Arkiv

Archive for the ‘Islami në Shqipëri’ Category

Ndikimi i sures kur’anore “Jusuf” në kulturën dhe qytetërimin islam në hapësirat shqiptare

07/04/2013 Lini një koment

Nexhat IBRAHIMI

 

NDIKIMI I SURES KUR’ANORE “JUSUF” NË KULTURËN DHE QYTETËRIMIN ISLAM NË HAPËSIRAT SHQIPTARE

Për Shqipërinë u përpoqa

Rezikova jetën t’ime

Nuk rëfehet se sa hoqa

Se shteti m’i njihte krime.

(H. A. Korça, “Shtat ëndrrat e Shqipërisë”, f. 30)

Nexhat Ibrahimi

Nexhat Ibrahimi

I. Shqyrtimi hyrës

Populli shqiptar një periudhë të gjatë kohore të historisë së vet e ka të lidhur ngushtë me islamin dhe muslimanët, pra edhe me Perandorinë Osmane. Gjatë kësaj periudhe populli shqiptar ka krijuar një pasuri, trashëgimi shumë të pasur e të vlefshme në aspektin krijues kulturor, politik e fetar. Edhe pse gjatë kësaj kohe kishte mosmarrëveshje të kohëpaskohshme midis popullit shqiptar dhe Perandorisë Osmane, megjithatë këta dy faktorë kanë qenë të lidhur ngushtë mes vete. Këtë bashkëpunim e dëfton dhe dëshmon gjeniu krijues në fushën fetare, arsimore-edukative, kulturore-qytetëruese shqiptare, që paraqet një thesar të mirëfilltë.[1] Edhe pse u krijua në faza të ndryshme historike dhe në rrethana të vështira, e kaluara tregon një shpirt të pasur krijues.

Për fat të keq, krijimtaria shqiptare e proveniencës islame në fe, kulturë, histori, art, letërsi, etj., nuk pati trajtim dhe pranim të barabartë apo të përafërt me krijimtarinë e proveniencës kristiane, qoftë ortodokse qoftë katolike. Këtë e ka theksuar më herët edhe Hasan Kaleshi[2] por edhe Osman Myderrizi[3]. Thuajse institucionalisht por edhe individualisht përparësia ishte në anë të krijimtarisë kristiane dhe laike duke e lënë në harresë krijimtarinë e autorëve të proveniencës muslimane. Kjo gjendje është e pranishme edhe në fillim të shekullit XXI. Madje, disa prej tyre, si Ismail Kadare, kanë qëndrim mohues. Ai krijimtarinë shqiptare islame më tepër e përjeton si të huaj, incident kalimtar, si armiqësore sesa si krijimtari të popullit shqiptar brenda popullit shqiptar dhe për popullin shqiptar. Gëzon fakti se edhe autori Isak Ahmeti, shpesh me disponim antiislam, e kundërshton mendimin se islami është “incident kalimtar”, por shton se “Roli i Kur’anit, i fesë dhe kulturës islame ndër shqiptarët ka qenë i një rëndësie të veçantë dhe jo incident kalimtar…, se që nga përhapja institucionale e Islamit në trojet etnike shqiptare (fundi i shekullit XIV) e deri më sot, ai ka frymëzuar jetën shpirtërore dhe kulturore të shqiptarëve, ka frymëzuar bukur mirë edhe një pjesë të madhe të letërsisë sonë…”[4]

II. Jusufi dhe Zulejhaja te autorët botërorë

I tërë Kur’ani, por edhe sureja/kaptina “Jusuf” e Kur’anit dhe vetë mënyra e rrëfimit kur’anor, ka bërë një ndikim të madh te komentuesit e Kur’anit, si te Taberiu, Raziu, Zamahsheriu, Ibn Abbasi, Ibn Kethiri, Kutbi[5], por edhe te shumë sufi si Ibn Arebiu[6] dhe letrarë, historianë e krijues të tjerë, si Firdeusi, Xhamiu, Attari, Sadiu[7], Ibn Xhevziu, etj..[8] Këta emra tregojnë se me këtë problematikë janë marrë jo vetëm arabët, por edhe persianët, turqit, urdët, malajët. Por, me këtë temë janë marrë edhe në Europë: gjermanët, sikurse Gëte[9], italianët, sikurse Danteja, spanjollët, francezët[10], serbët etj. Nuk bëjnë përjashtim as boshnjakët e shqiptarët etj.

Është interesante se kohëve të fundit autorët kanë trajtuar edhe një segment të shpërfillur deri tash, atë ekonomik. Ndonëse të gjithë autorët flasin për aftësinë e Jusufit në fushën e administrimit ekonomik, disi kanë kaluar mbi këtë aspekt. Gëzon fakti që dikush edhe këtë aspekt e mbuloi, duke vënë bazat e një ekonomie islame.[11] Të shpresojmë se në të ardhmen do të trajtohen edhe aspektet e tjera të jetës dhe veprës së Jusufit a.s., politike, psikologjike, pedagogjike, etj.

III. Jusufi dhe Zulejhaja te disa autorë shqiptarë

Përkundër tendencave që krijimtaria shqiptare e proveniencës islame të shpërfillet dhe t’i mohohet identiteti dhe fizionomia, studimet e mirëfillta shkencore çdo ditë e më shumë dëshmojnë dhe tregojnë se ajo është mjaft e përparuar dhe me vlera artistike të larta e të pamohueshme, madje me një prapavijë krijuese, shoqërore dhe politike shumë të shëndoshë dhe autoktone. Disa të tjerë këtë krijimtari e radhisin ndër tri shtyllat e literaturës shqipe, krahas asaj orale, dhe shkrimit biblik.[12]

Kur’ani dhe sureja Jusuf kanë ndikuar në shumë pikëpamje te krijuesit shqiptarë. Kësaj teme i shkruan edhe shumë të tjerë në rrafshin gojor, si imamët, hatibët, vaizët, kënduesit e ilahive, nëpër xhami, tubime fetare apo takime të lira.

Krahas rrafshit fetar gojor ndikimi i Kur’anit dhe i sures Jusuf është evident edhe në rrafshin fetar të shkruar te imamët dhe vaizët, në rrafshin fetaro-letrar te poetët me ilahi e kaside, te historianët nëpërmjet librave të historisë islame mbi pejgamberët. Është interesante se pothuajse të gjithë autorët që janë preokupuar me Jusufin dhe Zulejhanë e kanë njohur gjuhën arabe në origjinal e jo nga përkthimet.

Tema e Jusufit, sikurse edhe tërë krijimtaria shqiptare islame, ka pasur një shtrirje gjithëshqiptare si në kohë ashtu edhe në hapësirë. Ajo nuk është karakteristikë e një zone gjeografike shqiptare, apo e një rryme ideore. Jusufi dhe Zulejhaja trajtohen njësoj te imamët në xhami apo të shejhët në teqe. Këtë e dëshmojnë emrat e ndryshëm dhe krijimet e ndryshme nëpër fazat e ndryshme historike.

Ndër autorët e hershëm shqiptarë që shkroi për Jusufin dhe Zulejhanë (në gjuhë turke) është Jahja bej Dukagjini (vdiq 1582), i cili shkroi poemën Jusufi dhe Zulejhaja[13], sipas tij nga origjinali e jo nga përkthimet persiane.[14]

Në mesin e atyre që krijuan në mënyrë origjinale e që shkrimet e tyre kanë arritur deri te ne janë edhe Muhamed Kuçuku-Çami (1782-1884)[15], Hafiz Ali Korça (1873-1956)[16], Çajupi[17], Haki Sharofi[18] e të tjerë, të cilët e trajtuan jo vetëm në aspektin letrar, por edhe historik, edukativ, filozofik, politik, ekonomik etj.

Duhet pranuar fakti se, në rastin konkret, tema e Jusufit dhe Zulejhasë në nënqiellin shqiptar më tepër ka provokuar shkrimet letrare e më pak ose fare pak rrafshet e tjera që përmendëm më sipër. Megjithatë, edhe këto shkrime dhe studime janë mjaft të arsyeshme dhe ndoshta çelësi hyrës për studime më të gjera e më të specializuara.[19]

Muhamed Çami shkroi poemën Jusufi dhe Zulejhaja. Sipas studiuesve, M. Çami realizimin e tij e bëri edhe në mbështetje të Kur’anit dhe traditës islame por edhe të autorëve botërorë si Firdeusi, Xhamiu e Attari. Këtë ia ka mundësuar M. Çamit njohja e shkëlqyeshme e Islamit dhe e trashëgimisë së tij por edhe njohja e gjuhëve orientale.[20]

Pa dyshim, poema Jusufi dhe Zulejhaja e Muhamed Çamit “me vlerat e larta strukturore që ka, me fenomenin kompozicional dhe dramatik, me pasurinë shpirtërore të personazheve, me gjuhën poetike që ka”[21], ka hapur rrugë të reja, ka trazuar shtigje shumëdimensionale dhe paraqet gurrë, burim por edhe sfidë për studime e vlerësime të drejta.

Me Jusufin e Zulejhanë u preokupua edhe Hafiz Ali Korça. Ai shkroi poemën origjinale Jusufi me Zelihanë a më e bukura e ngjarjeve (ahsen-ul-kasas)[22]. Normalisht, te Korça, sikurse edhe te Çami, kemi një përshkrim artistik të ndodhisë, por ky përshkrim është në frymën e burimeve islame, e jo trillim i kulluar i imagjinatës së poetit. Leximi i kujdesshëm i këtij krijimi, vlerësimet shkencore që i janë bërë deri tash kësaj poeme, tregojnë dhe udhëzojnë se Hafiz Ali Korça dëshmon ndikimin e fuqishëm të Kur’anit në këtë krijim. Me këtë por edhe me veprat e tjera, Korça i bëri vetes një vend të merituar në historinë shqiptare dhe veçanërisht në historinë e letërsisë moderne shqiptare.

Ndër ata që u preokupuan me Jusufin dhe Zulejhanë është edhe imami shumë i dalluar Vehbi Ismaili, i cili emigroi nga Shqipëria në SHBA dhe atje punoi shumë. Ky autor i vyeshëm shkroi veprën në dy vëllime me titull Historia e pejgamberëve, e një kaptinë ia kushtoi Jusufit a.s.[23] Imam Vehbiu shkroi edhe një vepër tjetër në formë drame me titull Jusufi i drejt, ndoshta vepra e parë e këtij lloji në gjuhën shqipe. Për habinë tonë, kjo vepër nuk ka gjetur preokupimin e autorëve shqiptarë deri sot.[24] Mbase kjo ka ndodhur edhe për shkak të informimit të dobët të SHBA-ve me trojet shqiptare.

Ekzistojnë edhe shkrime të tjera[25], por ne do të mjaftohemi duke përmendur vetëm disa shembuj me krijime origjinale të zhanreve të ndryshme.

Literatura:

Ali, Jusuf, The Holy Qur’an, Text, Translation and Commentary, Maryland, USA, 1983.

Çami, Muhamed, Jusufi dhe Zulehaja, përgatitur nga Ibrahim D. Hoxha, Tiranë, 1992.

El-Hulejsi, Nevvaf bin Salih, El-Menhexh’ul-iktisadi fi’t-tahtiti li nebijjil-lahi Jusuf alejhis-selam, Rijad, pa vit botimi.

Hafiz i Gete, përmbledhje punimesh, Beograd, 2003.

Hysa, Mahmud, Alamiada shqiptare, I-II, Shkup, 2000.

Ahmedi, Ismail, Hafiz Ali Korça – Jeta dhe vepra, Shkup, 1419-1999.

Ismaili, Adnan, Jusufi dhe Zelihaja në letërsinë shqipe, punim magjistrature, dorëshkrim, Prishtinë, 2003.

Ismaili, Imam Vehbi, Historia e pejgamberëve, II, botim’i parë, Michigan, USA, 1419-1998.

Ismaili, Imam Vehbi, Jusufi i drejt, botim’i parë, Michigan, USA, 1415-1994.

Kaleshi, Hasan, Kontributi i shqiptarëve në dituritë islame, Prizren, 1411/1991.

Korça, Hafiz Ali, Historija e shenjtë edhe të katër Halifetë, Tiranë, 1931.

Korça, Hafiz Ali, Jusufi me Zelihanë a më e bukura e ngjarjeve (ahsen-ul-kasas), Elbasan, 1342-1923.

Myderrizi, Osman, Tekstet e Vjetra Shqip me Alfabetin Arab, Tiranë, 1965.

Qazimi, Qazim, Jeta dhe vepra letrare e Muhamed Çamit, Prishtinë, 2002.

Saadiu, Gjulistani dhe Bostani, Tiranë, 2003.

Salihu, Hajdar, Poezia e bejtexhinjve, Prishtinë, 1987.

Schimmel, Annemarie, Odgonetanje Bozijih znakova – Fenomenoloski pristup islamu, Sarajevë, 2001.

Sharofi, Haki, Edukata fetare e morale, pjesa IV, Tiranë, 1939.


[1] Shih një pasqyrë të shkurtër të një pjese të krijimtarisë: Hasan Kaleshi, Kontributi i shqiptarëve në dituritë islame, Prizren, 1411/1991, 9-111; Mahmud Hysa, Alamiada shqiptare, I-II, Shkup, 2000 etj.

[2] Krijimet e proveniencës kristiane edhe pse thuajse të gjitha të shkruara me dirigjim nga Vatikani apo Patriarkana dhe ishin të angazhuara kundër pjesës shumicë d.m.th. kundër shqiptarëve  muslimanë, krijimet e proveniencës shqiptare muslimane rezultonin nga shtresat e ulëta, të varfëra, shpesh të adresuara kundër të pasurve, bujarëve dhe feudalëve. Shih: Hasan Kaleshi, op. cit., fq. 9-11.

[3] “…për tekstet me alfabetin arab s’u bë asnjë kërkim…” Osman Myderrizi, Tekstet e Vjetra Shqip me Alfabetin Arab, Tiranë, 1965, fq. 288.

[4] Shih shkrimin: Isak Ahmeti, Kur’ani në letërsinë shqipe, në: http://www.seguraweb.nl/1a1/arspoetica_artikujt.php?id=196

[5] Një pasqyrë më të plotë për komentuesit e Kur’anit mund të marrim nga pjesa qendrore e këtij libri. Shih edhe: Jusuf Ali, The Holy Qur’an, Text, Translation and Commentary, Maryland, USA, 1983, fq. 548.

[6] Sufitë kishin prirje për temën e Jusufit dhe Zulejhasë. Shih: Annemarie Schimmel, Odgonetanje Bozijih znakova – Fenomenoloski pristup islamu, Sarajevë, 2001, fq. 198.

Edhe gjermanja e kohës sonë, A. Schimmel, ka treguar interesim të veçantë për Jusufin dhe Zulejhanë. Shih: Yusuf in Mawlana Rumi’s poetry, në: L. Lewisohn ed., 1991, The Legacy of Mediaeval Persian Sufism, fq. 45-60.

[7] Duke iu falënderuar Vehxhi Buharasë, në gjuhën shqipe kemi pjesë të zgjedhura të Saadiut. Ky shkrim dëshmon ndikimin e kaptinës Jusuf te Saadiu por edhe te autorët shqiptarë. Shih: Saadiu, Gjylistani dhe Bostani, Tiranë, 2003, fq. 31, 104.

[8] Shih gjerësisht për interesimet e të tjerëve për temën e Jusufit dhe Zulejhasë: Adnan Ismaili, Jusufi dhe Zelihaja në letërsinë shqipe, punim magjistrature, dorëshkrim, Prishtinë, 2003, fq. 41 e tutje.

[9] Për ndikimin e muslimanëve te Gëte, pra edhe të temës së Jusufit dhe Zulejhasë shih gjerësisht: Hafiz i Gete, përmbledhje punimesh nga grup autorësh, Beograd, 2003.

[10] Për ndikimet islame te europianët apo për disa aspekte letrare shih studimin: Milazim Krasniqi, Soneti në poezinë shqipe, Prishtinë, 2005, fq. 18 e tutje.

[11] Nevvaf bin Salih El-Hulejsi, El-Menhexh’ul-iktisadi fi’t-tahtiti li nebijjil-lahi Jusuf alejhis-selam, Rijad, 652. Libri paraqet tezë doktorature. Për këtë të dhënë falënderojmë zotëri mr. Adnan Ismaili.

[12] Shih gjerësisht: Isak Ahmeti, op. cit.

[13] Sipas Adnan Ismaili, op. cit. fq. 55-56.

[14] Hasan Kaleshi, Kontributi i shqiptarëve në dituritë islame, Prizren, 1411/ 1991, fq. 21.

[15] Muhamed Çami, Jusufi dhe Zulehaja, përgatitur nga Ibrahim D. Hoxha, Tiranë, 1992.

[16] Hafiz Ali Korça, Historija e shenjtë edhe të katër Halifetë, Tiranë, 1931.

[17] Për shkak se nuk është preokupimi ynë parësor në këtë shkrim, nuk jemi interesuar të gjejmë burimin, por e huazuam shënimin nga Hajdar Salihu, Poezia e bejtexhinjve, Prishtinë, 1987, f. 205.

[18] Haki Sharofi, Edukata fetare e morale, pjesa IV, Tiranë, 1939.

[19] Kohëve të fundit kemi disa sosh: Mahmud Hysa, Alamiada shqiptare, I-II, Shkup, 2000; Ismail Ahmedi, Hafiz Ali Korça – Jeta dhe vepra (temë doktorature), Shkup, 1419-1999; Qazim Qazimi, Jeta dhe vepra letrare e Muhamed Çamit (temë doktorature), Prishtinë, 2002; Adnan Ismaili, Jusufi dhe Zelihaja në letërsinë shqipe (punim magjistrature), Prishtinë, 2003 etj.

[20] Adnan Ismaili, op. cit., f. 77-79.

[21] Isak Ahmeti, op. cit..

[22] Hafiz Ali Korça, Jusufi me Zelihanë a më e bukura e ngjarjeve (ahsen-ul-kasas), Elbasan, 1342-1923, sipas Adnan Ismaili, op. cit., f. 86.

[23] Imam Vehbi Ismaili, Historia e pejgamberëve, II, botim’i parë, Michigan, USA, 1419-1998, f. 1-30.

[24] Imam Vehbi Ismaili, Jusufi i drejt, botim’i parë, Michigan, USA, 1415-1994, fq. 162.

[25] Ndër ta është edhe Zejnullah Rrahmani, Jusufi, Pejë, 2000.

Mbi përkthimin e Kur’anit në gjuhën shqipe

31/03/2013 Lini një koment

Prof. Isa BAJÇINCA

MBI PËRKTHIMIN E KUR’ANIT NË GJUHËN SHQIPE*

Prof. Isa Bajçinca

Prof. Isa Bajçinca

Përkthimi i Kur’anit është një ngjarje e rëndësishme për kulturën shqiptare. A duheshin bërë tre përkthime të Kur’anit? Kush do të duhej ta përkthente Kur’anin dhe kush do të duhej ta bënte redaktimin në gjuhën shqipe? Gabime të shumta gjuhësore në tre botimet e Kur’anit, sidomos në fushë të gramatikës e të drejtshkrimit. Ç’të bëhet tash kur janë shtuar shumëfish nevojat për Kur’anin në gjuhën shqipe?

Janë këto disa nga pyetjet që dalin njëra më parë se tjetra pas një leximi të vëmendshëm të tre botimeve të Kur’anit, që panë dritën njëri pas tjetrit brenda një kohe shumë të shkurtër. Në këtë vështrim do të përpiqem të shfaq disa mendime lidhur me të gjitha këto çështje që u ngritën më sipër pa pasur pretendimin se do të jetë kjo fjala e fundit që thuhet në këtë drejtim.

Përkthimi i veprave monumentale të kulturës gjithënjerëzore për secilin popull përfaqëson një ngjarje të rëndësishme kulturore, ndaj përbën një hap në drejtim të integrimit në kulturën e përbotshme e të dëshmisë se gjuha përkatëse ka arritur një shkallë të tillë zhvillimi e përpunimi, saqë të mund të hyjë në vallen e përbashkët të gjuhëve të popujve me një traditë të pasur në fushën e kulturës…

S’do mend, vetëm kështu dhe kurrsesi ndryshe nuk mund të vështrohet as nisma dhe as sendërtimi i përkthimit të Kur’anit, si një ndër veprat më madhore  të njerëzimit dhe ndër veprat që është përkthyer në shumë gjuhë të botës, jo vetëm për shkaqe thjesht fetare, po edhe për shkaqe e për qëllime kulturore e studimore.

Po gjithashtu që në fillim është për t’u vënë në dukje edhe një fakt që duhet mbajtur gjithnjë parasysh, që është pikërisht ky: hartimi, përkthimi dhe botimi i veprave kapitale të kulturës kombëtare e gjithënjerëzore, siç janë fjalorët, enciklopeditë, librat e shenjtë e botime të ngjashme, parakuptojnë gjithmonë një shkallë shumë të lartë të përgjegjësisë, sepse këto vepra në të gjitha aspektet duhet të jenë rezultatet kulmore të arritjeve shkencore e kulturore të popullit përkatës dhe jo pasqyrë e ngritjes kulturore e shkencore të individëve e të grupeve të veçanta në një fushë të caktuar të studimeve e të dijes…

Ka edhe një arsye tjetër pse është e domosdoshme që botimet kapitale të dalin pa gabime, qofshin ato edhe të natyrës teknike: këto në kushtet e arritjeve të sotme teknologjike, është shumë më e lehtë dhe ekonomikisht më e leverdisshme të ribotohen me teknika të ndryshme të fotokopjimit sesa të rishtypen në shtypshkronjë!

Siç është e ditur, më përpara në gjuhën shqipe janë përkthyer vetëm pjesë të veçanta të Kur’anit dhe, s’ka asnjë dyshim që qysh më herët ndihej nevoja për përkthimin shqip të Kur’anit. Mirëpo, duke mbajtur parasysh kuadrot tona që merren me studime në këtë fushë, të cilat, dorën në zemër, nuk kanë ndonjë traditë të mirëfilltë, dhe, sidomos, përgatitjen teorike e gjuhësore të atyre që do të duhej t’i hynin kësaj pune shumë të vështirë, hëpërhë do të duhej bërë vetëm një përkthim i Kur’anit, i cili edhe mund të botohej në dy variante, varianti 1 – pa komente dhe varianti 2 – me komente e me shpjegime të studiuesve të ndryshëm lidhur me çështje të veçanta, që shtrohen në Kur’an. Me këtë kusht, përkthimin duhej ta bënte një grup studiuesish – filologë e njohës të gjuhës arabe e shqipe, ndërsa shpjegimet e komentet për variantin 2 – filologë e filozofë të fesë islame.

Për redaktimin gjuhësor (dhe jo – për lekturë, siç është bërë zakon të quhet veprimi i rregullimit gjuhësor të veprave para se të botohen këtu ndër ne!), duke qenë se përkthimet u bënë si u bënë, dorëshkrimet është dashur t’u jepeshin institucioneve tona kryesore të studimeve gjuhësore – Institutit Albanologjik dhe degës së Gjuhës Shqipe të Fakultetit Filologjik të Prishtinës, që ato të formonin grupin e ekspertëve për të kryer këtë punë kaq me përgjegjësi, dhe jo individëve, siç është vepruar, madje pothuaj për të tre përkthimet – të njëjtëve ekspertë! Kjo për arsye se redaktimi gjuhësor i këtyre përkthimeve nuk ishte një çështje kaq e thjeshtë, ku duheshin bërë vetëm ndërhyrje për sa i përket drejtshkrimit…

Ç’është e drejta, një pjesë e gabimeve, që janë kaq shumë në të tre botimet e Kur’anit (për disa prej të cilave do të bëhet fjalë në këtë vështrim) janë të hetueshme aq lehtë, saqë do të duhej t’i korrigjonin edhe korrektorët në procesin e përgatitjes në shtypshkronjë. Po e themi këtë jo në mbështetje të emrave që ndeshim pothuaj rregullisht në fund të librave të ndryshëm, për shkallën e përgatitjes së të cilëve dimë fare pak, por në mbështetje të faktit se kemi një numër të mirë intelektualësh, që kanë mbaruar studimet e gjuhësisë e të letërsisë (dhe nuk gjejnë punë askund!), të cilët pa asnjë dyshim, do ta bënin shumë më mirë këtë punë jo aq të lehtë, e cila nuk është një çështje thjesht teknike…

Po të vështrohen me kujdes të tre botimet, s’do mend gjithnjë nga këndi i gjuhës së sotme letrare shqipe, sa për fillim mund të konstatohen këto lëshime: e para, gabimet, sidomos në fushë të morfologjisë e të sintaksës, janë kryesisht të një natyre (dikush mbase mund të thoshte që kemi të bëjmë këtu me ndikime nga gjuha e origjinalit – arabishtja?!); e dyta, me gjithë plotësimet e shpeshta (vënë brenda kllapash etj.) shumë herë fjalitë a ajetet e tëra dalin të papërfunduara, kështu që kuptimi i tyre sikur mbetet pezull; e treta, shenjat e pikësimit në fund të ajeteve më se një herë janë përdorur gabimisht dhe nuk sigurojnë lidhjen logjike të tyre; e katërta, për shkaqe që u theksuan më sipër, fjalia shumë herë nuk rrjedh e natyrshme dhe e lehtë e në frymë të shqipes, prandaj jo një herë detyrohesh të bësh krahasimin e tyre me ndonjë përkthim tjetër (p.sh. të Besim Korkutit, të bashkëpërkthyesve Çausheviç – Pangja etj.).

Pa u mbështetur mbi kritere të tjera dhe vetëm për shkak të rendit me të cilin i kemi studiuar gjuhësisht të tre botimet, për shkak se do të detyrohemi t’i përmendim shpesh, do t’i radhitim e do t’i quajmë kështu: Botimi 1 (përkthyes, Sherif Ahmeti), Botimi 2 (përkthyes, Prof. Hasan I. Nahi), Botimi 3 (përkthyes, Feti Mehdiu).

Ndër çështjet mjaft të ngatërruara për të vënë në vijë këtë çështje, që shtruam në fillim të vështrimit, na doli çështja e klasifikimit të gabimeve të ndryshme jo vetëm për shkak se shumë nga gabimet jo një herë mund të klasifikoheshin edhe gabime morfologjike, edhe gabime drejtshkrimore, po e zëmë, po edhe për shkak se brenda së njëjtës fjali (ndonjëherë madje edhe fjalë!) na ka rënë më se një herë të ndeshim nga dy e më shumë gabime; sidoqoftë, vendosëm që gabimet t’i klasifikojmë si vijon: 1. Gabime sintaksore; 2. Gabime morfologjike; 3. Gabime drejtshkrimi; 4. Gabime në fushë të termave e të fjalëformimit; 5. Ndërtime të gabuara e të pakuptueshme.

1. Gabime në fushë të sintaksës

S’do mend, gabimet më të dëmshme (nëse mund t’i quajmë kështu) në botimet shqip të Kur’anit janë pikërisht në fushë të sintaksës, për mendimin tonë, shumica e këtyre gabimeve vijnë nga tri arsye (të cilat janë gjithsesi, vështruar në rrafshin e përgjithshëm të shqipes letrare, të paqena): për arsye të përdorimit të ndërtimeve popullore, siç është po e zëmë, përdorimi i përemrit lidhor që (në vend të ndërtimeve parafjalore të përemrit i cili) etj., për arsye të ndërtimeve të shqipes dialektore, që vetëm mund të duken paralele me të shqipes letrare, po që në të vërtetë nuk janë ndërtime të zëvendësueshme, siç janë për shembull ndërtimet e kallëzuesit të përbërë foljor me foljet modale mund e duhet etj., dhe për arsye të përdorimit të ndërtimeve të kalkuara, të cilat duket sikur e kanë fituar “të drejtën qytetare” në fushë të zbatimit të shqipes letrare këtu ndër ne, ndërtime këto që, s’ka asnjë dyshim, nuk përbëjnë kurrfarë pasurimi të shqipes, por vetëm sa e zvetënojnë e i zënë frymën…

Të fillojmë pikërisht nga ndërtimet e gabuara të kallëzuesit të përbërë foljor me foljet modale mund e duhet:

(1) E kush mundet të jetë më mizor se ai… (2:114, Bot. 1); (2) …dhe se të gjitha të mirat duhet kërkuar vetëm prej Tij… (koment f. 250, Bot. 1); (3) Nëse nuk munden… (me i bë shembull Kura’nit) (2:24, Bot. 2); (4) O Musa – ne nuk mundemi të kënaqemi vetëm me një lloj ushqimi (2.61, Bot. 2); (5) Ti (o Muhammed!) nuk do të mundesh t’u gjesh rrugë atyre… (4.143, Bot. 2); (6) Lëmosha u takon vetëm të varfërve, të gjorëve… dhe atyre që duhet përfituar zemrat (në islam) (9.60, Bot. 2); (7) Si mundeni ta mohoni All-llahun…? (2.28, Bot. 3); (8) Ne sot nuk mundemi t’i dalim në krye… (2.249, Bot. 3); (9) Asnjë popull nuk mundet ta shpejtojë… përfundimin e vet (15:5, Bot. 3); (10) …duke e bindur se atë duhet adhuruar (Kom. f. 28, Bot. 1); (11) Si parim duhet marrë thënien…; …nuk duhet kuptuar çështjen e tij si… (Komenti, Kapt. 101, Bot. 1).

Siç mund të hetohet lehtë, në të gjitha ndërtimet me foljen modale mund është bërë i njëjti gabim: folja modale është dhënë me mbaresat vetore sa kohë që këtu rregulli është i prerë: folja modale mund në të gjitha këto raste del me mbaresë zero dhe me të njëjtën trajtë për të tri vetat e numrit njëjës e shumës, pra: E kush mund të jetë…; ne nuk mund të kënaqemi; …nuk do të mund t’u gjesh…; Si mund ta mohoni All-llahun e të tjera. Ndërkaq, në fjalinë (3) kemi të bëjmë me njëfarë “letrarizimi” të ndërtimit të gegërishtes: “nuk mundeni me i ba shembull”, që është gjithsesi një ndërtim i paqenë për shqipen letrare! Për sa u përket ndërtimeve të fjalive me foljen modale duhet, duhen theksuar këto dy gabime, të cilat, që të dyja i heqin rrënjët nga shqipja dialektore e trevës sonë dhe “ushqehen” vazhdimisht nga gjuhët sllave, me të cilat është në kontakt po shqipja letrare e trevave tona: E para, ndërtimi me strukturën “duhet + pjesore” në shqipen letrare (po edhe në shqipen popullore!) është pësor dhe jo vepror, pra është paralel me ndërtimin me strukturën “duhet + lidhore e trajtës joveprore”, (krahaso: duhet adhuruar = duhet të adhurohet), prandaj nuk mund të marrë kurrën e kurrës një emër a përemër të rasës kallëzore pa parafjalë, pa një kundrinë të drejtë, si në shembullin (10) atë duhet adhuruar, por vetëm një emër a përemër në emëroren, pra: ai duhet adhuruar (krahaso: Ai duhet të adhurohet nga…).

Dhe, e dyta, përderisa trajta e pjesores është një trajtë e pashtjelluar, mbaresat vetore do t’i marrë patjetër folja modale duhet (sigurisht vetëm të vetës së tretë njëjës e shumës), pra jo: …të gjitha të mirat duhet kërkuar vetëm prej Tij (2) (emri në shumës e folja në njëjës: të mirat/duhet), por: …dhe se të gjitha të mirat duhet kërkuar vetëm prej Tij (2) (pra, edhe emri – të mirat, edhe folja – duhen që të dyja në shumës!). Natyrisht në shembullin (6) …dhe atyre që duhet përfituar zemrat/në islam/, përpos ndërrimit të mbaresës vetore të foljes, duhet t’i bëjmë patjetër edhe një plotësim, d.m.th. përemrin e vetës së tretë shumës në rasën dhanore (atyre) duhet ta përsërisim patjetër (kështu e kërkon sintaksa e shqipes së sotme letrare e popullore!) me trajtën e shkurtër përkatëse (u), pra: Lëmosha u takon vetëm të varfërve, të gjorëve… dhe atyre që u duhet përfituar zemrat/në islam/. (Krahaso: …dhe atyre që duhet t’u përfitohen zemrat…).

Megjithëkëtë, gabimet më të shumta i ndeshim për sa i përket përdorimit të ndërtimeve me përemra dëftorë dhe, sidomos, me përemra lidhorë. Të marrim disa shembuj: (1) …dhe i nxorri ata nga ajo (e mirë) që ishin në të. (2.34, Bot. 1); (2) …edhe kur u (= ju) shpëtuam prej popullit të faraonit, që nga ai shijuat… (2.49, Bot. 1); (3) …për ata janë xhennetet e begatshme, që në to janë gjithmonë… (31.8/9, Bot. 1); (4) …Atë pjesë që ju (a) lejoi All-llahu (,) është shumë më mirë për ju nëse jeni besimtarë… (111.86, Bot. 1); (5) …a nuk dinë ata, se ai që i kundërshton Perëndisë…, i është përgatitur zjarri… (9.65, Bot. 2); (6) Godinën që ata e ndërtuan është… një dyshim në zemrat e tyre… (9.110, Bot. 2); (7) Atyre të cilëve u kemi dhënë Librin, e lexojnë ashtu si është (2.121, Bot. 3); (8) …ndërsa atë që e ka lënë All-llahu në mashtrim (!), ti kurrë nuk do t’i gjesh rrugë të drejtë (4:88, Bot. 3); (9) Ai që e bën këtë…, Ne do ta hedhim në zjarr (4:30, Bot. 3).

Në shembujt (1), (2) e (3) kemi të bëjmë me përdorimin e përemrit lidhor ndjekur nga përemri dëftor me parafjalë, që është një ndërtim tipik për shqipen popullore, e cila nuk e ka në përdorim fare përemrin lidhor i cili që mund të shoqërohet edhe nga parafjalë të ndryshme, prandaj ndeshim lidhjet: ajo e mirë ishin në të (1); …popullit të faraonit që nga ai shijuat… (2) dhe …janë xhennetet… që në to janë gjithmonë (3). Në të gjitha këto raste do të duheshin përdorur ndërtimet parafoljore të përemrit lidhor me trajtën i cili, pra: (1) …dhe i nxori ata nga ajo (e mirë), ku ishin (ose: në të cilën ishin); (2) …edhe kur ju shpëtuam prej popullit të Faraonit, nga i cili shijuat…; (3) …për ata janë xhennetet e begatshme, ku do të jenë (= në të cilat do të jenë) përgjithmonë…

Ndërkaq, në shembujt (4) deri (9) kemi të bëjmë me përdorimin e përemrave dëftorë (ose edhe të emrave) në një trajtë të gabuar rasore ose, më drejt, kemi të bëjmë me ndërtime të gabuara të periudhave me një fjali të varur përcaktore. Për këtë shkak që të gjitha lidhjet sintaksore ndërmjet gjymtyrës së përcaktuar (nga fjalia e varur!) dhe pjesës tjetër të fjalisë drejtuese janë jashtë rregullave të shqipes së sotme edhe letrare edhe popullore. Të rimarrim disa nga këto lidhje në shqyrtim: Atë pjesë… është shumë më mirë për ju… (4); …se ai…, i është përgatitur zjarri (5); …ndërsa atë…, ti kurrë nuk do t’i gjesh rrugë të drejtë… (8); Godinën… është një dyshim… (6) etj. E shkaku, cili është? Fare thjesht: Përemri e emri (këtu gjymtyrët e nënvizuara të fjalisë) janë vënë jo në trajtat rasore që kërkon folja e fjalisë së varur (siç nuk do të duhej, sepse në këto trajta vihen përemrat lidhorë, të cilët janë gjymtyrë të këtyre fjalive!). Që të mos i përsërisim të gjitha, le të mjaftohemi me dy-tre shembuj (që po i japim si duhet): (4) Ajo pjesë që jua lejoi All-llahu, është shumë më e mirë për ju nëse jeni besimtarë…; (5) …a nuk e dinë ata se atij që i kundërshton Perëndisë, i është përgatitur zjarri…; (7) Ata të cilëve (=që) u kemi dhënë Librin, e lexojnë ashtu si është…; (6) Godina që ndërtuan ata është… e kështu me radhë! Do të sjellim edhe pak shembuj të këtillë nga Botimi 1: (1) Ai i cili për ju e bëri tokën…, pra mos i përshkruani (shok)?! (2.22); (2) Atyre të cilëve u dhamë Librin dhe…, ata e besojnë atë (Kur’anin) (2.121); (3) Atyre që u kemi dhënë Librin, ata e njohin atë (Muhamedin)… (2.146).

2. Gabime morfologjike

Në këto përkthime ka shumë gabime morfologjike, por ne do të rrahim në shqyrtim vetëm dy çështje: përdorimin e trajtave të shkurtra të përemrave vetorë (ndonjëherë edhe të trajtave të plota!) dhe përdorimin e gabuar të trajtave të disa foljeve.

Mbi të gjitha, gabimet më të shpeshta në të tre botimet i ndeshim për sa i përket përdorimit të trajtave të shkurtra të përemrave vetorë; kjo vlen sidomos për ato të vetës së dytë e të tretë (më rrallë edhe të parë) shumës. Të sjellim disa shembuj:

Juve u kam dhënë (2.33); juve u rrëmbeu rrufeja (2.54); Juve iu ngjallëm (2.56); Zoti ynë, bëna neve dyve besimtarë! (2:128); Ai u falë (!) juve… dhe ua vazhdon jetën (71:4); Dhe Allahu u shpiku juve (71:17) – që të gjithë marrë nga Botimi 1.

Më tutje (1) Adhuroni Perëndinë, i cili u ka krijuar juve… (2.21) (2) (ata…) iu prisnin djemtë e juaj (!) e ua linin të gjalla (!) femrat… (2.49); (3) Ata Neve nuk na dëmtuan… (2.57); (4) …e do t’u lajmërojnë për atë që keni punuar… (9:94); (5) …, me të cilën u ka obliguar Ai juve (22.7?) – që të gjithë të Botimit 2.

Dhe në fund: (1) …i cili ju ka krijuar juve… (2.21); (2) Nga unë do t’u vijë (=juve – IB) një udhërrëfim… (2.38); (3) Neve zjarri nuk na prek… (2.80); (4) Ashtu siç u ka mësuar juve All-llahu! (5.4); (5) All-llahu don (!) t’ju falë juve… (4.27) – që të gjithë të Botimit 3.

Siç shihet në shembujt e sipërm, pothuaj rregullisht kemi të bëjmë me këto gabime; në vend të trajtës së shkurtër ju (për vetën e dytë shumës të kallëzores) përdoret kryesisht trajta e vetës së tretë u; në të gjitha këto raste janë përdorur gabimisht trajtat e plota të rasës kallëzore të përemrave ne e ju, sepse që të gjitha dalin me format neve (p.sh. Neve zjarri nuk na prek… 2.80) e juve (p.sh. Juve u rrëmbeu rrufeja – 2.54). Po mjaftohem këtu të theksojmë vetëm faktin që në të gjitha gramatikat (madje edhe në shkolloret) e gjuhës shqipe jo vetëm jepen trajtat e plota e të shkurtra të lakimit të këtyre përemrave të gjuhës shqipe, po edhe tërhiqet vërejtja se, sidomos në gjuhën e folur, ndeshim shpesh të përdoren këto trajta gabimisht. Ndërkaq, sa për trajtat e plota të rasës kallëzore ne e ju (e jo: neve, juve!) le të sjellim këtu një ndër rregullat gramatikore pa asnjë përjashtim të gjuhës shqipe: edhe emrat, edhe përemrat në trajtën e shumësit në gjuhën shqipe, që të gjitha dalin gjithmonë me një formë të vetme për rasat emërore e kallëzore!

Megjithëkëtë, do të japim këtu vetëm disa nga shembujt e sipërm me trajtat normative të përemrave e të trajtave të shkurtra: Juve ju kam thënë (2.33); Zoti ynë, na bëjë ne të dy besimtarë! (2.128); Ai ju fal ju… dhe jua vazhdon jetën (71.4); Nga unë do t’ju vijë një udhërrëfim… (2.38); All-llahu do t’ju falë ju… (4.27) e kështu me radhë.

Gabimet që kemi ndeshur në tre botimet për sa i përket përdorimit të foljeve, do të mund t’i klasifikonim përafërsisht në këto grupe: foljet e zgjedhimit të tretë bie, shtie, shpie (pothuaj në të gjitha trajtat!) dhe lë, vë e zë; trajta e vetës së dëftores të foljes them; trajtat e urdhërores së disa foljeve; forma e pashtjelluar e pjesores së foljeve me e -ur; folja ngre (ngrita); folja vij e ndonjë tjetër.

Të sjellim disa shembuj:

(1) …ata vejnë gishtat në veshët e tyre… (2.19); (2) …me ata që bijnë… (2.43); (3) Ata e shpëtuam dhe e vëmë në… (21.75); (4) …kundërshtimi ndaj meje… (!) të mos u shpie (në mosbesim)… (11.89) – marrë nga Botimi 1.

Pastaj: (5) Ai do t’i lë një kohë të gjatë… (2.15); (6) Perëndia nuk do t’i falë ata dhe nuk do t’i shpie në rrugë… (4.137); (7) Dhe Ai mban qiellin që të mos bie në Tokë (22.65); … (8) …ai që themelet i vënë në rrugën e Perëndisë… (9.109); …dhe që (ai IB) t’ju lë juve (!) deri në afatin e caktuar. (14.10) – marrë nga Botimi 2.

Dhe në fund: (11) …por (ata) nuk vejnë re (do të duhej madje: nuk e hetojnë këtë! – IB; (2.12); (12) …mbi ata bjen mallkimi (2.161); (13) …do t’i shtijmë… në xhennet… dhe do t’i shpiejmë në hije… (4.57); (14) …dhe nuk ka për t’i shpjerë në rrugë të drejtë. (4.137); (15) …për atë që më ke shpie… (15.39) – marrë nga Botimi 3.

Siç shihet nga të gjithë shembujt që sollëm këtu, këto folje përkthyesit (dhe redaktorët gjuhësorë!) në të gjitha këto raste i zhvendosin nga grupi i foljeve të zgjedhimit të tretë (me mbaresë zero) dhe i shpien te foljet e zgjedhimit të parë të tipit fshij e ziej ose përdorin një trajtë për tjetrën. Ne do të mjaftohemi vetëm me tri konstatime: e para, te foljet bie, shpie, shtie nuk shfaqet asnjëherë në trajtat e zëna ngojë tingulli j (krahaso: mbi ata bie e jo: bjen; do t’i shtiem e jo shtijmë; do t’i shpiem e jo shpiejmë); e dyta, po kjo vlen edhe për foljet lë ë vë (krahaso: por nuk na vënë re e jo: vejnë; dhe e treta, në trajtat e vetës së tretë njëjës të mënyrës lidhore këto folje marrin mbaresën -rë, pra: Ai do t’i lërë e jo: do t’i lë; që mos bjerë në Tokë e jo: të mos bie; mos ju shpjerë në mosbesim e jo: të mos u shpie e kështu me radhë.

Te forma e pashjelluar e foljeve ndeshim ndërtime të gabuara herë duke iu shtuar prapashtesën -ur temave që nuk e marrin këtë, herë duke mos ua vënë po këtë prapashtesë temave që e kërkojnë dhe herë të tjera duke ngatërruar ndonjë mbaresë të ndonjë trajte tjetër të foljes me këtë prapashtesë. Ja disa shembuj: (1) Kur Dielli të jetë mbështjellur… (81.1); (2) …e kishte djegë (Komenti, f. 41) – Botimi 1; (3) Sa e sa vendbanime, të cilave u kam shtyer Unë dënimin… (22.48) – Botimi 2; (4) Profeti ua (!) ka sjellur të vërtetën… (4.170); (5) Keni për të dalur para Zotit tuaj! (13.2); (6) dhe nuk ka për t’i shpjerë në rrugë të drejtë (4.137); (7) …kanë mund grupet më të mëdha (2.249) – Botimi 3.

Nuk e di në është nevoja që të theksojmë edhe një herë (nuk e di e sata herë është kjo që të ngrihet kjo çështje ndër ne!) se foljet apofonike me -l, -ll, e -rr, në formën e pashtjelluar të pjesores marrin prapashtesën dhe jo -ur, pra: Profeti jua ka sjellë (e jo: sjellur!) të vërtetën; Keni për të dalë (e jo: për të dalur!) etj.

Krahas gabimeve që vumë në spikamë pak më sipër lidhur me foljet bie, shpie, shtie, sa i përket përdorimit të trajtës se vetës së tretë njëjës të lidhores, në të tre botimet kemi ndeshur edhe folje të tjera që të dalin me trajta të gabuara po për vetën e tretë njëjës e të lidhores, që nga foljet e rregullta e deri te foljet që pësojnë ndërrime fonetike në zanoren e temës. Po sjellim disa ilustrime për gabime të këtilla:

(1) …do të lind një djalë (Komenti, f. 41); (2) Edhe atij që nuk besoi (=beson-IB), do t’ia mundësojë (unë!) – IB) shfrytëzimin e frutave… e pastaj do të shtyejë (prapë unë! – IB) në dënimin e zjarrit… (2.126) – Botimi 1;

(3) …që Perëndia do t’ju godet me dënim (=ndëshkim!)… (9.52); (4) Kur të merr fund puna… (14.22); (5) Le t’i shpërblen Perëndia… (9.121); (6) …pastaj kur t’ju thërret Ai… (30.25) – Botimi 2;

(7) “Kush nuk beson, do t’ia mundësojë (=unë!) – IB) …e pastaj do ta hudhë (prapë: unë! – IB) në dënim (!) me zjarr. (2.126); (8) …e pastaj ta godis (=ai!) atë rrëmujë me zjarr… (2.226) – Botimi 3 etj.

Duke përmendur vetëm shkarazi rregullin e gjithënjohur se në trajtën e vetës së parë të kësaj mënyrë foljet e shqipes dalin me mbaresë zero dhe me mbaresën gjithmonë në vetën e tretë të njëjësit, do të shtojmë këtu se foljet e tipit godas (godet), thërras (thërret), që ndërrojnë zanoren a të temës (dukuria fonetike e umlautit e metafonisë!) në e (dhe më tutje), në të gjitha trajtat e së tashmes së lidhores e ruajnë këtë tingull, pra: e pastaj do ta godasë atë një rrëmujë (e jo: do ta godis); pastaj kur t’ju thërrasë Ai… (e jo: t’ju thërret!) etj.

Më tutje, më se një herë ndeshim në këto botime trajta të urdhërores së foljeve të përdorura gabimisht, si (1) Veni re (edhe Vëni re!) – kom. f. 33); (2) bëna neve dyve (!) (2.128); (3) Zoti im, mos na lë të vetmuar… (21.89) – Botimi 1; (4) …mbroje… e pastaj shpëne në vend të sigurt (9.6); (5) Mos u arsyetohuni (9.66) – Botimi 2; (6) …dhe veni (ata-IB) në kodra të ndryshme (2.260); (7) …Edhe me gratë… mos martoheni! (4.22); (8) kudo që të gjeni…, zëni rob… dhe vëni pritë… (9.5) – Botimi 3.

Siç është e ditur përgjithësisht, foljet e tipit bie, shpie, vë, lë në trajtën e vetës së dytë njëjës të urdhërores dalin me -r, pra: mos na lërë (e jo: lë!) të vetmuar; …e pastaj shpjerë (=e), shpjerë (=e, shpjer!) me një vend (e jo: shpënë!); zini rob… dhe vëruni pritë (ose vini pritë!) e kështu me radhë. (Krahaso lidhur me këto edhe: “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe”, paragr. 9, pika gj, f. 59-60, Tiranë, 1973.

Në qoftë se ngatërrimi i trajtave të foljes ngre (ngrita) me foljet e tipit, rris/rrit edhe mund të tolerohet në shqipen e folur këtu ndër ne (sepse këtë folje e folmja jonë s’e ka fare! Po, sigurisht në shqipen e shkruar as ky ngatërrim nuk lejohet!), megjithëkëtë të ngatërrosh foljen e parregullt vij-erdha me foljet e tipit bie, shpie, do të thotë vërtetë “të zbulosh” trajta të paqena foljesh! Të shohim ndonjë shembull: (1) E nëse ju vie juve fitorja nga Perëndia (4.141); (2) E vdekja u vie atyre… (14.17); (3) …për Ditën që atyre do t’u vie dënimi… (14.44); (4) Para se të vie Dita… (30.43) – Botimi 2, (5) ...pra mos kërkoni t’u vie më shpejtë (!) (21.37) – Botimi 1.

Dhe më tutje: (1) …e bart në Kuds dhe e ngrit në Miraxh (Kom. f. 897 – Bot. 1); (2) …dhe të ngrisim ashtu si të takon Ty (2.30); (3) Kur ata ngriten për namaz… (2.142); Çka zbret prej qiellit kur çka do të ngritet në të (34.2) – Bot. 2. Trajtat ngris/ngrit dhe joveprorja ngritem janë të paqena për mbarë shqipen, si të folurën, si të shkruarën, dhe përbëjnë një “shpikje” pa nevojë të shkrimeve publicistike ndër ne, që erdhi e u përhap e t’u shtri pastaj si një barojë deri edhe në shkrimet letrare, përballë trajtave normative e të vetme: ngre-ngremë, ngrihem etj. Kështu do të dilnin disa nga fjalitë e sipërme: e bart në Kuds dhe e ngre në Miraxh (më mirë: e barti… dhe e ngrit…); Kur ngrihen ata për namaz… etj. Dhe më tutje: E nëse ju vjen juve fitorja…; Para se të vijë Dita etj.

Një çështje më vete përbën përdorimi kaq i shpejtë i foljes frikësoj (më drejt: frikësohem!) sa kohë që sidomos në traditën e krishterë ndër ne është bërë pothuaj popullor përdorimi i foljes druaj. Kjo le të mbetet më shumë një çështje për njohësit e arabishtes dhe për filozofët e fesë islame, por përdorimet si këto: (1) Frikësohmëni (?!) Mua që t’ua (!) plotësojë dhuntinë… (2.150); …dhe frikësohuni All-llahut… (2.189, 2.194, 2.196, 2.203) dhe (3) Frikësohu All-llahut (2.206) – që të gjitha në Botimin 3 – vërtet nuk arsyetohen kurrsesi. Në shembullin (1) po të heqim trajtën e shkurtër (mua), do të na mbetet fjala frikësohni, një fjalë e paqenë për shqipen, ndërsa në dy fjalitë e tjera nuk na del trajta e shkurtër e vetës së tretë të dhanores – e përsëritur – i (atij), një rregull ky ndër më të qëndrueshmit në gramatikën e shqipes. Në raste të këtilla ose duhet të zëvendësohet folja frikësohem nga folja druaj: Druani All-llahun!; Më druani!; ose duhet të përdoret shprehja foljore kam frikë: Kini frikë All-llahun!, ose edhe Frikësohuni nga All-llahu! (pra, një ndërtim parafoljor) e të tjera, dhe jo të bëhen shkelje kaq të rënda të gramatikës!

3. Gabime drejtshkrimi

Ka në përkthimet e Kur’anit edhe një numër të madh gabimesh drejtshkrimore (sado që jo gjithmonë është i qartë kufiri që i ndan këto gabime nga gabimet gramatikore-morfologjike), për të cilat do të bëjmë fjalë fare shkurt. Do të mjaftohemi vetëm me gabimet, që bëhen në dy fusha – sa i përket përdorimit të Ë-së së patheksuar dhe përdorimit të apostrofit. Të marrim disa shembuj përdorimi a mospërdorimi të Ë-së; emrin e shprehë (Kom. f. 27); shembulli i atij që ndezë (2.17); ngjyra që kënaqë shikuesin (!)… (2.69); Pasha natën kur shtrinë errësirën… (93.2); të mëparshmit (21.5); urdhëri…, urdhërit të Faraonit…, urdhërin e Zotit… (51.44) etj.; Ne jemi të gjithdijshëm (31.21); i Gjithëfuqishmi (Kom. f. 27); Ai është i Gjithëfuqishmi (31.9) – Botimi 1;

Me gishtrinjë (2.19); shumëkush, shumëkënd (2.26); për gjithmonë (9.22); e kështu (ai) humbë (22.11); me djegëje të tmerrshme (22.22); Perëndia e ngjallë tokën (57.17); është Zoti që falë (34.15); Perëndia e përsëritë (30.11) – Botimi 2;

Të gjithmëshirshmin, të Gjithmëshirshmit… (1.3 dhe gjithkund në përkthimin e Bismil-lahut!); edhe prapë ju ringjallë (2.28); nuk do të pikllohet (2.38); (ai) që ndanë të vërtetën (2.53); vërshimi bartë një shkumë (13.17); All-llahu fshinë çka të dojë… (19.39); u jap të afërmëve (2.177) – Botimi 3. Mjafton të hapet cilido fjalor a cilado gramatikë e të shihen trajtat e drejta të shkrimit të fjalëve me të zeza, prandaj me këtë rast vetëm do të përmendim se të shkruash: gjithëmonë dhe i gjithdijshëm (përballë: gjithmonë – i gjithëdijshëm!) do të thotë të paktën të mos tregosh asnjë kujdes ndaj shkrimit të gjuhës sate amtare!

Ja ku dolëm tek ai konstatimi ynë diku nga fillimi që edhe korrektori mban një pjesë të përgjegjësisë (ose më drejtë: ai a ata që caktojnë korrektorin), sepse gabimet që u përmendën sa i përket (mos) përdorimit të Ë-së dhe gabimet lidhur me (mos) përdorimin e apostrofit, për të cilat do të bëhet fjalë këtu, vërtet do të duhej t’i kishte korrigjuar secili korrektor! Të sjellim edhe disa shembuj për apostrofin: e të ju ndalojë nga e keqja (11.76); …që të ju mbrojnë (21.80); që juve të ju vijë (2.109); e të ju godasë (ë) (11.64); që të ju gjejë (11.89) – Botimi 1;

Dhe tu bëni mirë prindërve… dhe njerëzve tu flisni… (2.83); Më kujtoni ju Mua, të ju kujtoj edhe unë… (2.152) – Botimi 3.

4. Fjalë e fjalëformime të përdorura gabimisht

Në këtë vështrim nuk kemi ndër mend të thellohemi në çështje të termave të shumta që përdoren në të tre botimet duke filluar nga ata më të shpeshtët, si: pejgamber e i dërguar: Zot, All-llah, e Perëndi (sigurisht secili i përdorur qëllimisht!) e deri te fjalët e tipit zullum, mizori e e keqe, por vetëm të përmendim disa raste ku janë përdorur qoftë fjalë të huaja e të tjera që, s’ka asnjë dyshim, nuk do të duheshin përdorur në Librin e shenjtë, dhe qoftë fjalë të shqipes së përgjithshme a dialektore, të cilat nuk përbëjnë kurrfarë pasurimi të shqipes letrare në këtë drejtim.

Fjalët si: flagrant, i angazhuar, ekspozoj, prezantoj, kompensim e ndonjë tjetër, që do t’i japim në shembujt e mëposhtëm, sigurisht nuk është dashur të përdoreshin në këto përkthime, sepse, pa asnjë farë dyshimi, shqipja ka fjalë shumë më të përshtatshme se këto. Të shikojmë disa sosh brenda në kontekst: (1) Të varfërve, të cilët janë të angazhuar… (2.273); (2) …patën me e dhënë (!) për kompensim (13.18); (3) …e të bëni mëkat flagrant (4.20) edhe: Ai bëhet kundërshtar flagrant (36.36); (4) …ata do t’i ekspozojë në mundime të padurueshme (4.173) – që të gjitha nga Botimi 3. Nuk do t’i marrim fjalitë një nga një, por vetëm do t’i përflasim duke thënë se të varfërit mund të jenë të zënë (e jo: të angazhuar!); mëkati mund të jetë i madh (e jo: flagrant!); njeriu mund të bëhet kundërshtar i hapur a i madh (e jo: flagrant!); ata (All-llahu) do t’i hedhë (e jo: do t’i ekspozojë) në mundime e të tjera. Për sa i përket fjalës kompensim dhe foljes kompensohet (por vetëm me vështrimin “otkupljenje” në variantin boshnjak!), duhet shikuar me shumë vëmendje origjinali brenda kontekstit dhe të gjendet ndonjë fjalë e përshtatshme (ose edhe ndonjë shprehje), si p.sh. “falje mëkatesh”, “shlyerje mëkatesh”, “ndihmë nga dikush” e të tjera ose eventualisht të përdoret një fjalë që, me sa dimë ne, është e përshtatshme vetëm për filozofinë e krishterë “riblerje”! Sidoqoftë, kjo le të mbetet një çështje e hapur për t’u diskutuar.

Më tutje ndeshim disa fjalë neologjizma (po të mund t’i quajmë kështu), të panevojshme, si: sihariqoj (folje!), kryelartësoj, mendjemadhësohem, mendjemangët e ndonjë tjetër, si në rastet: (1) Sihariqoji mohuesit me dënim të dhembshëm (!) (9.3); …ata që janë kryelartësuar (14.21); Ata u mendjemadhësuan… (29.39); i Plotëpushtetshmi (krahas: i Gjithëpushtetshmi – fjalë me traditë në shqipen, 54, 42) – që të gjitha nga Botimi 2.

Më në fund ka raste kur fjalë të shqipes janë përdorur gabimisht, me vështrimin që nuk e kanë fare ose tjetër për tjetër, si: “…dhe hiqni orë nga mbeturina (sigurisht: mbetja, teprica – IB) e kamatës…” (2.278; “O pasardhës të Librit… (4.171) dhe: Unë disa pasardhës të mi i kam vendosur… (14.37), ku është fjala për ithtarët dhe jo për pasardhësit! – marrë nga Botimi 3. Në Botimin 1 kemi ndeshur edhe fjalën gurëzoj: “Ne do të (të) gurëzonim ty, ngase ti nuk je i çmuar ndër ne.” (11.91) me vështrimin “mbyt, vras me gurë”, një lloj ndëshkimi i njohur për Orientin, dhe jo me vështrimin që ka në gjuhën shqipe: “ngurtësoj”, “e bëj të fortë si gur” (Krahaso: “Fjalor i gjuhës së sotme shqipe”, f. 591, Prishtinë 1981).

Të përfundojmë këtë pjesë duke vënë në dukje edhe dy gabime që përsëriten shumë shpesh dhe që janë: 1. Përkujtoni, një fjalë që u drejtohet besimtarëve për të sjellë ndër mend ngjarje nga e kaluara (dhe në Kur’an jepet gjithmonë në kllapa!) – në Botimin 1, dhe 2. “A nuk e merrni me mend” (me variantin: A nuk po kujtoheni?) në ajetet 2.76, 2.85, 32.4 etj. – në Botimin 3. Pa e zgjatur fare, do të themi se në rastin e parë duheshin përdorur shprehjet rikujtoni (a të rikujtoni) ose sillni ndër mend… dhe në rastin e dytë: Mblidhni mendjen; mblidhni mendtë, A s’doni t’i mblidhni mendtë?, “A nuk jeni në vete?” e të tjera.

5. Ndërrime të gabuara e të pakuptueshme

Këtu do të shtrojmë çështjen e disa gabimeve që ndoshta edhe mund të diskutoheshin në kuadër të gabimeve sintaksore, sepse në radhë të parë janë të karakterit sintaksor, por, duke qenë se në shumë raste kemi të bëjmë me ndërtime të papërfunduara, të shkëputura, madje shpesh edhe të pakuptueshme, vendosëm t’i diskutojmë pikërisht kësodore; po këtu do të përmendim edhe një sërë njësish sintaksore që nuk marrin frymë shqip, por që bien erë ndikimesh nga gjuhët në kontakt me shqipen. Për sa u përket gabimeve, ose më drejt, kalkimeve që kemi ndeshur në të tre përkthimet, është fare larg mendsh që ato të merren si ndikime nga arabishtja! (një gjuhë me dallime të mëdha pothuaj në të gjitha nënsistemet përballë shqipes), po as ndikime të drejtpërdrejta nga përkthimet në variantin boshnjak (s’ka asnjë dyshim që në ndonjë rast përkthyesit të kenë konsultuar edhe botimet në këtë variant!), ndoshta është mirë të theksohet një fakt që, sado me zemër të plasur, duhet të pohojmë sheshazi: kalket e shumta sintaksore janë përhapur aq shumë dhe janë mishëruar në mënyrën e të menduarit ndër shumë prej intelektualëve tanë (madje edhe ndër albanologë?!), saqë edhe kur përkthejnë nga gjuhë të tjera (të huaja), madje shpesh edhe kur shkruajnë vetë, i përdorin në një shkallë e me një masë shqetësuese! Dhe jo vetëm kaq, po mëse një herë na rastis të gjejmë edhe të tilla fjali për të cilat vërtetë kërkohet një “shkathtësi” e pazakonshme për t’i ndërtuar aq mbapsht! Po, po!

Të japim këtu, në fillim, vetëm ndonjë nga “margaritarët” e këtillë (!): “Allahu ngjallë të vdekurit dhe ua sqaron argumentet…” (2.73, Bot. 1) Do të thotë: “të vdekurve ua sqaron argumentet?!; (2) Tregimet ndaj (!) pejgamberëve të përparshëm kanë qenë qëllim, t’i japin lehtësime Muhamedit në detyrën e tij… (Komenti, f. 303); (3) …e është caktuar për të (djallin) se ai që e bën mik atë (djallin), e shmangë (!) (nga rruga e drejtë) atë, e sjellë atë në dënimin e zjarrit. (22.4, Bot. 2); (4) Ashtu, mu si fjalët e tyre kanë folur edhe ata (=pabesimtarët, IB) përpara tyre (2.118, Bot. 3); (5) Por All-llahu dëshmon me atë që ta zbret ty, ta zbret atë që vetëm Ai e di, ndërsa engjujt (!)… (4.166, Bot. 3).

Raste të një rendi të çuditshëm gjymtyrësh të fjalive dhe të lidhjeve që këputin fijet logjike, ka shumë. Të marrim ndonjë shembull: (1) Kur pa se duart e tyre (të të dërguarve) nuk shtrihen kah ai, iu dukën të pazakonshme… (11.70, Bot. 1) Këtu na del sikur duart e të dërguarve (h. Ibrahimit) iu dukën të pazakonshme?! Këtu, s’ka asnjë dyshim, ose ata iu dukën të pazakonshëm (dhe jo: të pazakonshme!), ose “mosshtrirja” e duarve drejtë mishit të pjekur, iu duk e pazakonshme! (2) Sikur ajo të ishte një gjë e afërt dhe udhëtimi mesatar, ata do të (të) pasonin ty… (9.42, Bot. 2) Pas krahasimit me përkthimet në variantin boshnjak, shqip do të thuhej përafërsisht: Po të ishte preja (a përfitimi) afër dhe rruga (a marshimi) jo aq i gjatë, ata do të vinin pas teje…!

(3) Pasi që u erdhi Libri nga All-llahu, i cili e vërteton atë çka e kanë, por edhe më herët lypnin ndihmë kundër mosbesimtarëve, dhe kur u vjen ajo që është e njohur… (2.89, Bot. 3) Hiq ndërtimin dialektor atë çka e kanë, të vihet re bashkërenditja e fjalive kohore homogjene (Pasi që u erdhi Libri… dhe kur u vjen ajo…!) dhe rendi i përemrit lidhor i cili që ka të bëjë sigurisht me Librin (dhe jo me All-llahun, siç del në përkthim!)

(4) …e ai ty të vë atë (Kur’anin) në zemër, i cili i vërteton ata çka ishin përpara tij (2.97, Bot. 3). Këtu është e domosdoshme që lidhori (i cili) të vihet pranë paraprijësit (përemrit atë), pra: …e ty ta vë në zemër atë (Kur’anin), i cili… vërteton librat që ishin përpara tij (dhe jo: ata çka ishin përpara tij!).

Të marrim disa shembuj nga kalkimet e panevojshme e neveritëse, që kemi nxjerrë: (1) Më vonë i (=u) bëhet një vështrim… ndodhive…, të cilat lajmërohen. (Komenti, f. 30); (2) “O Adem, njoftojë (=njoftoji, i njofto!) ata me emrat…!” (2.33); (3) pra vjen në shprehje mëshira e Zotit… (Komenti, kapt. 101); (4) Dhe atij askush nuk i është i barabartë (112.4) – nga Botimi 1. Të theksojmë vetëm kaq: folja lajmëroj në gjuhën shqipe nuk na shfaqet kurrë me diatezën vetvetore (lajmërohem!), folja njoftoj shqip përdoret me vështrim tjetër dhe kurrë nuk ndiqet nga një emër me parafjalën me (e pse i duhet përkthyesit dhe redaktorit gjuhësor kjo fjali më “letrare” sesa, po e zëmë: Ua mëso emrat…! – këtë ne nuk e dimë) dhe në fjalinë (4) kemi një fjalë tipike për ndërtime sintaksore në gjuhën kroate a serbe, sepse shqip do të thuhej: Askush nuk është i barabartë me Të (ose eventualisht edhe më popullorçe: Askush s’mund të matet me Të!).

(1) Rënkojmë ne apo durojmë – njësoj na është neve… (=është fare njësoj për ne! – 14.21); (2) …nuk i kanë sytë e (=të) verbër, por u janë të verbra zemrat…; (3) …dhe adhuronie Atë dhe falenderohuni Atij (29.17) dhe: E përse nuk falënderoheni? (56.70); (4) M’i tregoni ata që ia pëshkruani për shok atij (=Perëndisë) (34.27) edhe: …dhe t’i përshkruajmë Atij shok (34.33). Për t’i shprehur mirënjohjen dikujt për një të mirë, në gjuhën shqipe përdoret folja falënderoj (dhe ndiqet nga një emër në trajtën e kallëzores pa parafjalë!) dhe jo falënderohem, sepse falënderohem do të thotë “më falënderon dikush mua për një të mirë…!” Foljen (i) përshkruaj e kemi ndeshur edhe në ndonjë rast si barazvlerëse me të përkthimit boshnjak “pripisivati”, që është gjithsesi gabim; shqipja në raste të tilla mund të përdorë disa nga shprehjet foljore, si “i bëj shok tjetër”, “i vë shok përballë”, e të tjera. (Këso shprehjesh, ndeshim në përkthimin e Kur’anit!).

(1) Dëshmitarët duhet të përgjigjen në çdo thirrje… (2.282 = t’i përgjigjen çdo thirrjeje!); (2) …kemi krijuar kafshë me të cilat disponojnë ata… (36.71); (3) …dhe lëshojmë shiun… dhe ju nuk dispononi me atë (15.22); (4) …pastaj (All-llahu) mbisundoi me gjithësinë! (13.2); (5) …derisa All-llahu nuk bjen (!) vendimin e vet… (2.109) – Botimi 3. Edhe këtu kemi të bëjmë me ndërtime parafjalore që janë të huaja edhe për shqipen letrare edhe për shqipen popullore, sepse foljet disponoj (një folje burimi të huaj dhe e panevojshme!) dhe mbisundoj (a zotëroj, më mirë) në shqipen marrin patjetër një emër në kallëzoren pa parafjalë (kundrinë të domosdoshme), pra: disponoj diçka, sundoj, mbisundoj, zotëroj diçka, prandaj: …pastaj All-llahu zotëroi gjithësinë (ose, edhe më mirë: u bë zot a sundues i gjithësisë etj.) Shqip vendimi nuk bihet (dhe as: sillet!), por merret ose, eventualisht, nxirret (kur bëhet me procedurë të caktuar) – këtë, besoj, e dinë të gjithë shqipfolësit!

Përfundim

Siç u vu në dukje edhe nga fillimi i këtij vështrimi, qëllimi ynë kryesor ishte që të vinim në dukje se shqipja letrare këtu ndër ne është në një shkallë më të lartë edhe për sa i përket zotërimit, edhe për sa i përket zbatimit të normës letrare kombëtare, sesa duket në të tre përkthimet e Kur’anit, të cilat u botuan vitet e fundit. Po, s’do mend, një shkrim të këtillë e pamë të domosdoshëm edhe për shkak të aktualitetit dhe kërkesave shumë të mëdha, që janë shtuar sidomos gjatë vitit të fundit e pas demokratizimit të jetës në të gjitha poret në Shqipëri, e në këtë kuadër edhe të veprimtarisë fetare. Me sa dimë, në shitje nuk ndodhet asnjë nga të tre botimet e Kur’anit prandaj do të jetë e domosdoshme që ose të ribotohet ndonjë prej tyre, ose, eventualisht, t’i hyhet një përkthimi të ri. Ne do të propozonim që nga të tre botimet (ose ndoshta pasi të shikohen edhe dy përkthimet e tjera të Kur’anit – i Vehbi Ismailit dhe i Muhammed Z. Kanit, të cilët nuk patëm rastin t’i kishim në dorë), një komision arabologësh dhe albanologësh të caktojë versionin që do të ribotohet – për këtë qëllim, natyrisht pas një redaktimi të thukët gjuhësor!

Jam i ndërgjegjshëm që përkthimit të Kur’anit do të duhej t’i bëheshin vështrime nga aspekte të tjera, në radhë të parë stilistike, sepse në këtë fushë mund të rraheshin mendimet më me interes dhe në këtë mënyrë do të ngrihej vërtet cilësia e tij në gjuhën shqipe por gabimet gjuhësore që u zunë në gojë (dhe shumë sosh që, sado i volëm, nuk i shtruam këtu) janë aq shumë, saqë me të vërtetë nuk të lënë as të marrësh frymë lirisht e jo më të bësh studime më të thelluara, të cilat, po e përsëris, janë të domosdoshme.

/Orientalizmi Shqiptar/


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 4, Pranverë-Verë, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com, numër ekskluziv për përkthimin e parë të plotë të Kur’anit në gjuhën shqipe nga Dr. Feti Mehdiu.

Dezintegrimi kombëtar nën maskën e fesë në prag të shekullit XXI

22/02/2013 Lini një koment

Dr. Feti MEHDIU

DEZINTEGRIMI KOMBËTAR NËN MASKËN E FESË NË PRAG TË SHEKULLIT XXI

Dr. Feti Mehdiu

Dr. Feti Mehdiu

Kjo temë ka të bëjë me rolin e fesë te populli shqiptar gjatë historisë, në një anë, dhe pasojat e maskave fetare për të ardhmen e popullit shqiptar, në anën tjetër. Kjo qasje është sajuar në bazë të përvojës nëpër të cilën kanë kaluar popujt e Europës qendrore gjatë shekullit 16-17[1].

Për një trajtim sa më objektiv dhe racional të kësaj çështjeje, këtu do të japim disa sqarime paraprake përkitazi me terminologjinë. Në shikim të parë këto duken si të thjeshta me karakter vetëm gjuhësor, por në esencë kanë rëndësi thelbësore. Prandaj, këtu do të marrim në shqyrtim emërtimet: Fe, ideologji, religjion, doktrinë, dogmë, themelet mbi të cilat janë ngritur këto dhe funksioni i tyre në shoqëri. Pas këtyre shqyrtimeve do të shohim qartë dhe do të kuptohet se çka është fe dhe çka është maskë e fesë. Në fjalorin aktual[2] në gjuhën shqipe, lidhur me këto terma gjejmë shpjegimet vijuese:

- Fe,-ja, f. sh- t. Besim i verbër se gjithçka në botë përcaktohet e drejtohet gjoja nga forca të mbinatyrshme, hyjnore, i cili ka lindur qysh në kohë shumë të hershme dhe është i papajtueshëm me botëkuptimin shkencor, materialist; tërësi dogmash që japin një botëkuptim fund e krye idealist e reaksionar, i cili është armik i përbetuar i shkencës, besimi te Zoti.

- Doktrinë - teori shkencore ose filozofike; tërësi e parimeve teorike të një shkence a të një dege të saj.

- Dogmë - tezë themelore e një feje, që duhet pranuar verbërisht nga besimtarët dhe që është e detyrueshme për ta.

- Ideologji- a, gr. Idea dhe logos – shkenca për idetë. Ka disa kuptime. Në radhë të parë kështu quhej grupi i filozofëve në Francë në fillim të shek. XVIII. Përdoret gjithashtu për të shënjuar jetën, veprimtarinë shpirtërore të ndonjë periudhe, ose ndërtimin kompleks ideor të një sistemi, të një bote të veçantë. Ideologjia është doktrinë politike, teori ideologjike-politike e ndonjë partie, lëvizje etj.

- Religjion, besim në perëndi; bestytni; kult. Është prodhim i mendimit njerëzor në një epokë të caktuar.

Pa injoruar këto shpjegime dhe në mbështetje të disa burimeve të tjera thjeshtë shkencore (të liruara nga ideologjitë e ndryshme) për fenë, definicioni më i plotë e më i saktë mund të shprehet kështu: Feja është një besim i sistemuar, i mbështetur në shpallje hyjnore, që e pranon, e nderon dhe e adhuron Zotin një, atë fuqi mbinatyrore që pranohet si krijues i universit.

Lexuesi ynë që shërbehet me këto burime do të formojë një botëkuptim të gabuar për fenë. Një botëkuptim jo të plotë, të paarsyeshëm dhe të pashpjeguar fare se në çka mbështetet feja.

Ai mandej duke dëgjuar ose lexuar vazhdimisht shprehjet, ideologjia fetare, religjioni islam, religjioni i krishterë, ideologjia islame, doktrina islame, e krishterë etj., i ka barazuar këto shprehje në një term duke mos e dalluar fenë nga ideologjia, religjionin nga besëtytnia, ose doktrinën nga feja…

Në bazë të kuptimeve që japin fjalorët ekzistues përkitazi me këtë çështje, nëse shqyrtohen me kujdes dallimi ndërmjet këtyre është shumë i qartë. Autorët e fjalorëve e kanë dhënë prejardhjen për ideologji- religjion- doktrinë dhe dogmë. Mirëpo për fe, të shtyrë nga ideologjia e caktuar (ideologjia marksiste) ia imponojnë lexuesit bindjen se feja është “besim i verbër”… botëkuptim… reaksion, gjë që nuk e hasim në Fjalorin Enciklopedik Amerikan.

Prandaj kur po përcaktohem për formulimet e lartëpërmendura të fesë kam parasysh faktin se feja është një fenomen që e përcjell njeriun prej lindjes deri në vdekje dhe si instikt i lindur natyror nuk varet nga ideja e secilit autoritet ose nga hulumtimet e ndonjë grupi ekspertësh dhe nga teoritë e tyre, ose që mund t’i imponohet nga sistemet politike të caktuara. Feja është ai besim e veprim i sistemuar që mbështetjen e ka në ndonjërën nga tre librat e shpallur hyjnorë (Teurat – Inxhil – Kur’an), pavarësisht se në çfarë gjendje është aktualisht secili nga këto tre burime. Ndërsa ideologjitë zhvillohen nga ideja e një njeriuu por edhe vdesin bashkë me atë ose më vonë, derisa doktrinat e ndryshme rrokullisen nga stuhitë e kohës, kurse termin religjion e përdorin për të emërtuar lëvizjet ideologjike të shekujve të fundit.

Feja mbetet ai fenomen që e shoqëron njeriun si individ dhe shoqërinë njerëzore si tërësi, qysh me njeriun e parë në botë Ademin dhe deri sot dhe jo si ide e Ademit por si besim që mbështetet në shpallje hyjnore, e që janë vetëm tri shpallje hyjnore.

Derisa ideologjia shenjon veprimtarinë shpirtërore të ndonjë periudhe apo të një sistemi të një botë të veçantë, apo të ndonjë partie, lëvizje etj.. Feja mbetet mbipartiake, gjithënjerëzore pa të cilën nuk ka kaluar asnjë periudhë e historisë njerëzore asnjë sistem politiko-shoqëror, asnjë rajon në botë.

Prandaj tërë veprimet, lëvizjet e ideologjitë e ndryshme që provojnë të marrin rolin e fesë në shoqëri nën petkun e ndonjë ideje… janë maskë, veprimi i të cilave mund të zgjasë fare pak, dhe të ketë pasoja për ithtarët e vet.

Këtë qasje me këto dallime duhet shtruar domosdoshmërisht ngase për shkak të paqartësive të rastit ose qëllimisht në disa burime statistikore botërore[3] trajtimi i fesë, gjegjësisht i religjionit[4] (kështu qëndron në burimet që kam shfrytëzuar unë) u jepet hiç më pak se 18 përcaktimeve të ndryshme në baza të besimit, me tendenca që këtyre t’u shtohen edhe 10 të tjera që janë në formim e sipër dhe kështu do të bëhen 28 religjione të cilat në botë kanë statusin e religjioneve prijëse, d.m.th. kryesore[5]. Kjo nënkupton se ka edhe fe periferike dhe se mund të jenë edhe më shumë. Nga këto të ashtuquajtura religjione te shqiptarët njëherë për njëherë i gjejmë katër fe të cilat qeveria e Tiranës i quan fe zyrtare të Shqipërisë. Ajo sipas tyre janë feja islame, ortodokse, katolike dhe ajo bektashiane[6] (DW). Mirëpo në trojet shqiptare ku më shumë e ku më pak aktivitetin e tyre e zhvillojnë edhe fraksione të tjera që thirren në emër të fesë si: reformistë, baptistë, pentakostal, dëshmitarët e Jehovait[7], bahaijtë, ahmeditë etj.

Nga shqyrtimi paraprak doli shumë qartë se feja mbështetet në shpallje hyjnore e cila realizohet vetëm me anë të pejgamberit. Tani dihet se në tërë botën ka vetëm tre libra që kanë statusin e Librit të Shenjtë (Libra të shpallura të Zotit):

1) Teurati (Tora, Talmud – Besëlidhja e vjetër)

2) Inxhili (Ungjilli – Besëlidhja e re)

3) Kur’ani,

dhe vetëm këto tre burime janë meritore për të qenë themele të tri feve të botës: Hebraizmi, Krishterimi, Islami, prandaj të gjitha fetë e tjera të cilat paraqiten në emër të cilësdo fe qoftë, nga të tri fetë e përmendura, janë maska të feve përkatëse dhe në asnjë mënyrë nuk mund të quhen fe.

Nga këto tri fe shqiptarët kanë pranuar vetëm dy: fenë e krishterë dhe fenë islame. Përdorimi i shprehjes se shqiptarët janë të përçarë në shumë fe nuk është i qëndrueshëm[8]. Këtu duhet veçuar nëse ndonjëherë interpretuesit e feve, të shtyrë nga motive politike, sigurisht në shërbim të të huajve, jo në të mirë të shqiptarëve e as të asnjërës fe, kanë tentuar të mbjellin përçarje. E vërteta është se shqiptarët u përkasin vetëm dy feve: asaj të krishtere dhe islame, por gjithashtu është e vërtetë se shqiptarët asnjëherë nuk kanë pasur ndërmjet vete mosmarrëveshje të motivuara në baza fetare dhe se shqiptarët nuk janë populli i vetëm në botë që u përkasin dy feve me tri rite fetare[9].

Këtë fenomen te populli shqiptar, rilindësi ynë Çajupi e ka jetësuar denjësisht në poezinë e tij kur thotë:

Qenë trima dhe mëmëdhetarë,

Besa, fea, s’i kishin dhe ndarë”[10]

porse

“Hoxha e prifti u kanë mashtruar…”[11]

Gjithashtu është fakt që nuk mund të mohohet se nuk janë shqiptarët populli i vetëm që i përket dy feve. Përkatësia dy fetare nuk ka qenë në funksion të dezintegrimit kombëtar ngase burimisht këto dy fe nuk nxisin urrejtje por mirëkuptim e tolerancë.

Ndërkaq, rreziku për dezintegrim kombëtar shprehet në tendencat bashkëkohore që nën maskën e akcilës fe të ndërtohet një platformë e posaçme e cila, duke u larguar nga burimi i fesë dhe duke hyrë në shërbim të qarqeve politike[12], të cilat në mënyrë perfide e vënë në lojë fenë, në një të ardhme jo të afërt do ta dezintegrojnë popullin shqiptar.

Ky veprim dezintegrues nën maskën e fesë është dëshmuar në shekujt XVI-XVII në disa vende të Europës Qendrore nën ombrellën e fesë së krishterë, si në Francë, Gjermani, Zvicër e gjetiu, ku janë shkaktuar gjakderdhje të mëdha, midis kalvinistëve, luteranëve, baptistëve me katolikët[13] etj. Dhe sot ka arritur që në botë të ketë me miliona ithtare të këtyre fraksioneve të krishtera: “Dëshmitarët e Jehovait” 4.914.000; Baptistë 35.437.000 ku vetëm në SHBA janë 27 milionë, Luteranë 43.539.000 etj.[14]

Sipas rrjedhave bashkëkohore të zhvillimit në këtë plan te populli shqiptar në kontekstin e oreksit të qarqeve të ndryshme europiane dhe qëllimeve të platformave djallëzore kundër popullit shqiptar, me qëllim të copëtimit edhe në aspektin shpirtëror, ashtu siç e kanë copëtuar fizikisht, ekziston mundësia e rrezikut të vazhdueshëm që fraksionet e ndryshme si atë në Europën Qendrore në shekujt XVI-XVII të mbjellin farën e mospajtimeve ekstreme në popull deri në shkallën e qërimit të hesapeve edhe me metoda fizike, duke u shërbyer gjithnjë me parrullat se kështu urdhëron Zoti, kështu dëshiron Jezusi, kështu thotë Muhamedi, ashtu thotë Aliu etj., dhe kështu injorojnë urdhrat që ka dhënë Krijuesi – Zoti.

Kjo tendencë e dezintegrimit kombëtar nuk ka lënë pa prekur edhe pjesën islame, por në shkallë ca më të vogël. Njëlloj, sikurse edhe në nivel botëror edhe te shqiptarët janë prezente dy shkolla kryesore islame: shkolla sunite dhe shi’ite.

Mirëpo deri në vitet 20 të shek. XX, në planin kombëtar te shqiptarët janë përdorur emërtimet me mbështetje më reale që kanë edhe arsyetim shkencor dhe janë të pranueshme nga aspekti fetar. Kështu diktojnë parimet fetare të feve burimore të mbështetura në librat e shpallura: Muslimanë e të krishterë respektivisht të krishterë e muslimanë. Në periudhën e përmendur nuk hasim ndarje në shkolla fetare: Ortodoksë, katolikë, sunitë, e bektashinj, por ndarjen në fenë: të krishterë[15] dhe atë islame[16]. Kjo ndarje nuk mund të kontestohet në asnjë mënyrë.

Mirëpo në dhjetëvjeçarin e tretë të këtij shekulli (vitet 1920-1930) kinse me qëllim të sigurimit të lirisë fetare apo të pavarësisë së institucioneve fetare zë fill institucionalizimi i fraksioneve fetare dhe kush më herët e kush më vonë ngrihen dhe emërtohen si fe, p.sh. fe bektashiane (një nga fraksionet shi’ite), apo kisha e pavarur ortodokse shqiptare[17] (kjo e dyta u dëshmua në vitet nëntëdhjeta se sa kishte qenë e arsyeshme ndarja e kishës ortodokse shqiptare nga kisha katolike shqiptare dhe sa kishte qenë ajo e pranuar. Në vitin 1992 kisha ortodokse shqiptare hyn nën mbikëqyrjen e kishës ortodokse greke).

Mbase sipas këtij modeli, nëse inteligjenca shqiptare islame në radhë të parë, dhe jo vetëm ajo por tërë mekanizmat politike, shkencore e kulturore luajnë lojën oportune symbyllazi në të ardhmen edhe e ashtuquajtura “feja” bektashiane mund të shkojë rrugës së kishës ortodokse shqiptare.

Konstatimi tendencioz i K. Jeriçekut se “vetëm katolikët shqiptarë janë shqiptarë dhe katolicizmi është baraz me fenë shqiptare”[18] ose insistimi i disa autorëve të tjerë të huaj që shqiptarizmi të ngrihet në shkallë religjioni[19] janë me prapavijë katastrofale për ardhmërinë e kombit shqiptar. Njëlloj nuk është rastësi as letra e filozofit Rober Eskarpi i cili në veprën e vet “Letra e hapur Zotit” në një moment i hap sinjalin shërbimit të postës se në Tiranë jeton një baba i bektashizmit (mik i autorit), që është kryetari suprem i një bashkësie që ka disa milionë besimtarë[20].

Ky në letrën e vet, nëse dimë të lexojmë midis rreshtave Tiranën e ka barazuar me Mekën (qendër islame), Jerusalemin (qendër e krishterimit) dhe Romën (qendër e dytë krishtere – të krishterëve të ritit romak), sigurisht si qendër e ardhshme e bektashizmit. Kështu edhe ndodhi kur Shqipëria në vitin 1993-1994 pa kurrfarë ngurimi do të deklarohet si shtet me katër fe zyrtare. “Feja” e katërt ishte Bektashizmi. Ky është një deklarim thënë më së buti pa fije serioziteti, njëlloj siç ishte deklarimi i Shqipërisë shtet ateist në vitin 1967. Mesa i ka ndodhur popullit shqiptar në këto dy raste shtron nevojën për strukturat politike, në radhë të parë e pastaj ato fetare, shkencore, diplomatike, intelektuale etj. që të kthjellin vetëdijen dhe me mendje të gjykojnë e të kuptojnë se feja si kategori hyjnore me peshë të veçantë shoqërore e filozofiko-morale as themelohet me dekrete qeveritare e partiake e as mund të zhbëhet.

Secili qytetar, në shkallën themelore, e pastaj secila shoqëri njerëzore qoftë me kompetencë legjislative apo vetëm me kompetencë të organizimit vullnetar, duhet ta ketë në mendjen e vet edhe në ndërgjegje se feja kërkon mbështetje në Libër hyjnor.

Feja nuk mund të mbështetet në mendimin, idenë apo interpretimin e njeriut sado që ai të jetë me autoritet e meritor në fushën përkatëse. Mbi mendime të njerëzve mund të themelohen vetëm shkolla-mënyra të interpretimit, të cilat assesi nuk duhet të vihen në shërbime fraksioniste në shoqëri.

Pikërisht në mospërfilljen e këtyre parimeve, në jetën e popullit shqiptar në kohën më të re (nga vitet 20 të shekullit 20) kanë lindur dhe zhvillohen tendencat dezintegruese kombëtare duke vepruar nën maskën e feve që kanë shqiptarët.

Tendenca të dezintegrimit kombëtar të maskuara me petkun e fesë na paraqiten edhe në shtypin e përditshëm apo periodik shqiptar[21]. Këtu individë të ndryshëm në jetën publike zbatojnë një platformë të huaj në dëm të popullit shqiptar duke i maskuar qëndrimet e tyre me gjoja përpjekjet për zgjidhjen e çështjes kombëtare shqiptare. Në fakt, këto janë në funksion politik për dezintegrimin kombëtar[22].

Në përgatitjen e terrenit për dezintegrimin kombëtar të popullit shqiptar meritë e veçantë i takon ideologjisë ateiste që te shqiptarët, në mënyrë të veçantë në Shqipërinë politike, u zbatua pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore. Kjo platformë e komunizmit pansllavist iu servua dhe iu imponua popullit shqiptar nga ana e udhëheqjes së shqiptarëve e cila ishte e verbëruar nga parrullat famoze të proletariatit dhe në emër të marksizëm-leninizmit shtroi përdhe tërë kapitalin kulturor, fetar, kombëtar e shoqëror që ishte arritur deri në vitin 1945. Në këtë periudhë, prej vitit 1945-1990 aparati shtetëror i ushqyer me ideologjinë e komunizmit bolshevik përdori të gjitha masat e mundshme dhe arriti që në masë bukur të madhe ta zhveshë shqiptarin nga ideali fetar, sidomos brezat që lindën dhe u rritën në këtë periudhë.

Proceset e zhvillimit demokratik në Europë, kur u përmbysën qeveritë e sistemit komunist, popullin shqiptar e gjeti të zhveshur nga ideali fetar por aty-këtu edhe nga ideali kombëtar. E gjeti aq të materializuar dhe të varfër shpirtërisht sa pa ndonjë arsye të fortë, i shtyrë nga lakmia për një jetë më komode, ia ktheu shpinën atdheut. Të tillët vështirë se do të gjenden më në gjirin e idealit kombëtar, e as atë fetar. Të tillët më parë do të jenë të rekrutuar të ndonjë fraksioni që vepron nën maskën e ndonjërës nga fetë se sa të jenë të krishterë të mirëfilltë ose muslimanë të vërtetë.

Në hapësirat gjithëshqiptare në Ballkan ka gjurmë të veprimeve destruktive me prapavijë deintegruese, edhe nga elemente të tjera përveç atyre që u përmendën e që mund të jenë rekrutë të atyre ose të ndonjë bërthame tjetër, maskë me tjetër ngjyrë. Me veprimet e tyre, që në fillim duken se kanë dallime vetëm formale prej atyre me bazë fetare, në dy-tre vitet e fundit kanë bërë sondimin e terrenit në rrethet fetare ku ka pasur edhe kundërshtime gjysmë publike, por ato edhe më tutje vazhdojnë të zbatojnë platformën e tyre të maskuar me petkun fetar e që në thelb është platformë ideologjike e caktuar.

Këtu shtruam çështjen e dezintegrimit kombëtar dhe përmendëm sipas mendimit tonë faktorët që janë në shërbim të dezintegrimit. Bindja ime e thellë është se po t’i përmbahemi përcaktimeve të rilindësve tanë të cilët çështjen e feve te populli shqiptar e trajtonin në kornizë të dy librave të shenjtë: Ungjillit dhe Kur’anit, sepse në këto dy libra mbështeten fetë e shqiptarëve, do të japim kontributin më të madh, do t’i shërbenim integrimit kombëtar dhe do t’ia ngushtonim rrugën tendencave dezintegruese. Ky është obligim moral i çdo shqiptari dhe secilit duhet t’i tingëllojë në ndërgjegjen e tij porosia e Çajupit:

Muslimanë e të krishterë

jemi keq

Të ngrihemi që të tërë

djem e pleq[23]

 

Si Ungjilli dhe Kur’ani

mos e ndani Perëndinë

Shoku shokun mos e hani

si punojnë ata që s’dinë[24]

Fetë e shqiptarit, ato dy fe që mbështeten në Ungjill dhe Kur’an janë në funksion të integrimit, jo vetëm brenda popullit shqiptar, por këto dy fe janë në funksion të integrimit të kombit shqiptar me kombet e tjera të botës, dhe kjo duhet konsideruar si dhuratë nga i Gjithëfuqishmi Zot, sepse:

Musliman e të krishterë

Perëndia na ka bërë

jemi vëllezër të tërë[25]

Kështu thoshte Çajupi, që korrespondon me plotësisht me ajetin e Kur’anit ku thuhet: “Ve lev shae…”

“Sikur të kishte dashur Zoti, do t’i krijonte të gjithë njerëzit në një fe”. (Kur’an, 16:93)

Porosi kryesore nga e tërë kjo është që ne si intelektualë, të të gjithë profileve duke analizuar të kaluarën dhe të tashmen e popullit shqiptar, të vështruar me sy kritik dhe krahasues edhe me histori të popujve të kaluar në fund të këtij shekulli (shek. 20), përkatësisht në fund të mileniumit të dytë, të nxjerrim mësimet e nevojshme. Në mileniumin e tretë të hyjmë më të kthjelluar se ç’kemi qenë gjatë këtij shekulli (shek. 20) kur jemi përplasur sa andej e sa këndej duke u ushqyer me iluzione me çka kemi rënë ndesh me realitetin historik. Jemi përpjekur të themelojmë një fe artificiale të mbështetur në parrulla e ideologji të ndryshme, madje të bëjmë edhe popull fare të pafe, që është një absurd i llojit të veçantë.

Në mileniumin e ri duhet të hyjmë të vetëdijshëm se jemi një popull që ka lindur dhe është rritur si popull në këto troje. Të vetëdijesohemi se historia e popullit shqiptar, qoftë nga këndvështrimi i formimit fetar, qoftë nga ai kombëtar, nuk fillon me ne. Ka filluar shumë më herët dhe nuk përfundon me ne. Detyra jonë është të vazhdojmë me syçelësi, në mos më tepër, sa rilindësit tanë me qëllim që të mos biem në grackat që i endin armiqtë e popullit shqiptar me ngjyra të ndryshme fetare, ekonomike, politike, historike etj. Të vetëdijesohemi se jemi një popull që kemi një gjak, një gjuhë dhe një histori. Besojmë në një Zot, por në besimin tonë kemi dy qasje dhe i takojmë dy feve: fesë së krishterë dhe fesë islame. Kemi dy fe që mbështeten në dy libra të shenjtë të shpallur hyjnorë, në Inxhil dhe në Kur’an. Nëse provojmë të ndryshojmë ndonjë send, mund të presim vetëm dënimin nga Krijuesi i Cili ka mënyra të ndryshme të dënimit, e ne aktualisht vuajmë dënimin e njeriut jo të lirë.

Prandaj, për ne nuk e ka humbur aktualitetin porosia e Çajupit:

Ngrihuni trima të tërë

muslimanë e të krishterë

të luftoni për lirinë

të shpëtoni Shqipërinë[26]

Nëse nuk vetëdijesohemi, nëse nuk kthjellohemi të veprojmë me kohë sipas këtyre kërkesave, popullin shqiptar e pret dezintegrimi kombëtar nën maskën e fesë, ashtu siç ndodhi në shekullin 16 dhe 17 me popujt e Europës Qendrore. Për këtë, përgjegjësia do të peshojë më rëndë mbi institucionet përgjegjëse për organizimin fetar që, sipas mendimit tim, janë: Tiranë-Prishtinë, Prizren-Shkup-Podgoricë.

Mirëpo, edhe ne që jetojmë sot nuk mund t’i ikim dot dënimit të historisë, sepse historia dënon edhe për atë që është dashur ta bësh e nuk e ke bërë.

Koha është gjykatës i pamëshirshëm!

/Orientalizmi Shqiptar/


[1] Në Francë, në vitin 1572, në natën e Shën Bartolemeut u vranë disa mijëra kalvinistë në përleshje me katolikët. Kurse në mes të viteve 1617 dhe 1632 ka ndodhur edhe një persekutim i ngjashëm, me ç’rast e pësuan dhe shumë fëmijë me tërë familjet e tyre. Më gjerësisht shih: Kisha dhe historia e saj, libri 7, Ferizaj-Zagreb.

[2] Fjalori i gjuhës shqipe, Prishtinë, 1965; Fjalori i gjuhës së sotme shqipe, I-II, Prishtinë, 1981; M. Ndreca, Fjalor fjalësh e shprehjesh të huaja, Prishtinë, 1986; Enciklopedia zivi religia, Beograd (drugo dopunjeno izdanje, 1991?).

[3] IBRD (HG), The World Bank Altas, 1995, Washington D.C. Dezembar, 1994; Statisches Jahrbuch 1994, feur das Ausland, Wiesdaben (sept 1994), cituar sipas dr. Šemse Tanković, simpozium “Islam na Zapadu”, Zagreb, 1997.

[4] Në burimin që kam shfrytëzuar unë qëndron vetëm termi religjion.

[5] Dr. Šemse Tanković, si shënimi numër 2. T-2, broj i struktura vodeći religia svjeta.

[6] Shih: Dituria Islame, Prishtinë, nr. 97, 1997.

[7] Radio DW, në një emission të dates 10.1.1998, me titullin “Bektashitë në Shqipëri”, bisedonte me Baba Reshat Bardhin i cili ndër të tjera i kishte thënë se “feja bektashiane në Shqipëri ka qenë e treta me radhë në Shqipëri, pas sunnive dhe ortodoksëve, pra para katolikëve…”

Kjo deklaratë e tij sigurisht e ka zanafillën dhe mbështetjen në Kongresin e Lushnjës, në të cilin më 1920 është miratuar një statut ku thuhet: “Shqipëria njeh dhe mbron baraz, Sunizmën, Bektashizmën, Ortodoksizmën e Katolicizmën”. Më vonë, më 1929, Kongresi i III Bektashian në teqenë e Prishtës do të miratojë statutin e fesë bektashiane shqiptare.

[8] Mund të flitet për tendenca me qëllim të përçarjes por është fakt se ato tendenca të gatuara jashtë trungut shqiptar dhe fillimisht pa pjesëmarrjen active të shqiptarëve, deri më tash nuk kanë pasur kurrfarë suksesi.

Këtu mbase duhet të mësohen njerëzit e pendës që ta dallojnë fjalën “të ndarë” nga ajo “të përçarë”, sepse ndarjet janë të natyrshme kurse përçarjet i përgatisin qarqe a individë të caktuar me qëllime të caktuara për levedri individuale ose të grupacioneve të ngushta e destruktive.

[9] Edhe populli arab që sot ka disa shtete, si Liban, Egjipt, Siri etj. kultivon dy fe. I përket fesë islame dhe fesë të krishterë, madje të krishterët edhe atje ndahen në dy rite: ortodoks dhe katolik.

[10] Çajupi, Vepra 1, “Rilindja”, Prishtinë, 1983, f. 23.

[11] Po aty, f. 23.

[12] Krahaso: Dituria Islame, Prishtinë, nr. 97, 1997 (Dëshmitarët e Jehovait).

[13] Shih: Kisha dhe historia e saj, libri 7, Ferizaj-Zagreb.

[14] Dr. Šemse Tanković, si shënimi nr. 2.

[15] Këtu bëjnë pjesë dy rite të fesë së krishterë: ortodoks dhe katolik.

[16] Këtu hyjnë pjesëtarët e fesë islame, si sunitë ashtu edhe shi’itë, në rastin konkret bektashi.

[17] Kjo në kohët e fundit merr karakteristikat e Kishës Ortodokse Greke.

[18] Gjurmime Albanologjike, I, 1971, Prishtinë, f. 198.

[19] Nikola Dugandžia, (Religjioni dhe kombi). Cituar sipas ma. Ismail Hasani, Probleme teorike nga sociologjia e religjionit, Prishtinë, 1996, f. 118.

[20] Rober Eskarpi, Otvoreno pismo bogu, Beograd, 1968, f. 12. Eskarpi në të vërtetë, nuk thotë fetare por vetëm bashkësi me disa milionë besimtarë.

[21] Për ilustrim shih: Ora, Prishtinë, datë 4.10.1996; Zëri, Prishtinë, datë 28.12.1996; Koha, Prishtinë, datë 6.11.1996; Bujku, Prishtinë, datë 11.01.1997.

[22] Krahaso, Hëna e Re, Shkup, datë 25.12.1997.

[23] Çajupi, Vepra 1, Prishtinë, 1983.

[24] Po aty.

[25] Po aty.

[26] Po aty.

Kijameti nuk do të bëhet, mos u trembni!

23/12/2012 Lini një koment

Ahmet ÇAUSHI*

 

KIJAMETI NUK DO TË BËHET, MOS U TREMBNI!

Ahmet Çaushi

Ahmet Çaushi

Prej shumë kohësh është shkruar në media, është biseduar e po bisedohet nëpër televizione e në mbarë botën, se më 21 dhjetor 2012 do t’u bëka Kijameti. Ku e ka nisjen kjo shpallje? Priftërinjtë, pasi kanë lexuar një kalendar të vjetër, kanë caktuar këtë datë si fundin e botës. Nuk është hera e parë që mashtrohet me thëniet e vjetra. Nga këto mashtrime janë nxjerrë edhe fitime të shumta. Më 21 mars të vitit 2000, “Gazeta Shqiptare” shkruante lajme tronditëse për këtë çështje. Në shtatorin e vitit 2000, njoftonte kjo gazetë, se në datën e caktuar për Kijamet, në rrethinat e qytezës Luwero, banorët kishin shitur pasuritë e tyre dhe paratë ia kishin dhënë priftit Eilson Busharo. Në tubim praktikohej seksi në masë, që t’i gjejë fundi i botës në këtë punë “të mirë”. U vranë me dashje 400-600 persona, ndërsa shteti arrestoi 1000 pasues. Më 19 nëntor 1978 ndodhi vetëvrasja masive më e tmerrshme në historinë e njerëzimit. Të udhëhequr nga prifti amerikan Jim Jones, u çuan në varr 914 vetë. Të gjithë ishin anëtarë të sektit “Tempulli i Diellit”. Një ditë më parë ata vranë senatorin amerikan Leo Ryan dhe katër të tjerë, të cilët ishin duke hetuar jetën e këtij sekti. Kush refuzonte, merrte një plumb kokës. (“Gazeta Shqiptare”, 21 mars 2000). Po në këtë datë, po në këtë artikull, shënohen edhe 13 raste të tjera.
Pas kërkimit falje nga papa për krimet e kishës, në muajin mars 2000, në rrethinat e një kishe katolike në Uganda u gjetën 1000 burra, gra e fëmijë të masakruar nga prifti për t’i nisur për në “parajsë”. Të gjithë ishin të sektit kristian “Dhjetë porositë e Zotit”. Kështu njoftonte radio “Zëri i Amerikës”.
Ç’thotë Kurani i Madhëruar? Në sure “Hixhr”, ajeti 85 (faqe 309) Zoti thotë: “Qiejt dhe tokën i krijova me urtësi (arsyetim e mjeshtri) të madhe. Nuk ka dyshim se fundi i tyre do të vijë e, ju silluni me njerëzishmëri.” Më tej, në sure “Araf”, ajeti 187 (faqe 209) thuhet: “Të pyesin ty (o Muhamed) për kijametin se “kur do të ndodhë ai?” Thuaju: “E di vetëm Allahu se kur do të ndodhë ai. Nuk mund ta zbulojë kush veç Zoti (Ai që krijoi botërat, Ai i di sekretet e fillimit e të mbarimit të tyre).” Po, Zoti i krijoi botërat dhe, më së miri, Ai di krijimin (fillimin), vazhdimësinë dhe kohën e ndryshimit të tyre.
Si do të bëhet kijameti dhe përmasat e tij sipas Kuranit. Kurani, para afro 1400 vitesh, shpjegon dhe paralajmëron. Në këtë libër, së pari jepen disa shenja paralajmëruese. Tri prej tyre po i rradhisim. 1) Do të rikthehet në tokë profeti Isa dhe do të ritregojë se ishte vetëm profet dhe se ai nuk është Zot; 2) Kur të humbë tërësisht besimi në një Zot të Vetëm; dhe 3) Kur të lindë dielli nga perëndimi. Asnjëra nga shenjat e lartpërmendura nuk ka ardhur, prandaj nuk ka ardhur koha për kijamet, nuk do të bëhet më 21 dhjetor 2012.
1. Kurani, në sure “Araf”, ajeti 187 (faqe 209), shkruan: “(O Muhamed) Të pyesin ty për kijametin se “kur do të ndodhë?” Thuaj: “Atë e di vetëm Allahu (Ai që ka krijuar botërat, Ai di edhe ndodhitë e tyre). Çështja e kijametit –vazhdohet më tej- është preokupim shumë i rëndë në qiej e në tokë. Ai do të vijë vetëm befas”. Thuaj: “Për të di vetëm Allahu, por dituria e njerëzve nuk e di (nuk e njeh).”
2. Si do të ndodhë kijameti?
3. Edhe këtë e shpjegon Kurani 1400 vjet më parë. E çuditshme! Pas 1400 vitesh shkenca arrin në këtë përfundim, si të Kuranit. Dhe ja:
4. Në sure “Tur”, ajeti 9 (faqe 604), thuhet: “Ditën kur qielli bën një tronditje të tmerrshme (të fortë)” do të jetë nisja e kijametit.
5. Sure “Enbija”, ajeti 97 (faqe 378), thuhet: “Në momentin e kijametit, sytë do të mbeten të shtangur.”
6. Në sure “Naziat”, ajeti 6 – 9 (faqe 691), thuhet: “Ditën që vrullshëm bëhet dridhja” fillon kijameti.
7. Në sure “Zelzele”, ajeti 1 – 2 (faqe 724), thuhet: “Kur të dridhet toka me dridhje të fuqishme e ajo të nxjerrë çka ka brenda”.
8. Në faqe 729 përsëri vazhdohet: “Këto dridhje do të shoqërohen me krisma të fuqishme e shurdhuese”.
9. Në sure “Inshikak” (faqe 703): “Kur të pëlcasë qielli, kur toka të shtrihet në tërë gjerësinë e saj të nxjerrë çka ka brenda, të çlirohet e t’i bindet realizimit të planit të Zotit”.
10. Në sure “Tekvir” (faqe 697) thuhet: “Kur dielli të jetë mbështjellur (errësuar), kur yjet të kenë rënë. Kur kodrat të kenë udhëtuar. Kur bagëtitë të lihen pa barí (edhe barinjtë, edhe bagëtitë ikin për të shpëtuar). Kur egërsirat të jenë bashkuar (harrojnë gjahun e të frikësuara kërkojnë ndihmën e njëra-tjetrës). Kur detet të marrin flakë e dallgët flakërojnë. Kur vajzat e vogla të varrosura të gjalla (vetëm pse ishin vajza) do të pyeten se për çfarë mëkati janë mbytur (vrasësit do të japin llogari e do të shijojnë dënime të tmerrshme). Kur qielli të jetë hequr”.
11. Në sure “Infitar” (faqe 699) shkruhet: “Kur qielli të çahet, kur të shkapërderdhen yjet, kur të përzihen detet e kur të trazohen varret, njeriu do ta kuptojë se ç’ka ka punuar dhe ç’ka ka lënë prapa.”
Nga sa u përmend, kuptohet se kijameti do të përfshijë tokën, diellin, yjet dhe qiellin, pra gjithçka dhe, njeriut nuk do të mund t’i hyjë në punë as shtëpia, as tuneli, as hapësira ndërmjet trupave qiellorë e as yjet, sepse kijameti përfshin gjithçka të kësaj bote kështu siç është.

Ç’do të bëhet? A do të vazhdohet më tej?

Në sure “Ibrahim”, ajeti 48 (faqe 303), thuhet: “Ditën kur toka ndryshohet në tjetër tokë e, edhe qiejt. Dhe ata (njerëzit) të gjithë dalin para Allahut, që është mbizotërues.” Qartë kuptohet se do të rikrijohen botëra të tjera dhe jeta do të vazhdojë. Kështu thuhet në Kuran e kështu do të bëhet, sepse çdo problem për të cilin flet Kurani e ka vërtetuar patjetër shkenca dhe vazhdon ta vërtetojë.
Ja, kështu ka deklaruar e shpallur Kurani para afro 1400 vitesh. Dhe, NASA, qendra më e madhe e më serioze shkencore, pas 1400 vitesh, vërteton fjalët e Kuranit, ashtu siç vërtetoi para 4 – 5 vitesh fillimin e botërave. Dy shkencëtarë amerikanë morën çmimin “Nobel” kur arritën në konkluzionin se tërë trupat qiellorë dhe toka në fillimin e tyre kanë qenë së bashku dhe në një kohë të largët, sipas “Big Bangu”-t, nuk ka qenë trup më i madh se një top golfi. Ja si thuhet në Kuran, në sure “Enbija”, ajeti 30 (faqe373), “A nuk e dinë ata që nuk besuan se qiejt e toka ishin të ngjitura e Ne i ndamë dhe ujin e bëmë bazë të jetës së çdo sendi! A nuk besojnë?!” Ja, ky është Kurani, kjo është feja Islame. Ndodhi të shumta kanë ndodhur e do të ndodhin dhe për besimin Islam nuk ka asnjë problem shqetësues.
Pas pranimit të NASA-s se më 21 dhjetor 2012 nuk do të bëhet kijameti, dy ditë më vonë pranoi edhe Papa. Pra iu bind Kuranit, megjithëse në vitin 2000 hipi në helikopter e u ngjit në hapësirë që kijameti të mos e gjejë në tokë.
Nëpërmjet kësaj flete, u bëjmë thirrje njerëzve besimtarë islamë, besimtarë të besimeve të tjera si dhe ateistëve që të mos tremben, të vazhdojnë punën normalisht dhe le të vërejnë lëvizjen e diellit, vazhdimin e jetës e të binden se ka një Zot, që i ka rregulluar punët në mënyrë të përsosur e të mos u shkojë mendja tek Zoti vetëm kur kanë para vështirësi të mëdha.
Profeti Muhamed, në një hadith të mrekullueshëm, na këshillon e na porosit: “Nëse kijameti ju gjen duke mbjellë një pemë, vazhdojeni mbjelljen e saj”, sepse edhe mbjellja e saj do të shkruhet e do të vlerësohet tek punët e mira”. Ky mesazh i fuqishëm i profetit Muhamed, kjo porosi le të na mbushi me besim, me vullnet e qëndrueshmëri, që në çdo kohë ta bëjmë jetën tonë të dobishme për vete, për njerëzimin e jo të shesim pasuritë e të vrasim, a helmojmë njëri-tjetrin. Vazhdoni jetën dhe punën të qetë, gjithashtu vëzhgoni ndodhitë rreth jush dhe në hapësirat qiellore, se do të bindeni në madhështinë e Atij që i ka krijuar, që i mban e do t’i tjetërsojë në kohën e planifikuar prej Tij.

*Myftinia Dibër

Burimi: http://sot.com.al/index.php?option=com_content&view=article&id=48403:kijameti-nuk-do-te-behet-mos-u-trembni&catid=87:koment-a-analize&Itemid=539

Medreseja, digë e identitetit fetar dhe kombëtar gjatë historisë

12/12/2012 Lini një koment

Nexhat IBRAHIMI

MEDRESEJA, DIGË E IDENTITETIT FETAR DHE KOMBËTAR GJATË HISTORISË

I. Hyrje

Nexhat Ibrahimi

Nexhat Ibrahimi

Burimet themelore të Islamit, Kur’ani dhe Sunneti, dëshmojnë se arsimimi dhe edukimi i pasardhësve në Islam është detyrim me përparësi për prindërit. Këtë e thekson Kur’ani në shumë ajete:

“Lexo, në emër të Zotit tënd i cili të ka krijuar. …!” (El-Alek, 1-5)

Ky detyrim prindëror ishte përparësi nëpër të gjitha periudhat historike, pa marrë parasysh moshën e pasardhësve:

“Dhe Ibrahimi ua porositi këtë bijve të vet, si edhe Jakubi: “O bijtë e mi, Allahu ua ka zgjedhur fenë dhe assesi mos vdisni ndryshe, vetëm si muslimanë!” (El-Bekare, 132).

Edhe Muhammedi a.s. e thekson rëndësinë e arsimit dhe edukimit islam:

“Prindi është i detyruar ndaj fëmijës: t’i jep emër të bukur, ta edukojë mirë dhe ta mësojë …”. (Hakimi).

“Prindi nuk mund t’i lë apo t’i dhurojë fëmijës së tij asgjë më të mirë se sa edukimin e mirë.” (Tirmidhiu).

Edhe pse ky detyrim prindëror ka pasur rëndësi parësore për muslimanët, megjithatë ky detyrim në praktikë nuk është realizuar gjithnjë si është synuar. Familja nuk ka pasur mundësi që t’ua plotësojë fëmijëve kushtet e caktuara. Për këtë arsye, shtrohej nevoja e edukimit dhe arsimimit institucional, si rrugë e rëndësishme në procesin e formimit të personalitetit musliman të pasardhësve të tyre.

II. Historia si manifestim i mësimeve hyjnore

Gjatë shekujve të parë të mesjetës Evropa karakterizohet si periudhë e errët, jo vetëm në aspekt të mungesës së të dhënave historike por edhe në aspekt të keqeverisjes. Në këtë periudhë në të gjitha fushat e jetës dominonte fjala e Kishës. Nuk kishte përparim në letërsi, art apo shkencë. Jo vetëm kaq, por çdo përpjekje për të përparuar ndëshkohej nga dënimet e rrepta deri në vdekje (Galileu, Bruno, Koperniku etj.). në anën tjetër, sipas Xhorxh Sarton, kjo periudhë për muslimanët ishte dritë e mirëfilltë.[1] Si rezultat i këtij angazhimi kemi edhe konstituimin dhe zhvillimin e disiplinave të para islame, sikur edhe librat e para në fushat fetare dhe ato shkencore. Kjo rezultoi që në vitin 794 në Bagdad të themelohet fabrika e parë e letrës në botën muslimane. Halifi El-Me’muni në vitin 830 në Bagdad e themeloi institucionin e lartë hulumtues, të cilin e quajti Bejt’ul-hikmeh (Shtëpia e Urtësisë), që sot ngjason me Akademinë e Shkencave, e cila kishte bibliotekë të madhe, observatorium, objekte për përshkrim, shkrim, përkthim dhe studime të lira, në krye tësë cilës ishte El-Kindiu.

Muslimanët kudo që shkonin hapnin shkolla, medrese. Kjo ndodhi në Spanjë pas vitit 710, por ndodhi edhe në Sicili një shekull më vonë. Nga Sicilia e Spanja u bartë në Evropë edhe zeja e letrës dhe mjeteve të shkrimit.

Nga kjo periudhë kemi edhe universitetet e para muslimane si ajo e Zejtunit në Tunizi (737), e Kajrevanit në Fesë (859), e El-Ez’herit në Kajro (970-972), Nidhamije në Bagdad (shek. XI) etj. Këto shkolla janë të shumta dhe në çdo cep të botës muslimane. Qendrave të hershme arsimore të botës muslimane të Damaskut, Bagdadit, Basrës, Kufes, shumë shpejt iu bashkuan edhe qendrat e tjera në Nishapur, Samarkand, Buhara, Halep, pastaj Granadë, Kordobë, Sevilje, Toledo, Fes etj. Ky zhvillim ishte manifestim edhe i shpejtësisë së konstituimit të Islamit në hapësirën më të madhe se që e kishte Perandoria Romake në kulmin e fuqisë së saj por edhe i shpejtësisë së zhvillimit dhe komentimit të gjithanshëm të Islamit dhe njëkohësisht absorbuan trashëgiminë shpirtërore të Greqisë së Vjetër, judeo-kristianizmit, Persisë, Indisë etj. Këto dy komponenta janë të mishëruara dhe përbëjnë unitetin organik, siç e quan këtë historiani rus i shekullit XX, L. S. Vasiljev: “Shfaqje e papërsëritshme në historinë botërore e cila me të drejtë quhet botë islame.” [2]Tërthorazi, kjo shtrirje e shkollave të të gjitha niveleve reflektoi edhe në vendet ballkanike dhe shqiptare qysh herët, e për të cilat njoftoi udhëpërshkruesi i famshëm Jakut El-Hameviu në veprën e tij kapitaleMu’xhem’ul-Buldan.

III. Medreseja, strumbullari i arsimimit musliman

Medresetë krahas xhamisë (mesxhidit) janë institucionet më të rëndësishme dhe më të shtrira të arsimimit të përshpirtshëm në kulturën islame. Mirëpo, shekujt vijues, i dyti, i treti, i katërti dhe i pesti, tregojnë dhe dëshmojnë lindjen edhe të institucioneve të tjera arsimuese, sikurse janë bibliotekat, zavitë, teqetë, qendrat për përkthim etj. Megjithatë, medresetë kurrë nuk e humbën primatin në arsimimin e muslimanëve dhe të interesuarve të tjerë. Në anën tjetër, përkundër synimit të përbashkët, megjithatë xhamitë dhe medresetë kanë ruajtur rolin specifik të tyre. Xhamitë para së gjithash ruajtën rolin e ibadetit, kurse medresetë rolin edukativ-arsimor, respektivisht rolin e dhënies mësim (ta’lim). Në këtë mënyrë, xhamia nëpërmjet medresesë i përcjellë vlerat e Islamit, kurse medreseja nëpërmjet xhamisë e siguron synimin më të lartë të misionit të tij.

IV. Institucionet edukative-arsimore te osmanlinjtë

Qëndrimi i muslimanëve në Ballkan gjatë mesjetës dhe shfrytëzimi i kohëpaskohshëm i hapësirave të hapura (musallave, namaz-xhaheve) e më rrallë edhe të mesxhideve e xhamive, ende nuk është shenjë për konstituimin e institucioneve apo edhe të pushtetit musliman të qëndrueshëm në këto troje. Kjo do të ndodh sidomos gjatë shekullit XV e pas, me formimin e pushtetit ushtarak, drejtues, administrativ dhe gjyqësor. Në këtë periudhë e kemi edhe ndërtimin sistematik tëobjekteve fetare islame (xhamitë, mesxhidet, namaz-xhahet),objekteve ekonomike (bezistanet, dyqanet), objekteve të komunikacionit (karvan-sarajet, qypritë), objekteve komunale(sahat-kullat, hamamet, çeshmet, shadërvanet), objektevehumanitare (mysafir-hanet, imaretet) dhe të objekteve shkollore(mual-lim-hanet, medresetë, mektebet). Hov të jashtëzakonshëm këtij trendi i dha vetë Sulltan Mehmedi II Fatihu (1432 – 1481). Edhe zonat e reja nën administrimin osman i kushtuan rëndësi jo më të vogël ngritjes dhe ndërtimit në përgjithësi të objekteve dhe në veçanti të objekteve fetare-arsimore-humanitare por edhe mirëmbajtjes së këtyre objekteve.[3] Kështu bëri për shembull edhe Suzi Prizreni në vakuf-namen e tij.

Ndërtimi intensiv që pasoi pas marrjes së këtyre territoreve i mundësoi vendorëve të fitojnë dije dhe shkathtësi për realizmin e objekteve monumentale, sakrale e profane, publike dhe private, si xhamitë e njohura, medresetë, hamamet, çeshmet etj., por e tërë kjo, sidomos në periudhën e hershme, do të jetë sipas sistemit islam arsimor çfarë është praktikuar në botën arabe-islame të kohës në fjalë.

Në këtë aspekt kemi edhe institucionet e para të arsimit siç janëmektebet (mejtepet) – shkollat fillestare, medresetë - shkollat e mesme dhe institucionet e specializuara si Dar’ul-hadith (Institut shkencor i veçantë për studim të traditës pejgamberike) ose Dar’ul-Kurra (Institut shkencor i veçantë për studim të Kur’anit) etj.

Kemi edhe ndarje të tjera, si ato sipas themeluesve të shkollave(emirët, vezirët, pashallarët dhe personalitete të larta shtetërore), sipas kompetencës (profesionalizmit) së profesorëve, pastaj sipasveprave kryesore (Hashije-i texhrid, Miftah, Telvih, Mevakif, Hidaje, Keshaf, respektivisht medresetë harixh, dahil, musile etj.), sipaslartësisë së rrogave të personelit arsimorë dhe atij teknikë ndihmës etj.

V. Medresetë në Prizren

Me hyrjen e trojeve shqiptare në rrethin kulturoro-historik musliman në këtë nënqiell fillon një epokë e re. Libri fillon të shkruhet, të përshkruhet, shitblehet, këmbehet për t’u bërë edhe përmbledhjet e para, nga të cilat do të formohen edhe bibliotekat e para. Kryesisht ato do të ndërtohen pranë xhamive (mektebeve) dhe medreseve, kurse në qytete të mëdha do të ndërtohen edhe biblioteka të veçanta. Evlija Çelebia gjatë udhëtimit të tij në trojet shqiptare në shek. XVII mendon se sistemi arsimor lulëzonte, kurse pedagogët përbënin elitën intelektuale me ndikim të fuqishëm në opinion.

Raste të tilla kemi shumë, por ndër rastet më eklatante në Prizren është Xhamia, Mualim-hanja dhe Biblioteka e Suziut në Prizren (1513), Xhamia, Medreseja, Biblioteka, Hamami i Gazi Mehmed-pashës (1573), Xhamia, Medreseja, Biblioteka e Sinan-pashës(1615) etj. Në fund të shekullit XVI Prizreni numëronte tetë xhami dhe po aq shkolla të llojeve të ndryshme[4], kurse dokumentet e kohës dëshmojnë se Prizreni në këtë kohë po zhvillohej në një qendër të mirëfilltë politike, ekonomike, arsimore e tregtare.[5] Madje, kishte edhe imarete (kuzhina), si ajo e Mustafa-pashës, e cila u jepte falas ushqim shumë talebeve dhe muderrisëve të Prizrenit.[6] Në këto shkolla të Prizrenit, janë mësuar lëndët pak a shumë të njëjta si në medresetë e tjera të Perandorisë Osmane: gjuha arabe, osmane e persiane, mësohej Kur’ani dhe komentimi i Kur’anit, Kiraeti, Hadithi (tradita islame), e drejta e sheriatit (fikhu, feraizi hanefij etj.), kelami (maturidij), logjika, retorika, astronomia, gramatika, sintaksa, stilistika, metrika etj. Pas përfundimit të shkollimit, nga medreseja përkatëse, sikur nga ajo e Gazi Mehmed-pashës, lëshohej dokumenti dëshmues, Ixhazet-nameja.

Me kalimin e kohës numri i shkollave varionte nga dekada në dekadë, por është e sigurt se disa funksiononin rregullisht. Sipas Sallnames së vitit 1874, Prizreni i kishte 21 mektebe si dhe 4 medrese. Më 1886 në këtë qytet kishte 17 shkolla për meshkuj, 9 për femra dhe një Ruzhdije (lloj gjimnazi) për fëmijët muslimanë në gjuhën mësimore osmane. Që të gjitha ishin të rangut mesatar.

Mirëpo, pas largimit të Perandorisë Osmane në vitin 1912 pjesa më e madhe e trojeve shqiptare u aneksuan nga sllavët. Fatin politikë të vendit e pësoi edhe sistemi arsimor. Ai u rrëgjua në maksimum dhe mbeti në mëshirë të fatit individual. U mbyllën shumica e medreseve, kurse ato që mbeten përcilleshin në mënyrë rigoroze, sepse ekzistonte frika se rebelimi antiserb e antikristian burimin e ka pikërisht nga këto qeliza. Sipas disa shënimeve statistikore, në viset shqiptare gjatë viteve 1912-1941 u rrënuan 320 xhami, u përdhosën 85 mektebe dhe bibliotekat e tyre.[7] Ushtaraku serb togeri Momir Korunoviq, në mars të vitit 1913, kishte hartuar një projekt shfarosës. Ai së bashku me arkitektin Dushan S. Millosavleviq kishin hartuar edhe Planin Gjeneral, i cili ishte zyrtarizuar më 1924, dhe me pretekst të rregullimit dhe zgjerimit të rrugëve të qytetit të Prizrenit, kishin asgjësuar pjesë të mëdha të trashëgimisë muslimane në Prizren.

Për t’i mbajtur rebelimin nën kontroll, më 1939 Mbretëria Jugosllave lejoi hapjen e vetëm dy medreseve, të Prishtinës dhe të Prizrenit. Mirëpo, ky vendim kurrë nuk u realizua. Meqenëse Medreseja e Gazi Mehmed-pashës në Prizren u mbyll më 1947, qeveria e atëhershme e Kosovës nën tutelën serbo-jugosllave, më 1949 mori vendim për hapjen e një medreseje në Prishtinë, por kjo hapje për shkak të mungesës së infrastrukturës u shty deri më 1951. Më pastaj Medreseja përjetoi disa reformime, duke u avancuar nga shkolla e mesme e ulët në shkollë të mesme pesëvjeçare, e më vonë në katërvjeçare, që vazhdon të jetë deri më sot.

Mirëpo, nevojat e popullit për kuadro të reja ishin të mëdha, kurse medreseja aktuale në Prishtinë nuk mund t‘i plotësonte nevojat e Kosovës, Preshevës, Malit të Zi, etj. Nisur nga këto rrethana, Këshilli i Bashkësisë Islame në Prizren, në vitin 1988 e pas, e shtroi nevojën e rihapjes së një medreseje në Prizren, për ta zbutur nevojën për kuadro të reja për veti por edhe për regjionin. Pas një kohe të gjatë arsyetimesh e bindjesh brendapërbrenda Bashkësisë Islame, më 1992 Kuvendi i Bashkësisë Islame në Prishtinë mori vendimin në parim, kurse më 1993 Kryesia e BI mori vendimin për implementimin e vendimit të Kuvendit dhe lejoi hapjen e Medresesë edhe në Prizren, të cilën e quajti Paralele të Ndarë Fizike të Medresesë në Prishtinë. Paraleles së meshkujve të medresesë në vitin 1997-1998 iu shtua edhe Paralelja e Femrave, që paraqet një përmbyllje të ciklit të mesëm arsimor dhe njëkohësisht paraqet rihapjen, vazhdimësinëqindra vjeçare të medreseve në Prizren e regjion.

VI. Në vend të përmbylljes

Në përfundim duhet theksuar se themelimi, shtrirja dhe zhvillimi i sistemit shkollor dhe edukativ është rezultat i mësimit islam dhe i raportit të Islamit kundrejt dijes dhe meditimit. Medresetë gjithnjë kanë prezantuar kështjella në të cilat janë filluar, zhvilluar dhe ruajtur vlerat fetare, morale, edukative-arsimore e kulturore, shoqërore e nacionale të cilat paraqesin identitetin e çdo populli.

Edhe Medreseja në Prizren paraqet trashëgimtaren e ish-medreseve në Prizren e më gjerë që si Diell të ndriçojë ndërmjet dy qytetërimeve (atij kristian dhe islam), të hedhë ura mirëkuptimi ndërmjet dy botëve (evropian dhe jashtëevropian), që t’i lidhë fijet ndërmjet dy periudhave kohore (të kaluarës dhe të ardhmes).

Medreseja sot, me objektet dhe infrastrukturën përcjellëse që ka, me kuadrin e kualifikuar dhe premtues, me interesimin e të gjithë faktorëve kompetentë dhe të popullit, dhe me ndihmën e Zotit, është garanci e të ardhmes sonë.

Ky referat është lexuar në programin e Medresesë në Prizren me rastin e 100 vjetorit të Pavarësisë së Shqipërisë, më 20.11.2012, në amfiteatrin e shkollës. (version i shkurtuar)


[1] Shih: Xhorxh Sarton, Historia e shkencës islame, Tiranë, 2009.
[2] L. S. Vasiljev, Istorija religija istoka, Beograd, 1987, f. 86.
[3] Medresetë në periudhën osmane janë të ndikuara nga medreseja Nidhamije e turqve selxhuk dhe kanë ndjekur rrugën e sunizmit. Sipas: Enes Karic, Prilozi, po aty, f. 133 dhe 135.
[4] Sipas: Hasan Kalesi, Prizren kao kulturni centar za vreme turskog perioda, Gj. Albanologjike, 1/ 1962, Prishtinë, f. 93.
[5] Skender Rizaj, Gjurmime Albanologjike seria e shkencave historike, nr. XIII-1983, f. 62.
[6] Esat Haskuka, Historijsko-geografska analiza urbanih funkcija Prizrena, Gjakovica, 1985, f 148.
[7] Sipas: Jusuf Osmani, Rezistenca e kuadrit dhe e institucioneve fetare kundër reformës agrare dhe kolonizimit në Kosovë midis dy Luftërave Botërore, në: Feja, kultura dhe tradita islame ndër shqiptarët, Prishtinë, 1995, f. 488.

100 vjet pavarësi dhe robëri

28/11/2012 Lini një koment

Faik MIFTARI

100 VJET PAVARËSI DHE ROBËRI

Faik Miftari

Jemi në prag të datës 28 nëntor, ditë e shënuar në të cilin u bë shpallja e pavarësisë së shtetit shqiptar, si dhe ditë në të cilin Ismajl Qemal  bej Vlora ngriti flamurin kombëtar kuq e zi. Për dallim prej viteve tjera, shënimi i kësaj ngjarjeje historike me rëndësi të madhe për popullin shqiptar në përgjithësi, e për  Shqipërinë, në veçanti, dallon , pasi që sivjet është viti jubilar i saj, saktësisht 100 vjet apo një shekull i plotë nga shpallja e pavarësisë së Shqipërisë. Shqiptarët brenda shtetit shqiptar, në Shqipërinë londineze vite me rradhë e kanë festuar shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë, ndërsa shqiptarët tjerë mbetur jashtë Shqipërisë londineze, si dhe anekënd botës në diasporë, vite me radhë e kanë festuar dhe shënuar si Dita e Flamurit.

Por kjo datë e rëndësishme në njërën anë ishte ditë e pavarësisë, por në anën tjetër ishte edhe  ditë e robërisë, pasi që vetëm një e treta e trojeve shqiptare dhe më pak se gjysma e popullit shqiptar pas largimit të Perandorisë Osmane në vitin 1912 nga Ballkani, përjetoi pavarësinë, ndërsa 2/3 e trojeve shqiptare dhe më shumë se gjysma e popullit shqiptar, së bashku me  popujt tjerë me të cilët jetuan  në harmoni të plotë gjatë Perandorisë Osmane, sikurse turqit, boshnjakët, romët e të tjerë,  u pushtuan dhe u robëruan nga fqinjët agresorë, serb, malazez, grekë e bullgar, kështu pra, ky përvjetor i shënimit të 100 vjetorit të  pavarësisë së Shqipërisë, është  edhe shënimi i 100 vjetorit të robërisë të shumicës së popullit shqiptar, që përjetuan një terror dhe tmerr të paparë, dhe se lirisht mund të thuhet se viti 1912 është viti më tragjik  në tërë historinë e popullit shqiptar të mbetur jashtë Shqipërisë londineze.

Dua t’i përkujtoj disa nga ngjarjet të rëndësishme që i kanë paraprirë kësaj date  historike. Do t’i cek dy vite paraprake para vitit 1912, vitin 1908 dhe 1909, vite në të cilin u bënë kthesa radikale në dëm të shqiptarëve, pas së cilës pason e tërë katrahura që do të përjeton populli shqiptar më tej, si produkt i drejtpërdrejt i kësaj kthese radikale në dëm të shqiptarëve.
Pas revolucionit borgjez francez në vitin 1789 në Francë, filloi epoka e krijimit të shteteve në baza kombëtare, proces i cili filloi nga Franca e gradualisht u përhap anekënd Evropës. Ishte e paevitueshme se këtë fakt do të përjetojnë edhe dy Perandori “par exellence” në atë kohë në Evropë, Perandoria Osmane si dhe Perandoria Austrohungareze, të cilat ishin një model i veçantë i bashkëjetesës në harmoni të plotë të popujve të ndryshëm me kultura të ndryshëm që vite me rrallë bashkëjetonin, model të cilën  tani Bashkësia Evropiane po përpiqet të krijojë dhe të arrijë me plot vështirësi.
Viti 1908, ishte viti kur u bë revolucioni xhonturk, me ç’rast turqit të rinj, e morën pushtetin në duart e veta, dhe se pas kësaj Perandoria Osmane e ndërroi kahun e qeverisjes,e cila gjer atëherë ishte e sajuar në sajë të pushtetit qendror të osmanllinjëve me sulltanin në krye tek i cili ishte i përqëndruar i tërë pushteti në duart e tij, dhe pas saj pasoi edhe viti 1909 kur xhon turqit e rrëzuan nga froni sulltan Abdylhamidin e dytë, dhe në vend të tij emëruan në fron sulltan Mehmet Reshatin, pas së cilit e morën në duar tërë pushtetin, dhe se sulltani ishte vetëm një figurë simbolike për të mbajtur unitetin shpirtëror të myslimanëve të Perandorisë Osmane. Xhonturqit sajuan politikën shtet komb ndërtues, saktësisht kombin turk si bërthamë e Perandorisë Osmane, përkundër atij shtetas  osman i cili i përfshinte të gjitha kombet, popujt dhe grupet etnike të shumta që e përbënin Perandorinë Osmane. Kjo vetëm e shpejtoi edhe me të madhe shthurjen e Perandorisë Osmane e cila filloi që nga viti 1878 pas disfatës së ushtrisë së Perandorisë Osmane nga Rusia në fushëbetejën e Plevnës, si shkak i së cilës pasuan vendimet e Kongresit të Berlinit në dëm të Perandorisë Osmane.
Edhe pse shqiptarët e ndihmuan me të madhe revolucionin xhonturk, këta të fundit në vend se të jen mirënjohës, filluan me represalje dhe tortura ndaj tyre, në kërkesat e tyre reale për përmirësimin e kushteve jetësore, politike, ekonomike dhe për bashkimin e katër vilajeteve në një të vetmin vilajet autonom shqiptar në kuadër të Perandorisë Osmane. Shpresa e fundit e shqiptarëve përfundoi në vitin 1909, pas zbritjes nga froni të sulltan Abdylhamidit të dytë, mikut të madh të shqiptarëve, të cilit me pietet më të madh i ka shërbyer edhe Isa Boletini, dhe se në gardën mbretërore që e ka pas, shumica kanë qenë e përbërë prej shqiptarëve, në të cilët kishte besim të jashtëzakonshëm. Pas kësaj pas plot gati 500 vjet gjatë së cilës shqiptarët kanë jetuar në harmoni të plotë dhe kanë dhënë kontribut të çmuar në të gjitha fushat, sikurse politike, ushtarake, ekonomike, kulturore e tjera, e tëra u rrëzua si kullat prej letre, pas së cilëve pasuan kryengritjet e një pas njëshme prej vitit 1909 e gjer në vitin 1912. Për dashurinë dhe besnikërinë që e kanë pas ndaj sulltanit si udhëheqës politik dhe fetar të mbarë myslimanëve të Perandorisë, flet edhe fakti se gjatë vizitës së sulltan Mehmet Reshatit Vilajetit të Kosovës në vitin 1911, në Mazgit të Fushë Kosovës iu organizua një pritje madhështore në të cilin morën pjesë rreth 200.000 shqiptarë të ardhur anekënd nga Vilajeti i Kosovës.
Ngjarja me rëndësi historike e cila i parapriu shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë ishte kryengritja shqiptare e organizuar dhe udhëhequr nga Hasan Prishtina në verë të vitit 1912, saktësisht në gusht të vitit 1912. Shkaqet e kryengritjes shqiptare të vitit 1912 ishin me sa vijon: “a) shovinizmi i xhon turqve, b) mos pajtimi i traditave dhe zakoneve të Shqipërisë, sidomos të Gegërisë me konditat e lirisë turke, c)intrigat panislamike të administratorit, d) të përzierjes së ushtrisë në politikë, e) mizoritë turke të kryera gjatë vitit 1910, f) zhvillimi i ndërgjegjes kombëtare në Shqipëri, g) sistemi mizor i paligjshëm që ndoqi qeveria e turqve të rinj gjatë zgjedhjeve të vitit 1912” - (sipas librit të kujtimeve të Hasan Prishtinës). Para se të filloj kryengritja shqiptare Hasan Prishtina së bashku me Ismail Qemaj Bej Vlorën, Esat pashë Toptanin, Myfit bej Libohovën, Aziz pashë Libohovën dhe Syreja bej Vlorën mbajtën një takim në shtëpinë e Syreja beut në Taksim të Stambollit i cili njihet edhe si Kuvendi i Taksimit në historinë shqiptare. Edhe pse vendimi u mur në atë mbledhje për një kryengritje të përgjithshme shqiptare, mbi të cilin edhe dhanë betimin të gjithë pjesëmarrësit e lartcekur, sipas së cilës Hasan Prishtina mori për obligim kryengritjen në Kosovë, Esat pashë Toptani në Shqipërinë e mesme, Aziz pasha, Myfit beu dhe Syreja beu në Shqipërinë jugore apo Toskëri, ndërsa Ismail Qemajl bejVlora mori përsipër të sigurojë armë dhe të holla dhe të kërkojë mbështetje politike në Evropë. Por të gjithë të pranishmit që ishin në Kuvendin e Taksimit nuk e mbajtën fjalën, edhe përkundër betimit të dhënë, Hasan Prishtinën  e lënë të vetmuar. Me këtë po mund të ndërlidh një thënie të një shoku tim nga Shqipëria e Jugut i cili shpesh më thotë: “Ju shqiptar kosovar, gjegjësisht gegë, jeni trima guximtar, por politikisht shkurtpamës, por neve toskë nuk jena trima e guximtar sikurse juve, por jemi më dinak e politikisht më largpamës”. Kur  e analizoj tani këtë thënje nga ky këndvështrim mund të them se e ka pas me vend, pasi që me të vërtet kjo në rastin e Kuvendit të Taksimit u vërtetua. Ismajl Qemajl bej Vlora me siguri e ka nuhatur në atë kohë dhe kanë qenë politikisht më largpamës, se çasti për kryengritje nuk ishte, pasi nuk e ka pas përkrahjen e faktorit  ndërkombëtar, gjë që e vërteton edhe Hasan Prishtina në kujtimet e t’ia. Ashtu që kryengritja shqiptare u krye vetëm në Vilajetin e Kosovës, e cila nisi me 5 maj 1912 dhe përfundoi me 12 gusht 1912 me pranimin e 14 pikave të Hasan Prishtinës të negociuar me Ibrahim Pashën si përfaqësues i qeverisë së atëhershme xhonturke të Qamil Pashës. Edhe pse kjo kryengritje ishte parciale  solli edhe rezultate parciale, duke marrë parasysh se mbeti vetëm Hasan Prishtina dhe kishte të bëjë punë me Isa Boletinin dhe Riza bej Kryeziun, të cilët mendjen e kishin si të lirojnë nga internimi në Selanik të sulltan Abdylhamidit të dytë, e nuk çanin fare në kokë për ndonjë ide tjetër e lere më për autonomi apo pavarësi të Shqipërisë (sipas kujtimeve të Hasan Prishtinës).
Nuk kaloi shumë kohë, në 8 tetor 1912 shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike me ç’rast aleanca e përbërë prej Malit të Zi, Serbisë, Bullgarisë dhe Greqisë i shpallën luftë Perandorisë Osmane. Shkaqet e humbjes së Perandorisë Osmane nuk ishte se nuk kanë mund të përballen me këta 4 shtete sllavogreke, por ishte puna e përzierjes së ushtrisë në qeverinë xhonturke, të cilin e cek edhe Hasan Prishtina, dhe si rezultat i saj ishte se pas betejës së Kumanovës, ushtria osmane u tërhoq nga të gjitha pjesët e Rumelisë (Ballkanit) pa luftë, me një urdhër të prerë nga qeveria xhonturke, të cilin më së miri e pasqyron edhe sulltan Abdylhamidi i dytë në Kujtimet e tij me rastin e largimit të tij nga internimi që ishte në Selanik për në Stamboll: ”Luftë me katër shtete të Ballkanit, si është e mundur të bashkohen bullgarët dhe grekët, Selaniku t’i dorëzohet armiku pa luftë, si është e mundur, unë nuk lëviz dot nga këtu, më jepni një pushkë të mbrojë Selanikun deri në fund të jetës sime, Selaniku është çelësi i Stambollit, ku mbeti ushtria jonë e dytë dhe e tretë”. Se këtu shihet qartë se ka qenë një tërheqje politike, e jo ushtarake, nga qeveria xhon turke për të braktisur Rumelinë (Ballkanin) e jo fryt i humbjes ushtarake flet e dhëna se vetëm komandanti i garnizonit të Shkodrës Hasan Riza Pasha me shqiptarët myslimanët të Shkodrës plot 6 muaj i rezistuan  rrethimit serbomalazez, e lere më që as për një muaj të plotë dhe atë vetëm pas  një beteje të  Kumanovës, e tërë Rumelia (Ballkani) të bie në dorë të armiqve sllavo grek, dhe pa shkrep asnjë plumb të vetëm të okupojnë Prishtinën e Prizrenin, Tiranën e Durrësin, Shkupin e Manastirin, Janinën e Selanikun. Po si u bë që shqiptarët të mos organizohen dhe  të bëjnë një rezistencë të fortë agresorëve pushtues sllavogrek, meqë më parë trumbetohej në historinë tonë të ideologjizuar tej mas se gjatë kryengritjes shqiptare të vitit 1912 shqiptarët e kanë çliruar Prishtinën dhe Shkupin, e që fare nuk është e vërtetë, por në Prishtinë dhe Shkup kanë hyrë duke negociuar dhe duke mos shkrepur asnjë plumb (sipas kujtimeve të Hasan Prishtinës), që ka të bëjë me kërkesat për përmirësimin e të drejtave shqiptare e që ishin kërkesat apo 14 pikat e Hasan Prishtinës dhe fare as që është përmendur diç për autonomi apo pavarësinë e Shqipërisë apo ndarje nga  Perandorisë Osmane, por ishin kërkesat e parashtruara  qeverisë së xhonturqve. Si u bë, që Hasan Prishtina arriti të hyjë në Prishtinë me 30.000 kryengritës e të vazhdojë për në Shkup me vetëm 6000 kryengritës dhe gjatë Luftës së Parë Ballkanike të mos arrijë të organizojë bile as 1000 kryengritës  për mbrojtjen e Kosovës kundër pushtuesve sllavo grek, përveç aty këtu ndonjë rezistence sporadike vetëmbrojtëse. “Si u bë që pas çlirimit të Prishtinës dhe Shkupit”, pas shpërthimit të frontit në betejën e Kumanovës, të gjitha trevat shqiptare që për një javë të bien në duart e fqinjëve pushtues sllavo grek. Pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë me 28 nëntor të vitit  1912 vetëm Vlora me rrethinë ka qenë e lirë, ndërsa të gjitha trevat tjera shqiptare bien një nga një pothuajse pa luftë dhe plumb të shkrepur, përveç Shkodrës. Këto janë vetëm disa nga momente nga historia, që  historianët duhet të hulumtojnë të kaluarën me qasje shkencore dhe jo ideologjike si gjer më tani.
Në përfundim të kësaj analize në përvjetorin e njëqindtë të shtetit shqiptar, ka dashtë i madhi Zot që në këto çaste më tragjike për popullin shqiptar të jetë Austrohungaria ajo që u orvat me mish e shpirt për krijimin e një shteti shqiptar, Shqipërisë, edhe pse e cunguar, e përgjysmuar, e zvogëluar tej mase, ia arriti qëllimin dhe krijoi  Shqipërinë, duke marr parasysh  interesat strategjike të saja, që të mos lejojë kurrsesi depërtimin sllavogrek (alias rus),  në detin Adriatik, e që për popullin shqiptar dhe Shqipërinë ishte fatlum pasi që korrespondoi me interesat e saj nacionale, edhe pse parciale të arritjes së krijimit të shtetit shqiptar në Ballkan.
Po të mos ishte Austrohungaria në atë kohë, sot neve shqiptarët do të ishim pa shtet  dhe të ndara e të shkapërderdhura nëpër shtetet sllavogreke të Ballkanit.
Zoti e di më së miri!
26.11.2012

Intervistë me Hajrullah ef. Hoxhën, veteran i publicistikës islame në Kosovë

26/11/2012 Lini një koment

INTERVISTË ME HAJRULLAH EF. HOXHËN, VETERAN I PUBLICISTIKËS ISLAME NË KOSOVË

“Edukata Islame” me sukses i ka përmbushur e tejkaluar objektivat dhe pritjet e themeluesve dhe botuesve të saj

Hajrullah efendi Hoxha, është njëri ndër veteranët e publicistikës islame në gjuhën shqipe në Kosovë, që së bashku me H. Sherif ef. Ahmetin, janë nismëtarët dhe bartësit kryesorë të fillimit të botimeve të literaturës dhe periodikut me tematikë islame në gjuhën shqipe.

Për numrin e 100-të të “Edukatës Islame” me Hajrullah efendi Hoxhën biseduam ekskluzivisht për rrugën, sukseset, vështirësitë e sfidat që ka njohur “Edukata Islame” për këto 4 dekada, në këta 100 numra, me të cilët ka bërë historinë e fjalës së shkruar islame te ne.

Hajrullah efendi Hoxha

Pak biografi për Hajrullah Hoxhën
Hajrullah ef. Hoxha

Hajrullah Hoxha u lind në vitin 1939 në fshatin Korroticë të Epërme, komuna e Drenasit. Shkollën fillore katërvjeçare e kreu në Korroticë të Ulët, ndërsa gjimnazin e ulët në Komoran. Medresenë e ulët e kreu në Prishtinë, kurse të mesmen dhe kualifikimin e lartë profesional në Sarajevë. Në vitin 1964 u punësua imam në Deçan, kurse në vitin 1969 u transferua për imam dhe referent fetaro-arsimor në Mitrovicë. Në vitin 1979 u emërua administrator në Kryesinë e Shoqatës së Ylemave në Prishtinë, ku punoi deri në vitin 1998, pastaj ai kaloi në Kryesinë e Bashkësisë Islame dhe u emërua sekretar i Redaksisë për Botime islame. Këtë detyrë ai e kreu deri në vitin 2005, kur edhe u pensionua. Hajrullah Hoxha është autor i “Takvimit” dhe bashkëpunëtor i rregullt i revistës “Edukata Islame”, në të cilën, që nga themelimi i saj e deri më sot, kontribuoi me më së 60 punime. Diku 40 prej tyre janë nga fusha e historisë islame, përkatësisht vazhdime të punimit me titull: “Muhamedi a.s. dhe përhapja e fesë islame”. Ndërsa, të tjerat janë përkthime me përmbajtje të ndryshme nga gjuha boshnjake dhe arabe. Ai disa kohë ka qenë korrektues i “Edukatës Islame”, një mandat katërvjeçar kryeredaktor i saj, ndërsa nga numri 55/1992 e deri 100/2012 sekretar i Redaksisë, përveç në “Edukatën Islame”, ai ka të botuar artikuj të shumtë në “Takvim” dhe në revistën “Dituria Islame”. Jeton dhe vepron në Prishtinë.

Edukata Islame: Hoxhë efendi, ju jeni ndër të paktë themeluesit e publicistikës islame te ne, a na thoni në çfarë rrethanash është vendosur për themelimin dhe botimin e revistës “Edukata Islame”, kur dihet që atë kohë në pushtet ishin komunistët?

Hajrullah efendi Hoxha: Në skenën politike të Jugosllavisë, pas rënies së regjimit famëkeq të Rankoviçit, i cili që nga koha e Luftës e Dytë Botërore, duke ushtruar dhunë sistematike mbi popullatën shqiptare pengoi zhvillimin dhe përparimin normal të tyre në aspektin kombëtar dhe fetar, ndodhën ndryshime të mëdha. Në këto rrethana të krijuara në prag të viteve të 70-ta të shekullit të kaluar, populli shqiptar në Kosovë dhe në viset tjera, përherë të parë filloi ta ndjejë veten të lirë dhe të ketë të drejtë për t’u ankuar publikisht në tubime zyrtare për të gjitha padrejtësitë që i ishin bërë dhe t’i gjykojë bartësit e tyre me emër dhe mbiemër. Këto ndryshime pozitive u kurorëzuan me përmirësimin e marrëdhënieve jugosllavo-shqiptare të ndërprera për dy dekada. Andaj, si rezultat i ndryshimeve të përmendura pozitive padyshim ka qenë edhe vendimi për botimin e “Edukatës Islame”.

Vendimi për botimin e revistës “Edukata Islame” mund të themi se nuk ka qenë vetëm kërkesë e kohës, por edhe imperativ i saj, sepse nevojat dhe kërkesat e popullatës shqiptare të besimit Islam për ta njohur fenë e tyre përmes literaturës të botuar në gjuhën shqipe për çdo ditë ishin më të mëdha. Popullata shqiptare e pas Luftës së Dytë Botërore, e cila ishte 98% analfabetë ajo tani ishte arsimuar në masë të madhe, duke filluar nga ata që e kishin vetëmësuar shkrim – lexim shqip e deri, tek ata që kishin doktoruar në shkenca të ndryshme.

Nga ana tjetër, botimi i kësaj reviste do t’u shërbente atyre si armë mbrojtëse nga akuzat e pabaza të propagandës antifetare, e cila ishte e pranishme sidomos në arsim dhe në mjetet e informimit. Pas përmirësimit të marrëdhënieve jugosllavo-shqiptare, propaganda në fjalë kishte marrë përmasa edhe më të mëdha nga ndikimi i frymës ateiste që mbretëronte në këtë të fundit, ku feja ishte e ndaluar me ligj.

Kjo propagandë përbëhej nga kombinimi ekstrem i ideologjisë komuniste, staliniste dhe të asaj nacionaliste kurse parulla kryesore të saj ishin: Feja është opiumFeja e shqiptarit është Shqiptaria, dhe fenë katolike na e kanë imponuar me dhunë romakët, fenë ortodokse bizantinët, ndërsa fenë islame turqit, dhe si të tilla të gjitha janë të huaja për ne. Ata, me këtë rast nuk dinin ose nuk donin ta dinin se, si parullën e parë Marksi, ashtu Pashko Vasa të dytën, i kanë thënë në rrethana të caktuara historike nga shkaqet dhe qëllimet e caktuara, andaj si të tilla ato nuk i përgjigjeshin as kohës as vendit as realitetit. Ndërkaq, sa i takon parullës së fundit ata totalisht harronin se edhe komunizmi si ideologji dhe sistem të cilin e respektonin dhe adhuronin shqiptarët si këndej ashtu edhe andej kufirit nuk ishte prodhim shqiptar por imponim nga sllavizmi serbo-rus. Andaj, kushti në fjalë është dashur të vlejë edhe për këtë të fundit ose për asnjërën. Në shtypin ditor gjithashtu bërja synet e fëmijëve u quajt akt barbar që lë pasoja psikike te fëmijët gjatë tërë jetës se tyre. Ndërkaq, në qendrat spitalore të Perëndimit shumë njerëz në atë kohë i bënin synet fëmijët e tyre edhe pse nuk i takonin fesë islame, këtë e bënin në emër të higjienës dhe preventivës nga sëmundjet venerike.

Viktimat e një propagande të tillë tendencioze ishin sidomos gjeneratat e reja, të cilat duke mos pasur mundësinë për t’u njohur me mësimet e vërteta të fesë islame, shumica e tyre formonin botëkuptime të gabuara për të. Andaj, marrja e vendimit nga Shoqata e Ylemave për botimin e revistës “Edukata Islame” në rrethanat e lartpërmendura ishte një akt sa i rëndësishëm po aq i guximshëm dhe jo vetëm i nevojshëm por edhe i domosdoshëm. Ky vendim u realizua falë angazhimit vetëmohues të, H. Sherif Ahmetit, kryetar i Shoqatës së Ylemave, dhe të disa bashkëpunëtorëve të rinj, të cilët kishim diplomuar në Medresenë e Sarajevës ose të Prishtinës, dhe tashmë ishim punësuar në Bashkësinë Islame.

Do theksuar se në vitin 1971 ndodhën dy ngjarje me rëndësi të madhe fetare dhe kombëtare: vendimi për botimin e “Edukatës Islame”, që u bë gurthemel i publicistikës islame në gjuhen shqipe, dhe vendimi për hapjen e Universitetit të Prishtinës, i cili u bë vatër e shkencës, arsimit dhe kulturës shqiptare.

Edukata Islame: Hoxhë efendi, a na thoni tash e kujt ishte nisma për botimin e saj?

Hajrullah efendi Hoxha: Iniciatori kryesor i nismës për botimin e revistës “Edukata Islame” ka qenë kryetari i shoqatës së Ylemave, H. Sherif. ef. Ahmeti, natyrisht në marrëveshje paraprake me kryetarin e Kryesisë së Bashkësisë Islame, Hfz. Ismail ef. Hakiun, Zoti i mëshiroftë të dy.

Nga ardhja e tij në krye të shoqatës më 1969, ky ishte hapi i dytë i tij në këtë drejtim, pas botimit të Takvimit për herë të parë në gjuhën shqipe për vitin 1970.

Edukata Islame: Paraprakisht a është debatuar në forumet e Shoqatës së Ylemave për botimin e ndonjë reviste apo të literaturës në përgjithësi?

Hajrullah efendi Hoxha: Shoqata e Ylemave që nga viti 1962 e shtypte Buletinin Informativ në dy gjuhë serbokroatisht dhe shqip për nevojat e saj interne. Ky Buletin kishte karakter informativ për aktivitetet dhe veprimtaritë administrative si të Shoqatës së Ylemave ashtu edhe të Bashkësisë Islame. Si i tillë ai më nuk i përgjigjej kohës as nuk i plotësonte nevojat e anëtarësisë së shoqatës se lëre më kërkesat e të interesuarve për literaturë fetare, numri i të cilëve shtohej çdo ditë e më tepër. Duke u bazuar në faktet e lartpërmendura dhe pas një diskutimi të gjithanshëm, Këshilli Ekzekutiv i Shoqatës Ilmije (i cili më vonë u quajt: Kryesia e Shoqatës së Ylemave), në mbledhjen e mbajtur më 2 shkurt 1971, mori vendimin për botimin e një reviste fetare, e cila me përmbajtjen e saj do t’i plotësonte si nevojat e anëtarësisë së vet ashtu të lexuesve të tjerë të interesuar. Në bazë të propozimit të kryetarit të Kryesisë së Bashkësisë Islame, H. Ismail Hakiut, revista u emërtua “Edukata Islame”.

Edukata Islame: Pasi që Shoqata e Ylemave ka qenë themeluese dhe botuese e “Edukatës Islame”, mundësisht, na i thoni disa fjalë për veprimtarinë e saj?

Hajrullah efendi Hoxha: Shoqata e Ylemave është themeluar dhe ka vepruar në kuadër të Bashkësisë Islame. Anëtarë të shoqatës kanë qenë imamët, punëtorët administrativë të organeve të Bashkësisë Islame dhe të Medresesë, imamët e ramazanit dhe muezinët.

Shoqata i ka pasuar organet e veta prej këshillave në terren e deri te kuvendi. Edhe pse i ka pasur organet e ndara me Bashkësinë Islame, kanë bashkëpunuar ngusht mes vete në organizimin dhe zhvilli­min e jetës fetare ndër pjesëtarët e besimit islam. Shoqata e Ylemave më tepër është marrë me çështjen e shtypit fetar, për arsye, se ndër detyrat kryesore të saj, sipas statutit, ka qenë kujdesi për botimin e revistës së saj, të Takvimit dhe të edicioneve tjera me përmbajtje islame për nevojat e veta dhe të Bashkësisë Islame.

Edukata Islame: Me çfarë vështirësish është përballur redaksia e revistës në fillim të punës së saj?

Hajrullah efendi Hoxha: Qysh në fillim të punës së saj, redaksia e revistës u ballafaqua me vështirësi të natyrave të ndryshme, në mesin e të cilave më e theksuara ka qenë mungesa e bashkëpunëtorëve. Kjo ndodhte për arsye se shumica dërrmuese e gjeneratave të mëparshme të ylemave edhe pse ishin ixhazetli – të diplomuar dhe posedonin aftësi të mëdha profesionale, për shkak të mosnjohjes së rregullave të gjuhës dhe metodave të shkrimit, nuk ishin në gjendje të shkruanin qoftë edhe një artikull në gjuhën shqipe.

Ata kishin mësuar dhe ishin diplomuar nëpër medrese të ndryshme, gjatë sundimit të Jugosllavisë monarkiste, e cila ua kishte ndaluar me ligj popullatës shqiptare si shkollimin ashtu shtypin në gjuhën amtare. Në anën tjetër edhe ne gjeneratat e reja, të cilat ishim shkolluar, në medresetë me plan-program të reformuar, ku mësoheshin përveç lëndëve fetare edhe ato shkencore të shkollave të mesme laike, për shkak të papërvojës dhe mosekzistimit të literaturës fetare të mëhershme në gjuhën shqipe, të cilën do të mund ta shfrytëzonim, ose ta merrnim si model sesi duhet shkruar, kishim probleme të caktuara në këtë drejtim.

Burim kryesor i literaturës me të cilën kishim mundësi të shërbeheshim ka qenë në gjuhën arabe ose boshnjake, të cilat disa prej nesh nuk i njihnin mirë. Pavarësisht nga kjo që u tha më lart, mendoj se të shkruarit është një mjeshtri në vete, e cila kërkon talent, prirje, njohje dhe aftësi, vullnet dhe durim. Sipas përvojës sime shumëvjeçare, do të thosha se vula e suksesit në këtë çështje janë këto dy të fundit. Prandaj, falë vullnetit të pathyer dhe punës vetëmohuese të një grupit të vogël bashkëpunëtorësh të rregullt në krye me h. Sherif Ahmetin, “Edukata Islame” nuk e ndërpreu rrugëtimin e saj, ndërsa me arritjen e kuadrove të afta të shkolluara në qendra të ndryshme universitare të botës islame, problemi i bashkëpunëtorëve, gradualisht vinte duke u eliminuar.

Edukata Islame: Hoxhë efendi, kush ishin atëkohë bashkëpunëtorë të revistës?

Hajrullah efendi Hoxha: Bashkëpunëtorët e parë më kryesorë të revistës “Edukata Islame” në vitet e para të botimit të saj kanë qenë, H. Sherif Ahmeti, hfz. Muharrem Adili, h. Rashit Osmani, m. Bajruh Ahmeti, H. Jashar Jashari, H. Jetish Bajrami, Hfz. Avni Aliu, T. Nelaj (Feti Mehdiu), Ibrahim Spahia dhe unë. Kryeredaktor i revistës ka qenë h. Sherif Ahmeti, ai ishte shtylla kryesore për përgatitjen e saj, i cili me aftësitë e tij të larta profesionale e redaktoi dhe e pasuroi me tema bashkëkohore për një periudhë të gjatë afro shtatëmbëdhjetëvjeçare. Shpeshherë për shkak të mungesës së materialit të nevojshëm, në fillim ai detyrohej të merrte pjesë me dy ose tre artikuj në një numër.

Edukata Islame: Si e priten besimtarët dhe masa e gjerë botimin e revistës “Edukata Islame”

Hajrullah efendi Hoxha: Gjatë sundimit të sistemit komunist jugosllav, edhe pse feja ishte formalisht e lirë, si në Kosovë ashtu edhe në viset tjera shqiptare rrethanat politiko-shoqërore dhe mungesa e kushteve të nevojshme, kanë qenë shkaktare kryesore për mosbotimin e literaturës islame në gjuhën shqipe për një kohë të gjatë. Mirëpo, dëshirat, nevojat dhe kërkesat e besimtarëve, qofshin ata të moshuar apo të rinj, autodidaktë apo të shkolluar çdo ditë e më tepër vinin duke u shtuar. Shpeshherë këto kërkesa ata i drejtonin në Bashkësinë Isla­me ose në Shoqatën e Ylemave, duke i kritikuar për mosangazhim të nevojshëm.

Një numër i konsiderueshëm i tyre, pasi që dinin gjuhën serbokroate, ngase ishin të detyruar ta mësonin në shkolla dhe në ushtri, mungesën e shtypit islam në gjuhën shqipe e plotësonin me marrjen e shtypit që botohej në Sarajevë. Në rrethana të tilla dalja nga shtypi e revistës “Edukata Islame” u mirëprit te shumëkush me gëzim dhe kënaqësi të papërshkruar. Një gëzim i tillë kishte karakter të dyfishtë: fetar dhe kombëtar.

Pas daljes nga shtypi të kësaj reviste, falënderimet dhe urimet me dëshira të sinqerta për sukses dërguar redaksisë së saj përmes telefonit ose letrave me postë kanë qenë të shumta. Me këtë rast do të theksoja përmbajtjen e një letre të tillë nga një lexues dhe bashkëpunëtor i “Edukatës Islame”.

“Unë, si lexues i pasionuar dhe njëkohësisht deri diku edhe bashkëpunëtor i faqeve të kësaj reviste të ndritshme, jam gëzuar që kjo revistë është duke depërtuar pa pengesa ndër lexues, ndoshta me ndonjë vonesë nganjëherë por edhe kjo e ka arsyen e vet. Masa myslimane shqiptare duhet të jetë krenare që në historinë e saj po përjeton daljen e kësaj reviste në gjuhën amtare, në të cilën janë duke u shqyrtuar tema autoriale për mbarë masën myslimane e sidomos atë rinore, e cila shumë pak di për islamizmin dhe principet e tij. Pra revistës në fjalë i dëshirojmë suksese po ashtu edhe bashkëpunëtorëve të saj dëshiroj përparim dhe hapje të horizonteve të ndritshme islamike. Me përshëndetje të përzemërta Eselamu Alejkum, Ibrahim Spahija.(shih: Edukta Islame, nr. 8).

Gjithashtu, urimet e tilla të shprehura gojarisht as me rastin e ta­kimit me lexuesit e kësaj reviste nuk mungonin. Me një rast në bisedë e sipër një xhematli nga Llapi më pati thënë: “Unë, prej fillimit kur ka dalë “Edukata Islame” rregullisht e kam marrë dhe e kam lexuar me kënaqësi të madhe sidomos shkrimet e mulla Sherifit dhe shkrimet tua. Keni bërë punë të madhe, Zoti ju shpërbleftë me të mirat e Tij. Sikur të kishit mundësi për t’i tubuar ato shkrime në një libër do të ishte edhe më mirë, sepse do ta merrnin jo vetëm ata që nuk i kanë lexuar por edhe ne që i kemi lexuar”.

Pasi që nga Lufta e Dytë Botërore, “Edukata Islame” ishte revista e parë dhe e vetmja fetare në gjuhën shqipe në të gjitha trevat shqiptare, dalja e saj u mirëprit edhe ndër shqiptarët në Maqedoni, Mal të Zi dhe diasporë. Interesimi për marrjen e saj, i cili realizohej përmes organeve të Bashkësisë Islame të vendeve të lartpërmendura dhe përmes parapagimit në redaksinë e saj, ishte i madh. Këtë mund ta vërtetojë mesë miri edhe ky rast. Gjatë luftës kur ishim refugjatë në Maqedoni, imami i xhamisë kryesore të Reçicës së Madhe-afër Tetovës, mulla Taxhudini, më vendosi për strehim në familjen e tij. Kur më prezantoi në familje se kush jam me emër e mbiemër dhe ku punoi, babai i tij tha: “Ky emër po më duket si i njohur, a mos je ti një Hajrullah Hoxha, që me mulla Sherif Ahmetin e keni qitur “Edukatën Islame”? Pasi që iu përgjigja pozitivisht i thashë: “Po kah të ka rënë në dorë ty “Edukata Islame”? Ai më tha: ” Në atë kohë Taxhudini ka qenë në Siri, duke studiuar. Në fillim unë i kam marrë disa numra të saj në Bashkësinë Islame në Tetovë, të cilat ende i kam dhe nga njëherë ose i marrë dhe i lexoj vetë ose ua jap fëmijëve për t’i lexuar”. Unë me këtë rast mbeta i habitur për faktin se edhe pse kishte kaluar një kohë e gjatë nga ajo kohë, përjetimet dhe kujtimet për të ende i kujtonte me mall e respekt.

Për daljen e revistës “Edukata Iislame” qe gëzuar shumë edhe veprimtari i çështjes fetare dhe kombëtare imam Vehbi Ismaili, emigrant i Shqipërisë në SHBA, Zoti e mëshiroftë. Ai me rastin e vizitës së tij në Shoqatën e Ylemave, ku u prit nga H. Sherif Ahmeti, H. Ismail Hakiu e shumë të tjerë, atë gëzim dhe kënaqësinë e tij e shprehu përmes urimeve dhe dëshirave të sinqerta për punë të mbarë dhe të suksesshme. Duke pasur parasysh se në Shqipëri jo vetëm shtypi por edhe feja tërësisht ishte e ndaluar, dhe se askund tjetër nuk botohej literaturë islame në gjuhën shqipe përveçse në Prishtinë, si njeri vizionar dhe largpamës, na tha: “Pasi që keni të drejtë për të botuar revista dhe libra fetare në gjuhën shqipe, për çka ndiej kënaqësi të madhe, do t’u sugjeroja që ato t’i botoni me tirazh sa më të madh, sepse mund të ndryshojë situata politike në Shqipëri dhe të lirohet çështja e fesë, kështu që ato do t’u hyjnë në shërbim vëllezërve tanë shqiptarë-myslimanë atje”

Nga kjo kuptohet sesa ai e çmonte lart fjalën e shkruar fetare në gjuhën shqipe dhe se sa e madhe ishte shpresa e tij për ta parë Shqipërinë të lirë nga diktatura komuniste. Më në fund kjo parandnjenjë dhe dëshirë e tij u realizua ngase i dha Zoti ymër për ta parë Shqipërinë e lirë, ndërsa ne e përmbushëm dëshirën e tij ngase në vitet 90, kur u shkatërrua komunizmi, ku jo vetëm numra të ndryshëm të “Edukatës Islame” që i kemi pasur tepricë në depo, por tërë literatura e botuar nga Shoqata e Ylemave dhe Bashkësia Islame që e posedonim ua dërguam falas në Shqipëri.

Edukata Islame: Atë kohë në çfarë rrethanash ka punuar redaksia e një reviste fetare, gjithnjë duke pasur parasysh se keni vepruar në sistemin komunist?

Hajrullah efendi Hoxha: Në sistemin komunist jugosllav, besimi, manifestimi dhe predikimi i fesë, kanë qenë të lejuara dhe garantuara me ligj. Megjithatë, propaganda antifetare dhe pengesat e natyrave të ndryshme ndaj institucioneve fetare, sidomos në Kosovë, kundër islamit, asnjëherë nuk kanë pushuar.

Edhe pse në rrethana të tilla kontradiktore dhe në kushte jo të mira, redaksia e “Edukatës Islame” e zhvilloi punën e saj me sukses duke mos rënë në kundërshtim me rregullat ligjore të parapara për shtyp.

Në fillim, edhe çështja e shtypjes së “Edukatës Islame” ishte problem. Drejtorët e shtypshkronjave, si komunistë të përbetuar, refuzonin shtypjen e saj vetëm pse kishte karakter fetar, me përjashtim të atij të shtypshkronjës “Progres” në Mitrovicë. Në atë kohë unë isha imam në Mitrovicë dhe kisha raporte të mira me drejtorin e shtypshkronjës në fjalë, i cili ishte një njeri dinjitoz dhe intelektual i mirëfilltë.

Pas një bisede të shkurtër pa kurrfarë ngurrimi ai e pranoi ofertën tonë për shtypjen e “Edukatës Islame”. Pra, duke iu falënderuar guximit qytetërues të z. Burhan Gashit, Zoti e mëshiroftë, respektit të tij ndaj fesë islame dhe fjalës së saj të shkruar në gjuhën shqipe, si Takvimi një vit më parë, ashtu “Edukata Islame” e panë dritën e botimit. Në këtë shtypshkronjë të dy botimet e përmendura u shtypën rregullisht për afro 20 vjet.

Gjatë kohës së sundimit komunist çdo vepër para se të dilte nga shtypi duhej censuruar (redaktuar) rreptësishtë nga prokurori publik. Andaj, me rastin e përgatitjes së materialit për botim për çdo numër është dashur t’i kushtohej kujdes i veçantë që të mos ketë në të elemente antiligjore ose politike. Më kujtohet si sot kur me një rast lidhur me këtë h. Sherif Ahmeti më pati thënë: “ Hajrullah, besoj se ti në pikëpamje fetare nuk gabon, por ki kujdes në pikëpamje politike, sepse shumë lehtë ajo mund të shkaktojë ndërprerjen e mëtejshme të “Edukatës Islame”.

Për shkak të rrethanave të ndërlikuara politiko-shoqërore në prag të viteve 90-ta, redaksia e “Edukatës Islame” u përball me vështirësi të natyrës së ndryshme, madje edhe të natyrës politike. Me një rast, papritmas, me erdhën në zyrë dy njerëz të pushtetit (Këshilli Koordinues Krahinor i LSPP), një serb e një shqiptar. Ky i fundit ishte Sherefedin Sylejmani, komunist i hershëm, ndërsa atë të parin nuk e njoha as që i kam lodhur mentë për t’ia mbajtur emrin në mend. Si kryeredaktor (i zorit) i “Edukatës Islame” që isha në atë kohë, kërkuan prej meje me këmbëngulje botimin e saj në dy gjuhët serbokroate dhe shqipe, për nevojat e anëtarësisë dhe të myslimanëve nga territori i Sanxhakut, pasi që ajo ishte organ i shoqatës që vepron në nivel të Republikës të Serbisë. Një kërkesë të tillë kurrë njëherë nuk e kishin bërë, as gojarisht as me shkrim imamët e Sanxhakut.

Sikur ta kishin bërë, sigurisht do t’ua kishim pranuar me kusht që atë ta botonin ndaras njësoj siç patëm vepruar me Kalendarin e murit. Mirëpo, kërkesa e tyre dukej qartë kishte karakter tendencioz dhe me prapavijë politike. Duke pasuar parasysh të gjitha këto, u mundova t’u përgjigjem në mënyrë sa më të shkurtër dhe sa më racionale duke thënë, Imamët dhe myslimanët e Sanxhakut kanë literaturë të mjaftueshme në gjuhën e tyre amtare që botohet në Sarajevë, ndërsa sa i përket botimit të “Edukatës Islame” në gjuhën serbokroate, pasi është organ i Shoqatës që vepron në nivel të Republikës së Serbisë, nuk kemi mjete financiare. Pas kësaj Sherefedini, më tha: “Mjetet financiare ua sigurojmë ne”, ndërsa shoku i tij shtoi, “Së paku temat kryesore të përkthen serbokroatisht”.

Atëherë unë u thashë: “Temat më kryesore të “Edukatës” janë marrë e përkthyer nga Gllasnku i Sarajevës, të cilat ata i kanë lexuar shumë herët, sepse Edukata del 3-4 herë në vit”.

Në realitet ashtu edhe ishte, sepse gati çdo numër të “Edukatës Islame” ka pasuar nga një temë të përkthyer nga Husein Xhozo ose Sinanudin Sokolloviqi. Me kaq mori fund biseda rreth kësaj çështjeje por ata shkuan të pakënaqur, ngase nuk hasëm në mirëkuptim për realizimin e qëllimeve të tyre.

Edukata Islame: Si bëhej shpërndarja e “Edukatës Islame”?

Hajrullah efendi Hoxha: Shpërndarjen e “Edukatës Islame”, Shoqata e Ylemave, si botues i saj, e bënte përmes këshillave të saj në terren, ndërsa këto të fundit përmes anëtarëve të tyre – imamëve dhe myezinëve , i shpërndanin në xhamia. Përveç territorit të Kosovës, në bazë të kërkesave kemi dërguar edhe në këshillat e Bashkësisë Islame: Bujanoc, Preshevë, Kumanovë, Shkup, Tetovë, Gostivar, Dibër, Strugë, Beograd, Titograd dhe Ulqin. Transportimi i saj në kë­shillat brenda Kosovës zakonisht bë­hej me veturë të Shoqatës, ndërsa jashtë Kosovës, me anë të postës. Përveç dërgesave me shumicë, në redaksi kanë qenë të parapaguar një numër i konsiderueshëm i lexuesve nga Kosova, Maqedonia, Mali i Zi dhe Diaspora, të cilëve “Edukatën Islame” rregullisht ua dërgonim me anë të postës.

Si shpërndarjen e “Edukatës Islame” ashtu edhe të literaturës tjetër rregullisht e kemi bërë me H. Abdullah Zhegrovën – Zoti e mëshiroftë! Ai në atë kohë një mandat ishte kryetar i Shoqatës së Ylemave, kurse pas vdekjes së H. Jakup Hoxhës, u emërua si sekretar i saj. Pas daljes së çdo botimi nga shtypi, pavarësisht nga kushtet atmosferike të kohës me shi apo borë, të ftohtë apo të nxehtë, ne sa më parë e kemi shpërndarë atë në terren. Shpeshherë kemi udhëtuar natën, madje edhe kur nuk ishte gjendja e mirë e sigurisë, ngase deri në drekë punonim në zyrë. Me gjithë gjendjen shumë të rëndë politike në vitet e 90’ta, demonstratat e shumta dhe kontrollimet e rrepta policore, ne nuk ndaleshim së qarkulluari, sa që njëherë ka ndodhur që ora policore na ka zënë në qytetin e Suharekës. Shpeshherë kemi qenë të ndaluar dhe kontrolluar nga policia serbe. Kështu vepruam me vite të tëra deri më 28.12.1992, kur ai ndërroi jetë në udhëtim e sipër. Atë ditë duke u kthyer nga Prizreni, ku morëm nga shtypshkronja “Takvimin” për vitin 1993, unë u ndala në Komoran për të vazhduar rrugën për Prishtinë, ndërsa ai shkoi për të shpërndarë Takvimin në Drenas, Skenderaj, Mitrovicë dhe në Vushtrri, ku edhe banonte. Në hyrje të Mitrovicës, pas ndërrimit të një gome të veturës, me të hyrë brenda ai kishte ndërruar jetë.

Nuk ishte lehtë të ndahemi nga një shok i dashur e i ngushtë, me të cilin ishim shoqëruar gjatë shkollimit për 8 vjet, katër vjet në Prishtinë dhe katër tjera në Sarajevë. Me të kishim punuar më se 13 vjet në një zyrë, ishim shoqëruar çdoherë kur dilnim në terren deri në ditën kur ndërroi jetë. Zoti i madhërishëm e shpërbleftë dhe na bashkoftë me të në Xhennet!

Me një rast, derisa ishim duke e shpërndarë “Takvimin” për vitit 1993, me Salih Jasharin, policia na kontrolloi, dhe vetëm pse e panë xhamin e “Hysrev Begut” në ballinën e tij, na kërcënuan: “Çfarë po ju duhet juve xhamia e Sarajevës? A mos keni lidhje ju me myslimanët e Bosnjës, të cilët po luftojnë kundër nesh?

Gjithashtu edhe çështja e shitjes së literaturës islame fetare ka qenë tejet e kufizuar me ligj. Ajo ka pasur të drejtë të behët vetëm në zyrat e Bashkësisë Islame dhe të Shoqatës së Ylemave, nëse kjo e fundit ka pasur të veçanta, në xhamia dhe oborret e tyre, ndërsa në vendet publike ose në treg ka qenë e ndaluar. Kjo është dëshmuar praktikisht në disa raste, ku milicia ua ka konfiskuar ose i ka marrë në pyetje shitësit e saj dhe ua ka tërhequr vërejtjen duke i kërcënuar, nëse prapë vazhdojnë.

Edukata Islame: Hoxhë efendi, Edukata tani po përgatit të botojë numrin e saj të 100-të, si e përshkruani rriten e saj?

Hajrullah efendi Hoxha: “Edukata Islame” gjatë veprimtarisë së vet dyzetenjëvjeçare u përball me vështirësi dhe probleme të natyrës së ndryshme duke filluar nga ato me karakter profesional e deri tek ato me karakter politik. Mirëpo, falë angazhimit vetëmohues të botue­sit të saj, kryeredaktorëve, bashkëpunëtorëve dhe stafit teknik ajo arriti që të mbijetojë dhe ta kryejë me sukses misionin e saj për të cilin ishte themeluar. Kohën e veprimtarisë së “Edukatës Islame” mund ta ndajmë në tri periudha: Periudha e parë fillon në vitin e daljes së saj 1971 dhe vazhdoi deri në prag të viteve të 90-ta. Periudha e dyte fillon në vitet e 90-ta dhe vazhdoi deri pas luftës, ndërsa periudha e tretë filloi në vitin 2001 dhe vazhdon deri më sot kur po e botojmë numrin 100-të jubilar të saj.

Fillimin e periudhës së parë e karakterizonte numri i kufizuar i bashkëpunëtorëve dhe tirazhi i vogël prej 1000 ekzemplarëve, mirëpo kohë pas kohe si numri i bashkëpunëtorëve ashtu dhe tirazhi erdhën duke u shtuar. Të gjithë bashkëpunëtorët gjatë kësaj periudhe ishin vetëm nga kuadrat e Bashkësisë Islame, për shkak të sistemit komu­nist, me përjashtim të z. Ibrahim Spahisë dhe Ferid Berishës, të cilët ishin punëtorë të arsimit, si ish-nxënës të medresesë (i pari i medresesë “Isa beg” të Shkupit, ndërsa i dyti i asaj “Atik” të Gjilanit, dhe Mehmet Zhinipotokut, me punë të përkohshme në Francë. Kryeredaktor i saj gjatë kësaj periudhe ishte H. Sherif Ahmeti, i cili me aftësinë profesionale dhe punën e tij të palodhshme bëri që “Edukata Islame” të vazhdojë daljen e saj me rregull. Ndërsa falë kërkesave gjithnjë më të mëdha nga lexuesit tirazhi i saj arriti deri në 5000 copë.

Periudhën e dytë e karakterizojnë siç dihet vështirësitë e ndryshme, gjendja e rëndë politike, dhuna shtetërore dhe lufta. Të gjitha këto shkaktuan daljen me shumë vështirësi të revistës “Edukata Islame” saqë e herë- herë edhe me pauza të gjata.

Edhe pse numri i bashkëpunëtorëve nga radhët e intelektualëve ishte në shtim e sipër, cilësia e përmbajtjes ishte përmirësuar dhe numri i faqeve ishte shtuar, tirazhi i saj, shkaku i gjendjes së vështirë, gradualisht vinte duke u zvogëluar deri sa zbriti në 1000 copë. Në fillim të kësaj periudhe unë isha kryeredaktor, ndërsa nga viti 1992 e deri 2001 ishte H. Resul Rexhepi.

Për shkak të ndryshimeve organizative në Bashkësinë Islame dhe ndërprerjes së veprimtarisë së Shoqatës, Bashkësia Islame më 2001, mori mbi vete botimin e mëtejmë të “Edukatës Islame”.

Periudhën e tretë të “Edukatës Islame”, e cila fillon në vitin 2001 dhe vazhdon deri më sot e karakterizon ajo që është më e vlefshmja në botë – liria, e cila u arrit falë Zotit të madhërishëm, e pastaj atyre që sakrifikuan jetën ose pasurinë e tyre si dhe falë ndihmës ushtarake së Aleancës Veri-Atlantike me në krye SHBA-të.

Duke filluar nga botimi i parë i saj pas luftës, në “Edukatën Islame”, shihen ndryshime të mëdha si në formën ashtu edhe në përmbajtjen e saj. Këto ndryshime pozitive më së miri vërehen në përbërjen e Redaksisë, të drejtuar nga publicisti i njohur, z. Qemajl Morina, anëtarë të cilës ishin si p.sh. akad. Jashar Rexhepagiqi , akad. Pajazit Nushi, Dr. Ejup Sahiti etj. Numri i intelektualëve të tillë është i madh edhe në mesin e bashkëpunëtorëve të “Edukatës Islame”. Andaj, falë punës së palodhshme të kryeredaktorit të saj, z. Qemajl Morinës dhe bashkëpunëtorëve të tij, “Edukata Islame” për nga përmbajtja gjatë kësaj periudhe është shumë më e pasur me tema të zgjedhura dhe aktuale, ndërsa madhësia e saj ka arritur deri në 350 faqe. Për kundër tërë kësaj, tirazhi i “Edukatës Islame” prej 1000 copë është tepër i vogël dhe i pajustifikueshëm, duke marrë parasysh se numri i imamëve në Kosove arrin përafërsisht shifrën e njëjtë.

Nga numri i parë deri në numrin 100 jubilar të saj, në “Edukatën Islame”, janë botuar artikuj dhe punime të ndryshme me karakter fetar, shkencor, kulturor dhe kombëtar. Në të janë shtjelluar tema nga Akaidi- besimi, Fikhu- jurisprudenca islame, Ahlaku- morali dhe etika, Tefsiri- komentimi i Kur’anit, Hadithi- thëniet dhe veprimet e Muhamedit a.s., Historia Islame, si dhe tema tjera shkencore, filozofike, pedagogjike sociale dhe kulturore. Në këto tema dominon metoda e interpretimit bashkëkohor të mendimit islam për njeriun, fenë dhe botën.

Edukata Islame: A i ka përmbushur “Edukata” objektivat dhe pritjet e themelueseve të saj?

Hajrullah efendi Hoxha: Edhe pse u themelua dhe veproi një kohë të gjatë në sistemimin komunist – antifetar, “Edukata Islame” arriti të prezantojë me sukses dhe në mënyrë të drejtë parimet, mësimet dhe vlerat e mirëfillta të fesë islame. Në faqet e saj u trajtuan dhe u shqyrtuan me përkushtim ide dhe tema të rëndësishme fetare, etike, kulturore, filozofike, sociale dhe shkencore. Si e tillë, ajo gjatë veprimtarisë së saj 41-vjeçare ka dhënë një kontribut të çmuar fetar e kombëtar.

“Edukata Islame”, sipas mendimit tim, në këtë mënyrë jo vetëm që e arsyetoi themelimin dhe ekzistimin e saj por me sukses i ka përmbushur madje edhe i ka tejkaluar objektivat dhe pritjet e themeluesve dhe botuesve të saj.

Edukata Islame: Si e shihni çështjen e publicistikës islame në gjuhën shqipe?

Hajrullah efendi Hoxha: Publicistika islame në gjuhën shqipe, nga themelimi i saj e deri më sot, është zhvilluar në mënyrë institucionale në kuadër të Shoqatës së Ylemave dhe Bashkësisë Islame, mirëpo, me fillimin e proceseve demokratike në vitet 90-ta, ajo mori karakter edhe privat. Kur i shoh sot libraritë private të stërmbushura me literaturë islame në gjuhën shqipe, e cila numëron sigurisht me mijëra tituj, duke filluar nga Ilmihali e deri te komentimet voluminoze të Kuranit, dhe e krahasoj me kohën kur e kemi pasur të shtypur në gjuhën shqipe vetëm Ilmihalin e vogël (1957), zemra më kënaqet dhe sytë me mbushen me lot nga gëzimi. Mirëpo, kur mendoj nganjëherë pa emocione dhe i analizoj autorët dhe titujt e kësaj literature, për­mbajtjen dhe kohën e shkruar të saj, si dhe përzgjedhjen e titujve për botim pa kritere të mirëfillta, filloj të them me vete:

“Nga kush po financohet botimi paushall i kësaj literature islame në gjuhën shqipe?! Nëse investitorët e saj janë myslimanë të sinqertë dhe dashamirë të islamit dhe të myslimanëve, atëherë pse këtë punë nuk ua kanë besuar zyrtarisht organeve të Bashkësisë Islame, të cilat janë kompetente për çështjet fetare dhe kanë kuadro për përzgjedhjen e titujve sa më të nevojshëm për vendin tonë, si dhe për kontrollimin e përkthimit të tyre që të jetë sa më i përpiktë dhe më i rrjedhshëm? Pse këtë punë ua kanë besuar personave të caktuar madje edhe laikë, të cilët në mënyrë private i përkthejnë titujt e caktuar, i botojnë dhe i shesin sikur të ishte mall i kontrabanduar? Çfarë kanë nevojë lexuesit e rëndomtë për një literaturë të tillë voluminoze, në të cilën përfshihen edhe shumë vepra të shkruara para më së një mijë vjetëve, në kohën e dekadencës së myslimanëve, në të cilat janë shqyrtuar çështje dhe probleme të atëhershme, e që sot nuk janë fare aktuale? Kujt i duhet një literaturë e tillë, e cila e orienton vëmendjen e lexuesit më tepër kah problemet e së kaluarës sesa kah problemet aktuale dhe perspektiva e së ardhmes? Të gjitha këto, e shumë dilema të tjera, më bëjnë të brengosem dhe të dyshoj: Vallë a mos një veprimtari e tillë i ka shkaqet dhe qëllimet e caktuara, në mesin e të cilave është edhe mbjellja e farës së përçarjes së myslimanëve në bazat e medhhebeve dhe sekteve të ndryshme, pasojat e së cilës tashmë kanë filluar të jenë të pranishme thuajse në çdo mjedis.

Botimi i tillë i literaturës pa plan dhe pa kontrollim të saj, dhe shpërndarja e saj masive, në hapësirat shqiptare, sidomos pas luftës në Kosovë, sipas mendimit tim u përngjan vërshimeve të përroskave ose lumenjve që nuk e kanë shtratin e rregulluar pas shirave të mëdha. Me ç’rast ato më tepër u sjellin dëme sipërfaqeve të tokave të vërshuar sesa dobi.

Me qëllim që të mos ndodhë diçka e tillë edhe në Bashkësitë Islame në trojet shqiptare, do t’i sugjeroja që të formojnë nga një organ-institut të veçantë botues, me ekspertë të zgjedhur në lëmi të ndryshme, i cili do të drejtonte dhe kontrollonte tërë veprimtarinë botuese të saj, qofshin ato revistat apo botime tjera të veçanta.

Edukata Islame: Në Edukatën Islame jeni i pranishëm me punimin “Muhamedi a.s. dhe përhapja e fesë Islame” nga numri 1 deri në atë 60, në 38 vazhdime, si keni pasur durim të shkruani për 25 vjet rreth në një temë?

Hajrullah efendi Hoxha: Në “Edukatën Islame” nr. 1, është botuar vazhdimi i tretë i punimit në fjalë, ndërsa dy pjesët e para kanë qenë të botuara në dy numrat e fundit të “Buletinit Informativ”. Ndërsa, sa i përket çështjes së durimit, ai ka qenë i bazuar në vullnet të pathyeshëm dhe në dëshirë të madhe, të cilat së bashku më kanë shoqëruar vazhdimisht dhe i kam kuptuar dhe vlerësuar si dhurata tepër të çmueshme nga Allahu i madhërishëm. Megjithatë, dëshira, vullneti dhe durimi në fjalë kanë qenë të bazuara: Në ndjenjën e dashurisë ndaj Allahut xh.sh, të Dërguarit të tij dhe Fesë Islame;

Në ndenjën e përgjegjësisë morale për shfrytëzimin dhe përhapjen e diturisë së poseduar. Në dëshirën e madhe për t’ua bërë të mundur popullatës shqiptare të besimit islam për ta njohur biografinë e Muhamedit a.s. dhe të fesë islame në mënyrë të drejtë përmes fjalës së shkuar në gjuhën amtare. Në shpresën e madhe për shpërblimin e be­gatshëm të Allahut xh.sh., për mundin dhe kontributin e dhënë në udhëzimin e njerëzve në rrugën e drejtë të Tij.

Duke u mbështetur në fjalët e Muhamedit a.s. thënë shokut të tij: “O, Muaz, nëse Allahu e drejton një njeri përmes teje në rrugë të drejtë, më e dobishme është për ty se e tërë bota dhe çka ka në të”.

Edukata Islame: Pasi që punimi në fjalë është i një rëndësie të veçantë për faktin se për herë të parë është shkruar te ne për jetën e Muhamedit a.s., a mendoni për ta tubuar e botuar atë në një vëllim?

Hajrullah efendi Hoxha: Lidhur me ketë çështje kam pasuar sugjerime dhe propozime edhe më herët nga disa dashamirë të mi, mirëpo vetëm kohëve të fundit kam vendosur që t’i rikthehem ta korrigjoj tërë atë material dhe ta përgatis për botim. Por, edhe kjo ka punë dhe do kohë.

Nëse kam ymër dhe më punon shëndeti, shpresoj se kjo punë me ndihmën e Zotit do të kryhet me sukses, mirëpo nëse ndodh e kundërta, jam i bindur që do ta përfundoni ju.

Edukata Islame: Hoxhë efendi, cila është porosia juaj për lexuesit dhe bashkëpunëtorët e “Edukatës…”?

Hajrullah efendi Hoxha: Kushtet për punë, mundësitë dhe rrethanat tani, krahasuar me atë kohë kur kemi punuar ne janë të pakrahasueshme në çdo aspekt: politik, ekonomik, profesional, teknologjik, informativ etj., me fjalë të tjera ato sot janë ideale, andaj vetëm kërkohet shfrytëzimi i tyre në mënyrë maksimale. Në kontekst të kësaj për lexuesit e “Edukatës Islame”, bashkëpunëtorët dhe anëtarët e redaksisë me këtë rast porosia ime është:

Të punojnë edhe me më përkushtim, në përhapjen e mendimit dhe mësimeve islame, përmes fjalës së shkuar në gjuhën shqipe duke llogaritur këtë si një obligim të domosdoshëm fetar me përgjegjësi të madhe morale. Të gjithë i përshëndes përzemërsisht me selam dhe iu dëshiroj suksese në punë.

Gjithashtu, edhe revistës “Edukata Islame”, me rastin e botimit të numrit jubilar i dëshiroj shtegtim të pandalshëm në rrugën e saj të trasuar që katër dekada, si dhe suksese të reja.

Edukata Islame: Hajrullah efendi, ju faleminderit shumë për këtë intervistë të dhënë, gjatë së cilës ndiem kënaqësi të veçantë. Ne ju dëshirojmë shëndet dhe suksese në punën tuaj?

Hajrullah efendi Hoxha: Në fund e falënderoj Allahun e madhërishëm që më ka bërë të munduar që edhe unë të jem prej atyre që kanë kontribuar me shkrime për të mirën e islamit dhe të myslimanëve shqiptarë. Ndërsa juve që e keni paraparë këtë intervistë me mua si një dëshmitar i gjallë i rrjedhave në redaksinë e “Edukatës Islame” dhe si një bashkudhëtar i saj i pandashëm, ju falënderoj përzemërsisht dhe ju dëshiroj sukses.

Intervistoi: Ramadan Shkodra

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 68 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d bloguesa: