i lësh pa i pa: stadiumin e qytetit dhe katedralen “Sagrada familia”. Një katedrale që tashmë një shekull ndërtohet dhe ende s’ka përfunduar. E lartë sa të merrej mendja për ta kapur të tërën. Krejt e punuar në gurë. Një mrekulli e vërtetë arkitektonike. Edhe pse ishte mbrëmje, turistët s’kishin të ndalur. Po bëhej vonë. Ne duhej të pushonim se nesër na priste rrugë e gjatë.

Në xhaminë/katedralen “Mesquita” në Kordobë

Edhe mëngjesi spanjoll njësoj si ai zviceran – para se të lind dielli ne jemi në makinë. Dallimi është se këtu fillojmë ta ndjejmë klimën e butë mesdhetare të bregdetit. Ndërsa në makinën tonë jehon kënga e Loreena McKenitt për Natën në Alhambra. Pushojmë një çikë në qytezën e bukur bregdetare Benikasim (një toponim arab) dhe përsëri vazhdojmë bregut të Detit Mesdhe, duke kaluar Valensinë e duke marrë në të djathtë për Kordobë. Atje mbërrijmë pak para mbrëmjes. Vendosemi në një hotel mu pranë xhamisë/katedrales Mesquita dhe, pasi pushojmë pak, i biem një qark të shkurtër qytetit, duke kaluar nëpër Urën Romake, e duke u kënaqur me kalldrëmin e bukur të pjesës së vjetër të Kordobës. E, derisa pimë çaj në minderet orientale, me hartën e qytetit në dorë e bëjmë planin e vizitave të nesërme. Kemi mjaft për të ecur.
Mëngjesi me “leçe” (qumësht) kalon pa u vënë re. Po futemi në Mesquita. Kjo është xhamia që, pas ardhjes së arabëve në Spanjë në vitin 711, me zbarkimin e Tarik ibn Zijadit (me emrin e të cilit u emërtua edhe ngushtica “Gjibraltar” nga Xhebelu Tarik – Kodra e Tarikut), filloi të ndërtohet në Kordobë në vitin 785, gjatë kohës së Abdurrahmanit I dhe përfundoi në vitin 987. Është një objekt grandioz. Pos qindra shtyllave që të bëjnë të humbësh brenda objektit që përfshin një sipërfaqe prej 214 për së gjeri dhe 150 për së gjati, të mahnit edhe simetria e harqeve, që sikur të mos e dish se në shekullin e 8-të nuk kishte kompjuter do të shkonte mendja se dikush i ka bërë krejt me copy-paste. Megjithatë historiku i kësaj xhamie është i dhimbshëm. Në vitin 1236, kur Kordoba merret përsëri nga inkuizitorët e krishterë, ajo kthehet në katedrale, duke vazhduar kështu edhe në ditët tona. Pranë mihrabit me mbishkrim arab nga Kurani janë skulpturat e shenjtorëve dhe altari i katedrales. Ndërkaq minarja e gjatë tashmë nuk ka asnjë shenjë se dikur ka qenë minare. Aty janë të varura kambanat, që i ftojnë besimtarët në meshë. Pikërisht në xhaminë e bukur të Kordobës, që ende e ruan edhe emrin Mesquita (nga latinishtja – xhami).
Megjithatë detyra jonë në Kordobë nuk përfundon këtu. Janë dhjetëra objekte të tjera, shumica “iglesia” (kisha), të cilat ne i vizitojmë, është kalaja rrethojë e qytetit, përmendorja e filozofit me famë botërore, që ka lindur në Kordobë, Ibën Rushd (i njohur në Evropë si Averros), si dhe kopshti parajsor i pallatit po aq grandioz “Alkazar”, që po ashtu është ngritur gjatë kohës së maurëve (arabëve). Perëndimi i diellit na zë në malin 8 km larg qytetit, ku është vendosur saraji Medina al-Zahra, i ngritur nga kalifi Abdurrahmani III, mes viteve 936 dhe 940. Bukuria e tij, që ende lexohet në rrënojat dhe porta e sarajit, si dhe pamja e mrekullueshme e qytetit që ofron ky vend, ta mbush mendjen se ata që e kanë zgjedhur këtë pikë për rezidencë kanë qenë njerëz të mëdhenj.
Ndonëse harta jonë na thotë se edhe shumë vende më të vogla na kanë mbetur pa i parë, megjithatë koha jonë e ngushtë na detyron që nesër të planifikojmë rrugë tjetër. E derisa rrimë e pimë kafe në një kafene orientale të Kordobës me shatërvan në mes e me shumë lule gjithandej, vendosim që rrugën tonë ta ndryshojmë. Vizitën në Seviljë do ta zëvendësojmë me “Rrugën e kalifatit”

Shqiptarët në Rrugën e kalifatit

Meqë kah të silleshe të vërshonin fletushkat e materiali propagandistik, në hyrje të hotelit na ra në dorë një fletushkë që e përshkruante Rrugën e kalifatit. Ajo thuhej të ketë qenë rrugë e kalifëve prej Kordobe në Granadë. Ishin aty disa qytete me objekte që ishin me interes për vizitën tonë. Mëngjesi i ditës sonë të dytë në Andaluzi na zë rrugës për Espejo, një fshat kodrinor me kështjellë dhe kishë në majë të kodrës – stacioni jonë i parë në “Routo del kalifato”. Pastaj vijnë qyteza Baena me kështjellën e vet, fshatrat Luque e Zuheros me kështjellat majë kepi mbi fushat e gjera me ullinj, Alcaudete me kështjellën e shekullit të 8-të dhe Alcala al-Real me kështjellën grandioze, ku secili kishte lënë historinë e tij, që nga romakët, maurët e deri te Napoleon Bonaparta. Një cicerone fjalëmbël e ardhur aty nga Jokshiri i largët në shoqëroi gjatë gjithë kësaj vizite njëorëshe duke na kaluar prej periudhe në periudhë. Ndërsa era që frynte në atë majë kepi dhe 6 kështjellat më të vogla në kodrat përreth ishin për ne shembulli më i mirë sa ëmbël është bartur jehona e zërit të tellallëve në kohën kur nuk kishte celular.
Dhe, derisa po bie muzgu, në rrugën tonë na shfaqet Granada. Mezi presim që të na e zë syri diku pallatin Alhambra, ngase nga video-incizimet e këngëve të Loreena McKenitt, duket se ajo është e vendosur në një kodër. Por, errësira e natës, rrëmuja e makinave në qytet, rrugët njëkahëshe dhe GPS-i ynë që s’pushon duke na sugjeruar për rrugën e vërtetë, na e shmangin vëmendjen. Arrijmë në hotel, vendosemi sa për të thënë dhe, si të uritur, dalim në kërkim të Alhambrës. Kur ne arrijmë para dyerve të pallatit, aty s’lëviz gjë e gjallë. Është bërë vonë. E presim autobusin e fundit që dërgon në qytet, ngjitemi në të dhe shkojmë të pushojmë. Se nesër na pret saraji Alhambra.

Alhambra – bukuroshja e Andaluzisë

Të nesërmen një “kafe kon leçe” (kafe me qumësht) para hyrjes dhe prerja e biletave janë riti jonë i fundit. “Buenos dias” (Mirëdita), na përshëndetin në hyrje. Alhambra është pallat pa fund. Kopshtet, përroskat, shatërvanët, muret e punuara krejt në dorë me thirrjen e njohur ushtarake maure “Ve la galibe il-laallah” (S’ka ngadhënjimtar tjetër, pos Allahut) dhe liqenet e vogla të pallatit të Nasrit, si dhe fortesa përreth, të kthejnë pas në shekullin XII, kur është ngritur kjo mrekulli që emrin e ka marrë nga arabishtja “El Hamër – E Kuqe”. Këtu ishte kulmi i qytetërimit arab. Derisa osmanët e ngrinin sarajin Topkapi, arabët flladiteshin në Alhambrën e tyre në Garnatë. Ndërkaq në kodrën përballë e kishin krijuar një lagje tjetër tipike orientale të quajtur Albasin. Kalimi i diellit në perëndim na zuri në kopshtet e Alhambrës.
Kënaqësia e qëndrimit në Alhambra, mahnitja me realizimet arkitektonike dhe dekorimet e mrekullueshme e shënonin fundin e vizitës sonë në Andaluzi. Një “kafe se leçe” (kafe pa qumësht) në Albasin, sa për t’i bërë edhe ca foto të Alhambrës prej matanë, disa shëtitje nëpër çarshinë e Albasinit, vizita në një faltore myslimanësh emigrantë nga Afrika, që ende s’e kishin zbuluar drejtimin e Qabesë e faleshin secili në kiblen e tij, ishin krejt ajo që na mbeti kujtim nga Granada.
Të nesërmen herët po niseshim për Zvicër. Me shumë kujtime dhe me shumë keqardhje që shumë gjëra na mbeten për t’i parë. Sa për të lënë një shkak që përsëri të vijmë këndej. E derisa udhëtonim përsëri në veri, më kujtohej ajo ngjarja që e kanë regjistruar gjithë historianët kur sunduesi i fundit arab i Granadës, Muhamed XII, i njohur si Boabdil, që sundoi kah fundi i shekullit XV, e dorëzoi qytetin pa luftë dhe, duke thënë “Zoti është më i madhi”, filloi të qajë. Ndërsa nëna e tij me qortim ia ktheu: “Mos qaj si grua për atë që e humbe si burrë”. Por, ne nuk arritën ta gjejmë shkëmbin e quajtur “El ultimo sospiro del Moro” (Psherëtima e fundit e maurit), aty ku kishte qarë ky maur i fundit, i cili u largua nga Andaluzia më 1492. Na mbeti për vizitën tonë të ardhshme.
E sa e mërzitshme ishte pastaj rruga e gjatë për në Zvicër! E sidomos fluturimi për në Shkup. Këtu ku në një mënyrë përsëritet mesjeta spanjolle e inkuizicionit.
Hasta la vista, Andalucia!

Historia e Tiranës mes hamendësimeve e propagandës

06/06/2012 Lini një koment

ARBEN TAFAJ

HISTORIA E TIRANËS MES HAMENDËSIMEVE E PROPAGANDËS

Arben Tafaj

Thuaj një gënjeshtër të madhe, vazhdo përsërite atë, e më në fund njerëzit do të të besojnë”. Kjo është shprehja e famshme e “propagandës së zezë” që i atribuohet ministrit nazist të propagandës, Jozef Gebels. Kështu edhe retorika se “Tirana nga një fshat i madh u kthye në kryeqytet brenda dhjetë vitesh” është bërë një “gënjeshtër e madhe që po përsëritet prej vitesh”, tashmë edhe në faqet e gazetave, sigurisht jo nga Dr. Paul Jozef Gebels, por nga ca “doktorantë shqiptarë”, të cilët, me gjithë patosin e tyre, fatmirësisht nuk e kanë arritur ende “mjeshtërinë” e Gebelsit!…
Marr shkas për këtë opinion nga artikulli me titull “Tirana kryeqytet në 1920 apo në 1931”, botuar pak ditë më parë në një nga të përditshmet e njohura të kryeqytetit, ku autorja i mëshon idesë se Tirana, para shpalljes së saj kryeqytet, nuk ishte veçse një fshat i madh, i cili u kthye në kryeqytet brenda një dekade nga italianët! Për të ilustruar këtë “bindje të saj” ajo përdor thëniet e “kronistit” Francesko Jakomoni, sipas të cilit, “… Tirana në vitin 1926 ishte kryeqytet me fjalë, një fshat me ndoshta 5 mijë frymë”…. Ndërsa në vitin 1936, kur Mbreti Zog dekoron me medaljen e artë arkitektin italian Di Fausto, Jakomoni shkruan se “fshati i dikurshëm, falë kontributit tonë (pra: të Italisë musoliniane), ishte zhdukur. Tirana ishte me të vërtetë një kryeqytet praktik me fakte ku jetonin 30 mijë banorë….). Gjithsesi, autorja e artikullit nuk përmend faktin se vizita e Jakomonit në Tiranë, si diplomat i Musolinit, në prill 1926, kishte për qëllim përgatitjen e nënshkrimit të Traktatit të miqësisë midis Italisë fashiste dhe Shqipërisë, ose për ta perifrazuar sipas thënies së tij, “midis Romës dhe kryeqytetit-fshat me ndoshta 5 mijë banorë” të shqiptarëve, Tiranës…. Por, edhe këtu kemi një “kapërcim të shpejtë” logjik në argumentimin e “historianes” në fjalë. Nëse Tirana nuk ishte kryeqytet i Shqipërisë në vitin 1926 (siç autorja sugjeron), atëherë përse Jakomoni duhet të vinte pikërisht në Tiranë për përgatitjen e nënshkrimit të kësaj “marrëveshjeje mirëkuptimi”? Në fakt, ajo që thuhet në librat e historianëve shqiptarë e që u mësohet nxënësve e studentëve tanë në shkolla, është se Tirana, edhe “de juro”, u shpall kryeqytet i Shqipërisë nga Asambleja Kushtetuese e vitit 1925, dhe jo më 1931-shin (shiko: Kristo Frashëri: “Historia e Tiranës” f.417). Gjithsesi, kjo përbën subjektin e një debati akademik që nuk mund të shtjellohet në një artikull apo opinion gazetaresk.
Por, ajo që më bën përshtypje më tepër, është fakti se Francesko Jakomoni citohet në këtë rast si burimi i vetëm i huaj për të përshkruar Tiranën e gjysmës së parë të shekullit XX, ndërkohë që ka shumë kronistë të huaj, të cilët e kanë vizituar Shqipërinë midis shekujve XIX-XX, si antropologia britanike Edith Durham (nga 1900-1908), apo  diplomati austriak Johan Georg Von Hahn (1850) etj., të cilët e paraqesin atë si një nga qytetet më të mëdha e të zhvilluara të Shqipërisë së epërme (sigurisht në kontekstin e nocionit zhvillimor të Shqipërisë në atë kohë) dhe asnjëri prej tyre nuk e përngjason Tiranën me “një fshat të madh”.
Ndërkohë, në vitin 1917, vetëm tre vjet para hyrjes së qeverisë së Kongresit të Lushnjës në Tiranë në shkurt 1920, sipas regjistrimit të popullsisë, të bërë nga administrata austro-hungareze, e cila kontrollonte në këtë kohë një pjesë të madhe të territorit shqiptar, Tirana regjistrohet si prefekturë më vete dhe qyteti i Tiranës, me 1848 shtëpi dhe 10 251 banorë, është i dyti për nga popullsia në Shqipërinë e Epërme pas qytetit të Shkodrës, me rreth 23 000 banorë, duke lënë pas Elbasanin (me 10 102 banorë) dhe ia kalonte disa herë për nga numri i popullsisë Durrësit, me 4175 banorë, apo Krujës, me 3861 banorë, të cilat ishin historikisht qytetet më të mëdha të kësaj treve. Këto statistika janë marrë në një kohë kur popullsia e qytetit kishte shënuar një lloj tkurrjeje përgjatë periudhës së fillim-pavarësisë dhe Luftës së Parë Botërore; përndryshe, statistikat e mëparshme, midis viteve 1890-1905, flasin për një popullsi të Tiranës që varion nga 17 000 banorë (S. Frashëri: 1892; E. Barbarich 1905 etj.) deri në 25 000 banorë (A. Degrand 1901); ndërsa sipas vetë regjistrit vjetor turk (salname) të vitit 1911, qyteti i Tiranës numëronte 15 000 banorë. S. Frashëri thekson gjithashtu se  nënprefektura e Tiranës numëronte në atë kohë 40 000 frymë (dhe kjo popullsi ishte, sigurisht, baza e rritjes demografike të qytetit). (Të dhënat janë marrë nga: K. Frashëri, “Historia e Tiranës”, vëll. 1, f.291).
Gjithashtu, Tirana, që në fundshekullin XVIII dhe fillim shekullin XIX kishte marrë tashmë fizionominë mbi të cilën do të ngrihej më vonë kryeqyteti i Shqipërisë. Që në këtë kohë ishin krijuar të gjitha akset rrugore që vijonin nga qendra drejt qyteteve kryesore të vendit; si Rruga e Durrësit, Rruga e Kavajës, Rruga e Dibrës, Rruga e Shkodrës (sot rruga “Mine Peza”), Rruga e Elbasanit, Rruga e Shën Gjergjit (sot rruga “Ali Demi”), Rruga e Bamit (që edhe sot njihet si “Varri i Bamit”), Rruga e Pishës, Rruga e Çarshisë (sot Rruga e Barrikadave) etj. Shumica e këtyre rrugëve njihen edhe sot nga qytetarët e Tiranës me po të njëjtat emërtime, pavarësisht emrave të ndryshëm që ato kanë marrë në vite. Të njëjtat linja të shtrirjes urbane u konservuan më pas edhe nga arkitektët italianë që hartuan planet e para rregulluese të kryeqytetit shqiptar.
E bëra këtë retrospektivë të shkurtër (dhe të cunguar) për të treguar se që në shekullin XIX Tirana ishte një nga qytetet më të mëdha të vendit; kjo pikërisht, sipas të dhënave të kronistëve të huaj, midis të cilëve edhe një institut gjeografik italian (Nozioni Geografiche sull-Allbania, f.27). Sërish, asnjë nga këto burime nuk e cilëson Tiranën si një “fshat të madh”, por si një nga qytetet më të mëdha të Shqipërisë. Kjo ishte Tirana që njihej disa dhjetëra vjet para shpalljes së saj kryeqytet.
Atëherë i rikthehem pyetjes: Përse midis të gjitha këtyre burimeve duhet të përdoret si referencë pikërisht “hamendësimi” i Francesko Jakomonit se “Tirana ishte një fshat i madh me ndoshta 5000 banorë”? Por kush është, në fakt, Francesko Jakomoni? Sigurisht, nuk pretendoj që brenda një artikulli gazete të hedh dritë të plotë mbi figurën e Jakomonit, mëkëmbësit të “Perandorit të Romës, Etiopisë dhe Shqipërisë”, siç vetëshpallej asokohe Mbreti i Italisë, Viktor Emanueli, apo thënë më qartë, figurën e hierarkut të lartë fashist të Duçes, hijes së kolonializmit fashist në Shqipëri, themeluesit të “Partisë Fashiste Shqiptare”, Fashistit që qëndronte në krye të listës së kriminelëve të luftës, ekstradimi i të cilëve u kërkua nga shteti shqiptar që në shkurt 1945, vetëm tre muaj pas çlirimit, firmosësit të operacioneve e reprezaljeve ushtarake kundër popullit shqiptar. Lista e këtyre epiteteve është shumë e gjatë, por mjafton të përmendim faktin se F. Jakomoni, për veprimtarinë e tij gjatë periudhës së fashizmit, u gjykua së bashku me hierarkët e tjerë fashistë dhe u dënua nga Gjykata e Lartë e Italisë me 24 vjet burgim.
Jakomoni, si diplomat, me gjithë formimin dhe karrierën e tij të njohur, ishte mishërim i grahmave të fundit të epokës kolonialiste, ku kolonizatori ishte “një qenie superiore”, i cili “përhapte në çdo vend që pushtonte zhvillimin dhe progresin”, ndërsa vendet e kolonizuara e “vasale”, nga ana tjetër, ishin “njerëz të egër e primitivë” që duhet të nxirreshin nga injoranca historike-shekullore për t’iu bashkuar familjes së kombeve të qytetëruara”; kjo ishte ajo që Jakomoni përfaqësonte në Shqipëri, dhe mendimi i tij për Shqipërinë dhe Shqiptarët në përgjithësi nuk mund të ishte i ndryshëm. Opinioni që ai jep për Tiranën si kryeqytet i Shqipërisë është, në fakt, syri me të cilin ai e shikonte të gjithë Shqipërinë!
Sigurisht, jetojmë në një epokë të lirisë së shtypit e të fjalës, kur Francesko Jakomonit, këtij  simboli të imperializmit fashist që shqiptarët i shikonte si të një racë inferiore, tashmë në Shqipëri jo vetëm që mund t’i botohen kujtimet në vëllime prej qindra faqesh, por edhe të cilësohet si një nga “kronistët më të besueshëm të kohës” e të përdoret si burim referencial për të përcaktuar “statusin e Tiranës” në kohën e pushtimit fashist.
Zonja autore e këtij shkrimi, e cila para emrit të saj vë titullin e doktorantit që ajo mban, duhet të ketë parasysh se përveç Jakomonit, ka edhe shumë personalitete të tjera, kronistë të huaj e vendas, të cilët kanë shkruar rreth Tiranës përgjatë disa shekujve; disa prej tyre i përmenda më sipër.
Por sidomos duhet të mbajë parasysh, ajo dhe “historianë” të tjerë si ajo, se Tirana në këtë periudhë kishte të dhëna pak a shumë të sakta që flasin për një popullsi disa herë më të madhe se ajo e “fshatit” të Jakomonit; ajo kishte disa qindra dyqane e objekte tregtare, si dhe ndërtesa të përshtatshme për vendosjen e administratës shtetërore shqiptare (sigurisht, parë në kontekstin zhvillimor të kohës). Kështu, misionari protestant amerikan, Çarls T. Erikson, i cili ka vizituar  Shqipërinë pak para pavarësisë e në vazhdim, me gjithë përshkrimin mjaft të zymtë që i bën realitetit ekonomiko-shoqëror shqiptar të kësaj kohe, pohon se gjatë qëndrimit në Tiranë ka jetuar në shtëpinë më të mirë që kishte pasur ndonjëherë në Shqipëri, banesë të cilën e përshkruan me detaje.
Tirana më 1926-n jo vetëm që nuk kishte “NDOSHTA! 5000 frymë” por ishte një nga qytetet më të mëdha të vendit. Ndërsa e dhëna historike se qeveria e Kongresit të Lushnjës në shkurt 1920 ishte nisur fillimisht drejt Durrësit (e dhënë, me të cilën autorja aludon se Tirana ishte një zgjedhje e “detyruar” në pamundësi për të hyrë në Durrës…),  lidhet kryesisht me faktin që Durrësi, edhe pse me një popullsi disa herë më të vogël se ajo e Tiranës, ishte porti më i madh i vendit, gjë që garantonte një siguri më të madhe për qeverisjet proteksioniste të Shqipërisë gjatë Luftës së Parë Botërore, duke filluar që nga Princ Vidi, 1914, e deri tek italianët, më 1919-n; në kushtet e një paqëndrueshmërie politike totale, vendosja e selive qeveritare në qytetin port të Durrësit e kishte bërë këtë të fundit të njihej ndërkombëtarisht si kryeqytet i shqiptarëve. Për këto arsye, Qeveria e Lushnjës, duke u vendosur atje, do të dëshmonte një vazhdimësi të qeverisjes edhe në plan ndërkombëtar, mundësi të cilën (siç citon vetë autorja) nuk ia lejuan okupatorët italianë.
Në këtë pikë më lejoni t’ju kujtoj diçka: koha e propagandës së zezë të Dr. Gebelsit, kur sajesat dhe trillimet mund të servireshin si fakte, ka kaluar dhjetëra vite më parë. Sot propaganda ka marrë trajta të tjera, nga të cilat më e rëndomta është përzgjedhja e atyre burimeve referenciale apo fakteve që përputhen me qëllimin e atyre që i përdorin. Kjo është një betejë për të vërtetën ku duket se arma kryesore është bërë masmedia. Tashmë “historianë” hamendësish si autorja në fjalë, të armatosur me “shqytin e doktoraturës” dhe “faqet e gazetave”, janë lëshuar në “fushë-betejën” e përdhosjes së atyre vlerave që paraardhësit tanë i kanë ruajtur dhe pasuruar me një kosto shumë të shtrenjtë gjaku dhe përpjekjesh.
E gjithë kjo “mesele”: më kujton filmin e famshëm komik italian “La Marcha Su Roma” (1962) të Dino Risit, me aktorët e mëdhenj italianë Ugo Tonjaci dhe Vittorio Gasman, ku ky i fundit luan rolin e një ish-ushtari të Luftës së Parë Botërore, i cili, shtyrë nga varfëria e skajshme e provincës ku jetonte, sajon disa medalje false në kërkim të një pune apo përkrahje nga shteti italian. Të gjithë e refuzojnë, derisa has një ish-kapitenin e tij të përfshirë në lëvizjen fashiste, i cili, pasi i jep një shuplakë në fytyrë për këto “medalje false”, i propozon që të bashkohet me partinë e Musolinit, ofertë të cilën ai e pranon pa mëdyshje. Më pas ky adept i ri tërheq pas vetes edhe një ish-shok të tij, fshatar i varfër (Ugo Tonjaci). Edhe pse refuzohen e madje ndiqen me gurë nga vetë bashkëfshatarët e tyre, të dy “adeptët” e rinj të Musolinit u bashkohen turmave të këmishëzinjve që u dyndën nga të gjitha skajet e Italisë për në Romë, në të ashtuquajturin “Marshim mbi Romë” të tetorit 1922, që shënoi edhe “triumfin e fashizmit të Duçes” (fundin e të cilit e njohim mirë, sikurse njohim dhe pasojat që ai solli si për vetë italianët, ashtu dhe për popujt e pushtuar apo të “kolonizuar”).
Nëse dikujt nuk i pëlqen të lexojë historinë apo nuk ka kohë të qëmtojë në letrat e historianëve, le të shikojë këtë film në kohën e tij të lirë…
Kjo zonjë doktorante që “nuk arrin të deshifrojë” mesazhin e Kryeministrit të sotëm shqiptar kur ky i fundit bën një vlerësim politik të zhvillimit historik të Tiranës në 92-vjetorin e kryeqytetit (tek e fundit Kryeministri është një politikan), na shfaqet nga ana tjetër “e bindur” në faktet historike që na përcjellin “hamendësitë e Jakomonit”, kur ky i fundit i thur lavde “bekimit fashist” për Shqipërinë.
Zoti na ruajttë nga  “historianët” gazetareskë “të hamendësive”, që në emër të “fjalës së lirë”, u bien trumbetave të një “marshimi mbi Tiranën”.  Jakomoni, po të ishte gjallë, ndoshta do t’i kishte shumë për zemër këta “historianë” që edhe sot, plot 39 vjet pas vdekjes së tij në shkurt 1973, vazhdojnë ta citojnë atë si “burimin më të besueshëm referencial të kohës”.
A është kjo një nostalgji për epokën “musoliniane”? Një nostalgji për aneksimin tokësor dhe asimilimin kulturor që regjimi fashist i Musolinit deshi t’u bënte shqiptarëve përgjatë viteve 30-40 të shekullit të kaluar; kur flamurit shqiptar, krahas shqipes dykrenore iu shtuan sëpatat e liktorit? Apo mos është fillimi i një epoke të ringjalljes së “propagandës së zezë”?… Sido që të jetë, nuk duhet të lejojmë kurrë që kjo të prekë krenarinë e zhvillimit tonë urban e civil, që pa dyshim është kryeqyteti ynë, Tirana. Ideja e mbrapshtë se “Tirana e fillimshekullit XX ishte një fshat i madh”, përveç se një gënjeshtër e madhe, nuk i bën dobi asnjë shqiptari; as tiranasve autoktonë, as atyre dhjetëra e mijërave qytetarëve të Tiranës, të ardhur nga Jugu e Veriu, që prej disa brezash jetojnë në këtë qytet, as edhe atyre qindra e mijëra banorëve të Tiranës që gjatë 20 vjetëve të fundit janë bërë “de fakto” dhe “de juro” qytetarë të Tiranës, por që shumë shpejt ata dhe pasardhësit e tyre duhet dhe do të jenë edhe kulturalisht kryeqytetarë të këtij vendi!

Marrë nga faqja: http://www.panorama.com.al/opinion/historia-e-tiranes-mes-hamendesimeve-e-propagandes/

Shtetarët shqiptarë dhe trashëgimia osmane

02/06/2012 Lini një koment

Dr. Dritan EGRO

 

SHTETARËT SHQIPTARË DHE TRASHËGIMIA OSMANE

Dr. Dritan Egro

Dr. Dritan Egro

28 Nëntori i vitit 1912 finalizoi një lëvizje, e cila kish filluar prej mëse një shekulli më parë, e cila si ambicie finale të saj kishte shpalljen e Pavarësisë dhe ngritjen e shtetit kombëtar shqiptar në Ballkan. Por, ndërsa ngritja e flamurit kombëtar shënoi shkëputjen politike të shqiptarëve nga Perandoria Osmane, në të vërtetë e njëjta gjë nuk mund të thuhet për shuarjen e kontakteve me shtetin Osman dhe aq më tepër për këputje e të gjitha fijeve me atë realitet që nga ai moment fillon të quhet: trashëgimia osmane. Në vitin 1945, në pushtet erdhi një grup tjetër social, i cili nuk kishte, por dhe nuk kërkonte të kishte, asnjë lidhje me “të shkuarën osmano-turke”, të cilën jo vetëm e perceptonte…, por edhe e akuzonte si faktorin kryesor historik për prapambetjen e viseve shqiptare. Që nga ky moment, periudha post-osmane nga një realitet i gjallë u shndërrua në histori, ose e thënë ndryshe në subjekt studimi akademik. Viti 1990 hapi një epokë të re për sa i përket frymëmarrjes në lëmin e studimit të historisë kombëtare. Është kjo liri akademike që ka sjellë në rend të ditës debate në lidhje me historinë dhe trashëgiminë osmane. Ndërsa periudha osmane ende nuk mund të thuhet se është mjaftueshmërisht e studiuar, problemi i trashëgimisë osmane pa ndroje mund të thuhet që nuk është studiuar fare. Sot gjykimet për të, më së shumti, janë të natyrës publicistike, por kurrsesi të natyrës shkencore, kurse studimi i trashëgimisë osmane në viset shqiptare, më së shumti, ngatërrohet me debatet që kanë të bëjnë me atë se cili është dhe cili duhet të jetë kahu i zhvillimit afatgjatë të Shqipërisë.

Gjithsesi, e veçanta e perceptimit politik e për pasojë edhe historiografik të periudhës më shumë se pesë shekullore osmane të historisë së Shqipërisë përgjatë shek. XX është se viti 1912 është konsideruar si një datë, e cila realisht i dha fund periudhës osmane dhe që nga ai moment Shqipëria i shkëputi të gjitha lidhjet me të shkuarën osmane. Në fakt, njohja e trashëgimisë osmane është një domosdoshmëri për të njohur historinë shqiptare të shek. XX. Pa këtë dimension, nuk mund të perceptohet drejt sidomos periudha midis dy luftërave botërore. Çdo përpjekje për ta shmangur atë, do të sjellë një njohje të cunguar dhe do të na pengojë në perceptimin e drejtë të periudhës në vijim, sidomos në aspektet shtetndërtues, intelektual dhe ideologjik të historisë shqiptare midis dy luftërave botërore. Një gjë e tillë bëhet më se e domosdoshme për sa kohë vërejmë që kasta dominuese e shtetarëve që ngritën shtetin e ri shqiptar deri në vitin 1945 ishte produkt i shkollës osmane të administrimit të shtetit, madje gjuha osmane vazhdoi të ishte gjuha administrative në përdorim të shqiptarëve deri në fillimvitet ’20, por edhe gjuha e komunikimit midis intelektualëve deri në fillimvitet ‘40.
Elita shqiptare myslimane dhe e krishterë, duke filluar më intensivisht në dekadat e fundit të shek. XIX, zhvilloi një lëvizje nacionaliste, të ngjashme në shumë aspekte me ato të vendeve të tjera të Ballkanit, por fakti që ideologët e nacionalizmit shqiptar (Pashko Vassa dhe Sami Frashëri) propozuan bashkëjetesën e detyruar me shtetin Osman deri në një fund të mundshëm të tij, nuk kishte të bënte aq shumë me nostalgjinë për një të shkuar historike apo pozicion të privilegjuar të shqiptarëve brenda tij, por përkundrazi me pragmatizmin shqiptar për të bërë aleatë përballë kërcënimeve të shpalosura nga fqinjët. Edhe dokumentacioni më i ri në lidhje me fillesat e nacionalizmit shqiptar e dëshmon fare qartë një dukuri të tillë. Për pasojë, edhe perceptimi i Fuqive të Mëdha për Shqipërinë, si një vend që në fund të sundimit osman rezultonte me dominancë myslimane, ishte krejt i ndryshëm nga ai për Turqinë e re, e cila ndonëse luftoi shumë që juridikisht të konsiderohej si vetëm një prej shteteve të pavarura që dolën nga perandoria, ajo faktikisht në perceptimin e vet turqve, por edhe në perceptimin që popujt e shtetet e tjera kanë për Republikën e Turqisë, edhe sot e kësaj dite, konsiderohet si trashëgimtarja e vërtetë e Perandorisë Osmane.
Periudha mes dy luftërave botërore dëshmon qartazi dyzimin e kastës drejtuese të Shqipërisë së Re. Sado që elita përpiqej, nga memorja e saj politike dhe kulturore nuk mund të fshihej e kaluara perandorake e Shqipërisë dhe e tyre personale. Një rast interesant të këtij dyzimi të elitës vendase na e jep Mehdi Frashëri, kur përshkruan profilin e kapedanit katolik të Mirditës, Preng Bibdodës: “… [ishte] i çuditshëm, i zgjuar dhe mjaft i kulturuar. Fliste mirë frëngjisht, italisht dhe turqisht. Kishte kaluar shumë kohë në Kastamonu të Azisë së Vogël me një rrogë të madhe, ndaj dhe ishte turkofil i thekur. Gjithë shërbëtorët i kishte turq, mbante qylaf të kuq dhe një kapotë gjenerali të Turqisë”. Kur e pyeta, thotë Mehdi Frashëri, pse i mbante këto ai m’u përgjigj: “Mos u bëj budalla, po të mos i kem këto dhe po të mos kem titullin Pasha, kurrkush nuk ma vë veshin në Mirditë”.
Tranzicioni historik 1912-1944, Shqipërinë e gjeti me një shoqëri të stratifikuar qartë në aspektin social dhe atë ekonomik. Përdorimi i gjerë titulaturës osmane bej, aga, hanëm dhe efendi ishin një dëshmi e qartë e këtij realiteti të gjithëpranuar nga shoqëria shqiptare. Këto terma që identifikojnë sojliun/të fismin nga masa e gjerë nuk tregojnë veçse një status të caktuar social dhe ekonomik, i cili rrënjët i kishte në periudhën osmane, por që i tillë vazhdoi të ishte edhe gjatë periudhës së Zogut. Ndërsa pas vitit 1944, përdorimi i këtyre termave u bë simbol i luftës së asaj kaste që duhej goditur politikisht dhe ekonomikisht, ndërsa jo publikisht përdorimi i tyre u zbeh dukshëm për t’u ndërprerë fare me largimin nga jeta të përfaqësuesve të kësaj shtrese. Një akt i tillë, veç të tjerash, shënoi një thyerje të ecurisë normale të shoqërisë shqiptare, por edhe një shkëputje që shkaktoi vonesë në konsolidimin e traditës shtetformuese shqiptare, pasi eliminimi apo largimi në emigracion i ideologëve dhe shtetarëve që ngritën institucionet e shtetit shqiptar, të atyre që regjimi komunist me ironi i quajti “baballarët e kombit”, realisht ishin personalitetet politike dhe kulturore që ngritën dhe ushqyen me mendim dhe veprim shtetin e ri shqiptar.
Ndryshe nga vendet e tjera të Ballkanit, Shqipëria trashëgoi një elitë politike, e cila gëzonte një bazë të fuqishme ekonomike, falë pronësisë së gjerë mbi tokën që ajo gëzonte qysh nga periudha osmane. Së dyti, ishte kjo elitë, e cila gjatë shekujve të gjatë osmanë, jo vetëm ishte islamizuar, por edhe ishte integruar më shumë se elita e cilitdo popull tjetër ballkanik në Perandorinë Osmane. Por në një aspekt, të gjitha shtetet e reja ballkanike bashkoheshin: periudhën osmane e perceptuan politikisht si regjimi i prapambetur i së shkuarës; dhe përtej kësaj, në luftën për ngritjen e shteteve me frymë të fortë nacionale, periudha osmane u perceptua edhe si koha e një sundimi të huaj, si zgjedha e gjatë osmane, që brenda kishte edhe dimensionin e saj fetar islam, perceptim ky që mbetet ende në fuqi edhe sot.
Megjithatë është fakt historik që Shqipëria nuk përjetoi thyerje të elitës së saj qeverisëse, ndaj ishte krejt e natyrshme që ish-qeveritarët osmanë me origjinë shqiptare të zinin vend në drejtimin e institucioneve të reja shtetërore, ndryshe nga ç’ndodhi në vendet e tjera të Ballkanit me shumicë të krishterë, përfaqësuesit e të cilave për shkak të diversitetit fetar ishin përfaqësuar vetëm në nivele të ulëta të administratës osmane. Rast tipik është ai i familjes Vlora. Prej disa brezash dhe në mënyrë integrale, Vlorajt ishin në shërbime të larta të Shtetit Osman, madje Ferit Pasha, xhaxhai i Eqrem bej Vlorës, nga viti 1903-1908 ishte Kryeministër i Perandorisë Osmane. Kujtimet që iu botuan pas viteve ’90 dhe dokumentet që sot i gjejmë në arkivat osmane dëshmojnë se edhe themeluesi dhe kryeministri i parë i shtetit të pavarur shqiptar, Ismail Qemali, ishte një ofiqar i lartë osman, i cili deri në dekadat e fundit të shek. XIX seriozisht ka menduar dhe punuar për sigurimin e vazhdimësisë së jetës së shtetit Osman. Ndërsa duke filluar nga dekada e dytë (e shek. XX) do të ishte Eqrem bej Vlora, i cili do të kishte poste të rëndësishme administrative në institucione shtetërore dhe kulturore. Përvoja osmane në administrimin e shtetit, në vlerësim të parë, do të duhej të konsiderohej si një avantazh që Shqipëria duhej të kishte krahasuar me vendet e saj fqinje; por në vërtetë nuk ishte plotësisht kështu, pasi ish-drejtuesit shqiptarë të një perandorie ishin njëkohësisht edhe bartësit e një tranzicioni të gjatë, që për kohën nuk demonstronin modelin më të mirë dhe efikas të administrimit të shtetit. Një rast i mirë ilustrimi këtu do të ishte Turhan Pashë Përmeti, cili u vu në krye të Qeverisë shqiptare aty nga fundi i karrierës së tij. Kurse në vendet fqinje, në mënyrë të shpejtë dhe radikale u adaptuan jo vetëm modelet perëndimore të ndërtimit të institucioneve shtetërore, por u importua edhe modeli i ri i shtetarit.
Kur në vitin 1927 u krijua një komision ekspertësh, i cili do të përgatiste kodin civil të Shqipërisë, Mehdi Frashëri kujton se juristët që kishin qenë nëpunës ose avokatë në Turqi dëshironin të adaptohej kodi civil zviceran, për shkak se atë e kishte pranuar Turqia republikane dhe i kishte të përkthyera në turqisht komentet përkatëse të atij kodi. Këtë mendim e justifikonin duke thënë se, përveç turqishtes, nuk dinin ndonjë gjuhë tjetër për të studiuar kodin e ri dhe komentet e tij.
Duke pasur parasysh këtë realitet, juristi Kristo Floqi, përgatiti një libër të titulluar: E drejta themelore konstitucionale, të cilin e publikoi në Shkodër, në vitin 1920, por që në kapak të librit, ai vendosi në kllapa përkatësen turqisht të titullit (Hukuki esasiyye).
Në fillim të viteve ’20 në gërmadhat e Perandorisë Osmane lindi Republika e Turqisë, e modeluar sipas stilit evropian. Burrat e shtetit të ri, që po ashtu vinin nga shkolla osmane, bënë shumë kujdes me të shkuarën që mbanin mbi supe. Ndaj, në vitet ’20 Parlamenti Turk ndërmori një sërë reformash të thella që synonin nga brenda realizimin e një shteti demokratik, shekullar dhe modern, por po aq edhe krijimin e imazhit të një shteti me popullsi dërrmuese myslimane, por me kah zhvillimi evropian. Në këtë kontekst, Ataturku dhe pasuesit e tij reformatorë modernizimin e shtetit dhe integrimin e Turqisë së Re në familjen evropiane e konsideruan kusht strategjik për të ardhmen e saj. Për pasojë, edhe shteti i ri turk periudhën osmane e perceptoi si “regjimi i vjetër”. Këto zhvillime ndiqeshin me shumë interes edhe në Shqipëri; dhe kjo ndodhte jo vetëm për hir të trashëgimisë osmane. Këtë realitet Ambasadori turk në Tiranë, në vitin 1934, e shpreh kështu: “Shpeshherë më vinin pjesëtarë të elitës vendase dhe më thoshin: sa punë të mëdha keni bërë [në Turqinë e Re] brenda një kohe të shkurtër, sa përpara keni ecur; ah, sikur të ishim fqinjë apo të mos ishim shkëputur prej jush”. Ndërkaq, Ambasadori turk, një prej penave më të spikatura të letrave turke në vitet ’30, nuk e fsheh kënaqësinë e tij kur bëhet fjalë për turqishten e pastër të Stambollit që fliste mbreti Zog dhe aq më tepër për faktin që mbreti shqiptar ishte një lexues i rregullt i shkrimeve të tij; pra e thënë ndryshe, edhe mbreti Zog ishte ndër ata shqiptarë që ndiqte me interesim zhvillimet e brendshme dhe debatet intelektuale që zhvilloheshin në Turqinë e Re përgjatë viteve ’30. Pra, shkëputja nga trashëgimia osmane përtej nostalgjisë, për elitën shqiptare ishte e vështirë të realizohej; kurse afrimi me Perëndimin ishte një proces që kërkonte kohë, por që në fakt do të ndërpritej sërish në vitin 1944.

Historia e një familjeje mësuesish e patriotësh

28/05/2012 Lini një koment

Anila DUSHI

Familjet e mëdha: Familja Boriçi 

HISTORIA E NJË FAMILJEJE MËSUESISH E PATRIOTËSH

Daut Boriçi, pikturë nga Ismail Lulani

Mësimdhënës të shkëlqyer, patriotë e atdhetarë, rilindës që luftuan me pushkë e penë për çështjen kombëtare, por dhe ekonomistëe administratrorë të aftë. Në 12 breza familja Boriçi, i ka dhënë Shkodrës një sërë figurash të nderuara, me një aktivitet që i ka kaluar caqet e qytetit dhe i përket gjithë vendit. Brezat e kësaj familjeje shquhen për veprimtarinë e tyre atdhetare e patriotike, për nivelin e lartë të arsimimit, për kontributin në përhapjen e gjuhës shqipe, për reformat në fushën e ekonomisë para Luftës së Dytë Botërore, për bibliotekat e pasura dhe trashëgiminë kulturore e arsimore të tyre. Historiae saj fillon në fshatin Boriç të Tivarit dhe sipas të dhënave të familjarëve, të parët e tyre janë vendosur në Shkodër në shekullin e 17-të, rreth vitit 1650.

Fillimisht janë vendosur në lagjen Sudbeq, dhe më pas në lagjen Perash të qytetit, ku vazhdojnë akoma të jetojnë mjaft prej pasardhësve të tyre. Familja ka pasur shtrirje gjeografike dhe degë të sajnë mjaft rrethe të tjera. Pesë brezat e parë të familjes janë hoxhallarë të arsimuar dhe të afërmit i mbajnë mend edhe sot, Hysenin, Rexhepin, Salihin, Mustafanë dhe Daut Boriçin. Më pas këtij misioni iu kushtuan dhe Shefqeti e Rizaja deri në vitin 1967 ku u hoq feja. Bijtë e kësaj familjeje u punësuan më së shumti në administratën publike. Mustafai i brezit të pestë, sekretar në Stamboll, Dauti inspektor arsimi në Stamboll, e Drejtor Arsimi në Shkodër, Ahmeti në administratën turke si doganier e më pas në atë shqiptare si drejtor i doganës, Ademi e Mustafaja në gjykatë, Jonuzi në dogana, Sulejmani në gjendjen civile, Hajriudhe Ihsani oficer, ku i dyti kishte përfunduar akademinë ushtarake.

Arsimimin e tyre para Luftës së Dytë Botërore e kryen në shkolla jashtë Shqipërisë, kështu Ihsani në Akademinë Ushtarake për ekonomi ushtrie, Zijaja në shkencat ekzakte, Adem Boriçi në vitin 1920 është anëtar i Këshillit Bashkiak, përbërja e të cilit kishte raport të barabartë fetar.

Abetare e Daut Boriçit

Gjatë luftës së dytë botërore aktivizohen në luftën çlirimtare, kundër pushtuesve, Et’hemi, Xhemali, Abazi, Nexhat Boriçi dhe mjaft të tjerë. Ndërkohë pas luftës ndër figurat mëtë njohura të kësaj familjeje janë dhe Hamid Boriçi, gazetar dhe pedagog, autor librash për fakultetin e gazetarisë dhe një nga krijuesit e tij, Bahri Boriçi, kryetar i bashkisë Shkodër në vitet 1996-2000 dhe Vahid Boriçi, këshilltar në Presidencë.

E veçantë e kësaj familjeje shkodrane janë dhe bibliotekat e pasura, që ruajnë trashgimtarët e saj, ku përveç literaturës së pasur gjen dhe dokumente me rëndësi të të parëve të kësaj familjeje, dekrete emërimesh, ditare e kronika të viteve të shekullit të 19e më pas. Në bibliotekën Myhsin Boriçit, gjenden kopje të abetares së shkruar nga Daut Boriçi, dekretet e emërimeve të pjesëtarëve të kësaj familjeje në poste të larta të administratës.

Persekutimi: Boriçët që u detyruan të arratiseshin nga komunizmi

Ahmet Boriçi

Pjesëtarë të kësaj familjeje intelektuale e të arsimuar nuk i shpëtuan persekutimit komunist . Kështu janë burgosur e internuar 3 vëllezërit Hajri, Fevzi dhe Nexhat Boriçi, ku ky i fundit i arratis në mal në vitet 1944- 1946, u dënua me burgim dhe pas përfundimit të burgut u arratis jashtë vendit. Punoi si mësues në Kosovë ku kishte luftuar në vitin 1943 kundër pushtuesve si vullnetar në batalionin “Besnik Çato”. Internime e burgime, përjashtime nga shkollat e mesme e mosdhënie të drejte për të shkuar në shkollë të lartë pësuan dhe Ruzhdi Boriçi e Ihsan Boriçi.

Familja që ruajti në ditar jetën e Shkodrës

Mustafa Boriçi ishte sekretar në Pashallëkun e Shkodrës deri në rënien e tij. Më pas ai u mor me tregti. Ai ka lënë disa ditare e kronika ë shkruara ku jepen të dhëna për zhvillime ekonomike e shoqërore të kohës nëShkodër. Ka lënë një regjistër kontabiliteti për lëvizjen e mallrave. Këto ditare nga viti 1834 janë edhe regjistra marrëdhëniesh tregtare e bujqësore ku Mustafa Boriçi ka shënuar llogaritë që ka pasur me tregtarë vendas e të huaj, me fshatarët dhe shumë të tjerë. Po kështu në to janë përfshirë çmimet e produkteve të ndryshme, me datë e vit, përqindjet e taksave doganore tokësore e detare, janë shkruar emrat e tregtarëve shkodranë që zhvillonin aktivitet brenda e jashtë vendit ku përmenden dhe destinacioni dhe lloji i mallrave që importoheshin dhe eksportoheshin prej tyre si në Rumeli, Serbi e Bullgari, ku merrnin e çonin mallra si mëndafsh, lesh, lëkurë, dru apo fruta të thata. Këto ditare u trashëguan nga familja dhe u vazhduan nga njëri prej djemve të Mustafa Boriçit, Salo Boriçi. Ndërsa në kronikat e shënuara nga Mustafa Boriçi, përmenden me datë, ditë e orë ngjarje si rrënimi i minares nga gjuajtja e topave më 1831, emrat e shkodranëve, tiranasve e matjanëve që luftuan e dhanëjetën duke luftuar kundër malazezve e mjaft ngjarje të tjera nga qyteti i Shkodrës. I biri i tij, e vazhdoi këtëtrashëgimi të pasur, duke lënë ditare mjaft të rëndësishme për historinë e qytetit. Daut Boriçi ka lënë ditare të pasur ku jep të dhëna për zhvillime të rëndësishme të jetës ekonomike e shoqërore të vendit, zhvillimin e arsimit, për mbledhjet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit e mjaft të tjera si këto. Në këto ditare, në mënyrë kronologjike dhe me saktësi, me datë e ditë, madje ndonjëherë dhe me orë, jepen të dhëna të hollësishme për zhvillime historike si pushtimi i Shkodrës nga Turqit apo rrethimi i kalasë së Tivarit. Po kështu në ditaret e Daut Boqiçit gjenden të shënuara dhe llogari marrëdhëniesh të drejtorisë së arsimit me arkën e shtetit apo Bankën Bujqësore, duke treguar dhe kreditë e tërhequra për plotësimin e rogave të mësuesve të varur nga zyra e tij. Madje në to përfshihen dhe shpenzime për riparimet e bëra të institucioneve arsimore në varësi të zyrës së arsimit që drejtohej nga Daut Boriçi. Gjithashtu ai ka shënuar dhe vërtetimin e daljes së tij në pension në vitin 1892. Një nga ditaret e tij është gjendur nga pasardhërsit vetëm dy vjet më parë, dhe sipas Myhsin Boriçit, stërnip i Daut Boriçit ai ka tërhequr vëmendejn e akademikëve e studiuesve shqiptarë, por duke qenë i shkruar në turqishten e vjetër nuk ka mundur të përkthehet.

Mësuesi, që krijoi abetaren shqipe për Shkodrën

Një ndër përpjekjet për të pasur një abetare me germa shqipe, është edhe ajo e Daut Boriçit, njërit prej mësuesve më të njohur të Shokdrës, njëkohësisht pjesëmarrës aktiv në Lëvizjen e Prizrenit dhe luftën e shqiptarëve për pavarësi. Daut Boriçi është padyshim një nga figurat më të nderuara të historisë sonë kombëtare. Një patriot i spikatur, diplomat e politikan i aftë, e një rilindas me vlerë që dha ndihmesë konkrete në përhapjen e gjuhës shqipe në kohën kur vendi ishte nën sundimin turk, një mësimdhënës dhe edukator i përkushtuar. Ai është ndër ato figura të ndritura që luftuan me pushkë e pendë për krijimin e një Shqipërie të pavarur. Si hoxhë përparimtar e mësues i popullit ai është nismëtar i përhapjes së shkrimit shqip, si dhe një patriot i madh që drejtoi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit në Shkodër.

Daut Boriçi lindi në Shkodër në vitin 1825 dhe shkollën fillore e kreu pranë familjes. Kjo vërtetohet nga ditaret e vetë Daut Boriçit, por dhe të babait të tij Mustafa Boriçi, i cili ka qenë sekretar i Pashallëkut të Shkodrës. Në vitin 1848, Daut Boriçi është imam në xhaminë e Draçinit, ku pasi merr mësime fetare ai vazhdon studimet e larta në Stamboll , studime që i përfundon me rezultate shumë të mira. Për këtë ai emërohet mësues në Stamboll e më vonë inspektor arsimi atje. Kthehet në Shqipëri pas kërkesës së babait së tij për t’i shërbyer atdheut të vet. Këtu punon si punon si mësimdhënës në mejtepin Ruzhdije, më i njohuri në qytetin e Shkodrës në atë periudhë dhe më pas kryemësues apo drejtor i mejtepit. Kjo shkollë konsiderohej si i pari institut modern i kohës në Shqipëri dhe frekuentohej nga shumë djem shkodranë pavarësisht nga besimi fetar. Deri me 1867, Daut Boriçi drejton këtë shkollë, ndërsa në vitin 1870 emërohet inspektor arsimi në Shkodër dhe ngarkohet me detyrën e përgjegjësit të përhapjes së shkollave në vilajetin e Shkodrës. Misionin e tij si mësimdhënës e vazhdoi deri në vitin 1874.

Ai është autor i botimit të së parës abetareturqisht- shqip në themel të një alfabeti me shkronja arabe. Duke qenë se ndalohej botimi i broshurave në gjuhën shqipe, ai e botoi pa emër. Kjo vepër përmbante 226 fjalë, emra, mbiemra, folje e fjalë të tjera dhe 25 fjali. Përveç kësaj vepre Daut Boriçi ka lëne dhe vepra të tjera në gjuhën shqipe si gramatika egjuhës shqipe, vepër kjo e papërfunduar prej tij, fjalori turqisht – shqip, dhe dy përpjekje për abetare ndryshme nga ajo e para . Më 11 korrik 1878, në Shkodër krijohet dega e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit e cila drejtohet per tre vjet nga DautBoriçi. Me atdhedashuri, vendosmëri e dinamizëm, ai udhëhoqi komitetin ndërkrahinor të Lidhjes së Prizrenit për Shkodrën. Ai ka jetuar në kujtesën e popullit si figura e një patrioti shkodran që vuri në dispozicion të çështjes kombëtare intelektin, fuqinë fizike dhe jetën.Shtëpia e tij, sot medreseja e vajzave në Shkodër, u kthye në një qendër të rëndësishme të lëvizjes kombëtare ku në dhomën e tij të pritjes vinin personalitete të rëndësishme si Abdyl Frashëri. Daut Boriçi i dërgoi djemtë e tij në trashetë e luftrave për mbrojtjen e kufijve shqiptarë nga copëtimi, dhe ato luftojnë me armë në dorë për mbrojtjen e trojeve në Hot, Grudë, Plavë e Guci.

Pas rënies së Ulqinit, së bashku me patriotë të tjerë Daut Boriçi internohet ne Turqi ku lirohet pas 7 vitesh. Vdes në vitin 1896.

Shtëpia nga muze në medrese

Shtëpia e Daut Boriçit ka qenë shtëpi muze e kategorisë së parëderi pas viteve 90-të. Më pas ajo u dëmtua së tepërmi deri sa u muar nga një shoqatë islame që ndërtoi aty medresenë vajzave në Shkodër, funksion që vazhdon ta kryejë. Daut Boriçi është dekoruar me “Urdhrin e Lirisë” të klasit të tretë për përpjekjet e tij dhe punën e palodhur në përhapjen e arsimit në gjuhën amtare. Emrin e tij e mban një prej rrugëve kryesore në Shkodër.

Toleranca: Hoxha, që vuri gurin e themelit të Kishës së Madhe

Në muajt mars e prill 1880, Shkodra ishte një fushë e ngjarjeve të rëndësishme. Në një tubim të madh tek Pazari i Vjetër, ku u mblodhën krerët e Shkodrës e të Malsisë, u lidh besa që shqiptarët pa dallim feje e besimi, të luftonin me qëllim që të mos lejohej copëtimi i vendit. Nga kjo asamble popullore doli një komision i kryesuar nga DautBoriçi, i cili nuk u kursye të japë ndihmesën e tij në këto momente. Gjatë kohës që Daut Boriçi drejtoi degën e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit në Shkodër, ai mori vendime të rëndësishme siç ishte nënshkrimi i memorandumitdrejtuar konsujve të fuqive të mëdha në Shkodër , më 18 maj 1880. Por Daut Boriçi shfaqi dhe aftëi në lëmin diplomaik duke gëzuar respektin e përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha në Shkodër, bashkëpunoi në mënyre mjaft efikase më përfaqësues tëbesimeve tjera fetare në Shkodër, dhe kryesisht të familjeve katolike. Bashëekzistenca fetare shembullore duket dhe në faktin se Daut Boriçi merr pjesë dhe mban fjalim në ceremoninë e vendosjes së gurit të themelit për ndërtimin e Kishës së Madhe, ndër më të mëdhatë në Ballkan.

Ahmet Boriçi: Nismëtari i ngritjes së doganave shqiptare

Ahmet Boriçi, është një tjetër figurë e rëndësishme e kësaj familjeje, me kontribut e vlera të mëdha në shërbim të vendit, kryesisht në fushën e financave dhe të ekonomisë. Ai ishte djali i madh i Daut Boriçit, i lindur në vitin 1866, dhe pasi kreu shkollimin fillor e të mesëm në Shkodër i mbaroi studimet e larta në Stamboll për administratë publike Pas mbarimit të shkollës, në vitin 1883 punon si nëpunës, sekretar në administratën e Stambollit, nëpunës dogane e më pas drejtor i doganave. Kthehet në Shqipëri dhe në vitin 1920 emërohet drejtor i përgjithshëm i shërbimit doganor shqiptar. Në këtë periudhë shquhet për vendosjen e rregullave doganore të panjohura më parë dhe për hartimin e projekteve për ligjet doganore. Ka miqësi të madhe me Ndoc Çobën, nën shembullin e traditës familjare të bashkëjetesës fetare të familjes së tij. Më parë, në vitin 1918, me dekret nr 2967 lëshuar nga mbretëria e Austrisë dhe Hungarisë, Ahmet Boriçi dekorohet me urdhërin “Kalorës i urdhërit të Franc Jozefit”. Me dekret te Mbretit Zog, të datës 14.06.1925, dekret që bashkë me të tjerë ruhen si një pasuri e vyer e familjes Boriçi, Ahmet Boriçi emërohet drejtor i doganave në Shkodër. Nga bashkia Shkodrës, Ahmet Boriçi caktohet delegat i këtij qyteti në festimet për shpalljen e pavarësisë në Tiranë, ku paraqet urimet përkatëse bashkë me delegatë të tjerë si Gjon Çoba, Man Tepelija, Faslli Ademi dhe Tefë Gerën. Ahmet Boriçi ka merita të mëdha pasi është nismëtar i mobilizimit të kapitalit të lirë për zhvillimin e shoqëriveme kapital të përbashkët. Në vitet 1926-1930 në Shqipëri u zhvilluan shoqëritëe para me kapital të përbashkët. Me nismën e tij u krijua një hoqëri me kapital të përbashkët për prodhimin e çimentos, me qëllim pakësimin e importit, të cilin e evidentonte përmes detyrës së kryedoganjerit. Ftesën e tij e përkrahën fillimisht disa biznesmenë që ishin aksionerët e parë të kësaj shoqërie, që më pas u shtri në të gjithë vendin. Ahmet Boriçi është dy herë radhazi drejtues i këshillit mbikëqyrës të kësaj shoqërie dhe udhëhoqi korrespondencën me firmat e prodhimittë makinave industriale, organizoi vendosjen e një administrate të kualifikuar.

Hafiz Adil Idriz Isufi

20/05/2012 Lini një koment

Haxhi Remzi Sh. GANI

 

HAFIZ ADIL IDRIZ ISUFI

(1891-1951)

 

Hafiz Adil Idriz Isufi

E quaj detyrim dhe mendoj të shkruaj për një nga personalitetet fetare e publike të Vlorës, të njohurin Hafiz Adil Idriz Isufi. Për të kuptuar dhe njohur jetën e veprimtarinë e të parëve tanë të fesë. Kështu ndjej ngrohtësi në shpirt për një nga mësuesit e mi, mik e shok të të ndjerit babait tim.

Njohësi Hafiz Adil Isufi, është një nga hoxhallarët që ka dhënë një ndihmë të vyer në përhapjen e Islamit në Vlorë. Ka mëse një gjysëm shekulli që është ndarë nga kjo jetë.

Ai ka lindur në katundin Varfanj të Çamërisë, në vitin 1891 nga një familje e varfër ekonomikisht.

Që në fëmijëri ai dëshironte të mësonte njohuritë fetare dhe e nisi këtë rrugë qysh në moshën 7-8 vjeç. Në këtë moshë duke lozur me shokët e tij në një rrugë kalimtare, agallarët e Margëlliçit të hipur në kuaj e pyesin: “Or djalë a ka një pus?” – Ai u përgjigj pozitivisht dhe u tregua i gatshëm duke ia gjetur edhe kovën. Duke parë tek ky fëmijë shkathtësinë, edukatën dhe zgjuarsinë, i thanë që ta marrin në Margëlliç për të ndjekur mësimet. Ai i falënderoi dhe iu drejtua prindërve të tij për të marrë miratimin e tyre. Kështu pas lejes së familjes Adili i vogël hypi në kal të agallarëve të familjes Musai dhe shkoi në Margëlliç. Familja Musai u tregua e dashur me këtë djalë dhe e shkolloi në Medresenë e këtij fshati ku e kreu me rezultate të shkëlqyera.

Duke marrë parasysh rezultatet, familja Musai e dërgoi në Prevezë për të mësuar gjuhë të huaja. Këtu ai përvetësoi turqishten dhe frëngjishten. Në Medrese, nën kujdesin e Qazim Kurushit, duke qenë gjithmonë shembull, mori titullin e Hafizit, titull që e mbajti të pastër e me dinjitet gjatë gjithë jetës së tij. Kur u kthye i diplomuar në familje, pas një viti caktohet imam në fshatin Shullashku ku punon vetëm një vit sepse emërohet imam në fshatin e tij, në vitin 1920 e punon deri në vitin 1944.

Në vitin 1938 qeveria greke i dha të drejtën të japë mësim në shkollën ku dha një kontribut fetar në përgatitjen e nxënësve me njohje fetare islame.

Në luftën italo-greke internohet gjashtë muaj në ishullin Nies dhe lirohet nga forcat gjermane prezentë në Greqi. Përsëri vendosi të kryente detyrën e imamit në fshatin e tij derisa u dëbua nga forcat e Zervës dhe erdhi në Shqipëri, në qytetin e Vlorës.

Hafiz Adil Idriz Isufi ishte pasqyrë e Çamërisë martire, viktimë e shovinistëve grekë, të mbështetur tek arusha e veriut – Rusia (Mbreti grek kishte për grua Ollgën, bijën e carit rus e që kështu t’i jepte për “pajë” të vajzës së tij, Shqipërinë).

Myftiu në Vlorë, duke parë aftësitë e përkushtimin e Hafiz Adilit ndaj fesë islame, e vuri imam, fillimisht në xhaminë e Tabakëve dhe mandej në Xhaminë e Plumbit në Vlorë. Ai ka dhënë kontribut të çmuar fetar islam me predikimet dhe leximet e Kuranit fisnik dhe jepte këshilla që Kurani të lexohet duke shqiptuar saktë fjalët. Hafiz Adil Isufi punoi dhe kontribuoi në qytetin e Vlorës përkrah Hafiz Qazim Ismaili, Hafiz Abdulla Disdari e Shaban A. Gani.

Hafiz Adili ishte njeri i thjeshtë, i dashur, komunikues, burrë i zgjuar dhe fjalëmatur. Këto ishin mendimet e të ndjerit babait tim që ato vite shërbente si muezin në xhaminë e Plumbit dhe që ruante për hafizin nderim dhe respekt të veçantë.

E kam njohur personalisht hafizin dhe kam mësuar prej tij, në mënyrë të veçantë këndimin e ezanit, krahas hoxhallarëve të njohur si: Myftiu Haseil Hakiu (babai i Imam Vehbi Ismailit – kryetar i Komunitetit Musliman Shqiptar në SHBA e Kanada), Hafiz Qazim Ismaili e Hafiz Abdulla Disdarin, edhe gëzoj respekt e nderim të posaçëm për personin e tij.

Respekti dhe dashuria e besimtarëve të Vlorës për këtë, u shpreh atë ditë ku u përcoll me nderime në banesën e fundit, në vitin 1951.

Është nder për pasardhësit e tij që kanë pasur baba e gjysh të ndjerin Hafiz Adil Isufi. Djemtë e tij Ali e Xhemil Isufi, vazhdues të denjë të babait të tyre, në vitin 1993, iu bë e mundshme kryerja e haxhillëkut. Djali i tij Haxhi Ali Isufi, qysh në rihapjen e xhamisë “Neshat Pashaj”, në lagjen Muradijë, pranë konsullatës italiane më 24 Maj 1991 e deri sa ndërroi jetë, në vitin 2007, ka kryer me nder detyrën e muezinit të kësaj xhamie. Ndërsa djali tjetër Haxhi Xhemil Isufi, prej hapjes së myftinisë në Vlorë, u zgjodh anëtar i këshillit të kësaj myftinie duke e kryer me përkushtim këtë detyrë deri sa ndërroi jetë.

Përfitoj nga rasti që me këtë shkrim për Hafiz Adil Isufin, të kujtoj me nderim djemtë e tij që janë ndarë nga kjo jetë dhe me devotshmëri punuan për forcimin dhe përhapjen e fesë islame në Vlorë.

Me kujtime të tilla, ne bëhemi më të ndërgjegjshëm, për të njohur dhe reflektuar mbi të tillë besimtarë, arrijmë një detyrim për t’i treguar brezit të ri origjinën dhe gjithësinë që përfshihet në të.

I lutem Allahut të Lavdëruar që ta mbajë Hafiz Adil Isufin nën mbrojtjen e Tij! Rahmeti i tij të jetë i përjetshëm!

Paqja e mëshira e Zotit të Madhëruar qoftë mbi Ali e Xhemil Isufin, Xheneti Firdeus qoftë vendbanimi i tyre!

Mytevelinjtë – bejlerët që hodhën themelet e Korçës

19/05/2012 2 komente

Raimonda MOISIU – Hartford, USA

MYTEVELINJTË – BEJLERËT QË HODHËN THEMELET E KORÇËS

Korça e vjetër

(Dhëndri shqiptar i Sulltan Bajazitit, ishte korçari i cili nën komandën e Portës së Lartë, zhvilloi qytetin e njohur juglindor)

Duke u nisur nga ndjenja e qytetarisë, e atdhetarisë, si edhe për t’u lënë brezave të ardhshëm elemente historike me vlera kombëtare, por edhe si e lindur dhe e rritur në një nga lagjet e dëgjuara të myslimanëve të qytetit tim mondan dhe të bukur, Korçës, kam ëndërruar dhe kam pasur dëshirë për të hedhur disa fakte historike me vlera kombëtare, me shkrim, për pinjollët e parë të familjes së Mytevelinjëve, familje 600 vjeçare.

Pinjolli i fundit i kësaj dere, i cili rron edhe sot e kësaj dite e është në moshën 74-vjeçare, djali i Hysen beut, Rustem Hysen Myteveliu (junior), me profesion ekspert në Zyrën e Urbanistikës së qytetit të Korçës. Duke qenë gjithmonë e mirëpritur në këtë derë bejlerësh, e që në fëmijërinë time njoh zotin Rustem Myteveliu (i riu), pasi ishte shok fëminije dhe shkolle i nënës sime, interesimit tim për të më treguar rreth derës së Mytevelinjve iu përgjigj me një ndjenjë qytetarie, repsekti dhe mirënjohjeje të veçantë.

Historia e fisit së Myteveliut, ku stërnipër janë vëllezërit Frashëri

Tregimin e tij, zoti Rustem Myteveliu (i riu), e fillon me të parin e kësaj dere, rreth 600 vjet më parë, duke u bazuar edhe në pemën gjeneologjike të familjes, ai e fillon me Iljaz bej Mirahorin (Myteveliu). Rustemi është brezi i 16-të dhe fëmijët e tij janë brezi i 17-të i këtij fisi të dëgjuar. Iljaz bej Mirahori lindi aty rreth vitit 1408 në Panarit të Korçës. Ai ishte biri i priftit të Panaritit. Kishte trup të bëshëm, ishte 2 metër i gjatë dhe jetoi 104 vjet. Mësimet e para i mori në trevat e Panaritit. Gjatë kësaj periudhe Shqipëria ka qenë nën sundimin e dinastisë otomane turke dhe Iljazi merret peng, nizam, si jeniçer, nga Porta e Lartë. Në Stamboll ai mori mësimet e para në gjuhën osmanishte turke dhe më pas, vazhdon edhe shkollën. Shkallë mbas shkalle, ai ngrihet në poste të rëndësishme, ku edhe emri nga Ilia, i kthehet në Iljaz bej. Në vitin 1457 ai ishte pjesëmarrës në luftën për çlirimin e Stambollit; më pas si komandant në luftën e Konstandinopojës dhe gradë pas grade mori titullin “Mirahor”, që do të thotë gjeneral i gjeneralëve, kryegjeneral. Rreth Iljaz bej Mirahorit ka shkruar edhe Sami Frashëri si stërnip i tij, nga dera e nënës së Frashërllinjve, Emineja.

Iljazi, shqiptari që i shërbeu Sulltan Bajazitit të Dytë Iljaz bej Mirahori i ka shërbyer Sulltan Bajazitit të Dytë, i cili i dha gradën “LALE” dhe titullin e “Profesorit të dinastisë turke” të asaj kohe. Iljazi u martua me të bijën e Sulltan Bajazitit të Dytë dhe nga kjo martesë pati edhe tre djem: Muhamet bej, Mehmet bej dhe Sefer bej. Mehmet bej, djali i dytë i Iljaz bej Mirahorit, i quajtur ndryshe edhe Ine beu, u vra në luftën për marrjen e Bagdadit, betejë në të cilën ishte komandant i ushtrisë turke dhe u shqua për trimëri.

Më pas, Iljaz bej Mirahori u zhvendos në Shqipëri, në trevën e Korçës, ku me nënshkrimin e 4 fermaneve nga ana e Sulltan Bajazitit të Dytë, i falin disa fshatra si: Panaritin, Treskën, Trebickën, Katundin, Drenovën, Boboshticën dhe Vithkuqin. Duke bërë martesë me vajzën e Sulltanit, ky i fundit bën shkëmbimin e Panaritit me Leshnjën, dhe Vithkuqit me Korçën, që në atë kohë quhej Peshkëpi. Ai jetoi gati 70 vjetët e jetës së tij në Korçë. Iljaz bej Mirahori ndërtoi xhaminë e Korçës, aty rreth vitit 1496. Më pas ai ndërtoi medresenë, shkollën afër saj, hanet dhe hodhi hapat e para të tregut, d.m.th., ndërtoi Pazarin e Korçës. Në vitin 1504 ai krijoi Imaretin, që do të thotë Vakëf ose në shqipen e sotme, Mision Bamirësie. Dy-tri herë në javë, të varfërit shkonin dhe hanin falas në Imaret. Gjithashtu, gjithë tregtarët që shkonin e vinin për tregti nga Janina e Follorina, nëpërmjet Bilishtit, qëndronin dhe hanin në këtë Imaret, falas.

Një lagje e Stambollit mban emrin e Iliaz Mirahorit, themeluesit të Korçës

Iljaz bej Mirahori, duke ardhur nga Stambolli, ku mori një kulturë të gjerë në të gjitha fushat nga njohja e mirë e qytetit të Stambollit, qytet model i periudhës mesjetare (ku edhe sot një lagje e tërë mban emrin e Iljaz bej Mirahorit, vetë ky i fundit diti me mjeshtëri të shfrytëzojë territorin për zhvillimin e qytetit të Korçës, si nga ana gjeografike, ekonomike, tregtare dhe për lëvizjen e lirë të tregtarëve dhe tregtisë, veçanërisht me Janinën. Ai krijoi bazën social-kulturore të Korçës dhe hodhi themelet e këtij qyteti. Në shpirtin e karakterin e Iljaz bej Mirahorit kishte shumë bamirësi, aq sa këto nuk njihnin kufij. Për këtë arsye, atij i jepet edhe titulli “Myteveli”, që në greqisht do të thotë Epitropos e në shqip Kujdestar, ndërsa, përshtatur me shqipen e sotme, përkthehet Bamirës. Edhe sot dera dhe pasardhësit e Mirahorit të madh njihen me mbiemrin Myteveliu. Këtë titull e trashëgonte djali dhe në rast se nuk kishte trashëgimtar për ta trashëguar, për të drejtuar administratën e Imaretit, e merrte Sulltani, dhe kjo pronë nuk shitej, por mbetej, Vakëf. Martesa e tij me vajzën e Sulltan Bajazitit të Dytë ndikoi shumë në zhvillimin e rajonit të Korçës, duke e përjashtuar këtë rajon nga taksat e dinastisë turke deri edhe në përjashtimin e të rinjve nga detyrimi ushtarak, por edhe për vakëfet, nuk donte taksë.

Filantropia e Korçës, e para në Evropë

Pjesën më të madhe të pasurisë Iljaz bej Mirahor Myteveliu e bëri Imarete, Vakëfe. Në dokumente që kanë mbërritur deri në ditët tona, del qartë ideja e tij, për të qenë njeriu një filantrop i madh. Madje, në testamentin e tij, testament që ekziston edhe sot, dhe ruhet me shumë fanatizëm nga Rustem Myteveliu (i riu), ai është shprehur: “Pjesën më të madhe të pasurisë sime e bëra Imaret, se është pjesa me jetëgjatë dhe ndikon në zhvillimin e rajonit. Ky Imaret, Vakëf, vazhdoi për 500 vjet dhe drejtohej brez pas brezi nga dera e Mytevelinjve, pasardhësit e Mirahorit të Madh. Deri në vitin 1933, kur drejtohej nga Rustem Myteveliu (i vjetër), d.m.th., gjyshi i Rustem Hysen bej Myteveliut (i riu), nga i cili ka marrë edhe emrin. Format dhe rrugët për të ndihmuar të varfërit kanë ekzistuar në shekuj në Shqipëri dhe ato e kanë zanafillën e tyre që me Iljaz bej Mirahor Myteveliun, që tregon fare mirë se për bamirësi jemi të parët, jo vetëm në Evropë, por edhe në botë.

Iljaz bej Mirahor Myteveliu vdiq më 1512. Varri i tij, i gruas dhe djalit të vogël, Sefer beut, ndodhen në tyrben ngjitur me xhaminë e ndërtuar prej tij në vitin 1496. Pinjollët e ardhshëm të derës se Mirahorit të Madh, nipër, mbesa, stërnipër dhe stërmbesa, do të vazhdonin rrugën e bamirësisë të nisur nga Iljaz bej Mirahor Myteveliu. Ata do të shkëlqenin si atdhetarë dhe patriotë, por edhe si bejlerët e Korçës. Babai i Rustem Myteveliut (junior), Hysen beu, si një atdhetar dhe patriot i ndershëm, mori pjesë në jetën social-kulturore të qytetit të Korçës, si anëtar i grupit “Lira”. Gjyshja e Rustem Myteveliut (i riu) vjen nga dera e Frashërllinjve, rilindasve tanë të shquar, Sami, Abdyl dhe Naimi. Ajo është kushërirë e parë me nënën e Frashërllinjve, Eminenë. Gjylistania, duke ardhur nga kjo derë rilindasish, ndikoi shumë në edukimin dhe formimin e tyre patriotik. Gjatë viteve të pushtimit fashist dhe nazist, kjo derë e bejlerëve të Korçës, pra, Mytevelinjtë, u vunë në shërbim të Luftës Nacional-Çlirimtare, për të cilën shkrinë, po ashtu, edhe pasurinë e tyre. Ata i kanë dhënë luftës pesë partizanë, ku midis tyre, edhe dëshmoren e Atdheut, Floresha Myteveliu, bija e Ruzhdi bej Myteveliut. Dy rrugë, shumë ngjitur me njëra-tjetrën, rrotull xhamisë së ndërtuar nga Mirahori i Madh, mbajnë emrin Iljaz bej Mirahori dhe Floresha Myteveliu. Por gjatë regjimit komunist, dera e Mytevelinjve u godit në heshtje, ku në një mënyrë apo në një tjetër, u konfiskohet pasuria, duke filluar me shtetëzimin e malit të Rungajës, prishjen e disa shtëpive, Imaretin, furrat e pjekjes së bukës dhe gatimit. Varrezat e pinjollëve të Mytevelinjve, pasardhësit e Mirahorit të Madh, ndodhen prapa tylbes, ngjitur me xhaminë 600-vjeçare. Aty ndodhet edhe varri i Rustem bej Myteveliut (i vjetri). Por shumica e varreve të Mytevelinjve do të sheshoheshin nga regjimi komunist dhe mbi eshtrat e tyre do të ngriheshin vendstrehimet në rast lufte, pra, bombardimit të aviacionit armik. Sheshimi i këtyre varreve, jo vetëm ishte shkatërrimi i elementit historik me vlera kombëtare, por do të lëndonte edhe ndjenjat shpirtërore, shqiptare dhe kombëtare të Mytevelinjve.

Rustem Hysen Myteveliu (i riu), me profesion ekspert në urbanistikën e qytetit të Korçës, si një nga stërnipat e Mirahorit të Madh, duke atribuar nga i pari i fisit të tij anët me të mira, shprehet kështu për qytetin e Korçës, të themeluar nga Iljaz bej Mirahor Myteveliu: “Korca ka një truall me një pjerrësi të favorshme dhe të përshtatshme, për zhvillimin dhe ndërtimin e infrasrtukturës së rrjetit rrugor, të lagjeve të banimit, shpërndarjen e zonave ekonomike, industriale apo për çlodhje dhe të gjitha këto, janë të lidhura në mënyrë organike, që i japin qytetit një komoditet, të mjaftueshëm dhe në përshtatje me klimën. Kodrat e qytetit formojnë një kurorë të larmishme ku mbi to ngrihet mali i Moravës, që mbron qytetin nga përmbytjet dhe erërat e forta. Duke shfrytëzuar këto elemente të pozitës gjeografike, Iljaz bej Mirahor Myteveliu i famshëm, hodhi themelet e Korçës sonë”. Duke u ndarë nga Rustem bej Myteveliu (i riu) me këtë histori me shumë vlera kombëtare për popullin tonë, për derën e bejlerëve Mytevelinj, si hedhës të themeleve të qytetit tim, Korçës, në shpirtin tim vlonte krenaria kombëtare, mirënjohja, respekti, nderimi dhe përjetësimi për këtë derë bejlerësh patriotë dhe për Mirahorin e Madh. Duke ecur nëpër rrugët me kalldrëm të lagjes sime, të lagjes së Mirahorit të Madh, në mendjen time ishin të ngulitura 600 vitet e themelimit të qytetit të Korçës, m’u kujtuan vargjet e Mihal Gramenos: “Lumja ti moj Korçë, o lule/që le pas shoqet e tua/si trimi në ballë u sule/ta paçim përjetë hua”. Nuk do rresht së shkruari për historikun e qytetit tim, Korçës, të bukur, mondan, modern, historik, antik, të tolerancës fetare, të dijes e të kulturës, të arsimimit, të ëndërrave të mia, të serenatave, të dashurive të pastra. Përkulem dhe puth me respekt varrin e Mirahorit të Madh për këtë qytet që themeloi dhe na la pas.

Historia e qytetit të Korçës

Zona e Korçës ka qenë e banuar qysh në kohët e hershme. Rrënojat neolike të gjetura në këtë qytet tregojnë vazhdueshëm pushtimin e tij brenda këtyre 6000 vjetëve. Është një numër i madh qendrash arkeologjike të pazbuluara në këtë qytet, shumica e të cilave besohet të janë të së njëjtës kohë me civilizimin mycenian në Greqi. Kjo zonë luajti rol të rëndësishëm në shpërndarjen e kristianitetit bizantin në Shqipëri; një kishë u themelua më 898. Qyteti modern e ka filluar ekzistencën e tij në shek. e 15-të, kur Iljaz bej Mirahori, nën komandën e Sulltan Mehmetit II, zhvilloj Korçën. Për një kohë të gjatë qyteti rivalizohej nga Voskopoja, por me shkatërrimin e saj në shek e 18-të, Korça mori një pozitë në këtë zonë që kurrë nuk e humbi. Ajo ishte një pikë qëndrimi për rrugët e karvaneve dhe, në një kohë nuk kishte më pak se 16 hane në qytet. Ky qytet u bë në mënyrë të veçantë edhe qendër e rritjes së ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Në mars 1878 u ngrit shkolla e parë që mësonte shqip në Shqipëri dhe më 1891 shkolla e parë shqipe për vajza. Zona ishte në trazira gjatë luftërave ballkanike dhe pati dëme të mëdha në popullsi dhe ndërtesa, nën shtypjen e lëvizjeve iridentiste greke në atë kohë. Korça u pushtua nga forcat greke më 6 dhjetor 1912. Së shpejti u tërhoqën nga vendimet e Komisionit të Kufijve, por u mor përsëri nga ta më 10 korrik 1914. Gjatë Luftës së Parë Botërore qyteti u pushtua nga Austro-Hungaria, përsëri nga grekët dhe më vonë nga trupat franceze në vitin 1916, që shpallën Republikën Autonome të Korçës, njohur kjo edhe nga Greqia, si Korica. U vendos, por u rrëzua për shkak se Greqia u hodh në luftë në anën e aleatëve; Themistokli Germenji u qëlluan nga një skuadër pushkatimi në Selanik. Pushtimi francez mbaroi në vitin 1920, por influenca kulturore vazhdoi me Liceun Francez të Korçës. Në vitin 1929 banorët e Korçës ishin aktivë në agjitacionin për kthimin e Vidit si monark i Shqipërisë. Gjatë viteve ‘30-të lëvizjet punëtore, u rrit shumë shtresa e grupit komunist të Korçës; u bë bërthama e PKSH-së. Në vitin 1936, një demonstratë e të papunëve u shyp brutalisht nga xhandarët e Zogut dhe gazeta liberale e Korçës, “Bota e Re”, u ndalua nga qeveria. Në Luftën e Dytë Botërore qyteti ishte një pikë qëndrese e lëvizjeve partizane dhe pikë e luftës antifashiste. Një demonstratë kundër pushtuesve u ndalua nga trupat gjermane në vitin 1943.

Personazhe të famshëm të historisë – Elita shqiptare e Turqisë

Jahja bej Dukagjini

Është një nga djemtë e familjes së Lekë Dukagjinit, që mund të jetë strehuar ose marrë peng dhe është rritur në oborrin e Sulltanit, dalluar si ushtarak i zoti. Ka marrë pjesë në luftimet që komandonte Sulltan Sulejman Kanuni në Tameshvar (Hungari).

Osman bej Dukagjini

Nipi i vezirit hero, Ahmet Pashë Dukagjinit, dhe biri i Mehmet Pashë Dukagjinit. Ai ishte dijetar i urtë e punoi si kadi në Stamboll. Hartoi veprën biografike “Kaditë e Stambollit”.

Arkitekt Kasem Agai

Ka lindur në fshatin Grëmsh, të krahinës së Tomoricës. Rininë e parë e kaloi në Berat. Pastaj i ati e dërgoi në Stamboll për studime profesionale. U bë asistent pranë Koxha Mimar Sinanit (të madh) dhe Sedefqar Mehmet Elbasanit. Duke u dalluar në punime arkitekturale, më 1595 u afirmua arkitekt i pallatit. Më 1622 u bë kryearkitekt. Ka ndërtuar JENI XHAMI (Xhaminë e re) të Stambollit dhe ka edhe shumë vepra të tjera.

Kryemjeshtër Mehmet Isa

Është arkitekt me origjinë shqiptare, një nga kryemjeshtërit e Tyrbes së famshme TAXH-MAHAL në INDI. Mehmet Isai kishte lindur në Opar.

Arkitekt Sinan Atik Agai

Ky arkitekt quhet edhe Sinan Isuf. Megjithëse nuk dihet plotësisht jeta e tij, shumë shkrimtarë thonë se Sinan Atiku ka qenë shqiptar, edukuar në pallatin osman. Ishte arkitekti që kishte ndërtuar XHAMINE FATIH të Stambollit.

Arkitekt Mehmet Sedefqar

Është marrë nga Elbasani më 1562 dhe u bë nxenësi dhe asistenti i Koxha Mimar Sinanit. Bëri studime në Rumeli dhe Lindje të Mesme. Në vitet 1597–1598 ai ishte drejtor i përgjithshëm i krojeve të Stambollit, ku shërbeu 8 vjet. Më 1606 u bë kryearkitekt, ndërtoi dhe zbukuroi mjaft faltore dhe pallate. Kryevepra e tij është Xhamia e Sulltan Ahmetit (Xhamia Blu).

Dedë Ismail Efendi

Ka lindur në Stamboll, por rrjedh nga një familje shqiptare. Babai i tij, Sulejman Agai, ishte shpërngulur nga Elbasani për në Stamboll. Kishte blerë një hamam dhe nga ky mbante mbiemrin Kosturi, që e shndëroi në Hamamizade (bir hamamxhiu). Këngët e tij u pëlqyen edhe nga Oborri i Sulltanit. Më pas atë e emëruan kryemuzikant në Pallat. Këngët ishin me karakter popullor dhe hartuar me një turqishte të thejshtë. Kënga e titulluar “Fati im i zi, varet te flokët e tua”, u pëlqye shumë prej Sulltan Selimit. Dede Ismail Efendiu kishte kompozuar më tepër se 200 vepra muzikore. Sot kanë mbetur të paharruara dhe dëgjohen me kënaqësi, 160 këngë klasike turke. Dijetarë të shquar turq, me origjinë shqiptare.

HALIL PASHA BUSHATI

Poet dhe dijetar.

HUSEIN QAMIL BEJ TEPELENA

Nipi i Ali Pashë Tepelenës, poet, ka vepra të botuara dhe rreth 15 dorëshkrime.

SELIM SIRRI PASHA

Nipi Ali Pashë Tepelenës, poet lirik i dalluar.

MUSTAFA RESHIT SALIH PASHA

Lindi në Janinë, biri i Vezir Mehmet Aqif Pashës. Kishte hartuar poema filozofike.

HASAN HAKI PASHA

Ka lindur në Shkodër dhe padishahut i qe paraqitur me petka shqiptare. Shërbeu si zëvendësvali.

NUMAN MENEMENXHIOGLU

Diplomat i dalluar, shërbeu si ambasador në Paris në fillim të Luftës II Botërore. Deputet gjatë viteve 1955-1956 dhe 1957-´58.

TURHAN PASHA

I lindur në Janinë, diplomat dhe burrë shteti. Në kohën osmane shërbeu si ambasador në Vjenë, Moskë, Madrid etj. Pas Luftës I Botërore mori pjesë në qeverinë shqiptare. Në Konferencën e Paqes, mbajtur në Paris më 25 shkurt 1919, mbrojti të drejtat shqiptare, duke bashkëpunuar me shumë delegacione të diasporës shqiptare.

 

Marrë nga gazeta “Panorama”, Tiranë, 29 qershor, 2004, f. 12-13.

Enis Sulstarova: Qarkullimi i ‘Orientit’ si efekt politik

16/05/2012 Lini një koment

Enis Sulstarova

Neo-otomanizmi si mendim, si rrymë, si frymë, por edhe si shqetësim ngre krye herë pas here në shtypin e shkruar, interpretuar kryesisht nga historianë apo analistë. Pse mendoni se ka një herë zhurmë e një herë heshtje rreth kësaj ‘shfaqjeje’?

Nuk e di se çfarë kuptoni në këtë rast me “neo-otomanizëm”, sepse në shtypin tonë ka një pështjellim terminologjik, edhe pse shumë më pak mendim të mirëfilltë. Për vete, fantazmën e rikthimit të Perandorisë Osmane, atë që Kadareja dhe të tjerë e quajnë “haxhiqamilizëm”, e kam konsideruar si një variant të ligjërimit të orientalizmit. Orientalizmi ka për subjekt folësin “evropian” që etiketon Orientin si burimin e fatkeqësisë për shqiptarët. Sigurisht që kemi të bëjmë me një thjeshtim dhe esencializim, me një “Orient” joreal dhe mitik, që ekziston vetëm në konstrukte të tilla binare Perëndim-Lindje, të cilat në filozofinë dhe shkencat shoqërore bashkëkohore quhen të tejkaluara dhe që vazhdojnë të qarkullojnë për hir të efekteve të tyre politike.

A ekziston një përpjekje, e dirigjuar ose jo, për rikthimin e hapësirës shqiptare në Ballkan te njëfarë ‘perandorie e rilindur osmane’, apo është veç një gogol? Duke mos harruar sigurisht se Davutogllu, një teoricien i rikthimit të neo-otomanizmit, njëkohësisht ministër i Jashtëm i Turqisë, e ka pranuar publikisht në Bosnjë këtë ekzigjencë turke.

Ka një përpjekje të Turqisë për t’u kthyer në një fuqi rajonale dhe për të ushtruar ndikimin e saj në atë hapësirë ku dikur shtrihej Perandoria Osmane. Kjo është normale për sjelljen e shteteve në politikën e jashtme dhe Shqipëria duhet të përpunojnë sjelljen e saj në fushën e shahut të marrëdhënieve ndërkombëtare. Nuk ka të bëjë me rikthimin e osmanëve, sepse historia nuk përsëritet. Mendoj se Davutogllu ka qenë shumë entuziast kur e ka quajtur doktrinën e tij “neo-osmane” dhe ka treguar mosnjohje të qëndrimeve të popujve ballkanikë ndaj historisë së osmanëve. Nuk pritet që, bie fjala, në Serbi, Bosnjë, Maqedoni, Greqi, apo Shqipëri, përmendja e osmanëve të ngjallë të njëjtat emocione si në Turqi. Madje edhe në Turqi, qëndrimet ndaj periudhës osmane janë të larmishme në shtresa të ndryshme të popullsisë dhe elitave politike e kulturore. Në fund të fundit, doktrina “neo-osmane” e politikës së jashtme turke do të matet më shumë nga efektet e saj reale sesa nga emërtimi. Po të matej nga emërtimi, do ta quaja të dështuar qysh në nisje.

A ekzistojnë predispozitat politike, sociale e kulturore që hapësira shqiptare në Ballkan ‘t’i rikthehet’ neo-otomanizmit?

Çfarë do të thoni me këtë, që do të bëjmë pjesë në një perandori të re me në qendër Turqinë? Kjo më duket pa kuptim. Këtë mund ta besojnë vetëm disa intelektualë e publicistë që i bien alarmit të kthimit të shqiptarëve në Orient e që shenja të kësaj qasjeje “kundërevropiane” mund t’i shohin te dalldia pas personazheve të telenovelave turke dhe ca më shumë te ringjallja e islamit në Shqipëri. Unë do të doja që ajo që ju e cilësoni si “hapësira shqiptare në Ballkan” të sillej më shumë si subjekti shqiptar në Ballkan dhe jo si hapësirë ku subjekte politike janë të tjerët.

Përplasje më e zëshme për oksidentalen dhe orientalen te shqiptarët ka qenë ajo mes Ismail Kadaresë dhe Rexhep Qosjes. Duhet ta keni ndjekur këtë debat dhe do të doja të dija mendimin tuaj, jo vetëm për debatin, por edhe për temën e tij.

Mendimin tim e kam shprehur te botimi i dytë i librit tim “Arratisje nga Lindja”. Ndryshe nga shumë komentues të debatit, që kanë mbështetur Kadarenë apo Qosen kundër tjetrit, unë kam qenë i prirë të gjurmoj të përbashkëtat e mendimeve të tyre. Në thelb nuk shoh ndonjë dallim të madh midis tyre, sepse si Kadareja, po ashtu edhe Qosja, veprojnë brenda ligjërimit orientalist shqiptar, i cili ka disa parime organizuese. Së pari, parimi se ka dy njësi të ndara dhe të vetëmjaftueshme që emërtohen Perëndim dhe Lindje, apo Evropë dhe Azi. Parimi i dytë, se ka një kundërshti themelore, apo një “përplasje qytetërimesh”, midis këtyre dy njësive. Parimi i tretë, se Perëndimi është E Mira dhe Lindja është E Keqja. Parimi i katërt, se kombi shqiptar është perëndimor në thelb, por se me anë të robërisë turke dhe më pas regjimit komunist është shkëputur me dhunë nga Perëndimi dhe është dërguar në Azi. Kadareja dhe më pak Qosja duket se ndajnë të njëjtat parime kur gjykojnë mbi historinë dhe të tashmen e shqiptarëve.

Dihen përpjekjet e vendeve të mëdha për të përhapur kulturën e tyre dhe zgjeruar sferën e influencës. Amerikanët, gjermanët, francezët, britanikët e bëjnë këtë në shumicën e vendeve të botës. Në rrafsh ballkanik mundohen edhe grekët. Pse ka njëfarë padurimi ndaj përpjekjeve turke për të zgjeruar sferën e tyre të influencës? A nuk është normale që edhe ata të lobojnë për përhapjen e kulturës së tyre? A është ky kundërshtim i sinqertë apo janë konjuktura politike?

Mendoj se turqit paragjykohen për shkakun se jemi mësuar t’i gjykojmë si barbarët nga Azia që na shkëputën nga Evropa. Në këtë aspekt mendoj se është një kundërshtim deri diku i sinqertë nga disa që me këtë frymë kundërturke janë rritur e formuar. Në krahun tjetër, nuk përjashtoj as konjukturat politike, sepse, meqë përmendët grekët, kam përshtypjen që është investuar shumë në Shqipëri për të krijuar mitin e dy “popujve miq” që nuk paskan bërë asnjëherë luftë me njëri-tjetrin, siç përmendet nganjëherë dhe qëllimisht heshtet për ligjin e luftës, çështjen çame, varret ushtarëve grekë të rënë për “Vorio-Epirin”, pretendimet e tyre për jugun e Shqipërisë e së fundi edhe për hapësirën detare etj. Ndonjëherë më ngjan me atë shprehjen popullore “Kujdes nga ujku, por pas kurrizit çakalli po bën kërdinë!”

A mos ekziston frika se turqit bashkë me kulturën do të sjellin edhe fenë? A mos vazhdon, si në kohën e Skënderbeut, lufta mes kryqit e gjysmëhënës? A është pra ky një dyluftim fetar?

Sugjeroj që të pyesim veten se përse ne shqiptarët bëjmë të tilla pyetje, sikur asgjë nuk ka ndryshuar për ne që nga koha e Skënderbeut? As atëherë lufta nuk ishte vetëm për kryqin apo gjysmëhënën, por ndërlidheshin dhe çështje të tjera. Islami është një fe e shqiptarëve, jo më pak se krishterimi. Ne duhet të ruhemi që të mos mbillet mes shqiptarëve fara e urrejtjes fetare, jo vetëm nga turqit, por nga të gjithë ata të huaj që nuk duan që shqiptarët të bëhen bashkë si subjekt politik, por të mbeten të përçarë nën flamujt e fesë, krahinës, kreut etj.

A e shihni neo-otomanizmim si të përfaqësueshëm nga ndonjë prej partive politike në Shqipëri? Te cili formacion politik shihni ndonjë qasje ndaj neo-otomanes?

Besoj se e bëra të qartë më sipër, nuk e marr neo-osmanizmin si një rrymë politike shqiptare dhe prandaj nuk kam se përse ta kërkoj që të përfaqësohet në Shqipëri nga ndonjë forcë politike.

Marrë nga Revista Mapo, nr i Prillit.
http://www.mapo.al/2012/05/15/enis-sulstarova-qarkullimi-i-orientit-si-efekt-politik/ 

Haxhi Ali Derhemi, mendjen, zemrën dhe pasurinë ia fali Islamit

09/05/2012 Lini një koment

Ali M. BASHA

 

HAXHI ALI DERHEMI, MENDJEN, ZEMRËN DHE PASURINË IA FALI ISLAMIT

Haxhi Ali Derhemi

Haxhi Ali Derhemi

Teologët atdhetarë të shquar nuk i kanë munguar vendit tonë, sidomos në situatat e vështira që ka kaluar ky popull. Pas shpalljes së Pavarësisë më 1912, u pa e domosdoshme krijimi i institucioneve të një shteti sovran. Ndër bën pjesë edhe shkëputja de jure e myslimanëve shqiptarë nga Shejhul Islami i Stambollit. Në krye të këtyre teologëve atdhetarë të shqutar që veprimet e veta, gjithmonë, i kanë bazuar në ndjenjat fetare e atdhetare, qe Haxhi Vehbi Dibra, që u ndoq nga shumë shokë, të cilët, nëpërmjet Kongresit Islamik, të mbajtur nga fillimi i viteve ’20, themeluan Komunitetin Mysliman të Shqipërisë. Krijimi i Komunitetit duhej dhe u shoqërua me një radhë masash administrative si:

  1. Hartimi i dokumentacionit ligjor për mbarëvajtjen e institucionit të fesë islame në Shqipëri.
  2. Ndarja administrative e shoqëruar me emërimin e kuadrit përkatës: myfti, imam, vaiz, etj.
  3. Rregullimi dhe inventarizimi i pasurive vakfnore.
  4. Vendosja mbi baza specifike për vendin tonë, arsimimi i kuadrit fetar.
  5. Propaganda: botimi i revistës dhe librave, etj.

Kongresi islamik zgjodhi në drejtimin e Komunitetit njerëz të shquar të kohës që punuan me përkushtim ndaj çështjes së Islamit në vendin tonë. Në ballë të tyre, që i përmendet emri edhe sot për mirë, ka qenë Haxhi Vehbi Dibra. Sa atdhetar i shquar, aq edhe teolog i dëgjuar i Islamit. Pastaj, me radhë, në Këshillin e Naltë të Sheriatit dhe nëpër poste të ndryshme të Komunitetit Mysliman të sapokrijuar, u zgjodhën njerëz që gëzonin besimin dhe respektin e popullit të vet. Për një pjesë prej tyre diçka është shkruar, ndërsa për të tjerët pritet të evidentohen.

Në këtë shkrim, në bazë të mundësive, do të përpiqem të evidentoj një figurë jo më pak interesante se të tjerat, atë të Haxhi Ali Derhemit, të zgjedhur si zëv/kryetar i Komunitetit Mysliman. Disa vite më vonë, në administratën e Komunitetit, u bënë ndryshime, p.sh. Haxhi Vehbi Dibra, nga kryetar u bë kryemyfti, kështu edhe Haxhi Ali Derhemi, nga zëv/kryetar u bë ndihmëskryemyfti, post në të cilin qëndroi deri sa ndërroi jetë, më 1938.

Haxhi Ali Derhemi lindi në Tiranë, në një familje fisnike, autoktone, aty rreth vitit 1850. I ati i tij, Hasan Derhemi, ka qenë intelektual i shquar i kohës, jurist, inspektor gjyqesh për vilajetin e Shkodrës. Ali Derhemi, pasi pati kryer medresenë në Tiranë, mbaroi shkollë ekonomike turke dhe për vite ka qenë inspektor financash për Kavajën, Durrësin, Shijakun etj.

Bashkëkohësit e tij e mbajnë mend si njeri shumë të zgjuar dhe bamirës. Tregojnë se jo vetëm ka qenë mik i ngushtë i Ahmet Zogut, por, duke pasur besim se vendi nën drejtimin e mbretërimit të tij kishte rrugë të drejtë përparimi, u bë propagandues i zellshëm i mbretërisë. Vite me radhë ka dhënë lëndën e matematikës në medrese. Nga fillimi i viteve 20 e në vazhdim, disa herë radhazi është zgjedhur anëtar i Këshillit Bashkiak të Tiranës, kurse në vitet 23-24, zëv/kryetar i Bashkisë. Më vonë, deri sa ndërroi jetë, ka punuar në Komunitetin Mysliman. Qeveria e Ahmet Zogut, udke vlerësuar shumë veprimtarinë e tij në dobi të popullit shqiptar, me rastin e 25 vjetorit të shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë, së bashku me atdhetarë të tjerë të shquar e dekoroi me Urdhërin e Skënderbeut të Klasit I.

Përsa i përket punës së tij si zëvendës i Haxhi Vehbi Dibrës, përveç ndihmës së madhe në Komunitetin Mysliman, vlen të përmendet se, si ekonomist që ishte, ndihmoi shumë në evidentimin dhe inventarizimin e pasurisë së patundshme të vakfeve në Shqipëri (nuk duhet harruar se në këtë organizim, gjithçka u fillua nga zeroja) si edhe në konsolidimin e administratës vakfnore.

Përsa i përket shpirtit të tij si besimtar e klerik i devotshëm, sot mund të shkruhen shumë gjëra për të dëshmuar cilësitë e virtytet e tij të larta, por do të mjaftohemi të përmendim një shkrim të botuar në revistën “Zani i Naltë, nr. 2-3 tetor, nëntor 1933 me titull “Vepra shpirtërore e Haxhi Ali Derhemit, ndihmës i kryemyftiut, ku, midis tjerash, thuhet se “Hirësija e tij Haxhi Ali Derhemi, i frymëzuem nga shpirti i naltë i vet, ka vendosur që pasurinë që ia ka falë i madhi Zot, ta shpenzojë në rrugë të Zotit, dhe kështu ka projektuar një plan për me krye disa vepra të pavdekuna…meremetimin e xhamisë së Shehit të vogël, duke shpenzuar 900 franga ari dhe së shpejti do të fillojë meremetimin e xhamisë së Tetovës etj.”

I tillë klerik i devotshëm ka qenë ai dhe sa jetoi, gjithçka: mendje, zemër e pasuri, ia kushtoi idealit, Islamit. Ndërroi jetë dhe u përcoll nga kjo jetë shumë i nderuar e i respektuar nga populli i kryeqytetit në vitin 1938.

Një sulltan me vizion

02/05/2012 Lini një koment

Savash VELIU

NJË SULLTAN ME VIZION

Savash Veliu

Abdyl Hamidi II qe një modernizues islamik. Ai theksoi rolin e islamit brenda Perandorisë Osmane dhe u shfaq si mbrojtës i muslimanëve në të gjithë botën, nga India në Afrikën subsahariane. Kurse brutalisht u shfronësua nga Xhonturqit (dora e zgjatur të krishterëve perëndimorë).

Një mënyrë për ta vlerësuar këtë është të rivizitosh mbretërimin 33 vjeçar të kalifit më të shquar modern, Sulltan Abdyl Hamidi (1876-1909). Abdyl Hamidi qe në marrëdhënie të mira me subjektet jomuslimane, se Islami i respektonte Krishterimin dhe Judaizmin. Perandoria Osmane nuk ishte teokraci në kuptimin e të qenurit e drejtuar nga klerikët. Në politikën e jashtme ndodhi përpara rebelimit në Filipinet e pushtuara nga SHBA, në pranverën 1899, sekretari Hay çuditej nëse “Sulltani, sipas rrethanave, mund të arrinte që t’i instruktonte muslimanët e Filipineve, të cilët gjithmonë i kishin rezistuar katolikëve spanjollë pa u frikësuar nga ata. Filipinet e largëta atëherë nuk ishte nën sundimin Osman, por ata e kishin garancën se, në rast se besimi i tyre vihej në rezik atëherë Kalifi islam me siguri do t’u dalë në ndihmë kudo qofshin ata. Sulltani, përsa u përket Filipineve, deklaroi se muslimanët në fjalë e njihnin atë si Kalif të muslimanëve. Kalifi dhe ambasadori amerikan kishin arritur një mirëkuptim të qartë se muslimanët e Filipineve “nuk do të shqetësoheshin në praktikimin e fesë së tyre në qoftë se do ta vinin veten menjëherë nën kontrollin e ushtrisë amerikane”.

Në fillim të luftës me Spanjën, qeveria e SHBA-ve nuk ishte e vetëdijshme për ekzistencën e muslimanëve në Filipine. Ata menjëherë pan mundësitë të një lufte të shenjtë… Amerikanët kërkuan nga Kalifi që të vepronte në emër të islamit. Kalifi ua ndaloi atyre që të futeshin në ndonjë armiqësi me amerikanët. Më vonë, Presidenti McKinley i dërgoi një letër personale mirënjohjeje për punën e shkëlqyer, duke deklaruar se ai u kish shpëtuar SHBA-ve të paktën 25 mijë trupa në terren. Gjatë kohës që ka qenë në fron ka arritur ti përdorri shtetet evropiane kundër njëri tjetrit dhe në këtë mënyrë ka mbrojtur edhe interesat e perandorisë edhe paqen botërore. Ambasadori Anglez në Stamboll Nicolas O’Connor ka thënë :

”Ai ishte njeriu që siguronte paqen në Evropë”.  

Përpjekja e Abdyl Hamidit për ta martuar Islamin me modernizmin u ndërpre brutalisht nga XhonTurqit (Qemalistët-Xhonlular-intelegjenca turke, si dhe pjesë e oficerve, mercenar të parapaguar, spiuna perëndimorë të përgatitur me arsimimin “laik iluminist” në vendet evropiane, në Francë dhe Gjermani. Qendër kryesore jashtëkufitare e xhonturqve ishte Gjeneva. Plani i tyre ishte shpifja me ideNacionaliste të R. Francezë, për komplotë mbi perandorinë osmane, duke ia nxir autoritetin dhe reputacionin që gëzonte ajo. Pa asnjë kushtë të përmbyset Abdyl Hamidi dhe të merret pushteti, duke bërë zullum brenda perandorisë ndaj vëllezërisë muslimane dhe asaj krishtere. Me qëllim që të krishterët të njollosin perandorinë me Krijimin e fakteve për gjenocidë ndaj popujve. Ata  përvidheshinë territ të natës, dhe në pusi i vrrisnin bashkëkombësit e vet Ortodoksë, pastaj po ata dilinin sheshazi para popullit të vet duke i fajësuar organet e shtetit osman dhe popullatën muslimane, për krime të organizuara mbi krishterët. Qëllimi ishte ngritja e tensioneve dhe urrejtja midis tyre. Pra jemi të bindur thellë se, sllavët dhe josllavët ortodoks janë të lindur për shpifje dhe trillime të pa baza kundër muslimanëve. Prandaj…

shkaut kurrë mos i beso!

Perandoria Osmane, pas çlirimitë të tokave të përvuajtura të botës nga “terrori” i perandorive jonjerëzore, së pari vendoste “Adaletin” (Drejtësinë dhe barazinë fetare mes popujve të lirë). Sepse, derisa ekziston “Drejtësia”mes popujve, atëherë,  do të jetojë edhe liria edhe barazia. Në saje të saj do të vazhdojë edhe jetëgjatësia e Perandorisë. Kur do të humbet “Drejtësia”, e para që do të shuhet është, PERANDORIA… !  

Me atë rast, jobesimtarët dhe armiqtë e Perandorisë Osmane, shumë kohë punuanë në infiltriminë në radhët e saja spiuna munafikë që ta dobësojnë “Adaletin” mes feve dhe popujve të perandorisë. Qëllimi u arritë me anë të munafikëve “Xhonturq” spiunave të pa besë krishter, duke shpallur Manifest me apel “vëllazërve turq, shqiptar, sllavët dhe jo sllavët ortodoks” të bashkohen për t’u dhënë fund mundimeve e vuajtjeve”… !

Megjithëse xhonturqit sekullarë në zemër, ata rezultuan të gatshëm të shfrytëzojnë konceptet islamike me politikë panislame për qëllime politike të pista, më 1909. Sulltani dha urdhër të shtypet lëvizja xhonturke, por ushtria refuzoi. Sulltani Abdyl Hamid II ishte i detyruar t’i pranojë kërkesat e xhonturqve (Sabetajxhi-haham). Në fuqi u kthye kushtetuta e vitit 1876. Abdyl Hamid II u përpoq të kryejë grushtshtet që përsëri të vendonte rendin publik. Por nuk pati sukses, sepse nga jashtë u ndihmuan xhonturqit, duke thyerr përpjekjen për grushtshtet. Abdyl Hamidi II ishte rrëzuar nga pushteti.

Xhonturqit gjatë një tubimi  *   Xhonturqit në betim – Manastir 1900

- Shkaku se muslimanët tradhtuanë, Allahu nuk i mbrojti ata, sepse Allahu mbron fenë e vet, e jo muslimanët. Dijetarët Islam thonë se,Në trupinë muslimanë, mund të gjendet truri jomuslimanë”. “Allahu u ndihmoi juve në Bedr kur ju ishit pak në numër, e për të qenë mirënjohës, keni frikë nga Zoti”. (Ali Imran 123)

Misionarët të krishterë Xhon Turqit (dorë e zgjatur e pe-rëndimitë), të inicuar nga llozha çifuto-Masone në Paris. Ishte qërim hesapesh i hebrejve me Portën e Lartë, të cilët me deka-da të tëra i trokisnin portës në Stamboll, për formimin e shtetit hebre në tokat perandorake. Në takimet e sipërta që i bënte Su-lltan Hamidi me sionistin ortodoks hebre, Teodor Herz’in, i tha qartë – “Joshtetit izraelit në Perandorinë time! Dhe shkaku i saj, nga hebrejët haham u përgaditë atentat Abdulhamidit në qendër të Stambollit ditën e“Premte”, duke dalur nga namazi i xhumas, gjë i cili përfundoi pa suksesë.

Tanzimati (Reformat) ua këputi hebrejve të gjitha shp-resat. Atëherë, Hebrejët të frustruar në vitin 1907, nxitën të kri-shterët që të mbajnë një Kongres të madh evropian, në të cilën mori pjesë edhe ministri britanik duke theksuar se : Qytetërimit perëndimor i kërcënohet shkatërrimi dhe asgjësimi… rreziku më i madh që i kanoset Evropës është pikërisht islami. Në fund, ve-ndosën të sjellin një popull si kundërshtarë arabëve dhe mus-limanëve, që do të shtrihej në lindje të Kanalit të Suezit, duke i përçarë arabët në mes veti, me synimë të formimit të shtetit çi-fut në Palestinë. Pa dyshim se, qëllimi i Aleatëve që e kryesonte Rusia armike ishte rrënimi i dy perandorive ekzistuese. Ata thoninë “Turqit nuk duhet lënë rehat”. Prandaj, nga jashtë Fuqitë Botërore përshpejtuan xhonturqit antimuslimanë në aleancë me gjermanët në krye me Mustafa Qemal – Ataturkun, duke hapur Turqve kokëçarje brenda dhe jashtë me luftëra që nxiteshin nga popujtë e Ballkanit për “pavarësi” të Ermenasve, Grekëve, Shqiptarëve, Kurdëve me anë të xhonturqëve të stër-vitur nga aleatët Anglez, Francez dhe Rusë që t’ia mëshojnë drejt Portës së Lartë. Ata organizuanë protesta, rebelime rru-gëve të kryeqytetit, me vrasje të udhëheqësve politikoushtarake duke përmbysur pushtetin dhe parlamentin. I rritën taksat në shtet, populli musliman po bëheshin gjithnjë e më të pakë-naqura dhe të zhgënjyera. “Drejtësia ishte aq e keqe në këtë regjim dhe aktet e tiranisë”. Filluan vrasjet, plaçkitjet dhe djegiet e shtëpive, kishave, vrasja e klerikëve etj, krejt kjo në emër të perandorisë islamo-osmane.

… Muslimanët duke vrapuar prej fronti në front varfëroheshinë, kurse jo muslimanët që nuk përfshiheshinë në ushtri, pasuroheshinë!

Marrë nga libri: “E vërteta mbi Perandorinë Osmane dhe shqiptarët prej vitit 1400-2011″.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 63 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: