Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Iranologji’

Rustemi dhe Sohrabi (përkthimi i veprës “Sohrabi dhe Rustemi” nga Methju Arnold)

24/07/2014 Lini një koment

Hasan XHAVADI

 

RUSTEMI DHE SOHRABI

(përkthimi i veprës “Sohrabi dhe Rustemi” nga Methju Arnold)

Rustem ve Sohrab

Metju Arnold është një ndër poetët dhe shkrimtarët më të njohur anglez të shekullit të 19, i cili në kundërshtim me shumë bashkëkohës të tij dhe sikurse disa personalitete të njohur të kontinentit Evropian, kishte ide dhe parime botërore shumë më të gjera dhe sidomos kishte një dëshirë dhe interest ë veçantë për letërsinë orientale.

Shkrimtarët dhe poetët e Romanticizmit anglez midis të cilëve Bajroni (George Gordon Byron), Tomas Mur (Thomas Moore) , Robert Sati (Robert Southey) , Landor (Walter Savage Landor) , Kalrixh (Samuel Taylor Colleridge) dhe Lei Hant (Leigh Hunt) , si dhe disa poetë të tjerë si Fitzxherald (Edëard Fitzgerald) dhe Lord Tenison (Alfred Tennyson) u kanë kushtuarvëmendje të veçantë të gjitha shkrimeve dhe poezive orientale duke përfituar prej tyre si dhe duke i përdorur gjërësisht në veprat e tyre. Kjo vëmendje dhe ky interes ndonjëherë bashkohet me një lloj mbrojtjeje dhe konservatorizmi të veçantë anglez. Madje në mesin e shumë poetëve të mëdhenj si Fitzxherald, (i cili shquhet në mbarë botën për talentin e tij në përkthimin e përkryer të Rubairave të shkrimtarit të madh Iranian Omer Khajamit), ndonjëherë kishte këtë lloj ndjenje superiore. Ai njëherë i ka shkruar mikut të tij Eduard Kouell (Eduard Cowell) këto fjalë: “Sa herë që mendoj për Homerin, Virgjilin, Danten, Akilin, Shekspirin, dhe shumë shkrimtarë të tjerë të mëdhenj si këta, gjithmonë kujtoj shkrimet e vendeve lindore. Mos u çudit nga fjalët e mia. Mos vallë nuk është kështu e vërteta?” çdo gjë që ka dalë nga gjuha dhe pena e personaliteteve të tillë si Lord Makaulei (Thomas Macauley) dhe e shumë të tjerëve të cilët kanë përshkruar kujtimet e mbretëreshës Viktoria nëpër veprat e tyre, nuk ngjasojnë aspak me veprën e Fitzxheraldit. Në anën tjetër, personalitetet e mëdhenj si Shopenhauer, Viktor Hygo dhe Gëte i qëndruan besnikë letërsisë orientale për të cilën gëzonin një respekt të beçantë. Këtu mund të marrim si shembull Gëten në divanet e tij lindore dhe perëndimore ku nxirrte në pah respektin që kishte për Hafizin, për të cilin thoshte gjithmonë: “Hafizi është një burim prej të cilit përfitojnë të gjithë dhe ky burim nuk shteron kurrë.”

Në një vend tjetër, evidentohet se po të afrohemi më shumë pranë Gëtes dhe Metju Arnoldit, do të kuptojmë qartë se në këtë kuadër, pikëpamja Gëteiste nuk i pranon shumë letrarët bashkëatdhetarë dhe bashkëkohorë të tij. Gëte i kritikon ata si dhe shpreh keqadhjen e tij të thellë për distancën ose hendekun që ekziston në mesin e letrarëve anglezë dhe ngjarjeve ose evenimenteve letrare në mbarë Evropën. Ai është i mendimit se mënyra e vetë shërbimit është një bosht në të cilin bashkëkohësit e tij analizojnë, shqyrtojnë dhe hulumtojnë kulturën dhe letërsinë e shoqërive dhe kombeve të tjerë, pa marre në konsideratë dhe pa i kushtuar vëmendje nivelit të zhvillimit të politikës dhe ekonomisë së tyre. Gjithashtu po sipas mendimit të tij, në bazë të këtyre analizimeve dhe shqyrtimeve, mund të perceptojmë vlerat e larta letrare dhe rregullat kulturore të popujve të tjerë. Ai vetë kulturën orientale e konsideronte si “kulturë të dritës dhe bukurisë”. Ai gjithashtu i kushton vëmendje të veçantë tregimit të Rustemit dhe Sohrabit, si dhe tregon interes të veçantë për letërsinë orientale, sidomos për letërsinë perse.

Megjithatë Metju Arnold i kushtonte vëmendje të veçantë veprës së madhe të Firdeusit, arti i poetit të madh Iranian është evidentuar qartë edhe nëpërmjet shpalosjes së ndjenjave dhe sentimenteve njerëzore në kuadër të ngjarjeve legjendare dhe historike, në dhënien e kurajës dhe zemër heronjve mitologjike dhe në përshkrimin e jetës së njerëzve të cilët banojne në territorin iranian, si dhe në elementë të ndryshëm të saj të tillë si lufta dhe paqja, poshtërimi dhe krenaria, dashuria dhe smira. Sipas pikëpamjeve të Italo Pizzit, i cili është përkthyesi i Shahnamesë në gjuhën italiane: “Shahnameja që në fillimin e saj të jepte përshtypjen e një qielli të mbushur plot e për plot me yje të shndritshëm, dhe të dukej sikur nga çdo njëra yjësi ekzistonin shumë botë të ndryshme.” Të huajt gjithashtu i kushtonin një vëmendje të veçantë çështjeve filozofike dhe morale, dhe thellësisë së mendimeve, ideve dhe ndjenjave njerëzore, si dhe fuqive dhe aftësitë morale të poetit. Xh. Xh. Amper (J.J.Ampere), i cili është një ndër orientalistët e shquar francezë që ka analizuar dhe komentuar Shahnamenë, ka shkruar: “Në kohën kur luftërat përfundonin, fushat e betejës mbusheshinn plot me të vrarë. Firdeusi ndiqte një filozofi të tillë për të evidentuar dhimbjet dhe vuajtjet e njerëzve si dhe fatin e tyre. Ai hishte vështrimin e tij drejt rënies dhe zhdukjes së Perandorive, si dhe përpiqej që lexuesin e tij ta bënte për vete.” Këto tipare dhe veçori të Shahnamesë janë evidentuar dhe nxjerrë në pah më shume nga pikëpamjet dhe mendimet e lexuesve të huaj. Ndërkohë që duhet të jemi në dijeni edhe të faktit se lexuesi i huaj nuk mund të ndjejë dhe kuptojë siç duhet dhe aq bukur gjuhën poetike të poetit gjatë leximit të përkthimit të Shahnamesë. Dhe me siguri për këtë arsye këta persona nuk kanë dëshirë dhe interes të njihen më shumë me mitologjinë kombëtare të Iranit. Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve) mendimtar i shquar francez, ne lidhje me ndikimin e vlerave njerëzore dhe drejtimin filozofik të Firdeusit për Shahnamenë ka shkruar: “Poeti i kushton vëmendje kalimit të papritur të shekujve dhe rënies njëra pas tjetrës të dinastive të plotfuqishme mbi paqëndrueshmërinë e njerëzve, si dhe jetës së mbushur me gëzim e hare të njerëzve të pushtetshëm. Në botën në të cilën jetojmë, nëse ekziston ndonjë gjë që mbetet gjithmonë është vetëm poezia dhe emri i mirë. Firdeusi besonte te një lloj mungese lidhjeje më botën dhe një lloj filozofie epikureane, e cila qëndronte tek “imagjinatat dhe këshillat e Sulejmanit” dhe veprat magjike të poetit, të cilat duken menjëherë së bashku me ndjenjat miqësore, dhe butësia e natyrës së veçantë, si dhe përbërja ose përzierja e bukur dhe interesnte në Shahname. Të gjitha këto të sjellin ndërmend veprat e mendimtarëve të mëdhenj Indianë.”

Dëshira dhe interesi i Metju Arnoldit për Shahnamenë dhe sidomos për tregimin e Rustemit dhe te Sohrabit është tregues i qartë i përshkrimit të dokumentit në lidhje me përkthimin e Shahnamesë. Në këtë kuadër, diskutimi i pikëpamjeve të disa përkthyesve të tjerë Evropianë të Shahnamesë nuk është i pavlerë. Sër Uilliam Xhons (William Jones) ka qenë ndër orientalistët e parë i cili i ka kushtuar vëmendje të veçantë përkthimit të tregimit “Rustemi dhe Sohrabi” sipas stilit të tragjedive greke. Pak kohë pas tij, Xhozef Çempion (Joseph Champion) ka përkthyer disa pjesë të fillimit të Shahnamesë në formën e poezisë dhe në vitin 1875 e botoi atë në Kalkuta të Indisë. Stili poetij i tij ishte më tepër imitim, po të marrim parasysh poetin e madh anglez Aleksander Pop, i cili ka përpiluar Iliadën e Homerit në gjuhën angleze. Ndër përkthyes të tjerë të Shahnamesë, vlen të përmendim edhe Xhejms Atkinsonin (James Atkinson) i cili kishte më tepër njohuri për letërsinë perse sesa Çampioni. Ai në vitin 1832 ka përkthyer dhe përshtatur në gjuhën angleze tregimin me titull “Rustemi dhe Sohrabi”. Ndërsa në vitin 1832, Atkinson ka përkthyer po në gjuhën angleze, një përmbledhje të Shahnamesë të ndërthurur me prozë dhe poezi. Xhejms Atkinson (James Atkinson) sikurse shumë dashamirës dhe të apasionuar të letërsisë orientale ishte i mendimit se “veprat e mëdha orientale janë tepër tërheqëse dhe nga drejtime ose këndvështrime të ndryshme janë të rralla sikurse veprat e perëndimit.” Në këtë mënyrë, ai filloi të vërente një lloj ngjashmërie midis Shahnamesë dhe shkrimeve dhe poezive klasike Evropiane. Këtu mund të marrim si shembull faktin se Ebiat Zeir ka përkthyer Shahnamenë në mënyrë tepër tërheqëse dhe së bashku me përshkrime dhe shpjegime të shumta ka botuar shumë shkrime në lidhje me veprat e ngjashme me kryeveprat e poetëve të mëdhenj të tillë si Homeri, Virgjili dhe Shekspiri.

Mbrëmja kaloi sikurse një pjesë shigjete
Muzika e mbrëmjes shëtit në rrotën rrotulluese
Të folurit në sekret të mos kalojë
Të zbutet në gjumë
Një rob i Zotit qiriun në dorë mbante
Vallëtarët i sollën të dehurit mbështetëse
Pastaj perdja u hap dhe doli dikush
Sikurse dielli ndriçonte, plot me ngjyrë e dritë
Kishte dy vetulla të harkuara dhe dy gërsheta të gjatë
U ngrit në këmbë me kokën lartë
Me trup e shpirt të pastër lëvizjet i kishte të qeta
E ti the që nuk është pjesë nga toka
Prej saj Rustemi mori qumështin e zemrës
Thuaja asaj dhe mbarë njerëzve të botës
Pyeteni atë se ai i tha, emrin si ta thonë
Në cilën mbrëmje kaloi shigjeta pranë saj?
Mbërriti kjo përgjigje se unë jam Tahmiheh
Ti më thua se nga vuajtja jam e ndarë më dysh
Një vajzë e Shahut unë jam
Prapa njerëzve të zgjuar e të mënçur unë jam
Në botë nuk ka dy nga e mira ime
Sepse unë nën rrota jam nxirë
Askush pas perdes jashtë nuk më ka parë,
jo, kurrë, askush nuk më ka dëgjuar
Nga shkrimi i fabulës prej çdo kujt
Dëgjova të gjithë historinë tënde.
 

Ndërsa në versionin ne gjuhën angleze kjo poezi është e shkruar në këtë formë: 

Një orë ka kaluar, dhe ende bëj gjumë të ëmbël
Fuqia e saj magjike vjen rreth kokës së heroit
Kur Tahmineh vjen pranë – një zonjushë mbante
Një kupë qelibar, ku errësira pllakoste
Dhe qëndroi pranë shtratit të tij, me një shkëlqim të bukur
E bija e mbretit hodhi vështrimin e saj të mrekullueshëm
i kthjellët shikimi i saj sikurse hëna me ndriçimin tërheqës
Sytë e saj mahnitës shkëlqejnë si dritë hyjnore
Trupi i saj si selvi të linte pa mend
Flokët e saj kaçurrela ishin të parezistueshëm
Vetullat e saj ishin të harkuara këndshëm
Kaçurrelat e saj të hedhin në grackë, mollëzat e saj si trëndafili
Janë në formë të këndshme me veshët e saj në të cilët
Varen vëthët e bukur dhe të ndritshëm porsi ylli, dhe gjuha e saj
Dhe buza e saj e mbushur me perla të ëmbla si sheqeri e te bardha brenda në gojë
Krijojnë ngashënjim
Prezenca e saj zbeh dritën e yjeve, dhe fryma e saj është e mbushur me
Aromë dhe gëzim, Ajo
Pothuajse preku tokën
Kaq i lehtë ishte hapi i saj,
kaq perfekte dhe e adhuruar ishte çdo pjesë
e saj, dhe përshtatej me zemrën e saj të panjollë
Rustemi çuditi njeriun që iu drejtua
dhe pyeti se cili është ky i huaj i ëmbël që prishi qetësinë e tij
Si të quajnë ? – e pyeti ai- “çfarë kërkon ti këtu
në mesin e errësirës dhe territ të natës?
Vizion i bukur, fol!”
“Oh ti” foli ajo shumë lehtë, me famë të pashoqë!
Me keqardhje dëgjo, Tahmineh emrin ma thonë!
Dhembjet e mprehta të dashurisë mbushën zemrën time me mërzi
Dhe premtimi lajkatar zgjat -
Përveç gëzimit dhe haresë
Asnjë sy kurioz nuk i ka parë akoma këto mrekulli
Zëri im i mekur, prapa skenës së shënjtë
Sa shpesh i kam dëgjuar me habi
kërkesat e tua madhore, i dashuruar me vlerësimin tënd.
 

Megjithëse përkthimi është shumë më i gjatë se origjinali, përsëri kthjelltësia dhe bukuria e poezisë së Firdeusit nuk është paraqitur aq sa duhet ose aq sa është te origjinali, mirëpo përkthimi nuk largohet shumë nga teksti i origjinalit. Xhejms Atkinson (James Atkinson) gjatë krahasimit të Firdeusit me shkrimtarët e mëdhenj Evropianë dhe në kundërshtim me disa të apasionuar të tjerë të letërsisë Iraniane midis të cilëve

Sër Uilliam Xhons (William Jones), ai nuk di aq sa duhet dhe madje pretendon se krahasimi i Iliadës me Shahnamenë është mos respektim ndaj shkrimtarit të madh, Homerit.

Mirëpo, përkthimi i saktë, i përpiktë dhe i plotë i Shahnamesë është bërë edhe nga orientalisti i ri Gjerman Zhol Mol, ndërkohë që Shahnameja për herë të parë është përkthyer në një gjuhë evropiane, domethënë në gjuhën frënge. Ai gjithashtu është marrë edhe me krahasimin e saj me veprat klasike evropiane. Ky përkthim është botuar në Paris në vitet 1838 dhe 1878 në shtatë vëllime. 

Orientalisti i madh francez Barbie Dë Menar (Barbier de Meynard) në lidhje me cilësinë e këtij përkthimi ka thënë: “Zhol Mol e ka përkthyer Shahnamenë me shumë përpikmëri dhe saktësi duke i kushtuar vëmendje edhe detajeve shumë të vogla të tekstit origjinal, madje edhe stilit të poetit si dhe shumëllojshmërise subjektive të saj.” Në qarqet letrare të gjysmës së shekullit të 19, në Paris, ku u pranuan përzemërsisht vepra të reja orientale, sikurse edhe shkrime dhe botime greke të periudhës së Rilindjes, është mirëpritur mjaft mirë edhe përkthimi i Shahnamesë në gjuhën frënge. 

Xh. Xh. Amper (J.J.Ampere) i cili është përpjekur që të lirojë kritikën letrare franceze nga përkufizimi i ngushtë kombëtar dhe tradicional i saj, ka mundur që në botimin “Dy botët” (Revue des Deux Mondes) në vitin 1839, t’i kushtojë rreth njëqind faqe analizimit shkencor të Shahnamesë. Mirëpo edhe shkrimtarët e mëdhenj si Viktor Hygo, La Martin dhe Mishelje, secili më vete kanë bërë nga një përshkrim dhe komentim lidhur me Shahnamenë duke i qëndruar besnik parimeve dhe ideve të Firdeusit. Këto shkrime kanë qenë tregues të këtij fakti se francezët e kanë vlerësuar Shahnamenë jo në bazë të ngjashmërisë së saj me Iliadën e Homerit, por në bazë të tipareve dhe veçorive letrare dhe artistike tepër me vlerë që kjo vepër përmban në vetvete. Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve) gjithashtu në lidhje me përkufizimin përreth veprave klasike ka shkruar: “Tempullin e bukurisë dhe kënaqësisë duhet ta ndërtojmë nga e para. Ky rindërtim në të vërtetë duhet të emërohet me po atë madhështi dhe gjenialitet që ka, në mënyrë që të bëhet pjesë e të gjitha veprave të mrekullueshme dhe që sjellin kënaqësi për mbarë njerëzimin, si dhe të përftohet nga të gjithë ata persona të cilët për nga pikëpamja mendore kanë sjellë një poezi të pavdekshme… Sigurisht që para të gjithëve dhe përgjithmonë Homeri do të kryesojë këtë tempull sikur të ishte një Perëndi. Mirëpo sikurse vjershëtarët, të cilët erdhën nga Orienti, në këtë tempull do të kenë vendin e tyre edhe tre poetë të mëdhenj të Azisë. Ata, megjithëse për një kohë të gjatë kanë qenë të panjohur për ne, kanë sjellë për popujt e vjetër të Lindjes shume poezi dhe epika të mëdha dhe të pazëvendësueshme. Këta tre shkrimtarë të mëdhenj të Azisë janë Valmiki (Valimiqi) dhe Vajasa (Vayassa) nga India dhe Firdeusi nga Irani. Metju Arnold I cili vlerëson me vështirësi parimet dhe idetë e Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve), në lidhje me letërsinë orientale kishte mendime të ngjashme me të. Metju Arnold ishte i mendimit se me kthimin e liqenit në këtë botë edhe pikëpamja letrare gjithashtu do të shtohet dhe zgjerohet. Ai në një artikull me titull “Qëllimi i kritikës letrare në botën e sotme” ka përshkruar dhe komentuar këtë çështje që sipas tij “qëllimi duhet të jetë botimi dhe përpilimi i veprave me vlerë dhe të bukura që i përkasin të gjithë kombeve”. Metju Arnold gjithashtu vlerëson edhe veprat e Henrik Hajnes sepse tek to ai percepton dhe dallon qartë veprat e shkrimtarëve të huaj midis të cilëve të atyre Iranianë, Skandinavë dhe të Amerikës Latine. Ai nën ndikimin e librit tepër të njohur me titull “Fetë dhe filozofitë e Lindjes së Mesme” të shkrimtarit Kont Dë Gubino, ka shkruar një artikull me shumë vlerë në lidhje me veprat e mrekullueshme dhe pasionante në Iran. Një gjë e tillë dëshmon për njohuritë e thella të tij për dallimet që ekzistojnë midis sektit shiit dhe sunit, si dhe është një tregues tjetër i qartë për njohuritë e tij në lidhje me drejtimet e ndryshme kulturore dhe jetësore. Në doktrinat e Metju Arnoldit me miqtë e tij gjithashtu evidentohet qartë edhe fakti se në kundërshtim me shumicën e bashkëkohësve të tij, vëmendja e tij ndaj Lindjes nuk drejtohet vetëm në drejtim të paraqitjes së saj, sepse ai më shumë është i përqëndruar në saktësinë dhe brishtësinë e veprave kulturore dhe letrare të Lindjes.

Kritika e Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve) në lidhje me përkthimin e Shahnamesë nga Zhol Moli në të cilën është bërë një përshkrim i saktë i tregimit të Sohrabit, është konsideruar si një ndër pjesët më të mira të Shahnamesë e cila është kthyer në burim frymëzimi për Metju Arnoldin. Një gjë e tillë ka bërë që ai të botojë poezinë me titull “Rustemi dhe Sohrabi” në vitin 1853. Metju Arnold gjatë botimit të dytë të kësaj vepre, ka përmendur traditën e Sharl Agustin Sant Beuvesë dhe të Sër xhon Molkomit, shkrimtar i historisë së Iranit, duke e paraqitur atë si burim të veprës së vet. Ai gjithashtu shpreh keqardhjen e tij që nuk e ka parë përkthimin e plotë të veprës së Firdeusit. Mesa duket ai vë theksin e veprës “Rustemi dhe Sohrabi” nga Atkinsoni në pamje të parë duket se Metju Arnold nuk ka mundur të gjejë përkthimin në frëngjisht të veprës nga Zhol Moli, por ka mundur të shohë vetëm disa pjesë të saj në veprën e Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve). Megjithatë mesa mund të kuptohet ai nuk ka përfituar kushedi se çfarë nga përkthimi i veprës nga Atkinsoni.

Nga artikulli në lidhje me traditën e Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve) është perceptuar një fakt I tillë se dëshira e Arnoldit ndaj tregimit me titull “Rustemi dhe Sohrabi” është më shumë prej ndjenjave dhe sentimenteve që rrjedhin nga ngjarja dhe tabloja e fatit në të, sesa nga stili poetik i tregimit. Një gjë e tillë duket qartë edhe nga shkrimet e tij të bazuara nga përkthimi i Zhol Molit. Megjithatë në vitin 1853 Metju Arnold veprën e tij me titull “Sohrabi dhe Rustemi”* ia dhuron një mikut të tij Xhon Duk Kalrixh, si një ndër vjershat e tij më të mira, ndërkohë që në një letër dërguar mikut të tij, ai shkruan: “Këtë vepër e adhuroj, jo për shkak të bukurisë poetike që kam përdorur, por për shkak të madhështisë së tregimit dhe bukurisë së ndjenjave të pasqyruar në të.” Megjithatë fati dhe e ardhmja në këtë tregim për Metju Arnold kishte një rëndësi të veçantë. Edhe ai në poezitë e para të tij, njeriun e shikonte si nënshtrues të të përpjetave dhe tatëpjetave të herë pas hershme të fatit dhe rastësisë në jetë – të përpjeta dhe të tatëpjeta, të cilat në shumicën e rasteve përfundojnë me vdekjen e heroit. Metju Arnold nuk i kushtonte shumë rëndësi rasteve letrare të kohës së vet të tillë si “Kristianizmi i fuqishëm” (Muscular Christianity), ose teoria e Tenisonit, në të cilën ekziston edhe lufta e veprës së thjeshtë e të rafinuar. Ai pranonte njohuritë dhe dijet mbi “moralin e bashkuar me ndjenjat”. Pikërisht nëpërmjet këtyre drejtimeve dhe prirjeve të brendshme, ai ishte i mendimit se tregimi i shquar i tij me titull “çanta e dijetarit” (The Scholar Gipsy) transmentonte vetëm ndjenjën e shqetësimit dhe mërzitjes tek lexuesit, dhe kjo ndjenjë nuk mund të jetë në vetë qenien ose ekzistencën e njeriut. “Njeriu është kërkues i një krenarie e cila bën që ai të jetë gjithmonë në lëvizje, dhe nuk është aspak kërkues i vuajtjes, shqetësimeve, mërzitjes dhe dhimbjes.” Megjithëse Metju Arnoldi është i tërhequr nga idetë dhe parimet e Firdeusit, përsëri ai është ndikuar nga mendime dhe pikëpamje të ndryshme të kohës së vet, dhe për këtë arsye ai mundi që në një këndvështrim më të mirë poetik të sjellë tregimin e Rustemit dhe të Sohrabit, sipas stilit të Homerit. Gjithashtu është fakt se tregimi i vjershëruar i Metju Arnoldit ka prirje poetike më shumë se në veprat e tjera të tij, mirëpo nuk arrin aspak në origjinalitetin e tregimit të Firdeusit në Shahname. 

Metju Arnold ka përfituar edhe nga përkthimet e Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve) për Shahnamenë, duke i përdorur në këndimin e tregimit të tij të vjershëruar “Sohrabi dhe Rustemi” dhe pikërisht për këtë arsye tregimi i tij i vjershëruar ka ngjashmëri të thellë me tregimin origjinal. Këtu mund të marrim si shembull faktin se në tregimin e Firdeusit, në kohën kur Rustemi takohet për herë të parë në skenën e luftës me Sohrabin, “ndjenja e thellë e tërheqjes dhe kënaqësisë” ngriti valë gjigande në zemrën e tij dhe Sohrabit i propozon që të largohet nga çadra e Tatarëve dhe të shkojë me të në Iran, duke u bërë si djalë për të. Kjo pjesë nis me këto vargje:

Ty të them, butë o djalë i ri butë Pasi toka është e ftohtë dhe e thatë, kurse dielli është i butë. 

Ndërkohë që në tregimin e vjershëruar të Metju Arnoldit duket qartë reflektimi i ngjashëm i tij:

O ti djalë i ri, ajri i qiellit është i butë Dhe i ngrohtë, dhe i këndshëm, por varri është I ftohtë 

Edhe në tregimin e Metju Arnoldit, zemra e Sohrabit është e butë dhe propozon që të largohet dhe të pijë “një kupë verë” për të bashkuar më shumë miqtë e tij, mirëpo fati dhe e ardhmja ka një ide dhe pikëpamje tjetër, sepse Rustemin e urdhëron që në mënyrë të pavetëdijshme të shkojë për të vrarë Sohrabin. Metju Arnoldi edhe në këtë rast jep qartë faktin se Sohrabi ankohet për fatin e tij të pamëshirshëm, dhe ulet e mendon për jetën e tij të shkurtër si dhe për vdekjen e tij të pashmangshme, duke thënë: 

Sikurse drita erdha, dhe tani si drita po shkoj
Përsëri do gëzohem në parajsë
 

Ndërkohë që në kryeveprën e Firdeusit këto vargje janë kështu: 

Sikurse drita në këtë fushë
Erdha, dhe papritur do largohem si era
Dhe do humbas, si era që shkon (722- 25)
 

Me të gjitha këto ngjashmëri dhe përafërsi, tregimi i vjershëruar i Metju Arnold në gjuhën angleze është imitim i lirë nga teksti i shkruar në gjuhën perse. Këtu mund të marrim si shembull faktin se tregimi fillon me përshkrimin e skenës së vrasjes së Sohrabit dhe pikërisht në momentin kur vizita e Rustemit në territorin e Samaneganit dhe mikpritja e tij në kështjellën e mbretit, si dhe ardhja e Tahminesë dhe dashuria e atyre të dyve. Këtu vlen të shtojmë edhe faktin se pjesa më prekëse e tregimit është kur Tahmineh vajton për vdekjen e djalit, mirëpo e gjithë kjo pjesë është hequr në tregimin e vjershëruar në gjuhën angleze.

Metju Arnold duke ndjekur përshkrimin që ka dhënë Sër Xhon Malkomi në kohën e vet, ku përshkruhen ngjarje jo të sakta, thotë se Tahmineja nga frika se mos humbasë Sohrabin, i tregon Rustemit se fëmija i tyre është vajzë dhe jo djalë. Mirëpo në Shahname, Rustemi është në dijeni të ekzistencës së Sohrabit, por atë e konsideron jo më shumë se një fëmijë dhe për këtë arsye nuk e merr as me vete në luftë, në mënyrë që ai të bëhej luftëtar.

Dallimi ose ndryshimi i thellë i këtyre dy tregimeve qëndon në faktin se Metju Arnoldi heroin e tij e bën më shumë viktimë të fatit të tij sesa Firdeusi në kohën kur në Shahname, frika dhe trishtimi i njerëzve luan një rol të rëndësishëm në këtë gjëmë. Nga ana tjetër, Metju Arnold më shumë se Firdeusi, mbështetet në rolin e elementëve natyrorë në tregimin e tij të vjershëeruar. Në të vërtetë, roli që luajnë bashkëshortët ose grupi i korit në tragjeditë greke, në tregimin “Rustemi dhe Sohrabi”, ka mbi supe natyrën dhe elementët natyrorë si tregues të fuqisë së madhe dhe të paparë që ka fati:

Dhe ju do të thoni se dielli dhe yjet marrin pjesë
Në atë konflikt jo natyror, për një re
Papritur qielli u nxi dhe dielli u errësua
Mbi kokat e luftëtarëve, dhe një erë u ngrit
Nën këmbët e tyre dhe zia pllakosi tokën,
dhe në një erë rënore
mbështolli çiftin ( 480 – 85)
 

Ndërkohë që në versionin tjetër është: 

Ti the se dielli dhe yjet
ishin nën betejën e rëndë, sepse një re
papritur në qiell u shfaq dhe diellin
në vendin e tij e errësoi dhe një erë
filloi nën këmbët e tyre dhe era ngriti rërën e shkretëtirës
dhe çdo gjë e merrte dhe e rrotullonte në vorbullën e saj
vetëm ato dy trupa në mesin e errësirës i mori dhe kaq.
 

Vetëm në fund të katastrofës dhe shkatërrimit, Sohrabi ecte në mesin e errësirës dhe qëndronte i palëkundur ndaj erës. Vargu i fundit dhe i njohur i vjershës paraqet mjaft bukur ngjarjen mbresëlënëse dhe të paharrueshme në lumin Amavi, i cili ndodhet në kontrast me hidhërimin e pafund të Rustemit për djalin e tij. Në këtë kontrast dhe krahasim, vërehet qartë pamundësia e njeriut përballë fuqisë dhe pushtetit të fatit të vet. 

Përshkrimi i shkretëtirës së gjerë e të pafund e mbuluar nga mjegulla nën rrezatimin e ngjyrës së vërdheme të hënës krijon një hapësirë larg trishtimit dhe një fakt i tillë duket qartë pasi Metju Arnoldi është i vendosur që në tregimin e tij të vjershëruar të marrë në konsideratë gjëndjen dhe kohën, karakteristikat dhe veçoritë fisnore, si dhe ngjashmëritë dhe kushtet orientale duke u larguar në këtë mënyrë nga shembujt perëndimorë. Në mesin e veprave të botuara në lidhje me Iranin dhe Lindjen e Mesme, mund të përmendim rastin e volitshëm dhe të përshtatshëm të Metju Arnoldit. Ndërkohë në historinë e Iranit është përmendur edhe emri i Sër Xhon Molkomit i cili kishte informacione dhe të dhëna të shumta në lidhje me Iranin dhe kulturën e Iranianëve. Gjitahshtu edhe vepra me titull “Udhëtimet dhe ndodhitë në territoret jugore të detit Kaspik, e cila është shkruar nga G. B. Farbarz, mund të jetë me vlerë, mirëpo baza kryesore e pamjeve dhe peizasheve vendase të përshkruara nga Metju Arnoli, ishte një fletushkë udhëtimesh e cila nëpërmjet penës së Aleksandrit të madh është botuar në Londër në vitin 1834 nën titullin “Udhëtime në Bukhara”. Metju Arnold në një poezi tjetër orientale të vetën të titulluar “Mbreti i sëmurë i Bukharasë” si dhe në dy poezi të tjera me titull “Ngushëllimi” dhe “Të gëzuarit që humbën rrugën” ka shfrytëzuar pikërisht këtë libër. Në tregimin e vjershëruar me titull “Rustemi dhe Sohrabi” ka përmendur lumin Amavi, liqenin Aral, orenditë brenda çadrës së Tatarëve, emrat, zakonet dhe traditat e fiseve të ndryshme dhe të gjitha këto i ka marrë nga ky libër.

Shumë prej përshkrimeve të Metju Arnoldit në tregimin e vjershëruar janë të gjata, mirëpo nuk kanë ngjashmëri me gjuhën e thjeshtë dhe të kuptueshme, me përshkrimet e shkurtra dhe të sakta të Firdeusit, dhe me muzikalitetin e fjalëve të tij. Përshkrimet e tij kanë më shumë ngjashmëri me stilin dhe llojin e vjershave të Homerit. Metju Arnoldi personalisht ishte në dijeni të këtij fakti, sepse në një letër dërguar mikut të tij Artur Kalaf ka shkruar: “Unë jam i mendimit se edhe nëse poezia ime nuk ka shpejtësinë e lëvizjes të poezisë së Homerit, të paktën të ketë rrjedhshmërinë e saj.” Veçoritë dhe përpikmëritë e jetës në tregimin e vjershëruar të Metju Arnoldit, dhe përpjekjet e tij për të përshkruar skenën, gjëndjen dhe mjedisin vendas nuk kanë ngjashmëri me përshkrimin e bërë në tregimin e Firdeusit, megjithatë ato e kanë bërë tregimin e tij, një vepër të bukur, të gjallë dhe shprehëse. Ai është prirur nga madhështia e lirikës së Firdeusit dhe është ndikuar dukshëm nga ndjenjat dhe ndjeshmëritë e heronjve të tij në këtë tregim. Të gjitha këto kanë bërë qe Metju Arnoldi t’i përmbledhë sipas stilit të tij të veçantë në gjuhën angleze. Ai, temën, strukturën e fjalës dhe mënyrën e të shprehurit i konsideron tre degë kryesore të një vjershe të arrirë dhe në mesin e tyre, temën e veçon dhe e njeh si degën më të mirë se të tjerat. Në këtë tregim të vjershëruar “stili madhështor” (grand style) haset shpesh dhe përdoret gjerësisht në vjershat e tij si dhe përmban elementë nga lirika e Homerit. Në pamje të parë dhe për mendimin e Metju Arnoldit ky stil është mënyrë dhe formë e përshtatshme për përshkrimin e Rubairave.

Megjithëse Metju Arnold ishte i apasionuar dhe shumë i dashuruar me Shahnamenë e Firdeusit, ky tregim ashtu sikurse edhe veprat e tjera të tij, njihet më shumë për shkak të veçorive dhe karaktersitkave mendore dhe ideore, si dhe për shkak të prirjeve letrare dhe kulturore të veçanta të tij, sepse ai ndikohej nga veprat klasike greke. Në këtë kuadër, në tregimin e vjershëruar “Sohrabi dhe Rustemi”, Metju Arnold ka përdorur tiparet dhe veçoritë e letërsisë klasike greke, megjithëse ka marrë shumë edhe nga letërsia iraniane sidomos nga vepra me titull “Shahnameh”. Duke patur parasysh gjithçka çfarë thamë, duhet të dimë se tregimi lirik i Firdeusit me prirjet poetike greke dhe stilin Homerik, ka krijuar një fazë të re të Iranologjisë dhe Orientalistikës në Angli. Kjo fazë filloi në shekullin e 18 me përkthimin e tregimeve dhe legjendave orientale dhe iraniane si dhe me vëmendjen kushtuar pak a shumë nivelit të veprave të tyre letrare. Kjo fazë gjithashtu në periudhën e Metju Arnoldit arriti deri aty saqë pothuaj të gjithë letrarët, Firdeusin dhe Homerin u njihnin si dy poetë të mëdhenj.

 

Referencat e artikullit

SHËNIME

  • Ky artikull është marrë nga përkthimi i një kapitulli të librit të shkruar nga doktor Xhevadi, në lidhje me “Ndikimin e letërsisë perse në letërsinë angleze”. Ky libër është botuar në gjuhën angleze nga shtëpia botuese Mazda në Kaliforni dhe është vënë në dispozicion për përpilimin dhe botimin e librave të tjerë letrarë dhe filozofikë.
  • **Arnold ka ndryshuar vendin e emrave në titullin e tregimit të vjershëruar me titull “Rustemi dhe Sohrabi”.

Bibliografi

- Letters of Edward FitzGerald, edited by Alfred Mckinley. Terhune and Annabelle Burchik Terhune, Princeton Press, 1980, Vol II, P. 491.
- Italo Pizzi, Firdausi, II Libro de Rei, Turin, 1881-87.
- J.J. Ampere, “Le Schah Nameh,” La Science et les Lettres en orient , Paris, 1865. P. 353.
- Charles Augustin Saint Beuve, Causerie du Lundt, Paris, 1850, I, P.342
- James Atkinson, “Soohrab,” A Poem Freely Translated from the Original Persian, Calcutta 1814.
- “Shahname” Botim i Mehdi Gharib dhe Muhamed Ali Behbudi, Teheran, Tus, viti 1374, botimi i parë, faqe 312.
- A. J. Arberry, Persian Poems, London, J.M. Dent & sons, 1954 pp. 196-197.
- J.J. Ampere, “Antiquit de la Perse,” La Science et les lettres en Orient, p. 154.
- “Le Schah Nameh,” .pp. 278-37.
- Raymond Schwab, le Renaissance Oriental , paris, 1950, pp. 337-338.
- Charles Augustin Sainte Beuve, op.cit., vol. iv, p.41.
- Mathew Arnold, Essays in Criticism , Third ed., London, 1875. P 45.
- Mathew Arnold, Essays in Criticism , Third ed., London, 1875. P 212. 
- Comte de Gobineau, Les Religions et les philosophies dans 1′ Asie Centrale . Paris. 1928.
- Louis Bonnerot, Mathew Arnold, Paris, Porte, 1947, p. 518.
- C. B. Tinker and H. F. Lowry, The Poetry of Mathew Arnold A Commentary, Oxford, 1940, p. 83.
- Louis Bonnerot, Mathew Arnold , p. 161.
- Louis Bonnerot, Mathew Arnold, p.27.
- Artikull ne lidhje me Iranin të shkruar në përmbledhjen “Artikuj për kritikën letrare” 30 – 302.
- Sipas shkrimeve te shkrimtarëve Metju Arnold dhe Lui Bonero “Written in Emerson’s Essays” Louis Bonnerot, Mathew Arnold p. 27. 
- Charles Augustin Sainte Beuve, Causeries du Lundt, Paris, 1850. 1, 348.
- “Sohrabi dhe Rustemi” kryevepër e poetit të njohur Metju Arnold, përkthim i Manuçher Amini, Teheran, Shtëpia botuese Hajdari, viti 1333, faqe 49.
- G. W. E. Russell, ed., Letters of Mathew Arnold, London, (Publisher?), 1900, P. 37, E. A. Baker, The History of the English Novel , New York, Barnes & noble, 1950-57, vol, 111, pp. 172-3.
- J. B. Fraser, Travels and Adventures in the Persian Provinces on the Southern Banks of the Caspian Sea, London, [publisher, date?].
- Alexander Burnes, Travels to Bokhara , London, 1834.
- C. B. Tinker and H.F. Lowry, The Poetry of Mathew Arnold; A Commentary, pp. 37-82.
- H. F. Lowry, ed. The Letters of Arnold to Clough , p. 146.


- PERLA – Revistë shkencore – Kulturore tremujore – Viti X 2005 Nr. 4 (39) f. 103-112 – Botuesi: Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” – Tiranë

Si mbërriti “Divani” i Hafiz Shirazit në botën shqiptare

16/07/2014 Lini një koment

Shaban SINANI

 

SI MBËRRITI “DIVANI” I HAFIZ SHIRAZIT NË BOTËN SHQIPTARE

Hafiz Shirazi

Hafiz Shirazi

- Një “Divan” dorëshkrim prej shekullit të 15-të – 

Si dhe kur erdhi në botën shqiptare shkrimi pers e përgjithësisht shkrimi në gjuhët orientale? Kësaj pyetjeje shpesh i është dhënë përgjigje e gabuar, qoftë për kohën e ardhjes, qoftë për drejtimin e ardhjes. 

Sikurse dihet, prekja e parë e botës orientale me Europën ndodhi në skajin më perëndimor të saj, në Spanjë, përmes Gjibraltarit. Qysh në shekullin e 9-të në atë anë të kontinentit kishin ndodhur mërgimet e para dhe ngulimet e para paqësore të popujve të Orientit në mjedise të krishtera. Kjo la gjurmë në epopetë legjendare të popujve të Europës, në eposin spanjol (“Kënga e Sidit”) dhe në eposin frëng (“Chanson de Roland”). Deri në shekullin e 13-të Spanja quhej “tokë e artë” prej maurve të ardhur prej së largu përmes bregdetit afrikano-verior. Në fillimet e Rilindjes Europiane figura e maurit, e ndryshme prej europianëve në besimin e tyre jo të krishterë, kishte hyrë edhe në letërsi, duke përfshirë tragjeditë e Shekspirit (“Othello”, për shembull). Megjithëse dy shekuj më pas kishte shpërthyer inkuizicioni, filozofëve dhe teologëve europianë u kishte tërhequr ndërkaq vëmendjen libri i shenjtë i besimtarëve islamë, Kur’an-i, të cilin kishin nisur ta përkthenin, së pari në Francë dhe pastaj edhe në vende të tjera.

Në studimet shqiptare ka sunduar mendimi se ardhja e Orientit në Ballkan ndodhi në kohën e vendosjes së pushtimit osman. Një pikëpamje e tillë nënkupton që njohja e drejtpërdrejtë e dy kulturave, dy qytetërimeve dhe dy filozofive të besimit në Shqipërinë mesjetare ndodhi të paktën gjashtë shekuj pas prekjes europiane të tyre. Po ashtu, kjo nënkupton një ardhje kontinentale, në drejtimin prej Lindjes në Perëndim, kur shumë fakte tregojnë të kundërtën: një ardhje prej Perëndimit në Lindje, përmes popujve europianë. Në veprën e tij “Historia e Skënderbeut, Gjerq Kastriotit, Mbretit të Shqipërisë, 1412-1468″, botuar më 1921, Fan Noli përmend një fakt që duket rastësor, por, përpjekja për një kalendar më të saktë, për një kronografi të krahasuar dhe për një relativizim të përfundimeve të deritanishme për kohën dhe drejtimet e njohjes së dy qytetërimeve mes tyre, na bën të jemi më të vëmendshëm. Noli shkruan se Skënderbeu e mori kështjellën e Krujës pa luftë, me anë të një fermani të rremë, që nipi i tij, “i cili e fliste turqishten si turk”, ia dorëzoi “kumandarit”. Sipas këtij fermani, që mbante tugranë e sulltanit, kështjella duhej t’i dorëzohej menjëherë Skënderbeut, i cili ishte emëruar prej tij në atë detyrë. “Hasan bej Vërzhezda e besoi dhe, kur ardhi Skënderbeu e i tregoi fermanin, e priti me nder, e këndoi fermanin e Dovletit passi e puthi, dhe ia lëshoi fortesën menjëherë” .

Ky pohim dëshmon se shkruesit vendës, të cilët trashëgonin një traditë të konsoliduar të shkrimeve në gjuhët e kulturave të mëdha, greqisht e latinisht, në periudhën e vendosjes së autoritetit të ish-Perandorisë Osmane kishin arritur jo vetëm të mësonin përdorimin e alfabetit osman dhe të alfabeteve të gjuhëve të tjera lindore, por, madje, kishin arritur të kopjonin në mënyrë të padyshimtë deri shkrimet e stileve të larta, kaligrafinë, stemat dhe formulat perandorake, sikurse ishin ato të oborrit të sulltanit. Skriptoriumet e Durrësit, Shkodrës, Beratit, Ulqinit dhe të disa qyteteve të tjera; shkollat e bukurshkrimit që funksiononin në këto qytete, qëllimi i të cilave ishte mjeshtëria (esnafi) e shkruesve, funksiononin jo vetëm për të kryer shërbimet e kancelerisë në familjet e mëdha, jo vetëm për të mbajtur kronikën e faltoreve, por edhe për të luajtur rolin e rëndësishëm të notariatit, me të cilin lidhej certifikimi i marrëveshjeve ekonomike e tregtare . Për të ushtruar këtë funksion të fundmë shkruesit shqiptarë, të cilët ishin të organizuar në “confraternitas”, në shoqëri me rregulla dhe kanone, duhej të njihnin persishten, arabishten dhe osmanishten dhe t’i përdornin ato mjeshtërisht, si në rastin e falsifikimit të fermanit sulltanor për lëshimin e fortesës së Krujës në duart e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut. 

Pa një parahistori dhe pa një traditë të tillë të një ardhjeje më të hershme të qytetërimeve të Orientit në botën shqiptare; si dhe pa vlerësuar seriozisht ndikimin e letërsisë klasike perse në Rilindjen Europiane, do të ishte e vështirë të kuptohej dhe të besohej ekzistenca e një kopjeje të plotë të rikrijuar të “Divanit” të Hafiz Shirazit qysh në vitin 861 hicri – 1456 sipas kalendarit të ri “miladi”, që afrohet shumë pikërisht me kohën kur miqtë e poetit të madh lirik e mistik pers i dhanë për herë të parë formë të shkruar kësaj vepre me rëndësi botërore, duke e shpëtuar një herë e mirë nga qarkullimi gojor, gjithnjë në përshtatje dhe ndryshim . Merita e vënies në kronologji të këtij dorëshkrimi me rëndësi të përveçme u takon studiuesve Alemdar Yalçin e Giyasettin Aytaş, të cilët ishin të parët që e datuan si “kopje e vitit 861″ . Në letërsinë shkencore në Shqipëri ekzistenca e një dorëshkrimi të tillë është përmendur fillimisht nga autori i kësaj trajtese, duke veçuar “frymën profetike-paralajmëruese” të vargjeve që ai përmban, si dhe funksionin si “këshillues” i lexuesit për marrjen e një vendimi . 

Afërsisht pesë vjet më parë në arkivat e Shqipërisë filloi një kërkim i specializuar për dorëshkrimet në formë veprash të plota, në gjuhët e kulturave të mëdha të Orientit, persisht, osmanisht dhe arabisht, të ruajtura ndër shekuj në bibliotekat familjare dhe në ato të faltoreve. 

Kërkimi i parë kishte si qëllim vlerësimin e dorëshkrimeve të Fondit 143 në AQSH . Dy specialistë të mirënjohur të orientalistikës, të Universitetit “Gazi” në Ankara, profesorët Alemdar Yalçin dhe Giyasettin Aytaş, së bashku me dy asistentë vendës dhe me arkivistët e shërbimit të komunikimit, punuan për të pajisur me skeda informuese dhe për të përgatitur një bibliografi analitike për 495 dorëshkrimet e këtij fondi. As në këtë kërkim dhe as më vonë, me gjithë rikthimin e vëmendjes te këto dorëshkrime, nuk u bënë objekt përshkrimi shkrime të tjera si këto, që mund të gjenden në fonde të tjera . Kërkimet e para për katalogimin e dorëshkrimeve në gjuhët orientale të ruajtura në arkivat e Shqipërisë u përmbyllën me botimin e katalogut “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, që u përgatit nga një grup specialistësh shqiptarë e turq. Katalogu u botua në Ankara në vitin 2001 dhe përmban të dhënat themelore përshkruese të 495 dorëshkrimeve që u bënë objekt studimi , në shqip, turqisht e anglisht. 

Për të lehtësuar kërkime më të hollësishme, përgatitësit e këtij botimi bënë verifikimin e të dhënave të çdo skede me ato të dorëshkrimeve të ruajtura në vende të tjera dhe të paraqitura tashmë në bibliografitë më të njohura ndërkombëtare të orientalistikës, duke përfshirë: “Istanbul kütüphaneleri yazma divanlar kataloğu”, “Milli kütüphane yazmalar kataloğu”, “Türkye yazmalari toplu kataloğu”, “Türk dil kurumu yazmalari kataloğu”, “Osmanli müellifleri” dhe disa burime të tjera . 

Sipas studiuesit turk Riza Ayhan, në koleksionin e dorëshkrimeve orientale të ruajtura në arkivat e Shqipërisë vetëm 34 prej tyre janë në persisht . Në listën e veprave persisht të këtij studiuesi janë përfshirë vetëm dorëshkrimet ku persishtja është gjuhë e vetme. Në arkivat e Shqipërisë janë të paktën edhe po aq dorëshkrime ku persishtja është gjuhë e dytë ose gjuhë paralele (në fjalorë, gramatika, trajtesa filozofike dhe teologjike). Një listë prej rreth 70 titujsh të këtyre dorëshkrimeve, ku persishtja është gjuhë e vetme ose një prej gjuhëve është përgatitur nga autori i kësaj trajtese dhe një kopje e saj është në përdorim nga Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi”. 

Një prej fakteve më të rëndësishme që dolën në pah gjatë katalogimit të dorëshkrimeve në gjuhët orientale është se 38 prej tyre nuk kanë asnjë ngjashmëri me tituj të njohur veprash në këto gjuhë, që do të thotë se janë dorëshkrime origjinale . Për të mundësuar integrimin e këtyre dorëshkrimeve në traditën botërore të burimeve orientale është duke u zbatuar një projekt me rëndësi ndërkombëtare, i ndoruar nga specialistë të Universitetit “Gazi”. 

Interesimi për burimet orientale në Shqipëri kronologjikisht ka filluar me hartimin e një bibliografie të përzgjedhur të titujve të dorëshkrimeve në persisht, arabisht dhe osmanisht në pronësi të Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë. Një informacion me karakter të përgjithshëm pati botuar fillimisht Zana Lito, e cila tërhoqi vëmendjen në nevojën e këshillimit të këtyre dorëshkrimeve për qëllime kërkimore-shkencore. Revista “Perla”, gjatë dy vjetëve radhazi, u kushtoi vend më vete përshkrimeve analitike të këtyre dorëshkrimeve, duke krijuar mundësinë e një sinergjie midis studiuesve shqiptarë, iranianë e turq . Sido që ka mospërputhje të nënkuptueshme në vlerësimin sasior të numrit të këtyre dorëshkrimeve, mund të pohohet se në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë ka jo më pak se 700 tituj dorëshkrimesh në formën e veprave të plota, por gjithashtu jo më shumë se 800. Mospajtime të ngjashme janë vërejtur edhe në raste të tjera të vlerësimit të burimeve orientale. Për “Sixhilatin e sherijes së Beratit” para disa vjetësh në mjetet e kërkimit të arkivave të Shqipërisë raportohej se kishte 192 vëllime. Në një studim të Eleni Dukës thuhej se ky regest përmbante 198 vëllime . Në një studim tjetër, të autorit të kësaj trajtese, është përmendur se numri i vëllimeve është 210 vëllime dhe së fundi është saktësuar në shifrën 211 vëllime . Kjo sepse një pjesë e mirë e burimeve në gjuhët e Orientit janë ende jo të përshkruara në tërësi, për të mos përmendur rastet kur katalogimi i tyre nuk ka filluar ende . Me këtë shpjegohet pse të dhënat rreth tyre janë vazhdimisht në ndryshim, me një prirje të dukshme drejt rritjes. Arsyeja pse vëmendja ndaj tyre shfaqet mjaft vonë dhe që brezi i parë i orientalistëve (Vexhi Buhara, Myqerem Janina, Andrea Saatçi, Haki Sharovi, Jonuz Tafilaj, Nezir Leskoviku e të tjerë) nuk u mor me to duhet të jetë përmbajtja kryesisht fetare e tyre dhe qëndrimi ateist i shtetit shqiptar për një kohë të gjatë . Kemi mundur të sigurojmë të dhëna të mjaftueshme për traditën e dorëshkrimeve orientale në Kosovë, sido që edhe këto kanë mospërputhje nga një studiues te tjetri. Në fjalën përshëndetëse me rastin e hapjes së ekspozitës së dorëshkrimeve orientale në Bibliotekën Popullore Universitare të Prishtinës, gjatë zhvillimit të “Javës së librit në Kosovë” (prill 2003), Nehat Krasniqi përmendi se në antikuarin e asaj biblioteke gjendeshin përafërsisht 800 dorëshkrime të tilla. Ndërsa në një kumtesë të botuar në përbërje të akteve të kësaj veprimtarie Krasniqi pohon se numri i dorëshkrimeve orientale të fondit antikuar në Kosovë në gjuhët: arabisht, osmanisht, persisht dhe shqip me grafi arabe “është 653 vëllime” . Ndërsa studiuesi i ri Sadik Mehmeti, autor i një katalogu për dorëshkrimet orientale në arkivat e Kosovës, mendon se numri i dorëshkrimeve të tilla në Bibliotekën Popullore Universitare të Prishtinës duhet të jetë “afërsisht 600 vëllime” . Të dhëna shumë të rëndësishme ofrohen në studimin e këtij autori për gjendjen e dorëshkrimeve orientale në institucione të tjera laike dhe fetare të Kosovës. Vetëm në bibliotekën e medresesë “Alauddin” të Prishtinës gjenden të paktën 600 dorëshkrime orientale. Në bibliotekën e Gazi Mehmed Pashës në Prizrem gjenden edhe afro 200 dorëshkrime të tjera. Dorëshkrime orientale kanë edhe arkivat komunalë . Vetëm arkivi i Mitrovicës ka 8 dorëshkrime orientale. Ndërkaq, nuk dihet numri i këtyre dorëshkrimeve në faltoret e besimtarëve islamë të Kosovës, të cilat kanë bibliotekat e tyre. Por dihet mirë se një shumicë dorëshkrimesh të tilla kanë mërguar me kohë drejt bibliotekave dhe arkivave të disa vendeve ish-jugosllave e më tej: në bibliotekën e Gazi-Husrev beut në Sarajevë, në bibliotekën e Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Serbisë, në bibliotekën universitare të Beogradit dhe në atë të Bratislavës. Këto institucione kanë marrë “mbi 100 dorëshkrime të kopjuesve apo autorëve shqiptarë në gjuhët orientale” vetëm “nga imam Ismeti prej Peje” . Jashtë çdo dyshimi, tradita e dorëshkrimeve orientale në Kosovë ka qenë më e fortë. “Sipas një hulumtimi ende të pambaruar, sot në Kosovë duhet të ketë afro 3000 dorëshkrime orientale” . Kjo traditë nis prej shekullit të 14-të dhe vijon deri në shekullin e 20-të, gjysma e parë. Nehat Krasniqi, në përshëndetjen e përmendur, veçon si dorëshkrimin më të hershëm në gjuhët orientale një vepër të shkruar në vitin 1347. Por në versionin e botuar ka hequr dorë nga përmendja e vitit. Sidoqoftë, një studiues tjetër i këtyre dorëshkrimeve e konfirmon këtë hershmëri . Vetëm në fondet e Arkivit të Kosovës ruhen 168 dorëshkrime . Eshtë për t’u vënë re që në familjet shqiptare në Kosovë ka qenë traditë trashëgimi i librit në gjuhët orientale. Ai konsiderohej shenjë mbarësie dhe trajtohej si një talisman, me të cilin lidhej fati i mbarë i shtëpisë, fuqia magjike për shërimin e sëmundjeve dhe mbrojtjen prej prapësisë. Një familje shqiptare që rrethanat e detyronin të shpërngulej nga Kosova duhej të merrte me vete “qitapin” mbrojtës, i cili nuk ishte e domosdoshme të ishte Kur’an, dhe bashkë me të të udhëtonte ku ta shpinte fati. Dorëshkrimi i titulluar “Shehr Rahati el-kulub”, sot pronë e Arkivit të Kosovës, ikur ishte “libri mbrojtës” i familjes së Ibrahim beut nga Prishtina. Ky u shpërngul për në Greqi në vitin 1680, për shkak të rrethanave kritike të jetesës në vendlindje, dhe e mori dorëshkrimin-talisman me vete. Një shekull më vonë, kur disa tregtarë prishtinas ranë në gjurmë të këtij dorëshkrimi, e quajtën si detyrë të “kthimit të mbarësisë” qytetit të tyre blerjen e tij. Dhe ashtu bënë . Me të drejtë, duke vlerësuar këtë përhapje të jashtëzakonshme të traditës së shkrimit në gjuhët orientale, të miniaturës dhe të libërlidhjes, është hedhur hipoteza e ekzistencës së një esnafi të kësaj mjeshtërie. Në dobi të kësaj teze shkon fakti se qytete të tilla si Prizreni në periudhën osmane kishin 120 esnafë të regjistruar, me rregullore të brendshme dhe detyrime fiskale ndaj autoriteteve. 

Nga tradita e shkrimeve orientale në Kosovë bien në sy disa fakte që përforcojnë mendimin për një prani mjaft të hershme të persishtes në hapësirën shqiptare. Një prej dorëshkrimeve më të hershme, kopjuar në vitin 1541, pronë e bibliotekës së Mehmet pashës në Prizren (ndërtuar më 1537), përmban komente teologjike mbi motive të Kur’an-it në gjuhën perse. Dorëshkrimi më i vjetër që ruhet në Arkivin e Kosovës i takon vitit 1437 dhe përmban një fjalor arabisht-persisht. Ndërsa dorëshkrimi me nr. 57 në katalogun e Sadik Mehmetit përmban pikërisht “Divanin” e Hafiz Shirazit, kopjuar në format xhepi. Për këtë dorëshkrim dihet emri i shkruesit, Skënderi, i biri i Selmanit (“Skender bin Selman”) , që na kujton emrin e përhapur “Iskander” ndër shqiptarët, për nder të emrit të lavdishëm të kryeheroit Skënderbej. Vjen në favor të tezës se kjo kopje e “Divanit” duhet të jetë produkt i zejes (esnafit) të shkruesve vendës fakti që dorëshkrimi ishte pronë e myftiut të Prishtinës dhe mban vulën e bibliotekës së tij. Kreu i dorëshkrimeve letrare në këtë katalog përmban kryesisht kopjime të kryeveprave të autorëve persë: “Bustan shejh Saadi”, “Golestan”, “Masnavi” të Xhelal-ed-din Rumit etj. 

Nuk kemi pasur të dhëna për traditën e dorëshkrimeve orientale ndër shqiptarët e Maqedonisë, përveç sa na njofton Ali Vishko në studimin e ilustruar kushtuar “Harabati Teqe” të Tetovës, ku ai informon për ekzistencën e bibliotekës dhe të arkivit të kësaj faltoreje. Por pa dyshim që edhe kjo hapësirë duhet të ketë fondin e vet të rëndësishëm të dorëshkrimeve orientale. 

Në Fondin 725 të Arkivit Qendror Shtetëror të Shqipërisë ruhen katër kopjime të “Divanit” të Hafiz Shirazit. Ruhen gjithashtu edhe një divan i imam Ali bin Ebi Talib’e, arabisht, që i ka qenë dhuruar Sali Niazi Dedeit (ekziston një komentar persisht rreth këtij libri); një divan në gjuhën perse shkruar në vitin 1867, me pak gjasa për të qenë një vepër origjinale (ndoshta një përshtatje); një divan i dervish Hüseyin Şehidi-t nga Edreneja në gjuhën osmane, shkruar jo më vonë se viti 1845 (viti i vdekjes së autorit); i njëjti divan i të njëjtit autor përkthyer më vonë në persisht; një divan i Dülgerzade Şeyh Reza, kopjuar pas vdekjes së autorit nga një dorë e dytë në vitin 1806, pronë e teqesë së Konicës; një divan persisht i nënshkruar “Şevket”, por pa të dhëna të tjera identifikuese për personalitetin e tij, shkruar në vitin 1778 (përmban 359 faqe); një divan i një autori anonim, që ka nënshkruar me pseudonimin “Muhiti” (viti 1878), një divan tjetër persisht i dervish Ali Turabiut (që ngjan të jetë shqiptar); si dhe një divan i dervishit Arşi, i urdhërit të poetëve “hurufi”, kopjuar pas vdekjes së autorit, në vitin 1777 . Nuk janë pjesë e kësaj liste divanet shqip me alfabet arab, pjesë e traditës së shkrimtarëve shqiptarë bejtexhinj. 

“Divani” i Hafiz Shirazit ruhet në katër kopjime të ndryshme, më i hershmi i të cilit është, sikundër u pohua, i vitit 861 hicri (1456). Dorëshkrimi i parë për nga renditja në Fondin 725 (me nr. 77) është në format xhepi (14 cm x 10 cm), ka 150 faqe dhe është shkruar në persisht. Emri i kopjuesit nuk njihet. Shkruesi (kopjuesi) ka shenjuar emrin e autorit: Şemseddin Muhamed ez-Şirâzî. Nuk ka qenë e mundur të gjenden të dhëna të drejtpërdrejta për kohën kur është kopjuar. Vlerësohet si kopjim besnik me origjinalin. Dorëshkrimi i dytë sipas renditjes progresive në Fondin 725 (nr. 95) është gjithashtu i të njëjtit format, fare pak më i madh (16 cm x 11 cm), me 150 faqe, i dëmtuar në fletët e fillimit dhe të fundit, shprehje e një përdorimi të gjatë dhe e një kohe relativisht të hershme të kopjimit. Nuk ka të dhëna për kopjuesin. Dorëshkrimi i tretë është pikërisht më i hershmi kronologjikisht, i datuar të jetë kopjuar në vitin 861 (hicri) – 1456. Dorëshkrimi është në format të librit të zakonshëm, me përmasa 21 cm x 15 cm. Përmban 146 faqe, fillimi dhe fundi i të cilave është dëmtuar. Në Fondin 725 mban nr. 201. Eshtë konsideruar dorëshkrimi më i hershëm persisht në Shqipëri. Për kopjuesin nuk ka të dhëna të sakta. Dorëshkrimi i katërt është gjithashtu i formatit të një libri të sotëm, me përmasa 19 cm x 14 cm. Përmban 213 faqe, të fillimit e të fundit pak të dëmtuara. Kopjuesi nuk e ka shënuar emrin, kurse viti i kopjimit dihet: 1789. Në Fondin 725 mban nr. 483 dhe dihet se është kopja më e vonët e “Divanit” të Hafiz Shirazit. 

Dallimi i parë që bie në sy midis dorëshkrimeve që përmbajnë divane të autorëve rastësorë kanë më shumë të dhëna përveçuese se dorëshkrimet që përmbajnë kopje të “Divanit” të Hafiz Shirazit. Në grupimin e parë gjendet emri ose pseudonimi i autorit, viti i kopjimit dhe të dhëna të tjera. Në katër dorëshkrimet që përmbajnë kopjime të “Divanit” të Hafizit këto të dhëna mungojnë (me përjashtim të të fundmit, për të cilin dihet viti i kopjimit). Kjo shpjegohet me faktin se emri i Hafiz Shirazit ishte i vetëmjaftueshëm për të identifikuar librin, prandaj emri i kopjuesit ishte i tepërt, ndërsa koha e shkrimit gjithashtu nuk shtonte gjë në informacionin për veprën, duke qenë se ajo, në mendësinë e hershme e të sotme, ishte mbi kohën, e përjetshme. 

Të dhënat që shfaqen në këto dorëshkrime, drejtpërdrejt ose tërthorazi, provojnë se Hafizi kishte mbërritur në botën shqiptare shumë kohë, shekuj përpara se të përmendej nga Naimi e Noli, në periudhën e Rilindjes Kombëtare, sikurse është pohuar në ndonjë rast. Për më tepër që nuk bëhet fjalë për dy ardhje të ndryshme të Hafizit, në gjuhën e burimit e në shqip, por thjesht për njohjen e tij prej personaliteteve të letrave shqipe . 

Studiuesit Alemdar Yalçin e Giyasettin Aytaş, duke u marrë anatomikisht me identifikimin e “Divanit” të vitit 861, kanë studiuar kaligrafinë dhe paleografinë, llojin e letrës dhe kohën e prodhimit të saj, anëshkrimet, përdorimin për nevoja shkollore dhe diturie. Por në përforcim të përfundimit të tyre për një kronologji kaq të hershme vjen sidomos krahasimi i përmbajtjes së dorëshkrimit me dy prej bibliografive më të mëdha të dorëshkrimeve orientale, në të cilat jepen të dhëna referenciale që lehtësojnë si kronologjinë relative, ashtu dhe atë absolute: “Keşfuz-Zunun an Esami’il-kütüp ve’l Funun”, Istanbul 1923, në të cilën për “Divanin” dhe përhapjen e kopjeve të tij nëpër botë e nëpër kohëra jepen në f. 783; si dhe “Türkye yazmalari toplu kataloğu”, Ankara ve Istanbul, 1979, në të cilën e njëjta vepër, kopjimet, përhapja dhe rikrijimet e saj përmenden në mënyrë analitike në f. 1121 të vëllimit të tretë . 

Për kopjen më të hershme të “Divanit” të Hafiz Shirazit që ruhet në Shqipëri është shprehur interes edhe nga Biblioteka e Teheranit. Ish-ambasadori i Iranit në Shqipëri Mohamed Bigdeli u interesua personalisht për të siguruar një kopje analoge për institucionet iraniane. Nuk ka të dhëna që specialistët e Teheranit të kenë vënë në dyshim datimin e specialistëve turq. 

Dorëshkrimi i “Divanit” më të hershëm të ardhur në Shqipëri dallohet për një kaligrafi shumë të qartë, me bojë të zezë të ngjashme me tush-in e sotëm. Shkrimi është me grafi të shëndoshë, të plotë, të kujdesshme, aq sa duket edhe formalisht se lënda është poezi. Letra është e trashë, e vjetër, gjysmë-artizanale. Shkrimi është i një dore të vetme. Duket se në rrjedhë të kohërave vepra është trashëguar nga një brez në tjetrin. Anëshkrimet, me karakterin shpjegues-didaktik dhe etik të tyre, njoftojnë se dorëshkrimi duhet të jetë përdorur për nevoja pedagogjike në medrese. Kapakët janë prej lëkure të trashë, të vjetër, në ngjyrë kafe të errësuar. Dëmtimi i fletëve të para dhe të fundme shpreh vjetërimin e natyrshëm të dorëshkrimit, për shkak të përdorimit intensiv dhe për një kohë të gjatë. “Divani” që ruhet si kopje e hershme në arkivat e Shqipërisë është quajtur: mistik, profetik, këshillues, paralajmërues, por edhe “divan falli” . Në thelbin e vet vetia e brendshme e këtij “Divani” është jo vetëm të japë kënaqësi estetike, por edhe t’i shërbejë njeriut si një këshilltar. “Divani” mund të lexohet në mënyrë të vijueshme, si një libër i zakonshëm, por po ashtu mund të lexohet pa asnjë pengesë duke e hapur në cilëndo faqe rastësore, gjë që do të thotë se kuptimi i një distihu nuk është i kushtëzuar prej kuptimit të distihut tjetër, që vjen më parë ose më pas. “Divani” mund të lexohet lirisht në faqen e hapur rastësisht ose në distihun e prekur rastësisht. Duke qenë se poezia e Hafizit e tillë ishte: porositëse dhe estetike, në cilindo distih që të vësh gishtin do të gjesh dhe një porosi: të veprosh apo të mos veprosh. Ndoshta është e tepërt të thuhet “profetike”, por sigurisht është e paktë të thuhet “këshilluese”. 

Sipas vlerësimeve të para të ish-ambasadorit Bigdeli, ky “Divan” përfaqëson një kopjim jo shumë besnik ndaj origjinalit dhe ka të ngjarë që shkruesi ta ketë mbajtur, mësuar përmendësh dhe pastaj ta ketë hedhur në letër si e kishte në kujtesë. Ky fakt e bën gjithashtu më të mundshme që shkruesi i veprës të ketë qenë në periferi të ish-Perandorisë Osmane, ku bënte pjesë dhe Shqipëria. Ka edhe disa faktorë të tjerë që përforcojnë hershmërinë dhe burimin vendës të kopjes së parë të “Divanit”. 

Sikurse u përmend, persishtja kishte mbërritur mjaft herët në hapësirën shqiptare të mesjetës, madje ishte gjuhë e preferuar edhe për trajtesat fetare. 

Vetë Hafizi nuk e shkroi me dorën e vet në të gjallë të tij “Divanin”. Për afro 30 vjet vepra qarkulloi në formë gojore dhe vetëm më pas mori trajtë të shkruar. Nuk ishte ndonjë shmangie e jashtëzakonshme nga tradita që kjo vepër të kopjohej “me të mbajtur mend”. 

Misionarët e bektashizmit, që e prekën Ballkanin qysh në shekullin e 13-të e më këndej, kishin mbërritur në këtë anë të botës para pushtetit perandorak. Të ndihmuar edhe nga një rend të krishterësh ortodoksë, ata kishin mundur të ndërtonin faltoret e para dhe objekte të tjera kulti, duke u shartuar shpesh mbi faltoret tradicionale, sikurse është rasti i Sari Saltikut. 

Shumë shpejt, persishtja do të bëhej gjuhë krijimtarie për personalitete të botës shqiptare, si Yahya Dukadjin-zade.

Kjo është koha kur artistë të mëdhenj shqiptarë të arkitekturës dhe të mjeshtërive të tjera e përjetësonin dhuntinë e tyre të papërsëritshme në vepra monumentale në vende të rajonit perso-indian. 

Supershteti i ri, në të cilin hynë shqiptarët bashkë me shumicën e popujve të Ballkanit, kërkonte një elitë të re lokale. Për shqiptarët me karakter të pabindur ishte më e afërt persishtja dhe kultura perse në përgjithësi për t’u formuar me dije orientale. Kjo duhet të ketë qenë një traditë mjaft e hershme, që mori një formë të shpërfaqur me veprimtarinë krijuese të Naimit dhe Samiut, të cilët shkruan dhe përkthyen vepra të mëdha në persisht. 

Le të shtojmë edhe faktin që, pas mbledhësit të parë të “Divanit” të Hafizit, Mohamed Golnadami, personaliteti i dytë që u mor me këtë vepër, komentuesi i parë i tekstit të plotë të kësaj vepre, Sudiu, ishte boshnjak . 

Natyrisht që identifikimi i mëtejshëm i katër dorëshkrimeve të “Divanit” që ruhen në arkivat e Shqipërisë, i “Divanit” që ruhet në arkivin e Kosovës dhe i ndonjë dorëshkrimi tjetër për të cilin nuk kemi ende të dhëna, mbetet një çështje e hapur. Ajo që mbehet jashtë diskutimit është se prania e Hafizit në botën shqiptare vetëm mund të relativizohet. Sa për hershmërinë, ajo është tashmë jashtë diskutimit. Problemi mbetet i shtruar në formën “sa i hershëm”, jo “i hershëm apo jo”.

 

Referencat e artikullit

- Fan S. Noli, në “Historia e Skënderbeut, Gjerq Kastriotit, Mbretit të Shqipërisë, 1412-1468″, Vepra IV, Shkrime historike, bot. i ASH, Tiranë 1989, f. 93. 
- Shaban Sinani, “Beratinus”, Tiranë 2004, f. 143; po ashtu dhe f. 366-367. 
- Zabihollah Safa, në “Jetëshkrimi i Hafiz Shirazit”, hyrje në “Kur nis të çelë tulipani”, bot. i Fondacionit Sadi Shirazi, Tiranë 2004, f. 9-22, përmend se “Divanit” të Hafiz Shirazit i dha për herë të parë formë të shkruar miku i poetit Mohamed Golandami, i cili e mbaroi këtë punë afërsisht nga dy dekada pas vdekjes së poetit (792 hicri), që do të thotë se “Divani” u shkrua për herë të parë afërsisht në vitin 812 hicri, ose më pak se 50 vjet para datës që mban dorëshkrimi i ruajtur në Shqipëri. Sipas të njëjtit autor, “komentimi i përgjithshëm dhe i plotë i “Divanit” të Hafizit është bërë nga Sudiu, në gjysmën e dytë të viteve 900 hicri”, që do të thotë se kopja e ruajtur në Shqipëri është, në mos më e hershme, të paktën e përafërt. 
- Shih më hollësisht të dhënat në: “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, Ankara 2001, p. 78-79: “Divan written by Hafiz Şemseddin Muhamed ez-Şirâzî, transcriber unknown, transcribed in 861 (hicri) – 1456″. 
- Shaban Sinani: “Dorëshkrimet orientale dhe tradita kulturore në Shqipëri”, botuar në “Arkiva të hapur në shoqëri të hapur”, Tiranë 2002, f. 134. Në këtë studim është përmendur gjithashtu se “dorëshkrimi më i vjetër në gjuhët orientale në arkivat shqiptare është i vitit 1403″, duke iu referuar me termin “dorëshkrim” tekstit më të vjetër (jo veprës më të vjetër), çka mund të konfondojë lexuesin, për faktin se, në të njëjtin studim theksohet se “më i vjetri dorëshkrim titullohet “Divani i Hafiz Shirazit” … shkruar në vitin 861″. 
- Pas risistemimit, katalogimit dhe restaurimit të dorëshkrimeve, ky koleksion mori emërtimin “Fondi 725″. Shih më hollësisht: Shaban Sinani, “Dorëshkrimet osmane dhe tradita kulturore e Shqipërisë”, hyrje në “Fermanlar: tarihi hoşgörüyle yazmak”, Tiranë 2005, f. 15-53. 
- Dorëshkrime në formën e veprave të plota të pabotuara në gjuhët orientale janë të identifikuara së paku në fondet personale të Bushatllinjve (Fondi 79), të Ibrahim Temos (Fondi 19), të Lef Nosit (Fondi 32), të Rauf Kërçak (Fondi 441), të Syrja Vlorës (Fondi 56). 
- Për çdo dorëshkrim jepen: titulli burimor (nëse ka), emërtimi sipas kataloguesve, autori (nëse vepra është rikrijim), kopjuesi, përmasat, fusha, përmbajtja e shkurtër, koha kur është shkruar, të dhëna bibliografike orientuese dhe krahasuese (nëse ka të tilla), ku është ruajtur dhe nga kush etj. 
- Shih më hollësisht: “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, Ankara 2001, f. L-LII. 
- Riza Ayhan, “Gazi Üniversitesi ve kültür miraslarimiz”, hyrje në “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, Ankara 2001, s. III-XIII. 
- “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, Ankara 2001, s. VIII. Po ashtu: Shaban Sinani, “Dorëshkrimet osmane dhe tradita kulturore e Shqipërisë”, hyrje në “Fermanlar: tarihi hoşgörüyle yazmak”, Tiranë 2005, f. 21. 
- Ali Akbar Zijai: “Udhëtim nëpër hapësirat e Bibliotekës Kombëtare të Tiranës”, botuar në “Perla”, 1996/4, f. 30; Mahmud El Arnaut, “Dorëshkrime orientale në Bibliotekën Kombëtare”, “Perla”, 1996/3, f. 117; Gazmend Shpuza: “Të dhëna për dorëshkrimet perse në Shqipëri”, botuar në “Perla”, 1996/3, f. 35; Idem, “Dorëshkrimet arabisht në Bibliotekën Kombëtare”, botuar në “Perla”, 1997/2-3, f. 106. Shih edhe: Kujtim Nuro, “Dokumente osmane në arkivat shqiptare”, Tiranë 2000, f. 60-87. 
- Eleni Duka, “Sixhilati i sherijes së Beratit – dëshmi kulturore me vlerë”, botuar në “Arkivi shqiptar”, 1999/1, f. 33, përdor shprehjen “198 regjistra e dosje”. 
- Shaban Sinani, “Dorëshkrimet osmane dhe tradita kulturore e Shqipërisë”, hyrje në “Fermanlar: tarihi hoşgörüyle yazmak”, Tiranë 2005, f. 19. 
- Vetë koleksioni i dorëshkrimeve të Fondit 725, deri në vitin 2000, ishte thuajse i harruar në një kënd të dorës së tretë të vendruajtjes së dokumenteve arkivore. Deri vonë “Sixhilati i sherijes së Beratit” është cilësuar regesti më i madh i dokumentalistikës osmane. Mirëpo vitin e kaluar, gjatë zhvillimit të Konferencës ndërkombëtare “Toleranca në aktet administrative osmane”, doli se regesti më i madh në vëllim dhe më i rëndësishëm në përmbajtje është “Sixhilati i sherijes së Shkodrës”, përpunimi dhe përkthimi i të cilit sapo ka filluar ende. “Sixhilati i sherijes së Shkodrës”, që mban nr. 130 si fond i veçantë në Arkivin Qendror Shtetëror, në pjesën e pajisur me mjete kërkimi (inventarë, katalogë, skedarë tematikë), përmban 215 vëllime (dosje), – ndërsa “Sixhilati i sherijes së Beratit” 211 vëllime. Viti më i hershëm që raportohet në këtë sixhilat është viti 1530, kurse në atë të Beratit është viti 1604. Viti i dokumentit të fundmë të sixhilatit të Shkodrës është 1919, kurse në sixhilatin e Beratit është 1913. 
- Të njëjtët personalitete të orientalistikës u morën në punë nga shteti për përpunimin dhe përkthimin e akteve administrative osmane (regjistra kadastrorë e demografikë, akte të gjykatoreve, korrespondencë zyrtare etj.). 
- Nehat Krasniqi: “Fjalë rasti”, botuar në “Java e bibliotekës në Kosovë”, Prishtinë 2004, f. 122. 
- Sadik Mehmeti: “Katalogu i dorëshkrimeve arabe, turke dhe persiane në Arkivin e Kosovës”, studim monografik, Arkivi i Kosovës, f. 3. Me sa duket, autori ka bërë përjashtimin e dorëshkrimeve shqip me alfabet arab nga numri i përgjithshëm i titujve të veprave në gjuhët orientale që ruhen në bibliotekë. 
- Sadik Mehmeti: “Katalogu i dorëshkrimeve arabe, turke dhe persiane në Arkivin e Kosovës”, studim monografik, Arkivi i Kosovës, f. 3. 
- Hasan Kaleši: “Spomenici islamske arkitekture i orijentalni rukopisi”, në “Kosovo nekad i danas”, 1973, st. 478. 
21. Sadik Mehmeti: “Katalogu i dorëshkrimeve arabe, turke dhe persiane në Arkivin e Kosovës”, studim monografik, Arkivi i Kosovës, f. 2. 
- Sadik Mehmeti: “Katalogu i dorëshkrimeve arabe, turke dhe persiane në Arkivin e Kosovës”, studim monografik, Arkivi i Kosovës, f. 2: “Dorëshkrimi më i vjetër i ruajtur në Kosovë deri tani konsiderohet ai i vitit 1347″. 
- Sadik Mehmeti, autori i katalogut, i ndan ato në “69 kodekse – në kuptimin “regjistra aktesh” – dhe 99 vepra dorëshkrim” (idem, f. 16). 
- Sadik Mehmeti: “Katalogu i dorëshkrimeve arabe, turke dhe persiane në Arkivin e Kosovës”, studim monografik, Arkivi i Kosovës, f. 4. 
- Sadik Mehmeti: “Katalogu i dorëshkrimeve arabe, turke dhe persiane në Arkivin e Kosovës”, studim monografik, Arkivi i Kosovës, f. 92. 
- Të dhënat sipas: “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, Ankara 2001. 
- Shih për më gjerë: Dalan Shapllo, “Një zë i ngrohtë poetik”, hyrje në “Kur nis të çelë tulipani”, Tiranë 2004, f. 3: “Emri i Hafizit ka qenë i njohur në Shqipëri kur është përmendur nga Naimi si ndër poetët më të mëdhenj persë, si dhe nga Noli, kur përktheu poezitë e Khajamit”. 
- Shih më hollësisht: “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, Ankara 2001, f. 78. 
- “Historia e letërsisë iraniane”, vëllimi III. 
- Zabihollah Safa, në “Jetëshkrimi i Hafiz Shirazit”, hyrje në “Kur nis të çelë tulipani”, bot. i Fondacionit Sadi Shirazi, Tiranë 2004, f. 22.

Sohrab Sepehri

22/06/2014 Lini një koment

Karim EMAMI

 

SOHRAB SEPEHRI

Sohrab Sepehri

Sohrab Sepehri

Para luftës Sepehri njihej më shumë si piktor dhe radhitej mes tre-katër piktorëve më të mirë modernistë të Iranit.

Ai i ka ekspozuar gjerësisht punimet e tij në vend e jashtë tij, kryesisht piktura gjysëm abstraksioniste, të frymëzuara nga peizazhi iranian.

Në një kohë, që shumica e poetëve modernistë më të njohur lëshonin manifeste në veprat e tyre për të sfiduar regjimin autokratik të Pahlavit, Sepehri pati një moment shmangieje nga deklarimet politike në poezinë e tij.

Poemat e Sepehrit janë analiza tepër personale të vetvetes dhe reflektojnë jetën e tij të përditshme. Ato janë shkruar në një gjuhë të thjeshtë e të vrazhdë, të pastolisur me rimë ose me figurat e të folurit.

Sot Sohrab Sepehri është një ikonë e kulturës, jo aq shumë për pikturat se sa për poezitë e tij. Koleksioni i poezive, që titullohet “Hasht Ketab1” mbetet një bestseller i përjetshëm që nga momenti që u publikua për herë të parë, në vitin 1976, pesë vjet përpara vdekjes së parakohshme të poetit në moshën 52 vjeçare. Ndërsa librat e poezisë moderne normalisht nuk shiten shumë “Hasht Ketab” ka thyer rekorde dhe nuk ka shenja se shitjet e tij mund të ngadalësohen.

Cili është sekreti i Sepehrit si poet? Asnjë nuk ka dhënë deri më sot ndonjë përgjigje të kënaqshme për këtë pyetje, por është e qartë nga shitja e divanit të tij që, poezia e tij u drejtohet brezave më të rinj të iranianëve, që dëshmuan revolucionin Islamik të viteve 1978-1979 ose që janë rritur në periudhën e pas revolucionit.

Para revolucionit Sepehri njihej më shumë si piktor. Ai i kishte ekspozuar gjerësisht punimet e tij në vend e jashtë tij, kryesisht piktura gjysëm abstraksioniste, të frymëzuara nga peizazhi iranian, dhe kishte fituar një famë të madhe artistike. Pikturat e tij zbukuronin muret e shumë mjediseve të banimit të iranianëve të edukuar të klasave të mesme e të larta. Por poemat e tij nuk fituan popullaritet deri në mesin e viteve 1960, derisa u botuan për herë të parë dy poemat e tij të gjata “Seda-je Paje Ab2” dhe “Mosafer3” në periodiken “Arash”, që dilte një herë në tre muaj, dhe në “Haxhm-e Sabz4“; kurse përmbledhja e pestë e poemave më të shkurtra, u publikua nga Rowzan Publishers, në vitin 1966.

Poemat e Sepehrit janë analiza tepër personale të vetvetes dhe reflektojnë jetën e tij të përditshme. Ato janë shkruar në një gjuhë të thjeshtë e të vrazhdë, të pastolisur me rimë a me figurat e të folurit. Ato mund të kategorizohen si vargje të lira, edhe pse shpesh përshkohen nga një ritëm dhe muzikalitet i brendshëm. Tipari i tyre më i rëndësishëm është thelbi poetik, që ndihet se i përshkon. Në një kohë kur shumë poetë modernistë të njohur të kohës lëshonin manifeste në veprat e tyre, si një sfidë kundër regjimit autokratik të Pahlavive, Sepehri pati një moment shmangieje nga deklarimet politike në poezinë e tij. Ai u kritikua nga poetët dhe kritikët e kohës së tij për mungesë të sensibilitetit politik. Sipas tyre, poezisë së tij i mungonte “vetëdija shoqërore”. Natyrisht “vetëdija shoqërore” atë kohë ishte një eufemizëm për vetëdijën politike.

Kjo mungesë e sloganeve politike në poezinë e Sepehrit mund të jetë pikërisht arsyeja e joshjes së tij ndaj lexuesve më të rinj të periudhës pasrevolucionare. Po t’i shtosh këtij fakti edhe trajtimin imagjinativ të natyrës, dhembshurinë e Sepehrit për të gjitha objektet e natyrës dhe botëkuptimin e tij mistik, formohet ajo përzierje që kanë parasysh më të rinjtë.

Për ta Sepehria është një farë këshilltari shpirtëror që predikon vetëm të vërteta universale.

Në poemën e tij të gjatë “Hapat e furnitorit” ka një referencë të mirënjohur për vetë jetën e tij:

Unë vij nga Kashani
Me profesion piktor;
Ndonjëherë bëj një kafaz
Me anë të pigmenteve dhe juve jua shes
Për të gëzuar zemrat tuaja në vetminë e tyre
Me këngën e lulekuqeve të drithrave burgosur në të.
Çfarë mendimi, oh! Çfarë mendimi!
E di që kanavaca ime është pa jetë,
E di mirë që liqeni
Në pikturën time nuk mban peshq.
 

Në fakt Sepehri është lindur në Kashan, në një oaz të gjelbër buzë shkretëtirës së kripës, ku ai shkoi një fëmijëri të lumtur me dy motrat dhe vëllain e tij. Babai i tij ishte një nëpunës xhentëlmen i shkollës së vjetër, që e donte muzikën, poezinë dhe kaligrafinë. Këtë dashuri ai ia kaloi Sohrabit të ri, që shfaqte talent të parakohshëm për vizatime dhe në hartimin e poezive. Pasi përfundoi shkollën fillore dhe shkollën e mesme në Kashan, Sohrabi u zhvendos në Teheran për të ndjekur një kurs dyvjeçar trainimi për mësues. Ai u kthye në qytetin e tij të lindjes si mësues i nivelit fillor dhe gjeti punë në departamentin lokal të arsimit. Por ai nuk mund të mësohej dot me jetën e mësuesit, prandaj kthehet shpejt në kryeqytetin iranian për të ndjekur Shkollën e Arteve të Bukura në Universitetin e Teheranit.

Në vitet që vijojnë, ndërkohë që Sohrabi ndiqte universitetin ai punonte edhe në një numër zyrash qeveritare që të përballonte shpenzimet e tij. Por ai nuk ndenji kurrë në një punë për më shumë se disa muaj. Piktura ishte dashuria e tij e madhe dhe ai nisi t’i ekspozonte punimet e tij në ekspozitat e para në grup, që u organizuan në Teheran në fillim të viteve 1950. Në këto vite ai botoi privatisht edhe dy përmbledhje të poemave të tij. Pas kësaj udhëtoi për herë të parë për në Europë, duke ndenjur një farë kohe në Francë, në Paris, ku u regjistrua në një kurs liografie në Artet e Bukura. Në vitin 1958, kur u hap ekspozita më e madhe e organizuar ndonjëherë për pikturën moderne, Bienalja e Teheranit, Sepehria u kthye në Iran për të marrë pjesë në të.

Duke ndjekur ngjarjet më të mëdha të karrierës së tij artistike, ne e gjejmë atë në Tokio, në vitin 1960, duke studiuar printimin me klishe druri, e pak më vonë edhe në Indi, për vizitë. Ai pëlqente të udhëtonte e të shikonte botë dhe disa nga poemat e tij janë dëshmi të udhëtimeve të tij të shumta në Azi, veçanërisht në subkontinentin Indian e në Lindjen e Mesme. Me gjithë atë të gjitha pikturat e tij pasqyrojnë skena nga fshatrat rreth e përqark Kashanit.

Vitet 1960 ishin dekada më e mirë në karrierën e Sepehrisë. Ai pikturonte rregullisht dhe hapte një ose dy eksopzita vetiake në vit, shkruante poezi, lexonte me etje dhe shoqërohej me një rreth të vogël miqsh të ngushtë. Në këto vite ai bëri emër për veten si një artist serioz e i talentuar, ndërkohë kishte filluar të shiste pikturat. Në vitin 1962 vendosi me guxim të hiqte dorë nga detyrat e tij qeveritare (atë kohë ishte punonjës i Departamentit të Përgjithshëm të Arteve të Bukura) dhe t’ia kushtonte të gjithë kohën artit dhe organizimit të jetesës në një mënyrë të tillë, që do ta ndihmonte të bënte vepra më të mira.

Sepehri mbeti gjithë jetën beqar, duke banuar një shtëpi në Amirabad, në veri të Teheranit, bashkë me nënën e motrën e tij, ndërkohë që vazhdonte të udhëtonte në mënyrë të rregullt në Europë e Amerikë.

Sepehri vdiq në vitin 1980, kur e mundi leuçemia vetëm disa muaj pasi u sëmur. Por ai jeton në veprat e tij, në pikturat që janë ruajtur në koleksionet e artit e në muzeume, dhe në poezitë e tij, që lexohen dhe pëlqehen nga një numër gjithmonë e më i madh iranianësh dhe nga të huaj në mbarë botën.

 

Referencat e artikullit:

- The Reader, Monthly Magazine, Jan. 2004, Page 42-43 Nga: Karim Emami 
- PERLA – Revistë shkencore – Kulturore tremujore – Viti XI 2006 Nr. 3 (42) fq. 109-112 – Botuesi: Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” – Tiranë 
1 Tetë librat. 
2 Hapat e ujit. 
3 Udhëtari. 
4 Hapësira e gjelbër.

Hooshang Moradi Kermani

02/06/2014 Lini një koment

HOOSHANG MORADI KERMANI

(1944)

Hooshang Moradi Kermani

Hooshang Moradi Kermani

Hooshang Moradi-Kermani një nga shkrimtarët më të mirë për fëmijë dhe të rinj në një biografi të tij të botuar në librin “Khomreh1” thotë:
“Unë jam Hooshang Moradi-Kermani, u linda më 7 Shtator 1944, në fshatin Siraç, afër qytetit Kerman, që ndodhet në jug të Iranit. Kam filluar punë që në moshën 8 vjeçare, në atë periudhë shfaqa një interes të madh për librat. Kam jetuar në Kerman deri në moshën 15 vjeçare, por jeta pa prindërit ishte shumë e rëndë dhe e dhimbshme.”

“Ky është tregimi i jetës sime të mundimshme; që do të thotë se unë e mora jetën përpara dhe munda t’ia dal mbanë. Tregimet e mia janë frymëzim dhe pasqyrim i jetës sime. Por kur pashë se njerëzit nuk tregonin interes për tregimet e jetës sime, atëherë fillova t’i tregoj ato në mënyrë alegorike.”

“Për mua të shkruash për vuajtjet është gjëja më e bukur dhe më e këndshme, pasi unë nuk erdha në jetë të ndërtoj gradaçela apo të bëhem president, unë u linda për t’u bërë shkrimtar. Miku më i mirë dhe më i ngushtë i imi është letra dhe pena. Kur shkruaja nuk mendoja se do të rritesha e do të bëhesha i madh, sa të tjerët të duartrokisnin e të më përgëzonin, ose të më ftonin në Universitet për të dhënë leksion. E rëndësishme është që unë vetë kur shkruaj ndjehem mirë dhe kam një kënaqësi të papërshkrueshme.”

Në vitin 1992, Hooshang Moradi-Kermani u zgjodh nga juria e çmimit “Hans Christian Andersen” dhe u përzgjodh si shkrimtari i vitit, pasi kishte ndikuar shumë pozitivisht me shkrimet e tij për fëmijë. Ai gjithashtu më 1995, u zgjodh si shkrimtari i vitit dhe mori çmimin special të Kosta Rikës “Hoze Martínez”, heroi kombëtar i Amerikës Latine. Këshilli i librit, e ka përzgjedhur atë si njeriun kryesor për të fituar çmimin In Memoriam “Astrid Lindgerd 2007″. 

Këshilli e përzgjodhi emrin e Hoshang Moradi-Kermani, këtij shkrimtari të madh iranian, për ndikimin pozitiv dhe tregimet e tij të bukura për fëmijë. Veprat e paharrueshme të tij, me tregimet alegorike shumë të pëlqyera e të adhuruara, si “Mexhidi dhe Bi Bi” , janë një pasqyrë e qartë e jetës së varfër e të mundimshme në vogëlinë e tij. Veprat e tij janë përkthyer në shumë gjuhë të botës, si anglisht, gjermanisht, spanjisht, arabisht, frëngjisht etj..

 

Referencat e artikullit
1 Botim i Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi” dhe Shtëpia Botuese “Ideart”, përkthyer nga Hamlet Bezhani, Tiranë 2007.

Rashti (رشت)

14/05/2014 Lini një koment

RASHTI (رشت)

Rasht

Rashti

Rasht (Gilaki: Rèsht, persisht: رشت, Resht dhe Rast, dhe shpesh fjalë magjike Recht në frëngjisht dhe dorëshkrime të vjetra gjermane) është një qytet si dhe kryeqyteti i Provincës Gilan, Iran. Në regjistrimin e vitit 2006, popullsia e tij ishte 551.161, në 159,983 familje.

Rashti është qyteti më i madh në bregun e Detit Kaspik të Iranit. Ky qytet është një qendër e madhe tregtare mes Rusisë Kaukaziane dhe Iranit duke përdorur portin e Bandar-e Anzali. Rashti është gjithashtu një qendër e madhe turistike me pushues në malet e Masouleh dhe plazhet e afërta të Kaspikut.

Historikisht, Rashti ishte një qendër e madhe transporti dhe qendra e biznesit që lidh Iranin në Rusi dhe në Evropë, dhe për këtë arsye u quajt “Porta e Evropës”. Qyteti ka një histori që shkon deri në shekullin e 13-të, por historia moderne daton në epokën e dinastisë Safavide, gjatë së cilës Rasht ishte një qendër e madhe e tregtisë së mëndafshit me punëtorë të shumtë të tekstileve. Emri Rasht vjen nga folja “reshtan”, endje.

Rasht është vendlindja e Mirza Kuchak Khan, një nga figurat kryesore të Revolucionit Kushtetues (1905-1907). Lëvizja e tij në Gilan, e cila hyri me emrin e Xhangalihã për reformimin e ritualeve dhe traditave myslimane.

Gjuha 

Gileki flitet nga më shumë se 3 milionë banorë. Shumica e folësve jetojnë në provincën Gilan të Iranit. Ajo i përket degës veriperëndimore të gjuhëve iraniane. Gjuhët iraniane formojnë një përbërës të nivelit të lartë të familjes së gjuhës Indo-Europiane. Gileki është e lidhur ngushtë me Mazanderani dhe është ndarë në dy dialekte kryesore: Bie-Pas dhe Bie-pësh. Bie-PAS flitet kryesisht në perëndim të Sepidrud përfshirë Rasht dhe Fuman ndërsa Bie-pësh dialekt i takon pjesën lindore të Gilan përfshirë Lahixhan dhe Langrud.

Mirza Kuchak Khan 

Mirza Kuchak Khan ishte një revolucionar fillim shekullit të njëzetë dhe është konsideruar si një legjendë kombëtar në historinë moderne të Iranit. Ai ishte themeluesi i një lëvizjeje revolucionare të bazuar në pyjet e Gilan në veri të Iranit që u bë i njohur si Nehzat-e Xhangal (Lëvizja e pyllit). Kjo kryengritje ka filluar në vitin 1914 dhe mbeti aktive kundër armiqve të brendshëm dhe të huaj deri në vitin 1921.

Ditë Moderne 

Rasht gjithnjë e më shumë po kthehet në një qytet të industrializuar si shumica e qyteteve të mëdha iraniane dhe kryeqyteteve të provincave. Hotel Kadus si dhe qindra atraksione turistike, bëjnë që Rasht të marrë mijëra turistë të huaj në vit, kryesisht nga Austria, Gjermania, Hollanda, Franca, Australia, Japonia dhe vende afrikane si Senegali dhe Kameruni, si dhe vendeve nga Oqeania. Rasht është i njohur për ndërtesën e famshme të komunës, që gjendet në një shesh të quajtur “Meidaane Shahrdari” do të thotë “sheshi i komunës”, i cila është ndërtuar rreth vitit 1900, por duke u rinovuar çdo vit. Për shkak të sasisë së lartë të lagështirës në Rasht cila dëmton dhe shkatërron ndërtesat e vjetra, Rasht është gradualisht duke i zëvendësuar ato me ndërtime moderne dhe apartamente. 

Qyteti i firsts (të parave) 

Rasht njihet ndryshe edhe si qyteti i të parave:
Biblioteka e parë publike e Iranit
Dega e parë e Bankës së Parë iraniane (Sepah Bank) ishte vendosur në Rasht Komuna e parë e Iranit.

Njerëzit dhe kultura 

Biblioteka e parë Kombëtare e Iranit u krijua në Rasht nën dinastinë Gaxhar. Për më tepër, Nasime Shomal si gazetë e parë moderne e Iranit pas Revolucionit Kushtetues ka qenë botuar në Rasht, por më vonë e zhvendosi selinë e saj në Kazvin. Populli i Rasht flasin si gjuhë amtare Gileki dhe si gjuhë kombëtare persisht. Në disa zona rurale në afërsi të Rashtit, mësuesit e shkollave japin kurset private në gjuhën Gileki. 

Rasht është përmendur për herë të parë në dokumentet historike të vitit 682 er, por sigurisht që është më i vjetër se kjo datë. Populli i Rashtit gjithashtu luajti një rol të madh në Revolucionin Kushtetues të Iranit.

Omar Khajami

23/04/2014 Lini një koment

OMAR KHAJAMI

(1048-1123)

Omar Khajami

Omar Khajami

Omar Khajami ose “Kryeluftëtari i mendimit të lirë”, siç e ka quajtur Fan Noli.

Abdul Fatah Omar Khajam Nishapuri lindi më 1048 në Nishapur, dhe vdiq në provincën e Khorasanit; në 1123.

Është një astonom, matematikan, filozof dhe poet i Qytetërimit Islam.

Ai shkëlqeu si një nga studiuesit dhe shkencëtarët më të shquar të këtij vendi të lashtë të Lindjes së Mesme. Pinjoll i një familje të varfër, ai me vështirësi të mëdha  mundi të ndjekë shkollën dhe të përvetësojë të gjitha dituritë e kohës: teologjinë, filozofinë, historinë, letërsinë, mjekësinë, fizikën, astronominë e matematikën, duke u bërë i pari i “savanteve” të Persisë në çdo degë të shkencave. Rreth vitit 1069, në Samarkand, shkroi veprën shkencore “Traktati mbi bazat e algjebrës”. Omer Khajami ishte i pari që filloi zgjidhjen e ekuacioneve të shkallës së tretë në matematikë në një mënyrë që vetëm pas disa shekujsh do bënte të njëjtën metodë edhe Dekarti. Ai më së shumti u morr edhe me numrat irracional dhe gjeometrinë. Në mënyrë gjeometrike arriti të zgjedhi ekuacionin të panjohur deri atëherë x^3+200x=20x^2+2000. Trekëndëshi i Paskalit, që gjen koeficientet e fuqive binominiale ka qenë i njohur shumë më para nga Khajami.

Në vitin 1074, kur ishte vetëm 26 vjeç, drejtoi observatorin e astronomisë në Isfahan, një nga më të mëdhenjtë e asaj kohe. Tre vite më pas, përfundoi studimin mbi shpjegimin e tezave të vështira të Euklidit, matematikan i dëgjuar i antikitetit grek. Më 16 mars të vitit 1079, në bashkëpunim me kolegët e tij, futi në jetë kalendarin që është më i saktë se ai që përdorim ne sot. Në krye të vitit përfundoi veprën filozofike “Traktat mbi qenien dhe ekzistencën” në frymën e peripatizmit lindor. Vepra u pasua edhe nga dy traktate të tjera filozofike. Në këto vite ai ka shërbyer edhe si mjek i sundimtarit të Horasanit dhe familjeve të tjera të kamura të vendit.

Hafiz Ali Korça, shqipëruesi i dytë i rubairave të Omar Khajamit, shkruan se ai ka qenë astronom dhe ka zbuluar disa trupa qiellore, se pat shkruar 9 a 10 libra mbi kozmografinë, 4 mbi matematikën, 2 për metafizikën, 1 për algjebrën dhe shumë vargje.

Ato që e bënë të pavdekshëm Omar Khajamin janë rubairat e papërsëritshme, “katërvargjëshat” apo “katrorët” siç i quan Ali Korça. “Rubairat, shkruan Fan Noli në parathënien e botimit të dytë të veprës së përkthyer, janë një nga veprat poetike më të bukura të botës”.

Pavarësisht se në botën perëndimore ai njihet vetëm si poet kritik, siç vërejtëm Khajami mbi të gjitha ishte matematikanë dhe astronom. Në Evropë ai mori famë me përkthimin e veprës së tij letrare Rubairat nga Edward FitzGerald në mesin e shekullit të nëntëmbëdhjetë. Edhe shkrimtari dhe publicisti i njohur shqiptar Fan Noli, përktheu rubairat në vitin 1924 nga Edvardi pavarësisht se ishte njohës i persishtes. Sipas histografisë letrare shqipe, Fan Noli ka përkthyer njëkohësisht veprën me Hafiz Ali Korçën ku edhe kanë pasur debate ne lidhje me botëkuptimet e Khajamit.

Sipas profesorit të njohur të Harvardit Sejjid Husejn Nasër, Khajami është mysliman suffi, për këtë jep argumente se Khajami në Rubairat e tij i referohet verës jo-alkoolike aq shumë të përfolur nga sufistët, por përkundër kësaj Khajami kishte edhe plot vepra që flisnin për Islamin ku edhe mbështeste imamin më të njohur sunni, mbase të të gjitha kohërave Imam Gazalin.

Parvin Etesami

14/04/2014 Lini një koment

PARVIN ETESAMI

Parvin Etesami

Parvin Etesami

Rakhshande Etesami, e njohur ndryshe me emrin Parvin Etesami, është një prej poeteve më të mëdha bashkëkohore. Ajo lindi në muajin Mars të vitit 1906 në qytetin Tabriz. Që në fëmijëri ajo u edukua nga babai i saj dijetar, i cili me botimin e librit të tij (Edukimi i ..) kishte treguar bindjen e tij për edukimin e vajzave.

Në fëmijëri së bashku me babain e saj  u shpërngul në Teheran. Letërsinë arabe dhe atë perse e mësoi pranë tij. Ajo përfitoi shumë edhe nga elita e shkencëtarëve të cilët grumbulloheshin në shtëpinë e babait të saj, dhe mahniteshin nga talenti i jashtëzakonshëm i Parvinës. Në moshën 8-të vjeçare filloi të bënte poezi; ajo ushtronte talentin e saj duke i përshtatur në rimë fjalët e bukura që përkthente i ati  nga libra të huaj(perëndimorë,turqisht dhe arabisht).

Në vitin 1924 ajo përfundoi me sukses kolegjin amerikan të vajzave në Iran, që drejtohej nga Mis Shuler, dhe në ceremoninë e diplomimit mbajti fjalimin me titull “Gruaja dhe historia”.

Në fjalim ajo foli për dhunën që ushtronte burri ndaj shoqes të tij të jetës edhe pse e ka pranë në gëzime dhe në hidhërime. Znj. Mis. Shuler, shprehet kështu në kujtimet e veta për kohët kur Parvin Etesami mësonte në kolegjin amerikan që drejtohej prej saj:

“Parvini ndonëse që në fillim kur erdhi në shkollë kishte shumë njohuri, ajo ishte shumë entuziaste për mësimin e gjërave të reja.”

Znj. Server Mahkameh Mohases , një nga shoqet e saja të ngushta, që  ka shkëmbyer për më shumë se 12 vjet korrespondencë me Parvinin, e kujton atë si një njeri të pastër, me ide të shëndosha, e ndershme, e sjellshme, e dashur.

Parvini merrte pjesë në të gjitha udhëtimet e babait të saj si brenda ashtu edhe jashtë Iranit. Kjo poete e lirë nuk pranoi të bëhej pjesë e oborrit mbretëror duke refuzuar medaljen e Ministrisë Iraniane të Kulturës të asaj kohe.

Parvini u martua me djalin e xhaxhait të saj, në vitin 1934 dhe katër muaj pas aktit të celebrimit shkoi në shtëpinë e burrit  që ndodhej në qytetin Kermanshah (qytet në perëndim të Iranit).

Burri i saj ishte oficer policie, dhe në kohën që ajo u martua me të ai ishte komandanti i policisë për qytetin Kermanshah. Morali policor i tij ra ndesh me shpirtin e butë dhe të lirë të Parvinit. Ajo ishte  rritur në një shtëpi me shpirt letrar,  dhe larg çdo papastërtie, por pas martesës, ajo hyri në një shtëpi ku bëheshin vetëm qejfe dhe dëfrime. Është e natyrshme që këto dy natyra, krejt të kundërta me njëra- tjetrën,  nuk mund të rrinin së bashku për një kohë të gjatë  dhe më në fund kjo martesë përfundoi me ndarje.

Ajo e përballoi me durim dhe gjakftohtësi hidhërimin e humbjes dhe tërë jetën e saj nuk foli asnjë fjalë për ndarjen, madje nuk u ankua asnjëherë.

Në vitin 1935 me ndihmën e të atit u botua vëllimi i parë poetik i Parvin Etesamit.

Parvini punoi për një kohë në bibliotekën  e njërës prej qendrave universitare të Teheranit,, por duke mos lënë pas dore poezinë. Ajo vdiq në moshën 34 vjeçare, në vitin 1941, nga sëmundja e tifos. Ajo u varros në qytetin Kom,( një prej qyteteve fetare të Iranit) pranë varrit të babait të saj të dashur. Në Teheran dhe në krahina të tjera të Iranit, letrarët, poetët , shkrimtarët si gra dhe burra botuan shkrime në shtyp për të; ata organizuan ceremoni përkujtimor për nder të saj. Parvini, po ashtu ,shkroi dhe një epitaf të pikëlluar për gurin e  varrit të saj. Ja teksti i epitafit:

Ky njeri që ka për shtrat dheun e zi,
Është Parvini, ylli shkëlqimtar i letërsisë Ndonëse jeta i kaloi në pikëllim,
Ajo flet me fjalë të ëmbla Folësja e gjithë atyre fjalëve,
Sot lyp Fatihan dhe Jasinin (Lutje për shpirt) Shokët të më kujtojnë, ku ka më mirë,
Zemra pa shok, është zemër e trishtuar Dheu i varrit mbi sy kur të bie, të shkakton tmerr dhe zymtësi,
Guri mbi gjoks, si mal rëndon, çdokush që më shikon, nxjerr mësim Kushdo qofsh, ngado që të vish,
Ta dish, shtëpia e përjetshme është këtu Njeriu sado i fuqishëm dhe i pasur qoftë,
I mjerë është kur të futet në gropë Kur të vijë koha për të ikur,
Nuk ka zgjidhje tjetër, veç dorëzim dhe bindje Është rregull i vjetër i kësaj bote, 
Lindja, vdekja dhe varrimi Lumi ai njeri i cili në këtë botë, plot dhimbje dhe vdekje,
Kënaq zemrat dhe shpirtrat e të tjerëve.

Kategori: Iranologji Etiketa: ,

Nuk qe profet, por ai na solli librin

04/04/2014 Lini një koment

Muhammed AL-KHALED

 

NUK QE PROFET, POR AI NA SOLLI LIBRIN

Mevlana Xhelaleddin Rumi

Mevlana Xhelaleddin Rumi

Përmbajtja e artikullit:

» Sufizmi, “Masnavitë” dhe Mevlana Xhelaledin Rumiu

» Mevlana Rumiu dhe udhëtimet e tij

» Një lumë vjershash

» Mevlana: simbolika e kërcimit dhe e dëgjimit

 

Sufizmi, “Masnavitë” dhe Mevlana Xhelaledin Rumiu

 

Midis poezisë dhe mistikës sufiste, siç dihet, ekziston një lidhje më shumë se e ngushtë, aq sa, për shkak të ndërthurjes së tyre, në shumë raste është e vështirë t’i ndash. Siç është shprehur Muhamed bin Abdulxhabar An-Nefer-i, nëse mendimtari sufist e ndiente veten në vështirësi, ai vraponte për t’u qetësuar tek hartimi i poezive, që konsiderohej zhanri më i përhapur letrar, i aftë për të shprehur ndjenjat dhe dëshirat e vrullshme drejt përkryerjes dhe absolutes; ishte pikërisht poezia ajo që u jepte, si atyre, ashtu edhe poetëve e tjerë, të quajtur “të paturp”, frymëzimin dhe thirrjen drejt dashurisë platonike. Sa vargje të Maxhnun Bin Amerit apo të Kethir Izetit kanë kaluar gojë më gojë nga sufistët e mëdhenj, sa që për pak sa nuk ua veshën autorësinë bartësve të tyre. Sa poezi i kanë kënduar verës së Abu Nuvasit (poet i kohës së dinastisë arabe të abasidëve në Bagdad) apo të Husejn Ad-Dahakut dhe të poetëve të tjerë, që përdornin në poezitë e tyre fjalë të turpshme, për të shprehur në këtë mënyrë gjendjen e tyre shpirtërore të dehur, që i kaplonte sa herë që u rëndohej brenga dhe mërzia. Poezia tek sufistët ngrihet në format e saj më të larta, madje, në shumë raste, ajo bëhet njëlloj “mjeti” zbulimi. Por, pavarësisht nga lidhja e fortë midis saj dhe sufizmit, poezia vazhdoi të mbetej një veprimtari dytësore për sufistët, të cilët nuk i jepnin asaj ndonjë rëndësi të dorës së parë. Marrja e sufistëve me poezi ishte herë-herë e rastësishme dhe përcaktohej nga gjendja dhe lëkundjet e tyre shpirtërore. Megjithatë, disa prej tyre na kanë lënë poema të mrekullueshme, që konsiderohen si kryevepra të poezisë arabe, nga të cilët mund të përmendim Omar Bin Al-Farid (1181-1235), i cili është sufisti i vetëm arab që eksperiencën e vetë shpirtërore e shprehu në poezi, duke arritur një nivel që shumë pak poetë e arritën. Ai është i vetmi që mund të vendoset në radhën e poetëve persë për nga rëndësia. Në duart e tij poemat sufiste arritën kulmin e harmonisë dhe të bukurisë dhe gjuha veshi rrobat më të bukura, pavarësisht se disa kritikë e kanë qortuar për shkak të stërzgjatjeve në përdorimin të fjalëve dhe shprehjeve të bukura. Ai u rrit dhe arriti pjekurinë në një kohë lulëzimi të poezisë. Përjashtimin tjetër e përbën Muhijedin Bin Arabiu, i mbiquajtur “shejhu i madh”. Ai, krahas trashëgimisë së tij të madhe në prozë, që ende vazhdon të mbetet një objekt i rëndësishëm i kërkuesve dhe i studiuesve në të gjithë botën, na ka lënë shumë poezi, të cilat i ka quajtur “divane”. Edhe ky nuk ka mbetur jashtë vëmendjes së kritikës, e cila ka vënë në dukje se shpesh ai është zhytur në komplikime të panevojshme, që sjellin një farë paqartësie dhe vështirësi në kuptim, pasi thelbi i kumtit mund të arrihet veçse me anën e aludimit, siç e thoshte edhe vetë. Ky vjershëtor solli në krijimtarinë e tij edhe disa poema me rimë të alternuar, që dallohen për një harmoni dhe muzikalitet të mrekullueshëm dhe për një gjuhë mjaft të ëmbël.

Ibn Arabiu, krahas “Divanit” të tij të madh, na ka lënë edhe poezi të tjera të shkëlqyera, të përmbledhura ne veprën “Terxhuman Al-Ashuak” (“Përkthyesi i dashurive të zjarrta”), që konsiderohen shumë origjinale. Dhe nuk kishte si të mos ishin origjinale, sepse ato ishin frymëzuar nga një grua me mish e gjak, dhe pikërisht nga Shams An-Nidhami, së cilës nuk i ndahej gjatë kohës kur ajo ishte fqinjë e tij në Mekën e nderuar. Poezitë e këtij divani të vogël nga madhësia janë plot sinqeritet dhe ngrohtësi, me një harmoni dhe muzikalitet të përsosur, që tregojnë se nuk mund të krijoheshin veçse nga një dashurues i frymëzuar. Pas sulmit të ashpër që ndërmorën kundër tij interpretuesit islamikë të së drejtës të Halepit, ai u mundua të sqaronte pozitën e vet, duke i dhënë këtij divani përmasa shpirtërore simbolike. Këto poezi vazhduan të ruajnë sinqeritetin spontan dhe ngjyresën e vet origjinale. Sqarimi dhe shpjegimi që bëri autori për të treguar se ato nuk kishin të bënin me qëllimin e tyre kryesor, domethënë me dashurinë, mbeti vetëm një përpjekje kalimtare.

Përveç këtyre dy poetëve, që ishin, si të thuash, përjashtime, në letërsinë arabe nuk ka poetë të tjerë të njohur sufistë që mund të krahasohen me poetët persë. Ndërkaq, dihet se sufistët persë kanë lënë vepra të tilla në prozë që është e vështirë të gjenden të ngjashme në letërsitë e tjera nga pikëpamja e individualitetit të tyre dhe e kapërcimit dhe tejkalimit të së zakonshmes. Të tillë mund të përmendim: An-Neferiun, Tauasin Al-Khalaxhin, Miaraxh Bajazid Al-Bostamiun, Miaraxh Ibn Arabiun, veprën “Hamendësime” të Al-Harith Al-Muhasibiut, si dhe librin “Shenjat hyjnore” të Abu Hajan Aj-Jevhidit.

Ndryshe nga sufistët arabë (d.m.th. ata që shkruan në gjuhën arabe pavarësisht nga origjina e tyre), poetët persë i formuluan eksperiencat e tyre shpirtërore në formën e epopesë dhe në poezi dhe poema të gjata, duke nxjerrë në pah aftësitë e tyre të jashtëzakonshme për të renditur dhe thurur tregime idilike apo simbolike, me jehonë morale, politike dhe metafizike. Përmendim këtu, psh, “Shah-Name-në” e Firdeusiut (932-1020), apo, siç quhet ndryshe, “Libri i mbretërve”, me rreth 60 mijë vargje, si dhe veprën tjetër, që i atribuohet atij, “Jusufi dhe Zelihaja”, që gjithashtu është shkruar në vargje; librat e Feridedin Al-Atarit (1119-1230): “Mantik At-tajr” (“Logjika e zogut”), “Esrarname” (“Libri i sekreteve”) dhe “Musibaname” (“Libri i fatkeqësive”). Shënojmë se Feridedin Al-Atari, për të realizuar këto vepra dhe të tjera të trashëgimisë së tij poetike, u mbështet në shpirtin epik pers, duke përdorur gjithçka që kërkonte kjo lloj letërsie, si përsa i përket renditjes e dialogut, ashtu dhe në lidhje me përshkrimin dhe vazhdimësinë. Senai, i cili vdiq aty nga viti 1180, krahas “Divanit” të tij me 30 mijë vargje, krijoi një vepër të gjatë me emrin “Hadikat Al-Kakikati” (Kopështi i të vërtetës), e cila ngjalli reagimin e dijetarëve islamë të së drejtës dhe protestën e tyre “për daljen e tij nga feja”. Po ashtu ai la pas edhe gjashtë masnavi, që të gjitha të gjata.

Ndërsa An-Nizamiu (1140-1202), që konsiderohet si poeti më i madh pers përsa i përket ndikimit në zhvillimin e letërsisë perse në përgjithësi, ka pesë vëllime me tregime të shkruara në frymë epike, që i quajti “Al-Kunuz” (“Thesaret”). Këto janë: “Makhzen Al-Esrari” (“Magazina e sekreteve”), “Khasroi dhe Shirina”, “Lejlaja dhe Al-Mexhnuni”, “Iskendername” (“Libri i Aleksandrit”) dhe “Hafat Babekr” (“Qorollepsjet e Babekrit”).

Abdurahman Al-Xhamiu (1414-1492) ka lënë disa tregime në masnavi, që u mblodhën nën titullin: “Nuxhum Ad-Debi Al-Akbar As-Sab’a” (“Shtatë yjet e Arushës së Madhe”), si dhe tre divane të tjerë me poezi muzikore. Ska dyshim se çlirimi i poezive perse nga kafija (rima) e njësuar, i ndihmoi poetët për të hartuar vëllime të gjata, duke përfshirë këtu poezitë masnavi, ku çdo varg ka rimën e vet të veçantë, në dallimim me poezinë arabe, ku poemat karakterizoheshin nga njësimi i rimës. Pavarësisht nga kjo, një poet i rrallë si Omar Bin Al-Farid arriti të hartonte poemën e tij të njohur si “Taija e madhe” me vetëm një rimë apo poezitë moralizuese me mbi shtatëqind vargje, që konsiderohet si poezia më e gjatë ne historinë e të gjithë poetikës arabe.

Stili i poetëve persë në paraqitjen e tregimeve simbolike, të anekdotave dhe të fjalëve të urta, është ai i njerëzve të mençur të Lindjes së vjetër. Por, me sa jemi në dijeni, asnjëri nuk e ka vënë re një gjë të tillë, përfshirë këtu edhe perëndimorët, që kanë studiuar veprat e këtyre poetëve.

Ishte e natyrshme që kjo trashëgimi e pavdekëshme të gëzonte admirimin e lexuesve në lindje dhe perëndim të rruzullit tokësor. Provë për këtë janë përkthimet e shumta të tyre në gjuhët e Lindjes, si në atë arabe, turke e urdu, dhe më pas edhe në Perëndim, ku gjithashtu u pritën me shumë kënaqësi, duke u kushtuar atë vëmendje dhe kujdes që tashmë njihen prej të gjithëve.

Vëmendja shumë e madhe për sufizmin islamik në përgjithësi e ka një justifikim. Shkrimet sufiste nuk i nënshtrohen një kohe dhe vendit të caktuar, përkundrazi, dalin jashtë tyre dhe bile i tejkalojnë ato, për të mbetur në zjarrminë dhe freskinë e vet të virgjër. Ato as vjetërohen dhe as goditen nga dobësia, sepse kanë lindur nga një eksperiencë shpirtërore e vërtetë. Ndikimi i tyre në shpirtërat njerëzor nuk pakësohet me kalimin e kohës, përkundrazi ai shtohet me rritjen e nevojës së njerëzve për ngrohtësi shpirtërore. Prandaj nuk është për t’u habitur që orientalisti anglez Nikolson u kushtoi 30 vjet nga jeta e vet studimeve, analizave dhe përkthimeve të “Masnavisë” së Xhelaledin Ar-Rumiut, apo që orientalisti francez Masinion ia kushtoi gati tërë jetën e tij studimit te Al-Khalaxhit, duke krijuar për të enciklopedinë me titull ” Idhabi Al-Khalaxh” (“Vuajtjet e Al-Khalaxhit”). Po ashtu, nuk është për t’u habitur që Muhijedin Bin Arabiu gëzon gjithë atë vëmendje nga ana e kërkuesve dhe e studiuesve në botë. Mund të thuhet pa asnjë ekzagjerim se tekstet sufiste e përmbanin novatorizmin brenda vetes, prandaj ato i kanë kapërcyer kufinjtë kohorë e vendorë.

 

Mevlana Rumiu dhe udhëtimet e tij

 

Nëse do të përjashtonim “shejhun e madh” Muhiedin Bin Arabiun, mund të thonim se Mevlana Xhelaledin Rumiu është nga njerëzit më të përzgjedhur prej orientalistëve dhe në përgjithësi prej perëndimorëve. Ai, me konsensusin e të gjithëve, konsiderohet si poeti më i madh sufist që ka njohur njerëzimi deri në ditët e sotme. Nuk ka poet që t’i ketë kënduar dashurisë dhe bukurisë siç u ka kënduar atyre Xhelaledin Ar-Rumiu. Nuk ka poet që të jetë zhytur në thellësitë e shpirtit njerëzor siç ka bërë ai. Nuk ka poet që ka ndezur zemrat e të dashuruarve ashtu siç i ka ndezur ai.
“Masnavitë” – gjashtë vëllime – ndoshta mund të konsiderohen si librat më të përhapur dhe më në qarkullim, sa që, për shkak të kësaj përhapjeje dhe të shpjegimeve që përmbajnë, si dhe për shkak se shumë pjesë të saj mbahen mend dhe transmetohen nga ana e njerëzve, u quajtën “Al-Kuran ferisij” (“Kurani persian). Shkaku i kësaj përhapjeje të madhe qëndron në sektin “al-mevlevia”, që krijoi Mevlana Xhelaledin Ar-Rumiu dhe që e kishte shtrirë veprimtarinë e vetë në territore të gjera të botës arabe dhe islame.

Xhelaledin Ar-Rumi lindi në vitin 1207 në qytetin e Belkhit. Ai u mbiquajt Ar-Rumiu për shkak se e kishte origjinën nga tokat që ishin nën sundimin e Bizantit (tokat e Anadollit), ku kaloi pjesën më të madhe të jetës së tij. Babai i tij Bahaedini ishte djali i një udhëheqësi të lartë të fesë islame, me një influencë të gjerë qoftë për urtësi e dije, qoftë për përkushtimin e tij fetar, saqë qe u mbiquajt si “mbret i dijetarëve”. Ai kishte një vend të veçantë edhe midis atyre që në kohën e tij merreshin me filozofi dhe oratori, nga të cilët mund të përmendim Fahrudin Ar-Raziun. Bahaedini pati studiuar pranë sufistit të shquar Nexhmudin Kabari – themelues i tarikatit “al-kabarija”, i cili parashikoi pushtimin e qytetit të Belkhit nga mongolët dhe i këshilloi pasuesit dhe simpatizantët e vet që të largoheshin nga qyteti sa nuk ishte vonë. Kështu Bahaedini e braktisi qytetin bashkë me familjen e vet. Siç kanë shpjeguar historianët e biografisë së Mevlana Xhelaledin Ar-Rumit, karvani i tij i ngjante një procesioni mbretëror, pasi në përbërjen e tij kishte afro 300 deve, që mbartnin pajisjet dhe mobiljet shtëpiake, si dhe librat e bibliotekës së tij shumë të madhe.

Në atë kohë Xhelaledini ishte 5-6 vjeç. Familja filloi të shkonte sa në një qytet në një tjetër. Në Nishapur ai u njoh me poetin e madh sufist Feridedin Al-Atar. Tregimet thonë se Feridedini i dhuroi fëmijës një kopje nga vepra e tij “Esrarname” (“Libri i sekreteve”), duke i profetizuar se do të arrinte majat më të larta të sufizmit, se “shumë shpejt do të ndizte zjarrin e dashurisë në zemrat e të gjithë të dashuruarve”. Xhelaledin Ar-Rumiu ruajti një respekt dhe vlerësim të veçantë për autorin e “Mintak At-Tajr” (“Logjika e zogut”) që vazhdoi gjatë gjithë jetës së tij, duke u shprehur tekstualisht se “ai kapërceu shtatë qytetet e dashurisë, kurse unë vazhdoj të ndodhem në kthesën e një prej rrugëve”.

Familja nuk qëndroi gjatë në Nishapur. Ajo u nis për Bagdad dhe prej aty shkoi në Mekë e pastaj në Larand (Kermani i sotëm), ku qëndroi shtatë vjet.Gjatë qëndrimit të familjes në këtë qytet, Xhelaledin Ar-Rumiu bëri disa vizita në Halep dhe Damask. Gjatë njërës prej këtyre vizitave, në Halep ai takoi “shejhun e madh”, një prej miqve të të atit, i cili, kur e pa, thirri: “Subhanallah! (“Zoti qoftë i madhëruar”). Një oqan i shkon pas një liqeni”.

Pas këtij udhëtimi të gjatë, familja e Bahaedinit u vendos në qytetin Konia, ku ai mbylli sytë për gjithmonë. Pas udhëtimesh dhe shtegtimesh të gjata, vendosja në Konia e familjes së Xhelaledin Ar-Rumiut qe përfundimtare. Këto shtegëtime dhe udhëtime në shoqërim të familjes apo edhe vetëm, koincidojnë me formimin e parë të tij: në fillim nga i ati dhe pastaj nga miqtë e këtij të fundit. Nga këto udhëtime ai pati dy përfitime diturore: gjeografike dhe shpirtërore.

Shënojmë këtu se udhëtimet ishin karakteristikë e pothuajse të gjithë sufistëve dhe e njerëzve me shije në etapat e para të jetës së tyre. Ato zakonisht shkonin paralel me udhëtime shumë më të gjata dhe më tërheqëse, siç ishin udhëtimet në kërkim të së vërtetës apo në kërkim të një plaku të ditur, i cili do të interesohej për shtegtarin dhe për orientimin e tij drejt shtegut të duhur…

Pas periudhës së formimit të tij, domethënë, pas përvetësimit të dijeve dhe të shkencave të kohës, duke i tejkaluar ato, Xhelaledin Ar-Rumiu filloi të jepte mësime në qytetin Konia, ku edhe u martua me një vajzë të bukur nga një familje e njohur. Ai gëzonte simpatinë e sulltanit selçuk, kështu që bënte një jetesë të mirë në këtë qytet të pasur dhe me bukuri të rrallë, që arabët, për shkak klimës së tij të butë dhe tokës pjellore, e patën quajtur “Umm-Al-Bilad”, që do të thotë “Nëna e qyteteve”.

Në saje të dijeve të gjëra që posedonte dhe të aftësive për të ndikuar, rreth tij u grumbulluan një numër i madh nxënësish dhe kërkuesish të dijes dhe shkencës. Deri në atë kohë ai nuk i kishte kushtuar ndonjë vëmendje të hapur sufizmit apo krijimit të poezive. Ndoshta ai e fshihte këtë për të ruajtur figurën e vet si jurist i së drejtës islame dhe njeri i fesë, që zbaton me përpikmëri Tekstin (fjala është për Kur’anin dhe tekstet e shenjta islame).

Në vitin 1247, kur ishte 40 vjeç, Mevlana u takua me një person të çuditshëm, që quhej Shamsi i At-Tabrizit, i cili ishte dervish shtegtar, që nuk zinte vend gjëkundi dhe që e kishte përmbysur jetën e tij me kokë poshtë, duke u transformuar nga një jurist i së drejtës islame (“fakih”) shumë i zoti dhe nga njeri i ekuilibruar, në një poet dhe sufist, që mezi zgjohej nga brenga e tij e madhe. Ky dervish ndezi në zemrën e Mevlanas një zjarr të papërballueshëm, i cili shpërtheu brenda tij burimet e vrullshme të poezisë. Mevlana e kuptoi papritmas se Shamsi i At-Tabrizit e kishte orientuar në rrugën për të cilën ishte krijuar dhe se takimi me të, siç shprehej, nuk qe diçka e rastit, por e parapërcaktuar. Ai e ka përshkruar takimin e tij me dervishin shtegtar dhe ndryshimin e madh që i shkaktoi jetës së tij me vargjet:

“Kur në gjoksin tim u ndez zjarri i dashurisë,
Flaka e të cilit dogji gjithshka kishte zemra ime,
Përbuza mendjen e hollë, shkollën dhe librat,
Fitova hartimin e poezive dhe mësova vjershërinë”.

Mevlana gjeti tek Shamsi i At-Tabrizit njeriun e përsosur, i cili kishte arritur shkallët më të larta gnostike, ndërkohë që Shamsi gjeti tek Mevlana njeriun e vetëm të aftë për të përvetësuar dhe kuptuar ato gjëra që ai kishte mundur t’i zbulonte dhe që i vetëm kishte mbajtur peshën e të fshehtave të tyre, derisa fati e dërgoi dhe e vendosi në Konia. Të gjitha burimet, që janë marrë me biografinë e poetit të madh sufistë, thonë se Mevlana e mori dervishin endacak në shtëpinë e vet dhe aty qëndruan në vetmi për rreth dyzet ditë, gjatë të cilave bisedonin dhe shkëmbenin të fshehtat e tyre. Askush nuk e di me siguri se ç’ndodhi midis tyre, por historianët dhe nxënësit e Xhelaledin Ar-Rumiut bashkohen në përfundimin se ky i fundit arriti të realizojë përsosmërinë e vetë sufiste në saje të Shamsit të At-Tabrizit, i cili ia mësoi atë atij gjatë kohës që qëndruan bashkë.

Ky dervish e pushtoi tërësisht poetin. Ai pati mbi të një ndikim të tillë që ia ndryshoi tërë jetën. Mevlana braktisi jo vetëm nxënësit e vet, por edhe fjalimet në xhami, për t’iu përkushtuar tërësisht meditimit dhe sufizmit, hartimit të poezive dhe deklamimit të tyre. Por nxënësit e tij nuk mund t’ia falnin mësuesit të tyre këtë nënshtrim ndaj këtij të panjohuri dhe filluan të ndienin ndaj tij armiqësi. Ata filluan ta përndiqnin dhe t’ia binin ngushtë dervishit endacak, duke e detyrur të ikte fshehurazi për në Damask. Humbja e shokut e mërziti jashtëzakonisht shumë Mevlana Xhelaledin Ar-Rumiun. Gjendja e tij shëndetësore u keqësua në atë masë saqë djali i tij me i madh – Sulltani – u nis për në Damask dhe e ktheu Shamsin përsëri në Konia. Por presioni i nxënësve të Mevlanas mbi të u rëndua më shumë se më parë, kështu që ai u zhduk përsëri për të mos u kthyer kurrë më. Sipas disa të dhënave, nxënësit dhe simpatizantët e Mevlanas e vranë atë me nxitjen e djalit të dytë të tij – Aliut. Pezmin, dhimbjen, brengën që ndjeu Mevlana për humbjen e mësuesit dhe shejhut të tij i ka shprehur në më shumë se një poemë:

“Kush tha se Shamsi (dielli) i shpirtit të përjetshëm ka vdekur?
Kush është ai që ka guximin të thotë se Shamsiu i shpresës ka ikur?
Kjo s’është tjetër veçse një vrap i Shamsiut, që qëndroi nën çati,
Dhe lidhi të dy sytë e pastaj thirri: Ja, Dielli po vdes!”.

Shamsiu i At-Tabrizit kaloi në jetën e Mevlanas si një meteor, pastaj u zhduk papritmas, duke lënë në zemrën e tij një zjarr të pashuar, pasojë e të cilit qe një “Divan” i tërë vjershash, ku u shkri tërë gjenialiteti i tij poetik, kushtuar Shamsit të At-Tabrizit, që u krijua për të përjetësuar mikun dhe mësuesin e tij shpirtëror. Poemat e këtij divani përfshijnë poezi që janë konsideruar si gazele (lirika) sufiste, që ishte një art në vetvete, ku u dalluan shumë poetë persë, krahas shquarjes së tyre edhe në artin e rubairave. Në një nga poezitë e këtij divani poeti i drejtohet mjeshtrit të tij:

“O i dashur! Unë pa ty mallëngjim s’kam në të dy botët,
Kam parë shumë çudira, por jo një si ti.
Djegia e zjarrit përvëlon të pafenë,
Por nuk kam parë të mosdjegur nga zjarri yt përveçse Abu Lahabin”. 

Herë të tjera ai thotë se kjo lidhje midis mjeshtrit dhe dishepullit është një lidhje që shkon deri në varr. Ai e përshkruan këtë me një gjuhë plot dashuri:

“S’ka më të lumtur së momenti kur ulemi në dhomën e madhe, unë e ti.
Dukemi si dy statuja, po ne jemi një shpirt, unë e ti.
Ngjyrat e kopshtit dhe këngët e zogjve na dhurojnë ujin e jetës.
Në momentin kur shkojmë në kopsht unë e ti,
Yjet e hapësirës lindin dhe na hedhur vështrimin e tyre,
Del edhe hëna vetë e asaj gjithësie, unë e ti.
Unë e ti, pa “unë” e pa “ti”, arrijmë shijen në kulmin e bashkimit,
Lumturohemi e largohemi nga budallallëqet e ndarjes, unë e ti.
Do i hajë cmira zemrat e zogjve të hapësirës plotë ngjyra vezulluese,
Kur të na shohin të qeshim të kënaqur me atë pamje, unë e ti”.

Me gjithë rëndësinë e madhe që patën në jetën e Mevlanas, librat jetëshkrimorë pothuajse nuk na japin asgjë për të. Ka shumë mundësi që Shamsi i At-Tabrizit t’i përkishte sektit “al-mulamatia”, që ishte një sekt sufist, ku anëtarët e tij shfaqeshin në kundërshtim me atë që ishin në fakt dhe që e fshihnin në thellësinë e shpirtit të tyre. Ata hiqeshin sikur bënin vepra të dënueshme për të ngritur kundër vetvetes gjindjen. Kështu, At-Tabrizi nuk i kryente ritet fetare dhe as hezitonte të pinte verë; ai shante njerëzit nëpër sheshet kryesore haptazi, veprime këto që ishin karakteristikë e pasuesve të sektit të “al-mulamatia”.

 

Një lumë vjershash

 

Shamsi i At-Tabrizit e frymëzoi Mevlanan të krijonte një “Divan” të plotë kushtuar atij, por ai qëndron tërthorazi edhe pas krijimit të “Masnevive” të Xhelaledin Rumiut, një nga trashëgimitë më të mëdha në poezi që ishte krijuar ndonjëherë. Njëri prej nxënësve e nxiti profesorin e vet të krijonte një epope të gjatë, me qëllim që të harronte boshllëkun dhe të kalonte brengën dhe mërzinë që i shkaktoi zhdukja e Shamsit të At-Tabrizit, gjë që u pa me vend prej tij. Kështu ai iu përvesh punës. Lumi ujëplotë i muzës krijuese filloi vërshimin. Kur thurte poezi, dukej sikur poeti nuk ishte në vete dhe fliste në kllapi. Deklamimi i vargjeve nga ana e tij u ngjante tingujve muzikorë. Rrotull tij qëndronin nxënësit dhe simpatizantët, të cilët mbanin shënim gjithçka recitonte ai. Kur lodhej, ngrihej nga vendi ku ishte dhe fillonte t’i shkonte rrotull një shtylle, ndërkohë që vargjet vazhdonin t’i rridhnin si lumë nga goja. Kjo gjendje vazhdonte derisa i binte të fikët nga lodhja. Ai e vazhdoi këtë punë për vite të tëra. Përfundimi qenë gjashtë vëllimet e mëdhenj, që përfshijnë 26 mijë vargje në poezi. Në parathënien arabisht, që e pati shkruar vetë autori, thuhet:
“Ky libër është shkruar në masnavi dhe është rrënja e rrënjëve të rrënjëve të fesë për zbulimin e të fshehtave të zbritura dhe të bindjes ndaj tyre. Ai është urdhër i Zotit të Madh, është ligji i Zotit të Ndrituar dhe provë e Zotit Fitimtar. Njëlloj si drita e tij, është fole ku vihet llampa që ndriçon me dritën e agimeve; është shpirti i shpirtërave, që kanë sy dhe veshë, ku të drejtët dhe të zotët hanë dhe pinë dhe të lirët gëzojnë dhe këndojnë; është si Nili i Egjiptit – shuarës i etjes për të duruarit dhe smirë për dinastinë e faraonëve të pafe”.

“Masnavitë” përbëhen prej një numri të madh tregimesh, që poeti i rrëfen në formë simbolike, duke pasur si dëshmitar Kur’anin e shenjtë dhe tregimet profetike, bazuar në mençurinë dhe në fjalët e urta të të parëve. Pavarësisht se burimi i shumë prej këtyre tregimeve është i njohur, se motivet e tyre kanë qenë trajtuar edhe nga poetë e dijetarë të tjerë para tij, ato, në veprën e Mevlanas, duket sikur tregohen për herë të parë për shkak të mënyrës së mrekullueshme të paraqitjes së tyre. Në këtë vepër madhore u shfaq shumë qartë kultura e gjerë e poetit dhe aftësia e tij për ta investuar këtë kulturë bashkë me elementët islamikë, duke i ndërthurur ato në një shkallë të barabartë, pavarësisht nga forma filozofike dhe didaktike që mbisundon në disa tregime. Por kjo asgjë nuk e cënon poetikën dhe gjuhën e tyre valëzuese, që është një cilësi tjetër dalluese e poetëve persianë.

Ndër çështjet më të rëndësishme që trajtohet në “Masnavitë” është ajo e njeriut, e origjinës së tij qiellore dhe e dashurisë së tij të përhershme ndaj kësaj origjine, njëlloj siç ka mall fyelli për degën e pemës nga e cila është prerë. Poeti e hap veprën e vet epokale me një tregim mbi fyellin dhe meloditë e tij melankolike, që këtu simbolizon shpirtin dhe përmallimin e tij ndaj origjinës:

“Dëgjoj fyellin se si tregon historitë e tij,
Ai ankohet për dhimbjen e ndarjes duke thënë:
“Qëkur unë u këputa nga pema e pyllit,
Njerëzit, burra e gra, qajnë për vajtimin tim.
Unë i bëj thirrje gjoksit të copëtuar nga ndarja,
Derisa t’i shpjegoj atij dhimbjen e ndarjes dhe mallin,
Çdo njeri që banon larg rrënjës së vet,
Vazhdon të kërkojë kohën dhe ndarjen.
Vajtoj në çdo kuvend e mbledhje,
U bëra bashkudhëtar i të pafatëve dhe i të lumturve,
Çdo njeri kujtoi se u bë shok,
Por asnjëri nuk ka gërmuar në brendësinë time për të pare sekretet e mia…’
Zëri i këtij fyelli është zjarr, jo kapricio.
Nuk ka kush t’ia ndizte në zemrën e tij një zjarr si ky.
Ky zjarr, që ka pushtuar fyellin, është zjarr’ i dashurisë”.

Tregimi rreth fyellit na çon menjëherë tek muzika, të cilën Mevlana e kishte shumë për dëshirë, dhe e cila përshkonte tërë poezitë e tij. Ai vetë luante në më shumë se një vegël muzikore. Edhe kur ua diktonte poezitë e tij pasuesve të vet gjatë takimeve të dëgjimit, ai i binte ndonjë vegle muzikore. Prandaj nuk është për t’u çuditur pse ai e dashuronte aq shumë muzikën në eksperiencën e tij shpirtërore dhe as që duhet habitur kur ai e krahason atë me fëshfëritjen e derës së parajsës kur hapet në të dy kanatet.

 

Mevlana: simbolika e kërcimit dhe e dëgjimit

 

Xhelaledin Ar-Rumiu nuk ishte i pari që futi dëgjimin e poezive në rrethet e kujtesës, por ai e kremtonte një gjë të tillë në një mënyrë shumë më origjinale. I pari që organizoi rrethe të tilla, në formën që njihen edhe në kohën tonë, ishte djali tij Sulltan Veled. Në kohën e tij Konia u bë qendër ku u ngritën shumë teqe (qoshe), megjithëse të tilla ishin ngritur edhe në disa qytete të tjera.

Mevlevijtë (përqafuesit e tarikatit “mevlevi”) kishin nderin t’i vishnin shpatën Sulltanit kur ky ulej në fron, fakt ky që tregon vendin e lartë që zinte ky tarikat në qarqet sunduese dhe në gjindje. Shumë princër dhe sundimtarë iu bashkuan atij. “Mevlevia” vazhdoi të mbetej objekt respekti dhe vlerësimi gjatë gjithë sundimit osman, derisa e hoqi Qemal Ataturku në vitin 1926, duke mbyllur të gjitha teqetë në Turqi. Si pasojë, teqeja e Halepit u kthye në kryeteqe dhe bashkonte rreth vetes të gjitha teqetë e tjera.

Mevlevia mbështetet në tre komponentë baze: muzikën, kërcimin dhe deklamimin e poezive dhe pikërisht të poezive të krijuesit të tarikatit – Mevlana Xhelaledin Ar-Rumiut. Ndikimi i kësaj rruge i kapërceu kufijtë e rretheve sufiste, për të përfshirë arte të tjera, si letërsinë, pikturën dhe format e shkrimit. Për këtë dëshmon numri i madh i poetëve persianë e turq, nga ata që ndoqën shembullin e Mevlanas në lirikat e tij, si dhe thesaret dhe dorëshkrimet e rralla, midis të cilave edhe dorëshkrimi i parë i “Masnavive”, që dispononte miniatura të mrekullueshme dhe zbukurime me flori, që ishin ekspozuar nëpër biblioteka dhe muzeume, përfshirë edhe muzeun e Konias.

Rrethet e dëgjimit, përfshirë edhe ato të kërcimit (“semasë”), ishin një eksperiencë e përgjithshme dhe rrugë për të mbërritur tek e vërteta, domethënë tek Zoti. Për këtë ka folur vetë Xhelaledin Ar-Rumiu, duke thënë: “Ekzistojnë rrugë të shumta që të shpien tek Zoti. Unë zgjodha rrugën e kërcimit dhe të muzikës”. Po ashtu, i ndikuar nga muzika, ai është shprehur se “në tingujt e muzikës fshihet një sekret që, nëse do ta zbuloja, atëherë do të tronditej bota”. Pastaj, duke folur për rababan-in (vegël muzikore e ngjashme me lahutën), ai shton: “Ajo s’është tjetër veçse një tel i tharë, një dru i tharë dhe një lëkurë e tharë, por prej saj del një zë i dashur”.

Vallja rrotull, që kërcenin dervishët dhe që ndryshe quhej edhe “rrotullorja e dervishëve”, simbolizon rrotullimin në hapësirën e gjerë dhe lëvizjen e çdo qenieje në natyrë. Mbrëmjet e dëgjimit të poezive zhvilloheshin si më poshtë: futeshin kërcimtarët në pistën e vallëzimit, duke mbajtur një rrobë të bardhë si shenjë të qefinit; mbështilleshin me dolloma të zezë – shenjë kjo e varrit – dhe në kokë mbanin kapuçonë të gjatë prej shajaku, që simbolizonin gurët e varrit. Pas tyre futej shejhu, që përfaqësonte ndërmjetësin midis tokës dhe qiellit. Pasi përshëneste, ai ulej mbi një sixhade të kuqe, që simbolizonte dritën e diellit në perëndim, duke lëshuar rrezet e fundit mbi qytetin Konia ditën e vdekjes së Mevlanas. Pastaj këngëtarët fillonin të këndonin panegjerika dhe të recitonin pjesë të zgjedhura nga poezitë e Xhelaledin Ar-Rumiut. Ndërkohë afrohen dervishët ngadalë dhe shkojnë rrotull tre herë rreth sixhadesë së kuqe. Tri rrotullimet tregojnë tre etapat që afrojnë besimtarin me Zotin, që janë: rruga e dijes apo e sheriatit, rruga e kuptimit, d.m.th. e njohjes së anës së brendshme të padukshme, dhe rruga e njohjes së të vërtetës dhe e bashkimit me Zotin. Në fund të rrotullimit të tretë shejhu zë vendin e vet në sixhade, dervishët heqin dollomatë e tyre të zeza për të dalë me rroba të bardha, sikur çlirohen nga trupi i tyre – material për të rilindur rishtazi. Në këtë moment shejhu u lejon atyre të kërcejnë dhe ata ia nisin duke shkuar rrotull ngadalë. Krahët i zgjasin sikur të ishin flatra: dora e djathtë me shputën nga qielli dhe dora e majtë me shputën nga toka. Kjo lëvizje do të thotë se dervishi merr fuqi jetësore nga qielli për t’ia dhuruar atë tokës gjatë një operacioni alkimist, sekretet e të cilit i zotëron vetëm ai vetë. Kur fillon rrotullimi i tretë, në rreth futet edhe shejhu për të kryer vallëzimin e tij. Ritmi i veglave muzikore bëhet më i shpejtë. Shejhu fillon të rrotullohet në qendër të rrethit dhe duket sikur personifikon diellin dhe rrezet e tij. Ky moment konsiderohet si momenti i materializimit ekstrem dhe i bashkimit me absoluten. Kur shejhu mbaron kërcimin dhe kthehet në vendin e vet, ndalojnë veglat muzikore dhe fillojnë recituesit të këndojnë sure nga Kur’ani, duke njoftuar kështu se kuvendi i dëgjimit ka mbaruar. Vallëzimi në rrethet e dëgjimit nga fillimi në fund synon çlirimin e trupit dhe shkëputjen nga vargonjtë e materies, aq sa valltari, i cili rrotullohet rreth vevetes, bëhet pika dhe rrethi njëjkohësisht, dmth, bëhet boshti i tokës. Nëpërmjet tij realizohet takimi i qiellit me tokën, duke e paraqitur lëvizjen e tyre si dëgjim i këtij takimi. Kjo situate s’është tjetër veçse një pasqyrë e gjërë e lëvizjes së gjithësisë së dukshme dhe të padukshme. Ndërsa muzika, që e shoqëron, simbolizon harmoninë që ekziston në hapësirë, ku gjithçka zhvillohet sipas një regjimi shumë mirë të përcaktuar, që përbën provën më të qartë e bindëse të unikalitetit te krijuesit. Është shkruar shumë për Mevlanan, por, me gjithë këtë volum të madh shkrimesh dhe numrin e madh të shpjegimeve dhe të studimeve që kanë trajtuar ndikimin e tyre, sidomos të “Masnavive”, veprat e tij mbeten një fortesë e përjetshme, që na tërheq dhe intrigon për t’iu kthyer rishtazi e rishtazi në kërkim të botës së tyre mahnitëse, me shpresë se do të zbulojmë një sekret që nuk e ka treguar apo do të zgjidhim një enigmë, të cilën e ka mbajtur të fshehur edhe për njerëzit më të afërt të tij… Xhelaledin Rumiu na ka lënë një pasuri të tillë njohjesh dhe dijesh shpirtërore, që do vazhdojnë t’i intrigojnë kërkuesit e të vërtetës për të sonduar në thellësitë dhe skutat e saj me shpresë për të zbuluar thesare të reja. S’është për t’u habitur aspak që veprat e tij janë shkruar në poezi. Eksperienca e tij e thellë shpirtërore nuk mund të shprehej vetëm se nëpërmjet poezisë. Ndërkohë duhet thënë se trashëgimia e tij në prozë nuk e ka as sasinë, as nivelin dhe as vlerën që e kanë veprat e tij në poezi. Më i rëndësishmi ndër prozat e tij është libri “Fih me fih”, ku janë përfshirë mësimet që ua jepte studentëve të vetë dhe përgjigje për pyetje që i bëheshin. Dy veprat e tjera në prozë janë: “Mexhelis As-Saba” (“Shtatë kuvendet”), e cila përbëhet nga fjalime dhe mësime fetare, pa ndonjë gjë të re, si dhe një përmbledhje letrash drejtuar të afërmve dhe miqve të tij. Këto tre libra u mblodhën pas vdekjes së tij…

U përpoqëm në këtë parashtrim të shkurtër të jetës dhe veprës së Xhelaledin Ar-Rumiut të paraqitnim, në një këndvështrim të ri, anë të ndryshme të praktikës së tij shpirtërore dhe të trashëgimisë së tij letrare, me qëllim që të njihnim me to ata lexues që nuk kanë pas mundësinë ta lexonin këtë trashëgimi dhe as të njihnin biografine e krijuesit të saj. Kjo është më e shumta që mund të jepnim në një përmbledhje si kjo, sepse, sado të përpiqemi, nuk mund t’i qëndrojmë besnik asaj që ka thënë Abdurahman Al-Xhamiu (1414-1492), që është i fundmi i poetëve klasikë persianë: “Nuk qe profet, por ai na solli Librin”.

Me “libër” këtu kihet parasysh padyshim vepra “Masnavi”.

 

Përktheu: Sulejman TOMÇINI

Nizami Genxhevi

22/03/2014 Lini një koment

NIZAMI GENXHEVI

(1141-1209)

Nizami Genxhevi

Nizami Genxhevi

Nizami ka lindur në qytetin Ganxha (Azerbajxhanin e sotëm), që sipas thënieve të historianëve dhe dokumentave ka qenë një qytet i banuar në atë periudhë nga iranianët. Historiani Armenas Kirakos Gandzaketsi (1200-1271) thotë që: “Ganxha ishte një qytet i populluar nga iranianët dhe kishte shumë pak të krishterë”.

Gjithsesi rreth biografisë dhe jetës së tij dihet shumë pak, pasi edhe në veprat e tij nuk ka shumë informacion rreth jetës.

Në rrafshin stilistik është i afërt me Hakaniun, por madhështia e tij është në mesnevi. Mjeshtëria e Nizamiut në mesnevi nuk mund të shihet te ndonjë poet tjetër i letërsisë persiane. Ai është edhe rrëfimtar (narrator) që me gjuhën poetike ka arritur të krijojë tregimet më të bukura historike në letërsinë persiane. Në tregimet e tij, për të përshkruar sjelljet dhe veprat e personazheve të tregimit ka shfrytëzuar gjuhën e imazhit dhe ata i përshkruan me imagjinatën e tij prej poeti. Veprat e tij janë të mbledhur në një përmbledhje të quajtur Hamse.  Përmbledhja e Nizamiut Hamse përbëhet nga veprat: Mahzenul Esrar, në të cilën flitet për misticizmin dhe gnosën; Hosro ve Shirin, poemë lirike rreth Hosros, mbretit sasanit dhe të dashurës së tij, Shirinit; Lejla ve Mexhnun, tregim i njohur i fiseve arabe; Haft Pejker ose Behram Name, tregim për Behram Gurin; dhe, Iskender Name, tregim rreth Aleksandrit të Madh. Përveç kësaj, nga ai ka mbetur edhe një divan me kaside dhe gazele. Stili narrativ i Nizamiut më vonë pati ndikim jashtëzakonisht të madh, dhe gjithashtu ky stil gjeti imitues të shumtë gjatë shekujve të mëvonshëm1.  Përpos këtyre dy poetëve, në stilin e Azerbajxhanit krijuan edhe poetët Feleki Shervani dhe Moxhir Bejkelani.

 

Referencat e artikullit:
1 Ajeti, Gozide-i Hosro ve Shirin, parathënie.

Kategori: Iranologji Etiketa: ,

Shejh Sa’adi Shirazi

13/03/2014 Lini një koment

Mexhid YVEJSI

 

SHEJH SA’ADI SHIRAZI

(1203-1291)

Mexhid Yvejsi

Mexhid Yvejsi

Shejh Sa’adi Shirazi është një nga përfaqësuesit më të shquar të letërsisë artistike, kryesisht poetike, që janë si një udhërrëfim, plotë frymëzim, për këtë ai është i çmuar jo vetëm në Lindje, por edhe në Perëndim.

Emri i tij i plotë është: Ebu Abdull-llah Musherrefeddin

Ibni Muslihaddin Sa’adi Shirazi. Lindi në vitin 1203, në qytetin Shiraz, që ndodhët në jug të Iranit. Rrjedh prej një familje të varfur, por fetare. Babai i tij ishte hoxhë, fukara, pa pasuri, ndrroi jetë i ri…

Mësimet fillestare i kreu në Shiraz, kurse studimet e larta në Bagdad, në kryeqendrën e botës Islame, djepin e kulturës myslimane…Dy prej myderrizëve kryesor të tij ishin: Shejh Xhemaleddin (1186-1257) dhe Shejh Shehabeddin Suhreverdiu, (1144-1234), poet, shkrimtar, sufi, themelues i tarikatit Suhreverdi…

Shejh Sa’adi Shirazi e filloi krijimtarinë e tij qysh kur ishte djal’i ri…Krijimtarinë e tij letrare, artistike, e nisi me vargje lirike. Vargje lirike në bazë të gazelit persian, të cilat u përhapën në çdo anë… Krijimtarinë e tij e vlerëson shumë si Lindja, po ashtu edhe Perëndimi, e çmon shumë Gëte, e çmon Pushkini…

Me gazelet e tij, Shejh Sa’adi Shirazi, e pasuroi jetën njerëzore, letërsinë perse, letërsinë botërore. Poezia e tij, në tërësi, është shumë e pasur artistikisht, është shumë e lartë moralisht. Në këtë jetë të përkohëshme, lavdinë e tij të përherëshme, të përjetëshme, që i kanë dhanë, dy vepra janë: “Bostani” dhe “Gjylistani” ose, në gjuhën shqipe, “Pemishtja” dhe “Trëndafilishtja”.

Veprën ”Pemishtja” e ka shkruar, e ka përfunduar, në Damask, në vitin 1255. Në hyrje të veprës, Sa’adiu na thotë se e shkroi “Pemishten” për t’u dërguar miqëve në Shiraz, bashkqytetarëve, bashkatdhetarëve të tij, si një “dhuratë modeste” me poezi “nga aq kopshte që kishte parë e bredhur ai.”

Poeti persian, sufi, Sa’adi Shirazi, pas studimeve ishte larguar nga Bagdadi, kishte shkuar në Mekkë, haxhi, dhe nga ajo kohë fillojnë udhëtimet e tij.

Udhëtimet e tij kanë shumë rëndësi, janë shumë interesante sepse e bëjnë këtë këtë figurë edhe më impozante. Ka vizituar Damaskun, Tripolin, Baalbekun, Halepin dhe shumë qytete tjera të Lindjes së Mesme. Për më se njëzet vjetësh kanë vazhduar shetitjet e tij nga Jemeni deri në Afrikë, nga Azerbajxhani në Hindi.

Ka kaluar ditë të lumtura, por ka përjetuar edhe ditë shumë të vuajtura… Ka qenë mysafir i nderuar i mbretit Abak n’Azerbajxhan, por ka qenë edhe rob e puntor krahu në Tripoli, Liban. Ka ecur këmbë, zbathur, nëpër shkretëtirë, por ka qenë edhe mysafir shumë i repektuar në Dijarbakir…Ka shërbye si Dervish në Basra, Shejh në Halep, Hoxhë në Damask, Siri, prift Brahman në Somenath, Hindi, por kur ishte nevoja është rrahur me haxhinjë edhe në Arabi…

Kur doli në dritë libri “Pemishtja” ose “Bostani”, autorit, Shejh Sa’adiut, në n’gjitha anët i doli zani, aq sa e ftoi edhe mbreti, sulltani. Mbreti, Atabek Ebu Bekër Ibn Sa’ad Zengji (1223-1258), poetin Shejh Sa’adiun e ftoi që në pallatin mbretërorë të punoi, por Sa’adiu këtë ofertë e refuzoi. Arsyen pse e ka refuzuar, me këto vargje na ka treguar:

 

”Më mirë buk’e kripë

e zot në shtëpi,

se sa me brez t’art te mbreti

si shërbenjës duaxhi.”

 

Vetëm tri vjet kishin kaluar, që vepra “Bostani” ishte shkruar, tani në vitin 1258, tri vjet pas librit “Bostani” doli në dritë kryevepra “Gjylistani”.

“Gjylistani” në persishte ose në gjuhën shqipe “Trëndafilishte” është kryevepra e Sa’adiut, e shkruar në prozë, shumë herë e rimuar dhe me vargje e gërshetuar…

Shkurt, në gjithë krijimtarinë e poetit Shejh Sa’adi Shirazi përshkohet fund e krye idea për besim, dashuri, dashuri për çdo njeri…

Andre du Ryer është shkrimtari i parë evropian që e prezentoi me admirim, poetin Sa’adi Shirazi, në Perëndim, duke e përkthye pjesërisht, me 1634, veprën “Gjylistani” në frangjisht.

Adam Olearius është i pari shkrimtar evropian që i përktheu në tërësi dy veprat e poetit Sa’adi Shirazi, “Bostani” dhe Gjylistani”, i përktheu në gjermanisht, me 1654.

Kurse, amerikani Ralph Waldo Emerson (1803-1882) poet, shkrimtar, esseist, filozof, ishte një admirues, një dashurues, i madh i Sa’adit, ka përkthye nga përkthimet pjesërisht për amerikanët n’anglisht…

Në hyrje të Sallës së Kombeve, të ndërtesës së Kombeve të Bashkuara, në New York, janë të shkruara këto vargje të Shejh Sa’adiut:

 

”Si pjesë e tërësisë të gjithë njerëzit janë

Trupin e shpirtin nga një brum e kanë.

Nëse dikush goditet me fatkeqësi

As të tjerët s’do të kenë rehati.

Nëse për fatkeqësi njerëzore s’ke dhembshuri

Atëherë nuk mund ta mbani emrin njeri.”

 

Për atë që kupton – vetëm kjo mjafton!

Mashhad (مشهد)

03/02/2014 Lini një koment

MASHHAD (مشهد)

Mashhad

Mashhad

Përmbajtja e artikullit:
» Mashhad
» Gjeografia dhe demografia
» Klima

Mashhad
Mashhad (persisht: مشهد nga arabishtja: مشهد Mashhad anglisht: Vendi i martirizimit) është qyteti i dytë më i madh në Iran dhe një nga qytetet më të shenjta në botën myslimane Shia. Ai është gjithashtu i vetmi qytet i madh iranian me një emër arab. Mashhadi është i vendosur 850 kilometra (530 mi) në lindje të Teheranit, në qendër të Krahinës Khorasan Razavi në afërsi të kufijve të Afganistanit dhe Turkmenisë. Popullsia në regjistrimin e popullsisë të vitit 2006, ishte 2.427.316.

Ky qytet ishte një oaz i madh përgjatë Rrugës së Mëndafshit të lashtë që lidh me Merv në Lindje. Tani Mashhadi është i njohur sidomos si vendi i prehjes së Imam Reza. Një faltore e madhe (Mauzoleum) u ndërtua më vonë për të përkujtuar imamin e tetë.

Mashhadi është i njohur edhe si qyteti i Feirdeusit, poeti iranian i Shahnameh, e cila konsiderohet si vepra kryesore epike kombëtare e Iranit.

Gjeografia dhe demografia
Qyteti është i vendosur në 36.20 gjerësi º Veriut dhe gjatësi 59.35º Lindore, në luginën e lumit Kashaf pranë Turkmenistanit, në mes të dy vargmaleve Binalood dhe Hezar-masjed. Përfitimet e qytetit nga afërsia e maleve, është të paturit dimër të ftohtë, pranverë e të këndshme, verë të bukur dhe vjeshtës të butë. Ky qytet ndodhet vetëm rreth 250 km (160 mi) nga Ashgabat, Turkmenistan.

Qyteti është qendra administrative e Qarkut Mashhad (ose Shahrestan e Mashhad) si dhe qarkut disi më të vogla (Bakhsh) e Mashhad. Vetë qyteti, duke përjashtuar pjesët e Bakhsh përreth dhe shahrestan, është i ndarë në 13 njësi më të vogla administrative, me një popullsi prej pothuajse 2,5 milionë.

Mashhad përbëhet kryesisht nga njerëz me origjinë iraniane (kryesisht persë, taxhik, Hazara, kurde dhe grupeve etnike turkmene).

Klima
Mashhad përmban një klimë të stepës me verë të nxehtë dhe dimër të ftohtë. Është i vetmi qytet ku bien rreth 250 mm reshje shi në vit, disa nga të cilat herë pas here bien në formën e dëborës. Mashhadi gjithashtu ka periudha me lagështirë dhe të thata me pjesën më të madhe të reshjeve vjetore që bien në mes të muajve dhjetor dhe në maj. Vera është zakonisht e nxehtë dhe e thatë, me temperaturat e larta nganjëherë që i tejkalon 35° C (95° F). Dimri zakonisht është i ftohtë. Mashhad gëzon mesatarisht vetëm në 2900 orë me diell në vit.

Kategori: Iranologji Etiketa: , , ,

Literatura persiane në Perëndim

22/01/2014 Lini një koment

Edward G. BROWNE

 

LITERATURA PERSIANE NË PERËNDIM

Rubaiyat

Rubaijjati Umer Khajjamit në persisht

Literatura persiane ka pasur ndikim te shumë shkrimtarë dhe te kultura të tjera jashtë kufijve të Persisë. Për të mënjanuar atë që E.G. Browne e quan “një gjykim i përgjithshëm, i papërshtatshëm i aktivitetit intelektual, të njerëzve të zotë dhe të talentuar”, (E.G.Browne, p. 4), shumë qendra studimore akademike sot nëpër botë, që nga Berlini e deri në Japoni, kanë ndërmarrë programe të përkohshme mbi studimet persiane, për trashëgiminë letrare të saj.

L.P. Elw – Ell-Sutton, profesor i shquar i studimeve persiane në Universitetin Edinburg, e quan poezinë persiane “një nga literaturat poetike më të pasura në botë” (Elwell-Sutton, pII). Profesori Dick Davis, që merret me studimet persiane në Universitetin e Ohaios konstaton,por në lidhje edhe me qëllimin e tij, se shumica e literaturës persiane ka kaluar në fondin e zakonshëm të shprehjeve proverbiale angleze.

Literatura e Lashtë Persiane – Studimi i Avestës dhe i literaturës së lashtë persiane në perëndim i ka fillimet në vitin 1700 me tekste studimesh investiguese Zoroastrian-e, të sjella nga pjesa orientale. Ishte Frenchman Anquetil Duperron, i cili, në vitin 1795 përktheu për herë të parë “Vendidad-in”, të ndjekur nga studimet e zotit William Jones dhe Sylvestre de Sacy, i cili ka punuar mbi tekstet ahlavi. Deshifrimi i teksteve me mbishkrime kuneiform është bërë në vend, pas shekullit të nëntë, sipas preferencave të Grotefend, shoqërisë mbretërore Gottingen.

Edward Fitzgerald – Dikush mund të dallojë rëndësinë e ndikimit të literaturës persiane në pjesën perëndimore dhe dikush mund të investigojë se, në fjalët e Christopher Decker të Universitetit të Kembrixhit ” leximi më i shpeshtë i poezisë viktoriane, dhe natyrisht një nga poemat më të njohura në gjuhën angleze” nuk ishte asgjë tjetër veçse Omar Khayam’s Rubaiyat (C.Decker). Si një masë demonstrative, edicioni i kuotimeve të librave të Oksfordit në vitin 1953, përmban jo më pak se 188 fragmente të Rubaiyat, prej të cilave 59 janë strofa të kompletuara, dhe në pamje të parë duken dy të tretat e veprave të plota të Omar Khaya-it. As Shekspiri as versioni i autorizuar i biblës nuk janë përfaqësuar nga një përqindje kaq masive.

Frazat e paraqitura më poshtë, të cilat janë tashmë pjesë dhe grup i gjuhës angleze e kanë origjinën e tyre në literaturën persiane të zbuluar në Perëndim:

“Një kanë verë, një copë bukë- dhe të këndosh në labirinth”
“Si borë nëpër fytyrën e ndotur të shkretëtirës”
Gjyqi ku Jamshid fiton dhe “The courts where Jamshid gloried and drank deep”‘
“Vij si uji dhe si era shkoj”
“Si lulja që ka lulëzuar njëherë dhe përgjithmonë vdes”
“Dhe atë rruzull të përmbysur ne e quajmë qiell”
“…të kthesh poshtë një gotë bosh”
” gishti lëvizës shkruan, dhe sapo ka shkruar, lëviz përpara”
Në fjalët e Dick Davis, preferencat e Fitzgerald gjejnë “shpirtin binjak”, dhe ato kanë shpenzuar shumicën e kohës së tyre duke kërkuar preferencat e Khayam-it.

Gëte – Përplasja midis Gëtes e Hafëzit bëhet kaq inspiruese për Gëten saqë ai prodhon “West-Ostlicher Divan” (Divani oriental) dhe “udhëheq rrugën drejt zbulimit të poezisë persiane prej romantikëve”, sipas Shusha Guppy.

Koleksioni i tij poetik në përgjithësi, gradualisht vjen në funksion të “një modeli ndikues për sintezat fetare dhe letrare midis Perëndimit dhe Lindjes në shekullin e 19″, kjo sipas Jeffrey Einboden në kolegjin Magdalene të Kembrixhit, Angli.

Ralph Waldo Emerson dhe Nietzche – Ralph Waldo Emerson ishte një tjetër admirues i poezisë persiane. Në esetë e tij “Poezi persiane” (1876, Letra dhe Çështje Sociale), “Prej persianit të Hafizit” dhe “Ghaselle”, Emersoni shprehte admirim për poezinë persiane, dhe midis këtyre shkrimeve bëhet instrument në krijimin e një lloji të ri audience për cilësinë unike të strofës persiane. ” Poemat e prodhuara tejkalojnë ato të vreshtarisë” ka shkruar ai. Interesi i tij për poemat persiane, dallohet nga një shfaqje e lehtë e anës Dionysiane të Emersonit, ajo anë e cila tërhiqet drejt Nietzche-s.

Nietzche, një kundërvënës radikal i mendimeve metafizike greke, ishte autor i librit “Thus Spoke Zarathustra” (Kështu foli Zarathustra), që i referohet profetit të vjetër persian, Zoroaster-it, si profet i filozofisë së tij.

Nietzsche kishte një interes dhe respekt shumë të madh për persianët. Për shembull, kur ai flet mbi nocionin persian të historisë “Kohë e përjetshme”, ai citon “unë duhet t’i paguaj haraç Zarathustrës, Një pers për persianët ishte i pari që mendoi për historinë në kuptimin e plotë të saj.” Më tutje ai shton: “Do të ishte më me fat nëse persianët bëheshin zotër të grekëve sesa të romakëve.”

Por Nietzsche, ishte gjithashtu i influencuar edhe nga shkrimtarët persë post-islamikë. Në shënimet e tij, Nietzche përdor një anektodë të Golestanit të Sa’diut. Jo vetëm ai, por edhe La Fontaine në veprën e tij “Le songe d’un habitant du Mogol” (Ëndrra e një mongoli) bazohet në Gulistanin e Sa’diut (kapitulli 2:16), po ashtu si dhe Diderot, Voltaire, Hugo dhe Balzak që në veprat e tyre i referohen veprës së Sa’diut.

Hafezi, konsiderohet nga Nietzsche si një shembull i mençurisë së mahnitshme Dionysiane, të cilën ai e ka ngritur aq lart në filozofinë e tij. Admirimi i Gëtes për Hafezin dhe mençurinë e tij “Orientale”, ashtu siç është shprehur dhe në “West-?stlischer Divan”, ka qenë burimi kryesor që ka tërhequr interesin e Nietzsche për këtë poet pers. Madje, për këtë ka dhe një poezi të shkurtër në Veprat e Nietzsches, të titulluar “An Hafi’s. Frage eines Wassertrinkers” (Për Hafezin: Pyetje për një pirës uji).

Rumi dhe gjinia sufiste – Idetë dhe literatura sufi, patën një interes të veçantë sidomos mbas mbarimit të Luftës së Parë Botërore, duke filluar me antikultistët sufistë si Henry Wilberforce-Clarke dhe Sir Richard Burton, po ashtu si dhe nxënësit e tyre Maurice Nicholl, Kenneth Walker, dhe filozofë si Gurdjieff dhe Ouspensky. Veprat e Attarit, Jamit, Hafezit, Shabistarit, dhe Rumit influencuan te breza të tëra shkrimtarësh.

Që nga fillimet e shekullit 21, poeti dhe filozofi pers, Molana Jalaleddin Balkhi (Rumi), është quajtur si poeti më popullor botëror. Veprat e tij, të cilat janë përkthyer edhe në gjuhën angleze, kanë tërhequr vëmendjen e një numri të madh artistësh dhe mendimtarësh.

Kështu, të tilla vepra dëshmojnë për influencën e literaturës perse, e cila shtrihet përtej asaj që është shkruar në gjuhën perse, duke bërë që literatura, metafizika dhe filozofia perse të kapërcejnë kufijtë gjuhësorë dhe origjinën etnike.

 

Referencat e artikullit:

- E.G.Browne, Literary History of Persia, Vol 1., Cambridge University Press. 1969 print. ISBN 0-521-04347-6
– L.P. Elwell-Sutton, In search of Omar Khayam by Ali Dashti, translation, Columbia University Press, 1971, ISBN 0-231-03188-2
– Christopher Decker, Rubaiyat of Omar Khayyam: A Critical Edition (Victorian Literature and Culture Series), 1997, Bibliographical Society of University of Virginia, ISBN 0-8139-1689-5
– Shusha Guppy, Three Journeys in the Levant, 2001, ISBN 0-936315-17-2

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 

Burimi: Revista “PERLA” – kulturore-shkencore, tremujore, 2009, Nr. 2.

Kontributi i qytetërimit antik iranian ndaj Rrugës së Mëndafshit

15/01/2014 Lini një koment

Abas EKBAL

 

KONTRIBUTI I QYTETËRIMIT ANTIK IRANIAN NDAJ RRUGËS SË MËNDAFSHIT

Rruga e mëndafshit

Rruga e mëndafshit

Në kohët antike, shtëpitë në Kinë luanin rolin e tregut të artizanatit ndërsa qytetet shërbenin si hyrjet e lulëzuara të tregtisë. Prodhimi i mëndafshit zinte një vend të rëndësishëm midis zejeve të tjera më të mëdha të kohës. Industria e mëndafshit në Kinë mund t’i ketë fillesat e saj gjatë mijëvjeçarit të dytë të erës sonë.

Copat e mëndafshit iu ofroheshin blerësve në shtëpi ose dyqane. Kishte aq shumë dyqane në atë kohë në çdo qytet sa dukej që pjesa më e madhe e fuqisë punëtore ishte e përfshirë në industrinë e prodhimit të mëndafshit. Gjatë gjysmës së dytë të shekullit të trembëdhjetë, çka do të thotë gjatë sundimit të Kublai Khan, industria e mëndafshit në Kinë kishte arritur të njëjtin nivel të përsosjes me industrinë e Evropën e shekullit të tetëmbëdhjetë. Sipas Marko Polo-s, shoqëria e Kinës së atëhershme kishte arritur një përpikëri shumë të lartë në shkallë pagese, orë punësh dhe sistemin e çmimeve për mëndafshin. Nganjëherë prodhimi reduktohej aq sa të tregu të mos mbytej me mëndafsh dhe kjo çonte në ruajtjen e çmimit.

Kjo marrëveshje komode arriti deri në tregjet e Persisë dhe të Romës nëpërmjet këtij itinerari të gjatë dhe kësisoj mori emrin si Rruga e Mëndafshit. Rruga kalonte nga portat perëndimore të qytetit, i cili sot quhet Hsian, në provincën Chanxi të Kinës, nëpër pjesën jugore të Shkretëtirës së Gobit deri në Turkistan. Më pas ajo kalonte nëpër Sin Kiang dhe Kashghar deri në Jihun (Ceyhan). Pasi kalonte nëpër qytete të mëdha të kohës si për shembull në Samarkand, Bukhara dhe Mery, Rruga e Mendafshit arrinte kufirin në iranian. Në Iran, Rruga e Mëndafshit lidhte qytetet e Tous-it, Neishapour, Damghan, Gorgan dhe Rey përpara se të ndaheshe në Qazvin. Një nga degët e saj shkonte në Azerbajxhan dhe Trabzan, ndërsa dega tjetër shkonte midis Hamadanit, Bagdatit ose Mosulit, Antakyas (Antioch) ose Kapadoçias dhe Sardisit (pranë Izmirit) për të arritur kështu Stambollin dhe më pas Romën nëpërmjet Detit Mesdhe. Rruga me degët e veta lidhte Indinë me Tousin, Peshavarin, Kheibarin, Kabulin, Kandaharin dhe Heratin. Një pjesë e madhe e rrugës ishte nën kontrollin e karvanëve Soghdian dhe Ayghouri.

Karvanët lidhnin qytetet e mëdha, në lulëzim, të vendosura përgjatë Rrugës së Mëndafshit. Shkëmbime ekonomike midis Perëndimit dhe Lindjes kryheshin nga po këto karvanë. Në disa nga qytetet ekzistonin magazina të vendosura përgjatë rrugës si për shembull qyteti i Khotan (Ho-Tien) në Turkistan (Kinë), Bukhara dhe Samarkand. Tregtarët që udhëtonin në këto rrugë zakonisht flisnin gjuhën kineze, perse, turke ose arabe, në varësi të qytetit me të cilin ata bënin tregti.

Duke kuptuar rëndësinë e Rrugës së Mëndafshit, shumica e vendeve që nuk ishin në këtë rrugë lakmonin pasuritë dhe prosperitetin që kjo rrugë mund të sillte te vendet e kësaj rruge. India ishte një nga vendet që e përdorte Rrugën e Mëndafshit për eksportin e produkteve të pambukut, barnave mjekësore, gurëve të çmuar, xhevahireve, produkteve të hekurit dhe çelikut.

Më pas, dinastia Parthiane, e cila sundoi Persinë, nxori përfitime të shumta nga tregtia dhe transporti i mallrave që kalonin në këtë rrugë, e cila shtrihej nga Eufrati deri në Turkistan në Kinë dhe më pas bashkohej në Rrugën e Mëndafshit. Dinastia Parthiane, e cila ishte në favor të shtrirjes së marrëdhënieve tregtare Lindje-Perëndim, mbikëqyrte nga afër këtë rrugë.

Rruga e Mëndafshit konsistonte në një sërë rrugësh tokësore dhe detare që lidhte qytetërime të ndryshme. Megjithëse nuk dihet me saktësi koha e ndërtimit të saj, ajo i përket periudhës para Kristiane. Kjo rrugë luajti një kontribut të madh në zhvillimin e qytetërimit njerëzor. Për vendet si Irani ajo pati një rëndësi tepër të veçantë. Duke pasur në konsideratë rolin e mëndafshit në periudhën antike, mund të thuhet se historia e Iranit dhe ajo e Rrugës së Mëndafshit kanë qenë të lidhura me njëra- tjetrën. Rruga e Mëndafshit lidhte qendrat e vjetra të qytetërimit iranian që ndodheshin pranë kësaj rruge. Shkëmbimi i mallrave dhe ai kulturor midis dy vendeve të mëdha si Kina dhe Irani kryhej nëpërmjet kësaj rruge.

Duket se në periudhën e hershme, rreth 2000 vjet p.e.s. njerëzit dinin si ta prodhonin pambukun. Megjithatë, nuk është gjetur asnjë provë e mëndafshit gjatë periudhës Achaemenide me përjashtim të mëndafshit kinez i cili vinte në Iran nga perëndimi. Mbreti Dariusi i Madh ngriti pika kontrolli ushtarake për të ruajtur karvanët e mallrave. Rruga midis qyteteve Shush dhe Sardis është vazhdimi i Rrugës së Mëndafshit, e cila është ndërtuar në funksion të tregtisë së mëndafshit midis Lindjes dhe Perëndimit. Duke luajtur një rol të rëndësishëm në rrugën e mëndafshit, Irani dha kontributin e tij në lulëzimin e tregtisë së mëndafshit dhe të eksporteve të prodhimeve të tij në Perëndim. Gjatë periudhës Parthiane, Rruga e Mëndafshit ishte ende një rrugë e rëndësishme për eksportimet midis vendeve të ndryshme. Gjatë periudhës së sundimit të Perandorit të Parthianit, Mehrdad II i Madh, u morën disa masa për riparimin dhe zgjerimin e saj.

Në këtë periudhë Irani firmosi kontratën e parë tregtare me Kinën, e cila ishte në sundimin e Hunëve. Chang Ki Yen ishte kryetari i një delegacion prej 100 vetësh, i cili vizitoi Iranin. Në udhëtimin e tij drejt Iranit, ai na jep disa informacione tepër të rëndësishme rreth jetës së tij dhe Perandorisë Parthiane. Ai shkroi rreth rajonit në brigjet e “Detit Perëndimor” (deti Kaspik). Ai thotë se njerëzit e këtij rajoni ia kishin dedikuar veten bujqësisë. Ata ishin mjaft të zotë në kultivimin e orizit. Ai shkoi në Babol duke ndjekur rrugën Sad Darvazeh (Qyteti i Njëqind Portave) dhe Hamadan. Ai planifikoi të bënte një udhëtim nëpërmjet rrugës detare duke lundruar përmes Gjirit Persik, Gjirit të Aqabës dhe Detit të Kuq, por u ndalua nga paria parthiane pasi ata nuk deshën që pala kineze të merrte njohuri mbi rrugët detare të Iranit.

Sipas të dërguarit kinez, në Iran kishte tregtarë të zgjuar të cilët merreshin me mëndafshin dhe me ngjyrosjen e tij. Në vitin 97 e.s. Ambasadori Kinez në Iran, i quajtur Kam Ying, u zëvendësua nga luftëtari i famshëm kinez, Pan Chao. Më pas, erdhi një ambasador tjetër i cili do të shkruante “Romakët synonin të hynin në tregtinë e mëndafshit me Kinën, nëpërmjet Iranit, por parthianët nuk ishin të gatshëm ta bënin këtë. Ata vetë deshën të hynin në biznesin e mëndafshit me Kinën”. Gjatë periudhës Parthiane, kishte zyra doganore përgjatë kufirit iranian me shtetet e tjera. Ata regjistronin të gjitha mallrat e importit ose eksportit dhe i raportonin ato në qendra speciale. Irani, si një vend që ndodhej midis Kinës dhe Europës, ka luajtur një rol të rëndësishëm në lidhjen e kulturave dhe qytetërimeve të ndryshme që ekzistonin përgjatë Rrugës së Mëndafshit. Tani, mbas shumë shekujsh, rruga ende i fton të gjitha qeveritë e vendeve përreth saj për zgjerimin e lidhjeve dhe rigjallërimin e kulturave dhe qytetërime të vjetra.

 

/Orientalizmi Shqiptar/

Burimi: Revista “PERLA”, shkencore-kulturore, tremujore, 2009, Nr. 2.

Kontributi i Kirit të Madh në formimin e “Të drejtës së popujve”

08/01/2014 Lini një koment

Elona BANO

 

KONTRIBUTI I KIRIT TË MADH NË FORMIMIN E “TË DREJTËS SË POPUJVE”

Elona Bano

Elona Bano

Duke qenë se jetojmë në një epokë “Humaniste” ku më shumë sesa kur flitet për të drejtat e njeriut dhe për liritë e tij, duket se shumë njerëz mendojnë se ligjet, barazia, të drejtat dhe liritë janë “stisur” vetëm me qëllim për të pajtuar dhe për të shtypur përçarjet si dhe reagimin e atyre që kanë lindur në një pozicion të nënshtruar1. Por gjithmonë kanë ekzistuar njerëz të pavarur, të urtë dhe të devotshëm që janë të aftë të çrrënjosin nga mendjet e ngushta çdo lloj doktrine të rremë.

Kanë kaluar 60 vjet nga krijimi i Konventës Europiane për të Drejtat e Njeriut, mbi 4000 vjet nga ligjet e Hamurabit, si i pari akt konkret i lashtësisë që flet për shtetin dhe të drejtën në përgjithësi, e në gjithë këtë rrugë të gjatë duket se është dashur shumë mund, luftë dhe gjak në mënyre që njeriu të marrë atë që dhe vetë natyra ia ka dhënë: të drejtën natyrore – ius naturae.

Shpeshherë është dukur që udhëheqës të ndryshëm për të përligjur pushtetin e tyre të marrë me forcë dhe me të padrejtë, u kanë dhënë fiktivisht shtetasve të tyre disa nga liritë që po ata i kontrollonin. Nëse deri pas Luftës së Dytë Botërore, zakonisht ka qenë një lëvizje nga maja e piramidës (udhëheqësit) drejt bazës (popullit) për akordimin e të drejtave, sot është për t’u përgëzuar fakti që lëvizjet për të drejtat e njeriut njerëzimi i kërkon vetë duke ndërruar sensin e vendimmarrjes.

Të drejtat e njeriut sot nuk mund të konsiderohen si një ideal abstrakt, por duhet të kuptohen si një shpresë e lindur nga historia konkrete e vuajtjeve dhe nga lufta aktuale për çlirim e njerëzve, popujve dhe shteteve. Nëse shtetet socialiste vendosnin në plan të parë të drejtat shoqërore të njeriut përballë kapitalizmit dhe luftës së klasave, popujt e “Botës së tretë” pretendojnë dhe mbrojnë me fanatizëm të drejtën e vetëvendosjes ekonomike, shoqërore dhe politike2.

Meqenëse vetë shoqëria njerëzore është nën një zhvillim spiral për të kuptuar të sotmen, nuancat dhe nevojat e saj bazë duhet të kuptojmë më parë të shkuarën dhe rrjedhimisht vetveten.

Vetë lashtësia është dhe çelësi i gjithçkaje. Në momentet kur në errësirën e kohërave bëheshin beteja dhe përleshje nga me të ndryshmet, ku nuk respektoheshin as të drejtat më themeltare si : e drejta për jetën (Kësaj të drejte i njihej vlera vetëm nga normat zakonore si, për shembull, në raste të vrasjes së Lajmëtarit dhe pse ai gëzonte imunitet, atëherë ku veprimi nënkuptonte shpalljen e luftës), e drejta për t’u arsimuar dhe e drejta e popujve për vetëvendosje (dy të drejta këto të mbajtura “fshehur” prej mbretërve, carëve ose padishahëve pasi interpretoheshin si “atentat|” ndaj pushtetit të udhëheqësit që ishte dhe i dërguari i zotave dhe i Zotit) përshfaqet një figurë e ndritur si ajo e Kirit të Madh. Kur rituali për pushtimin e një vendi diktonte që një shtet vasal duhet të hiqte dorë nga traditat, zakonet dhe identiteti e tij kombëtar në favor të pushtuesve, Kiri i Madh iu lejoi popujve të pushtuara nga Babilonia të riktheheshin në tokat që ju përkisnin, së bashku me perënditë e tyre. Shembull konkret është rasti i popullit hebre që prej 70 vjetësh ishte i burgosur në Babiloni. Kur Kiri i Madh mori pushtetin i lejoi popullit hebre të kthehej në Palestinë së bashku me elementet e shenjta të tempullit të tyre dhe financoi edhe rindërtimin e Tempullit në Jerusalem, duke lëshuar një dekret sipas të cilit i jepte tagër liderëve hebrenj të zotëronin materialet e nevojshme për ndërtimin e këtij Tempulli.

Cilindri i Kirit

Cilindri i Kirit

Pra një udhëheqës i cili respekton dhe garanton të drejtën për përzgjedhjen e besimit fetar, pavarësisht se nuk i përkiste atij besimi, për me tepër hyri në mënyrë paqësore në Babiloni duke moslejuar ushtarët e tij të terrorizojnë vendasit, dhe për me tepër mendon për ardhmërinë e të gjithë shtetasve të tij. Ai akordoi dhe lirinë e skllevërve, prandaj meriton të merret shembull dhe sot e kësaj dite, kur paçka se ndërgjegjësimi i njerëzimit është më i madh, paradoksalisht shkelen të drejtat më thelbësore. Juridikisht mund ta konsiderojmë se Kiri i Madh është një nga themeluesit e së drejtës së popujve për vetëvendosje, duke deklaruar shprehimisht, në manifestin e tij prej balte, që daton në 539 BC, se “Çdo popull/Komb duhet të vendosë vetë për fatin e tij në dëshiron apo jo udhëheqjen time”.

Vlen shumë të kemi parasysh edhe sot e kësaj dite këtë parim themeltar të së Drejtës Ndërkombëtare, kur edhe pse duket se janë vendosur tashmë kufijtë, që shpeshherë duhet nënvizuar pa të drejtë, një e drejtë natyrore si ajo e vetëvendosjes së kombeve/popujve, prevalon mbi ëdo të drejtë, tjetërsi dhe mbi të gjitha mbi çdo padrejtësi tjetër, kemi parasysh këtu rastin e Kosovës kur pothuajse pas një shekulli iu dha mundësia e shenjtë këtij kombi që edhe pse me të drejtën e ZOTIT, nuk i lejohej të ushtronte, në territorin e tij autokton, gjuhën, fenë dhe vetadministrimin e tij3.

Gjithsesi Kiri i Madh përveçse një udhëheqës me një aftësi ushtarake të konsiderueshme ishte mbi të gjitha një lider tolerant dhe i mirëkuptueshëm, gjë kjo pak e kuptuar në zymtësinë e asaj kohe ku vetëm në baze të luftërave mund të zgjidhej çdo konflikt dhe mosmarrëveshje. Kiri i Madh ishte shumë tolerant ndaj feve dhe traditave të popullsive lokale të pushtuara prej tij: mund ta konsiderojmë me plot gojën si një nga “baballarët e tolerancës fetare”, e drejtë kjo themeltare e njohur sot dhe e parashikuar në Konventën Europiane për mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut ku shprehimisht thuhet: Çdokush ka të drejtën e lirisë së mendimit, të ndërgjegjes e të fesë. Çdokush mund të praktikojë besimin fetar publikisht ose privatisht, dhe ta ndryshojë atë nëse dëshiron.4” 

Ndërkohe që nëse do t’i referohemi sistemit kombëtar të së drejtës duhet të kemi parasysh normat e ligjit themeltar, Kushtetutës5 :

  1. Në Republikën e Shqipërisë nuk ka fe zyrtare
  2. Shteti njeh barazinë e bashkësive fetare.
  3. Shteti dhe bashkësitë fetare respektojnë në mënyrë të ndërsjelltë pavarësinë e njëri-tjetrit dhe bashkëpunojnë në të mirë të secilit dhe të të gjithëve.
  4.  Marrëdhëniet ndërmjet shtetit dhe bashkësive fetare rregullohen mbi bazën e marrëveshjeve të lidhura ndërmjet përfaqësuesve të tyre dhe Këshillit të Ministrave. Këto marrëveshje ratifikohen në Kuvend.

Po ashtu në nenin 24 të Kushtetutës parashikohet që:

  1. Liria e ndërgjegjes dhe e fesë është e garantuar.
  2.  Secili është i lirë të zgjedhë ose të ndryshojë fenë ose bindjet, si dhe t’i shfaqë ato individualisht ose kolektivisht, në publik ose në jetën private, nëpërmjet kultit, arsimimit, praktikave ose kryerjes së riteve.
  3. Askush nuk mund të detyrohet ose të ndalohet të marrë pjesë në një bashkësi fetare ose në praktikat e saj, si dhe të bëjë publike bindjet ose besimin e tij.

Liria e besimit, është e drejtë e njeriut që lirisht dhe publikisht, veçmas ose në bashkësi me të tjerët ta shprehë fenë. Kushtetuta garanton edhe barazi të bashkësive fetare dhe grupeve religjioze dhe shteteve të proklamuara laike (distancimi i bashkësive dhe i grupeve fetare nga shteti).

Për më tepër Kiri i Madh, në dallim të udhëheqësve të tjerë të asaj kohe, shumë pak përdori dhunën dhe brutalitetin sidomos ndaj popullsisë së pushtuar, për më tepër ai ndaloi trajtimin çnjerëzor ndaj popullsisë së pushtuar. Ndërkohë në legjislacionin kontemporan “Ndalimi i përdorimit të trajtimeve të çnjerëzishme” është i kodifikuar qoftë në Konventën Europiane të Drejtave të Njeriut, në nenin 5 të Deklaratës Universale të Drejtave të Njeriut, qoftë dhe në Kushtetutën shqiptare, neni 25 duke qenë se dhe kjo është në përputhje me “aequisin comunitar”.

Por le të kthehemi në kohën e Kirit të Madh e ta studiojmë atë me mendësinë e asaj kohe. Ne do të vëmë re, për shembull, se babilonasit ose asirianet me cilësinë e pushtuesve masakronin, vrisnin dhe ushtronin agresion në qindra mijëra njerëz duke arritur deri në largimin e tyre nga frika se mos këto kombe ose popuj do të rebeloheshin. Këto fakte gjatë fushatave të luftës, sot do të konsideroheshin të paktën si krime kundër njerëzimit, krime të luftës e deri në gjenocid.

Kur Babilonasit pushtuan Izraelin në vitin 586 para Krishtit ata dërguan një pjesë tejet të madhe të popullsisë vendase drejt Babilonisë. U deshën të kalonin vetëm disa vjet që të vinte Kiri i Madh në pushtet që shthuri Perandorinë Babilonase e më pas do të lejonte hebrenjtë e larguar të riktheheshin në tokat e tyre. Madje ka shumë mendime dhe teza sipas të cilave nëse nuk do të kishte ekzistuar Kiri i Madh, me kontributin e tij mbrojtës ndaj “Të drejtës së popujve”, mbase populli hebre do të ishte zhdukur si etni e veçantë që në shekullin e V para Krishtit.

Nuk përjashtohet fakti se ky qëndrim i Kirit të Madh ndaj hebrenjve, më shumë sesa një tolerancë humane personale të ketë në bazë një motivim politik: gjithsesi është i pakontestueshëm fakti se për kohën Kiri i Madh ishte një “Humanist i madh”, një engjëll mbrojtës i të drejtave dhe lirive të popullit të vet dhe popujve nën sundimin e tij. Madje sipas historianit të famshëm, Erodotit, dhe vetë grekët që e konsideronin Perandorinë Persiane si një nga kërcënuesit kryesorë të pavarësisë, nuk ngurronin të shfaqnin adhurimin dhe konsideratën më të lartë ndaj këtij humanisti Perandor me emrin Kiri i Madh.

Në vazhdimësi të mbrojtjes së tezës sonë, sipas së cilës Kiri i Madh me anë të Manifestit të tij “Cilindrit” arriti të konsiderohet një nga pararendësit e mbrojtjes së të drejtave të njeriut, ai jo vetëm që në momentin e pushtimit të Babilonisë i dha të drejtën çdo babilonasi të zgjedhë fenë dhe besimin e tij, por liroi skllevërit që ishin kapur gjatë luftës, si dhe skllevërit që mbanin vetë babilonasit dhe për herë të parë foli për barazi mes njerëzve dhe sidomos mes racave, duke i deklaruar të gjithë të barabartë përpara perëndive.

Nëse do të vazhdonim të vinim pasqyra paralelizmi mes Cilindrit të Kirit dhe Deklaratës Ndërkombëtare të Drejtave të Njeriut, të vitit 1948, në epokën moderne, atëherë duhet nënvizuar fakti që si pararendës i gjithë këtyre nocioneve dhe parimeve humaniste, Kiri i Madh, i liroi të gjithë skllevërit e luftës dhe ata ekonomikë, ndërkohë që vetë neni 4 i Konventës Ndërkombëtare për mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut parashikon se: “asnjë individ nuk mund të mbahet në skllavëri, skllavëria dhe trajtimi apo mbajtja e skllevërve është kategorikisht e ndaluar”.

Më pas ky qëndrim i Kirit të Madh do të klasifikohej si mbështetje, dhënë nga ky Mbret, teorisë për të drejtën natyrore, ius naturae.

Rrënjët e teorisë të së drejtës natyrore i gjejmë në mendimet filozofike të stoikëve dhe sofistëve.

Për sofistët, njerëzit sipas natyrës janë të barabartë, ndërsa robëria është gjendje jonatyrore. Sipas stoikëve, njerëzit sipas natyrës janë të pajisur me mençuri(logos) dhe ata proporcionalisht duhet të marrin pjesë në jetën publike, me ata lidhet edhe mendimi romak. Për Ciceronin e drejta natyrore është mendje e drejtë ( recta racio) në pajtim me natyrën.

Teoria për të drejtën natyrore, e shekullit XVII dhe XVIII, do të përfaqësohej nga Xhon Loku dhe Tomas Xhefersoni. Për të dy, njerëzit sipas natyrës janë të lirë dhe të barabartë dhe zotërojnë të drejta të patjetërsueshme dhe të paprekshme, të cilat pushteti shtetëror vetëm mund t’i mbrojë, por jo t’i kufizojë dhe anulojë. Teoria për të drejtën natyrore i lidh të drejtat dhe liritë me drejtësinë si vlerë.

Teoria për të drejtën pozitive ku të drejtat dhe liritë i sheh si prodhim të pushtetit sovran shtetëror. Ato janë kreacion i pushtetit shtetëror. Ai mund t’i kufizojë ose t’i anulojë, duke qenë të determinuara dhe udhëhequra nga rezoni shtetëror. Domethënë të drejtat dhe liritë nuk janë veti njerëzore natyrore, por kategori e rregullimit shtetëror. Njeriu nuk është qytetar, por prodan. Të drejtat dhe liritë nuk janë në funksion të drejtësisë dhe të së vërtetës, por në funksion të pushtetit shtetëror.

Duke qenë problematikë e gjithë kohërave fakti sa të drejta dhe detyrime ka secili prej nesh, duhet t’i japim rëndësinë e duhur Cilindrit të Kirit si një nga Deklaratat e Para që mbrojnë të drejtat e Njeriut. Pas Kodit të Hamurabit, të publikuar në disa shtylla në Irak rreth viteve 2000 para erës sonë, vlen të përmendet viti 539 para erës sonë, që daton me Manifestin në atë cilindër balte të 40 rreshtave të vullnetit të Kirit. Aty shprehet qartë dëshira e Mbretit të Madh, Kirit, i cili donte të vendoste hapat e parë të “shtetit të së drejtës” duke shkatërruar të keqen dhe dhunën dhe duke mënjanuar dhunën a shtypjen e me të dobëtëve prej më të fuqishmëve, po ashtu jo në radhë të fundit Kiri i Madh donte të ngrinte shtetin e tij duke promovuar të mirën e njerëzve.

Të jesh formues i “së drejtës së popujve” nuk është e mjaftueshme për t’u dhënë lirinë skllevërve, që t’i konsiderosh të barabartë të gjithë shtetasit e tu ose t,i lësh të lirë të zgjedhin besimin e tyre fetar, kjo është tejet e rëndësishme, dhe për herë të parë në aktet antike, takohet te Cilindri i Kirit, është “liria për të lëvizur në territorin e Perandorisë së tij në mënyrë të lirshme”duke qenë kështu kundra largimit. E drejta për lëvizjen e lirë përveçse duket se është e parashikuar që në kohët më të lashta është e përmendur edhe shprehimisht në aktet kontemporane ligjore që nga Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut e deri te Kushtetuta shqiptare6:

  1. Kushdo ka të drejtë të zgjedhë vendbanimin si dhe të lëvizë lirisht në çdo pjesë të territorit të shtetit.
  2.  Askush nuk mund të pengohet të dalë lirisht jashtë shtetit.

Gjithsesi në një moment si ky, në të cilin ndodhet vendi ynë Shqipëria, ku më së fundmi rrugët e Europës u rihapen duke rikthyer normalitetin mes popujve më të lashtë të këtij kontinenti plak, ne duhet të respektojmë me shumë kujdes ketë të drejtë që në të njëjtën kohë na përkon me një detyrim dhe siç është “e Drejta për Lëvizjen e Lirë”. Pra të gjithë besoj e njohim parimin thelbësor të drejtësisë sipas të cilit ” E drejta ime shtrihet derisa nuk cenohet e drejta jote”. Ajo që dua të them me këtë është fakti se dhe kjo e drejtë e lëvizjes siç çdo e drejtë ose liri tjetër duhet ushtruar brenda kornizës së të ligjshmes dhe morales, pasi mjafton fakti që dikush të zgjerojë pak aplikimin e së drejtës së vet dhe të prishë gjithë ekuilibrat shoqërore: kemi parasysh lëvizjen urbane shqiptare të pakriter, ndërtimin pa leje të shtëpive etj.

Kiri i Madh ka zëne në historinë botërore vendin e një mbreti çlirimtar duke u bërë garant i së drejtës së popujve e duke mbrojtur sidomos popujt e nënshtruar. Rasti i Kirit të Madh jo vetëm se është shumë i veçante për kohën nga i cili ai na vjen deri në ditët e sotme, por mbetet një rast shumë interesant për t’u studiuar dhe për të bërë kërkime shkencore të mëtejshme. I duhet dhënë një rëndësi e veçantë faktit se në kundërshtim me kohën, Kiri i Madh kërkonte që të kishte në territorin që ai zotëronte qetësi dhe rend. Kështu pra në momentet e para të pushtimit të Babilonisë ai përsëriti: ” Çdo popull / Komb duhet të vendosë vetë për fatin e tij, e dëshiron apo jo udhëheqjen time”.

Këtë të vërtetë që e ka mbrojtur Kiri i Madh që 2500 vjet përpara e njeh dhe traktati ndërkombëtar i OKB-së, i adoptuar në 1966 dhe që hyri në fuqi në 23 mars 1976 sipas të cilit:

  • Të gjithë popujt kanë të drejtën e vetëvendosjes. Në përputhje me këtë të drejtë popujt vendosin në mënyrë të lirë sistemin e tyre politik dhe sigurojnë zhvillimin e tyre kulturor, social dhe ekonomik.

Këtë mbrojti dhe Kiri i madh i cili jo vetëm që hyri në mënyre paqësore në Babiloni por dhe mbrojti ardhmërinë dhe mirëqenien e vendasve.

  • Në bazë të pritshmërisë dhe dëshirave legjitime, çdo popull në bazë të bashkëpunimit ekonomik ndërkombëtar dhe respektimit të detyrimeve që rrjedhin nga e drejta ndërkombëtare – disponon lirshëm pasuritë e tij natyrore dhe resursat e tij energjetike. Një popull nuk mund të privohet kurrë nga burimet dhe mjetet e tij të jetesës.

Duket sikur dhe Kiri i madh në çdo reagim ose veprim të tijin të kishte një vizion të ngjashëm me këtë që prezantohet pas 2500 vjetësh nëpër traktatet ndërkombëtare siç është ai i vitit 1966.

  • Shtetet palë të këtij traktati përfshirë këtu dhe ato që përgjigjen për territoret nën protektoratin e shteteve të tjera, do të lehtësojnë dhe do të ndihmojnë në aplikimin e të drejtës së vetëvendosjes së popujve dhe do të respektojnë këtë të drejtë në përputhje me rregullat dhe normat e përfshira në Kartën e Kombeve të bashkuara.

Një tjetër akt ndërkombëtar, që vjen sot në mbrojtjen e së drejtës së popujve për vetëvendosje është Deklarata e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së mbi parimet e së drejtës Ndërkombëtare, me referim te marrëdhëniet miqësore dhe të kooperimit që duhet të kenë shtetet dhe popujt sidomos nga pikëvështrimi i statutit të tyre të brendshëm ose i jashtëm. Në aktin final te Helsinkit në 1975 deklarohet po ashtu haptazi se : popujt kanë lirinë e plotë të vendosin ashtu siç dëshirojnë dhe kur dëshirojnë statutin e tyre të brendshme dhe te jashtëm, pa asnjë përzierje ose influencë nga jashtë, në të njëjtën kohë kanë të drejtën e tyre legjitime që të kenë një zhvillim ekonomik, politik, social dhe kulturor”.

Nga7 gjithë renditja e këtyre akteve normative, qoftë kombëtare, qoftë traktate ndërkombëtare vihet re qartë sesa e rëndësishme është e drejta e popujve në përgjithësi, e bazuar gjithnjë në të drejtat e individit. Por sa më shumë argumente kontemporane të sjellim pro rëndësisë së të drejtës së popujve aq më shumë kuptojmë rëndësinë e Kirit të Madh i cili parapriu dhe parakuptoi që në vitet 530 para Krishtit faktin se të gjithë njerëzit përveçse janë të barabartë dhe duhet të jetojnë në paqe, por ata formojnë një shoqëri të tërë e cila normalisht do të kërkojë që t’i bindet dhe konkretisht do t’i bindet vetëm vullnetit të pjesëmarrësve të saj, pra vetë shtetasve të saj, pra vetë popullit të saj. Çdo gjë e cila do të diktohet nga vetë vullneti i popullit do të mund që t’i mbijetojë kohërave; mesa duket Kiri i Madh e kishte kuptuar këtë gjë, kësisoj ai vetë e pranoi këtë të drejtë të pamohueshme, duke u pajtuar me të vërtetën dhe duke iu dhënë dorë të lirë popujve dhe kombeve të pushtuara prej tij, në emër të së drejtës së tyre të shenjtë për t’u vetëkontrolluar dhe administruar.

Interesant është fakti se herë pas here në momente të veçanta të historisë, mendjet e ndritura elitare kanë pranuar për hir të së vërtetës dhe fakte të cilat jo gjithmonë iu kanë shkuar për shtat. Kam këtu parasysh dhe “Veprat e zgjedhura” të Leninit, i cili si formues i ish -Bashkimit Sovjetik gjithsesi shprehej që : duhet njohur e drejta e gjithë popujve për ndarje të lirë nga Rusia dhe për formimin e një shteti të pavarur. Mohimi i kësaj të drejte dhe mosmarrja e masave për vendosjen e saj në praktikë është e barabartë me politikat aneksusese dhe sunduese. Vetëm njohja e së drejtës së kombeve që të mund të ndahen do të sigurojë solidaritetin e plotë të të gjithëve dhe kontribuon në afrimin demokratik mes kombeve”.

Po ashtu i veçantë është fakti se duket se Kiri i Madh ishte një “diplomat” i mirëfilltë, duke mos i munguar forca dhe taktika ushtarake ai e dinte shumë mirë që do të mund ta mbante nën zotërim Babiloninë dhe Midian duke përdorur forcën, por si çdo udhëheqës dhe lider i zoti e kuptoi që është më e qëndrueshme një qetësi në kohë paqeje sesa frika në kohë lufte, dhe ndaj duke shfrytëzuar dhe qytetërimin e popullsive të pushtuara ai përzgjodhi të përshfaqej më tepër si një çlirimtar sesa si një pushtues. Kështu Kiri i Madh arriti që të mbetej në mendje të bashkëkohësve të tij jo vetëm si një luftëtar i zoti, i cili arriti që në Perandorine e tij të fuste tri shtetet më të fuqishme të kohës, por të mbetej në të njëjtën kohë dhe një “Baba” ose “çlirimtar”, opinion ky i mbështetur nga memoria e babilonasve, grekëve ose dhe i vetë indianëve.

Në plotësim të kësaj ideje vijnë kronikat babilonase të cilat citonin se ” në periudhën e hidhur (të ftohtë) 25 nëntor 539 – 25 mars 538 para erës sonë) zotët e vendeve të Akadit të cilët Nabinid i çoi në Babiloni, u rikthyen në vendlindjet dhe sanktuaret e tyre. Me këto veprime Kiri i Madh simbolizonte rikthimin te paqja dhe te rendi i përgjithshëm i qetësisë.
Në Manifestin e tij Kiri i Madh shprehej: “Nga Ashura, dhe Suz, Agade Eshnuni, Zambana, Meturnu deri tek kufijtë e vendit Kuti, qytetet nga ana tjetër e lumit Tigër, banesat që ishin ndërtuar që në lashtësi prej zotëve/perëndive apo qenieve që jetonin aty, unë i riktheva në vendet e tyre duke i ribërë banesat e përjetshme (varrezat). Unë i mblodha të gjithë njerëzit e larguar dhe i riktheva në banesat e tyre. Dhe zotët Shumer dhe Akad i solla në Babiloni dhe i vendosa në vendet e shenjta që të prehen në paqe”.

Data 29 tetor përkon me Ditën Ndërkombëtare të Kirit të Madh pasi në 529 para Krishtit, ai bëri publike një nga të parat deklarata për të drejtat e njeriut, që mban emrin Cilindri i Kirit. Në këtë ditë trupat persiane hynë në Babiloni pa pasur asnjë rezistencë nga ana e popullsisë. Mbas ushtrisë arrin në Babiloni dhe Kiri “mbreti i Sumerit dhe Akkadit, mbreti i katër cepave të botës”. Si gjest simbolik teksti i deklaratës është vendosur në një cilindër argjile që për shumë kohë ka qenë pjesë e murit të Babilonisë, si një themel që mbante traditën dhe zakonet e vjetra lokale. Edhe tani që kanë kaluar 2500 vjet banuesit dëgjjnë kronikat historike sipas të cilave : “Afirmoj sot se të gjithë jemi të lirë që të zgjedhim fenë. Njerëzit janë të lire të jetojnë nën çdo besim fetar që ata duan dhe të punojnë për sa kohë nuk shkelin të drejtat e tjetrit”.

Kiri i Madh duke qenë i udhëhequr nga tri kolona bazë : mendimet e mira, faktet/ veprimet e mira dhe fjalët e mira, si dhe duke i pasur ato si një “modus Vivendi” e shihte botën jo të ndarë në të pushtetshëm dhe të përulur, por si një komunitet të madh të pafund ku të gjithë janë të barabartë.

 

Referencat e artikullit
– 1 Hugo Grotius – Deti i Lirë dhe Prolegomena Mbi të Drejtën e Luftës dhe Paqes; Ed. Dita 2000, Tiranë.
– 2 Chirita Radu – “Konventa Europiane për të Drejtat e Njeriut”-Komente; Edicioni i dytë në rumanisht (Conventia europeana a drepturilor omului. Comentarii si explicatii) Chirita Radu; Editura “C.H.Beck”; Bcuresht 2008, f. 125.
– 3 Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë.
– 4 Konventa Ndërkombëtare për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut, Konventa Europiane Për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut.
– 5 http://legislatie.resurse-pentru-democratie.org/legi_drepturi.php
– http://www.santiebeati.it/dettaglio/92587

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 

Burimi: Revista “PERLA”, shkencore-kulturore, tremujore, 2010, Nr. 2-4.

Kishi (کیش)

23/12/2013 Lini një koment

KISHI (کیش)

Kishi (کیش)

Kishi (کیش)

Përmbajtja e artikullit:

» Kishi

» Historia

» Gjeografia

» Klima

» Argëtime turistike

» Ekonomi

 

Kishi
Kishi (Persian: کیش) është një ishull turistik në Gjirin Persik dhe është pjesë e Krahinës Hormozgan e Iranit. Për shkak të statusit si zonë e lirë e tregtisë është shpallur si një parajsë e konsumatorit, me qendrat e shumta tregtare, vende turistike dhe hotele. Kish ka një popullsi të llogaritur prej 20,000 banorë dhe rreth 1 milion njerëz vizitojnë çdo vit atë. Ishulli Kish u rendit ndër 10 ishuj më të bukur në botë nga gazeta The New York Times në vitin 2010, dhe është i katërti më i vizituar për destinacion pushimet në Lindjen e Mesme pas Dubait, Emirateve të Bashkuara Arabe, dhe Sharm el-Sheikh. Shtetasit e huaj që dëshirojnë të hyjnë në Zonën e lirë Kish nga portet ligjore nuk është e nevojshme për të marrë viza me para për të udhëtuar. Lejet e vlefshme të udhëtimit janë të vulosur për 14 ditë nga aeroporti dhe zyrtarë të policisë portuale të Kishit.

Historia
Ishulli Kish është përmendur në histori me emra të ndryshëm si Kamtina, Arakia, Arakata dhe Ghiss. Në vitin 325 pes, Aleksandri i Madh autorizoi për të vendosur jashtë një udhëtim ekspeditë në det në Detin e Omanit dhe në Gjirin Persik. Për herë të parë në antikitet, ishulli Kish përmendet në shkrimet Nearchus në Arakata. Kur Marco Polo vizitoi gjykatën Perandorake në Kinë, ai komentoi mbi perlat e gruas së perandorit, ai u tha se ato ishin marrë nga Kishi.

Pozicioni strategjik i ishullit Kish shërbeu si një stacion lidhjeje për Asirinë e lashtë dhe qytetërimet Elamite kur varkat e tyre primitive lundruan nga Suza përmes lumit Karoun në Gjirin Persik dhe përgjatë bregdetit jugor ata kalonin në ishullin e Kishit, ishullin Qeshm dhe ishujt Hormoz.

Kur këto civilizime u zhduk, pozicioni i favorshëm i ishullit Kish ishte e humbur dhe për një periudhë ai iu nënshtrua trazirave dhe të tiranisë së fuqive. Me themelimin e dinastisë Akamenide që arriti në skajet më të largëta të botës së qytetëruar dhe ka kontribuar shumë për zhvillimin e njeriut, ishullit Kish iu kushtua një vëmendje e veçantë, duke u zhvilluar ekonomikisht dhe politikisht. Shenjat e lundrimit, duke përfshirë fanarët ndriçues, u ndërtuan për të lehtësuar lundrimin në Gjirin Persik.

Gjeografia
Kish ndodhet në kilometrin e 19 të Gjirit Persik dhe ka një sipërfaqe prej rreth 91 km² me një kufi të jashtëm prej 40 km dhe një formë gati eliptike. Përgjatë bregdetit Kish gjenden shkëmbinj koral nënujorë dhe ishuj të tjerë shumë të vegjël. Ishulli është i pozicionuar përgjatë 1359 km të vijës bregdetare të Gjirit Persik. 
Sipërfaqja e ishullit është e sheshtë, dhe nuk ka male apo kodra të larta. Aeroporti Ndërkombëtar i Kish është ndërtuar në qendër në një zonë të ngritur rreth 35-40 metra mbi nivelin e detit. Prirja më e lartë e saj sipërfaqe shtrihet nga aeroporti për në brigjet pranë hotel Shayan.

Klima
Klima e Kishit konsiderohet të jetë shumë e thatë, klimë gjysmë ekuatoriale. Për një hapësirë 8 vjet e kohës, reshjet mesatare vjetore të Kishit ka qenë 145 mm (54% në dimër, vjeshtë 28% dhe 14% në verë) dhe temperatura vjetore 26.6 ° C. Lagështia relative atmosferike në Kish e bën atë si një ishull të detit, përveç në sezonet e ftohtë. Lagështia për pjesën më të madhe të vitit është rreth 60%.

Argëtime turistike
Edhe pse duke qenë një ishull i vogël, ka shumë vende tërheqëse rreth ishullit që e bëjnë atë një vend të orientuar turistik.

Një nga vendet që tërheq vizitorët e shumtë, është anija greke e bllokuar në afërsi të brigjeve të ishullit.

Një vend tjetër turistik është vendbanimet nëntokësore të lashta, gjithashtu të quajtur “Qyteti i nëndheshëm” e cila është pjesërisht e hapur për turistët. Qyteti nëntokësor është ndërtuar rreth 1000 vjet më parë për transport dhe furnizim të ujit nëpër pjesë të ndryshme të ishullit.

Një pikë tjetër tërheqëse janë plazhet e bukura që të gjithë me ujë me ngjyrë të kaltërt dhe bregdeti i gjatë që tërheq shumë turistë gjatë sezonit të dimrit. Uji është aq i qartë sa peshku mund të shihet duke notuar në det gjatë gjithë vitit.

Ekonomi
Që nga mesi i viteve 1990 Qeveria iraniane ka nisur një fushatë agresive promovuese dhe zhvillimore të Kishit duke e bërë një rival të Dubait, por kryesisht një rival të madh të Dohas. Hapat e marra në mënyrë për ta arritur këtë përfshijnë nisjen e projekteve të mëdha ndërtimore dhe programe të dizajnuara për të tërhequr investimet e huaja dhe të tregtisë. Brenda zonës së Lirë Kish, siç dihet, ligjet standarde të Republikës Islamike të Iranit janë shumë më të relaksuara se në territorin tjetër, gjë e cila ka rezultuar shumë pozitive për rritjen e konsiderueshme të popullsisë turistike kryesisht në familjet gjatë viteve të fundit, si dhe në tregtinë ndërkombëtare që zhvillohet në ishull. Popullsia e ishullit përfshin një numër të madh të të dy feve myslimanëve dhe të krishterëve. Pesëmbëdhjetë për qind e të gjitha importeve të Iranit vijnë përmes Kishit.

Kategori: Iranologji Etiketa: , ,
Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 63 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: