Arkiv

Archive for the ‘Kulturë orientale shqiptare’ Category

Organet e administratës publike lokale në kazanë e Tuzit në fund të periudhës së Shtetit Osman

06/08/2012 Lini një koment

Mr. Ali BARDHI

 

ORGANET E ADMINISTRATËS PUBLIKE LOKALE NË KAZANË E TUZIT NË FUND TË PERIUDHËS SË SHTETIT OSMAN

Ali Bardhi

Ali Bardhi

Në periudhën e fundit të Perandorisë Osmane, Vilajeti i Shkodrës përbëhej nga dy sanxhaqe, nga sanxhaku i Shkodrës dhe ai i Durrësit, nga ku ai i Shkodrës përfshinte kazatë e Shkodrës, Ulqinit, Tivarit, Podgoricës, Lezhës, Krujës, Pukës dhe Mirditës. (Kaza-ja është rreth, distrikt në administratën osmane më një kajmakam në krye; krahinë. Shih. Tahir Dizdari, Fjalor i Orientalizmave në Gjuhën Shqipe, f. 527. Në shtetin Osman me kaza nënkuptohej qyteza, kurse me gjuhën e sotshme administrative ajo nënkupton komunën pasi edhe ndarja e re administrative komunale ka ndjekur rrjedhën nga e kaluara, si psh. Kazaja e Ulqinit, Tivarit, Podgoricës, Plevlës, Beranës, Lezhës, Krujës, Tiranës, etj.).

Me kalimin e kazasë së Podgoricës nën sundimin e Malit të Zi në vitin 1878, vendet si Gruda, Tuzi, Hoti, Kelmendi, etj. që më parë ishin pjesë e kësaj kazaje mbetën nën territorin e vilajetit të Shkodrës, përkatësisht në Shtetin Osman. Mirëpo nga dy dosje të arkivit osman të kryeministrisë në Stamboll, dëshmohet se në datën 29 mars 1879 u formua kajmakami (kazaja) i Grudës me qendër Tuzin, i cili për shkak të rëndësisë dhe ndikimit që kishte si qendër, më 31 korrik 1879 nga emri i kazasë së Grudës merr atë të Tuzit, dhe në krye të saj si kajmakam që emëruar Haxhi Osman Pasha. (BOA- Başbakanlık Osmanlı Arşivleri-Arkivi Osman i Kryeministrisë-Stamboll, İ.ŞD. 45/2405; İ.DH. 789/64127).

Shumë dokumenta nga arkivi i Stambollit si edhe salnamet (Salname dmth. vjetore, e cila është vepër e botuar çdo vit nga ana e pushtetit qendror apo atij lokal (vilajet), për të dhënë raporte mbi ngjarje të ndryshme, biografi zyrtarësh apo nëpunësish shtetërorë, etj. Pas vitit 1888 salnamet kanë filluar të përgatiten duke mbledhur dhe duke u bazuar mbi të dhënat zyrtare të nëpunësve shtetërorë. Kemi salname nga më të ndryshmet, si p.sh. salname të shtetit, të një vilajeti, të Ministrisë së Arsimit, të tregtisë, të financave, etj.) e vilajetit të Shkodrës të viteve 1892 dhe 1894, dëshmojnë se Tuzi ishte kaza me të drejta të plota si kazatë e tjera ne sanxhakun e Shkodrës. Në bazë të një dokumenti në Arkivin Osman të Kryeministrisë në Stamboll që mban datën 30.12.1880, tregohet se si Tuzi më përpara u bë qendër, si e mori statusin “kaza” nga një fshat që ishte më përpara, si iu bashkangjitën nahitë dhe fshatrat përreth tij, si edhe të emëruarit e një Kajmakami në krye të tij, etj. (BOA, Y..A…RES, 9/28)

Edhe pse me tematikë të ndryshme janë me dhjetra dokumenta që bëjnë fjalë për nahitë dhe fshatrat e kësaj kazaje, por që janë me rëndësi të madhe pasi në to argumentohet konkretisht se cilat vende i përkisnin dhe ishin pjesë e administratës së saj. Mbi bazën e këtyre dokumentave shihet qartë se Tuzi ishte një kaza, dhe se nën administrimin e vet përfshinte fshatrat Dinoshë (BOA, DH.MKT. 1563/78; MF.MKT., 801/47; İşkodra Vilayeti Salnamesi 1310/1892, f. 80), Milesh (BOA, DH.MKT. 1563/78), Rogathë (BOA, DH.MKT. 1563/78), Dheu i Zi-Kara Toprak, (Sipas shumë dokumentave të gjetura në arkivin osman të kryeministrisë në Stamboll, vendbanimi Dheu i Zi që prej administratës malazeze quhet Karabushko, në periudhën e shtetit osman quhej me emrin “Kara Toprak” që në gjuhën shqipe dmth. Dheu i Zi. Shih. BOA, MV. 81/42;  MV. 81/47; MF/MKT. 801/47), Vladinë (BOA, DH.MKT. 1563/78; DH.MKT, 950/39; MF.MKT. 305/67; MV. 62/96; Y..MTV. 99/44; A.MKT.MHM, 502/21; İşkodra Vilayeti Salnamesi h.1310/1892, f. 80), Matagush (BOA, Y..PRK.ASK. 158/32; MF.MKT.  305/67; ŞD. 432/2; DH.MKT, 1278/37; DH.MKT. 1005/64; BEO. 1860/139473; İşkodra Vilayeti Salnamesi 1310/1892, f. 80), Shipshanik (BOA, 3212/240893; BEO, 853/63932; İşkodra Vilayeti Salnamesi h.1310/1892, f. 80), Vranjë (BOA, DH.MKT. 1005/64; HR.SYS. 148/18). Po ashtu shumë dokumenta nga arkivi na bëjnë me dije se edhe malësitë e Hotit (BOA, MV. 87/63; BEO, 786/58876; DH.MKT.  466/68; BEO, 1741/130509; DH.MKT. 466/68), Grudës (BOA, MV, 87/63; BOA, MV. 81/42; DH.MKT.  466/68; DH.MKT. 466/68), dhe Kastratit (BOA, BEO, 1954/146545; BEO, 1963/147153; BEO, 1988/149096) ishin pjesë e kësaj kazaje.

Edhe salnamet e Vilajetit të Shkodrës 1892/1310 dhe 1894/1312 na rrëfejnë për  kazanë e Tuzit ku sipas tyre ajo ndodhej në veri të këtij vilajeti në kufi me Malin e Zi. Tuzi përfshinte fshatrat Matagush, Vladine, Shipshanik, Dinoshë, malësitë e Hotit dhe të Grudës nga ku në të parin bënin pjesë fshatrat Rapshë, Trabojin, kurse në Grudë përfshihej fshati Kshevë, si edhe bajraqët e Tuzit. (İşkodra Vilayeti Salnamesi 1310/1892, f. 80; İşkodra Vilayeti Salnamesi h.1312/1894, f. 85) Sipas këtyre salnameve edhe Helmi (BOA, ŞD.  575/28) ishte pjesë e kësaj kazaje, dhe ishte 8 km. larg qendrës së Tuzit. Ai shërbente si liman i tij, pasi ndodhet në Liqenin e Shkodrës, dhe se nga Shkodra për këtu mund të lidheshin deri në katër mijë barka, thuhet në salname. (İşkodra Vilayeti Salnamesi h. 1310/1892, f. 80; İşkodra Vilayeti Salnamesi h. 1312/1894, f. 85). Po ashtu në këto salname thuhet se edhe mali i Deçiqit (në salname është i shkruar si Daçiq) ndodhej në lindje të kasabasë dhe ishte pjesë e kazasë së Tuzit. (İşkodra Vilayeti Salnamesi 1310/1892, f. 80; İşkodra Vilayeti Salnamesi 1312/1894, f. 85).

Sipas shumë dokumentave të arkivit dhe salnamëve të cekura më sipër kazaja e Tuzit e cila bënte pjesë në sanxhakun e Shkodrës posedonte organet e administratës publike lokale për kohën dhe rrethanat në të cilën ndodhej vilajeti dhe vetë Shteti Osman. Në të dyja salnamet janë të cekura institucionet publike më të rëndësishme të kësaj kazaje së bashku me zyrtarët e saj, kurse mospërmendja e organeve të tjera në salname, edhe pse ndoshta me rëndësi të madhe, nuk vjen si rezultat i kompetencave të cunguara të kazasë së Tuzit, pasi edhe në kazatë e tjera pothuajse vërehet e njëjta gjë, por plotësimi i nevojave të qytetarëve bëhej më anë të institucioneve publike të ngritura në qendër të sanxhakut në Shkodër. Shumë nga institucionet publike ndodheshin vetëm në qendër të sanxhakut të Shkodrës, nga ku ata i mbulonin nevojat e qytetarëve të kazave me anë të nëpunësve administrativë të rangut të dytë, duke i dërguar ata në këto kaza.

Në bazë të dokumentave të arkivit dhe salnameve të vilajetit të Shkodrës (İşkodra Vilayeti Salnamesi 1310/1892, f. 79-81; İşkodra Vilayeti Salnamesi, 1312/1894, f. 83-86) organet publike më të rëndësishme që një kaza kishte, e në mënyrë të veçantë ajo e Tuzit për të cilën ne po flasim, mund të renditen si më poshtë:

Kryetari-Kajmakami

Sipas rregullores për Administratën Publike të Provincave (vilajet) – 1871 nëpunësi më i lartë në nivelin provincial (vilajet) ishte Guvernatori, në nivel nën-provincial (liva) ishte Mytesarifi, në nivel distrikti gjegjësisht komuna ishte Kajmakami, nga ku këta nëpunës caktoheshin drejtpërdrejt nga sulltani dhe autoritetet qendrore. Më pas, në nivel nahije vinte Drejtori, dhe në nivel fshati, Muhtari (i zgjedhuri-kryeplak).

Fjala kajmakam rrjedh nga gjuha arabe kaim+makam, nga ku fjala kaim d.m.th. qëndrues në këmbë, zëvendës, mëkëmbës, kurse makam d.m.th. vend (Dizdari, po aty, f. 476), me një fjalë kryetar, i cili kishte edhe kompetenca ushtarake.

Kompetencat e kajmakamit ishin këto:

Drejtonte çështjet që kanë të bëjnë me pronësinë, financat, policinë, dhe detyra të tjera për të cilat kishte autorizim dhe kompetenca.

Me leje të mytesarifit, në kohë të caktuar mblidhte kuvendet e nahive për të zgjedhur drejtorët e tyre.

Zbatonte vendimet e miratuara në kuvendet e nahive, pasi ato të shqyrtoheshin në administratën e kazasë, si dhe pas marrjes së lejes nga sanxhaku.

Inspektonte zyrat e nahive, etj. (Ukkase Kadan, Hüdavendigar Vilayeti’nin Kuruluşu, Teşkilat ve İdresi, f. 85).

Mbi bazën e dokumentave dhe salnameve që na rrëfejnë çështje nga më të ndryshmet për këtë kaza lehtësisht mund të nxirren emrat e kajmakamëve ndër vite në këtë kaza. Ata janë:

Haxhi Osman Pasha (BOA, İ.DH. 789/64127).

Kajmakam vekili Halil Efendi Podgoriçani, i cili që shpërngulur në Shkodër më përpara, emërohet në detyrën e kajmakamit në kazanë e Tuzit (BOA, Y..A…RES. 11/61; DH.MKT. 1338/22)

Më pas në këtë detyrë vjen kajmakam Halil Shahab Beu (BOA, İ..DH..869/69494).

Kajmakam vekili Shaban Bej (BOA, Y..A…RES. 19/47; İ..DH..911/72392; İ..HR..295/18643).

Pasi kajmakami i Tuzit Shaban Beu shkarkohet, në vend tij vjen kajmakami i Shijakut Velijudini, ndërsa ky i Tuzit emërohet në kazanë e Krujës, kurse ish kajmakami i Krujës Sherif Efendiu që emëruar në kazanë e Shijakut (BOA, DH.MKT. 1842/47).

Më pas si kajmakam i kësaj kazaje që emëruar oficer-binbash Halil Beu (BOA, İ..DH..1266/99582; İşkodra Vilayeti Salnamesi h.1310/1892, f. 80).

Në vitin 1893 u emërua oficer Salih Efendiu (BOA, BEO, 417/31215; İ..DH.. 1363/1316/Za-43; İşkodra Vilayeti Salnamesi h.1312/1894, f. 83). Pasi Salih Efendiu emërohet në Selanik, në vend të tij si zëvendës emërohet oficer Mustafa Efendiu (BOA, BEO, 1223/91710; DH.MKT.  2150/7; BEO, 1363/102194).

Më pas në këtë post emërohet oficer Mehmed Efendiu (BOA, DH.MKT, 993/40; İ..DH..1441/1323/Z-16).

Në vitin 1908/1326 në këtë detyrë emërohet Abdurrezak Efendiu (BOA, İ..DH..1464/1326/s-33).

Pas tij qe emëruar oficer Ismail Haki Beu (BOA, DH.MKT. 2697/99).

Pas tij që emëruar kapiten Qazim Efendiu (BOA, İ..DH..1473/1327/S-35; DH.MKT.2792/95).

Në vitin 1911/1329 në këtë post u emërua përkthyesi zyrtar i Vilajetit të Shkodrës Mihal Efendiu (BOA, İ..DH..1488/1329/B-06; BEO, 3915/293573).

Naibi apo gjykatësi i kazasë

Kazaja e Tuzit posedonte edhe Naibin apo Gjykatësin e kazasë, dhe sipas një dokumenti dhe salnameve të vilajetit të Shkodrës të cekura më sipër, këtë post e mbulonte Ibrahim Sidki Efendiu (BOA, MF.MKT, 175/61).

Drejtoria fiskale

Organ publik tjetër me rëndësi në kaza pas naibit ishte edhe Drejtoria Fiskale. Detyrat që kishin këta drejtor mund t’i përmbledhim në dy pika:

Zbatonte vendimet e marra për kazat në bazë të rregullores së vilajetit për çështjet e financave.

Në çështjet e llogarive, zbatonte vendimet e dhëna nga kontabilisti apo llogaritari (muhasebexhiu) i sanxhakut nëpërmjet mytesarifit.

Sipas salnames së Vilajetit të Shkodrës më 1892, në krye të kësaj detyre figuronte Zejnelabidin Efendiu, kurse sipas asaj të vitit 1894 këtë detyrë e drejtonte Hasan Efendiu.

Sekretari i Shkrimeve Zyrtare

Po ashtu si detyrë publike me rëndësi në kazanë e Tuzit ishte edhe Sekretari (BOA, DH.MKT, 324/2), i cili kishte për detyrë:

Të shkruante të gjitha korrespondencat që zhvillonte kajmakami, mblidhte dhe i ruante të dhënat zyrtare.

Sekretarët e shkrimeve zyrtare punonin së bashku, po qe se ishte e nevojshme, me urdhër të kajmakamit, ndihmonin drejtorit e kazasë, seancat e kuvendit, si dhe zyrat e tjera te saj (Kadan, po aty, f. 86).

Sipas salnameve të cekura më sipër në vitet 1892 dhe 1894 në krye të kësaj detyrë qëndronte Hasan Hysni Efendiu.

Nëpunësit e pasurive të paluajtshme të kazasë dhe ata të gjendjes civile (BOA, DH.SN..THR, 13/31).

Nëpunësit e pasurive të paluajtshme në kaza dhe ata të gjendjes civile kishin këto detyra:

Mbanin regjistrat e kadastrave.

Hulumtonin ngjarjet që kishin të bënin me pasuritë e paluajtshme dhe të gjendjes civile.

Në përputhje me legjislacionin mbanin listat në afate cë caktuara.

Rregullonin letërnjoftimet dhe pasaportat (Kadan, po aty, f. 86).

Kuvendi apo Këshilli Drejtues i Kazasë

Këshillat drejtuese të komunave nën kryesinë e kajmakamit përbëheshin nga drejtori i Drejtorisë Fiskale, Sekretari i shkrimeve zyrtare, Gjykatësi i Kazasë (Naip), myftiu dhe udhëheqësit fetarë të komuniteteve të tjera fetare, vasalët civilë dhe katër anëtarë të zgjedhur (dy muslimanë dhe dy jomuslimanë, ndonëse nuk ishte një rregull strikt). (Kadan, po aty, f. 94).

Sipas salnameve të vilajetit të Shkodrës Këshilli Drejtues i Kazasë së Tuzit kishte gjashtë këshilltarë, anëtar (sipas salanameve të vilajetit të Shkodrës (1892 dhe 1894) kazatë që i përkisnin sanxhakut të Shkodrës kishin kuvendet apo këshillat drejtuese lokale, nga ku kazaja e Tuzit kishte gjashtë anëtarë, Lezha shtatë, Kruja tetë, Puka pesë dhe Mirdita shtatë. Shih. İşkodra Vilayeti Salnamesi h. 1310/1892, f. 79-99) nga ku në krye të tij qëndronte kajmakami, duke e pasuar gjykatësi i kazasë (Naip), drejtori i drejtorisë fiskale, sekretari i shkrimeve zyrtare, kurse për sa i përket dy antarëve të tjerë në kuvendin drejtues të kazasë së Tuzit mund të pohohet se ata ishin vendas, pasi pas emërave të tyre është i shtuar mbiemri “Aga”, nga ku kuptohet se aga ishte pronar tokash, i cili mbarështonte këto në mënyrë feudale; emërtoheshin edhe njerëzit esnafë (lonxha), paria e vendit, katundit, si edhe ishte titull fisnikërie i trashëgueshëm (Dizdari, po aty, f. 6). Sipas salnames së vitit 1892 nga civilët si anëtarë në kuvendin drejtues të kazasë figuronte Haxhi Hysejin Aga dhe Hasan Aga, kurse sipas asaj të vitit 1894 në vend të tyre qenë emëruar Haxhi Ahmet Aga dhe Çun Aga.

Kuvendi i kazasë vëzhgonte dhe vendoste sipas kompetencave të veta për çështjet që kishin të bënin me:

Procedurën administrative,

kontrollonte të hyrat dhe të dalurat e kazasë,

merrte masa për sigurimin e shëndetit,

ndërtimin dhe mirëmbajtjen e objekteve komunale, të rrugëve që lidhnin fshatrat dhe nahitë, etj.,

kuvendi kishte të drejtën e inspektimit të kontratave dhe shitjet që bëheshin brenda kompetencave të kajmakamit,

kontrollonte arkën e të ardhurave të përgjithshme,

administronte dhe ruante pasurinë e qeverisë,

me vendim të kuvendit të sanxhakut siguronte shpërndarjen e taksave të kazasë për lagjet dhe fshatrat,

kuvendi kishte për detyrë të lajmëronte kajmakamin me shkresë për vendimet e marra, etj. (Kadan, po aty, f. 94).

Gjykata e Shkallës së Parë – Mahkeme-i Bidayet

Ashtu si kazatë e tjera, edhe ajo e Tuzit posedonte Gjykatën e Shkallës së Parë, e cila sipas një dokumenti të vitit 1886 figuronte në këtë vend (BOA, MV, 20/62). Në krye të saj qëndronte gjykatësi i kazasë (Naibi).

Menjëherë pas tij vjen Hetuesi (Mystanıku), i cili në fillim merrte nën hetim të pandehurin dhe hapte seancat gjyqësore në Gjykatën e Shkallës së Parë. Sipas salnames së vitit 1892 hetuesi i kësaj gjykate quhej Mehmed Efendi. Sipas hierarkisë, pas tij vjen ndihmës hetuesi ku sipas po të njëjtës salname në këtë post figuronte Et’hem Efendiu.

Sipas salnames së vitit 1892 Gjykata e Shkallës së Parë posedonte edhe një anëtar, nëpunës. Kurse sipas asaj të vitit 1894 si anëtar në këtë gjykatë që emëruar Mal Gjoku Aga.

Gjykata e kazasë së Tuzit kishte edhe Katibin apo mjeshtrin e shkrimeve zyrtare, ku sipas salnameve të mësipërme këtë detyrë e mbulonte Shyqyri Efendiu.

Kjo gjykatë po ashtu posedonte edhe Portirin apo Mybashirin, i cili ndihmonte gjykatësin në seancat gjyqësore duke thirrur dëshmitarët dhe personat e dyshimtë. Në vitet 1892 dhe 1894 në këtë detyrë figuronte Zejneli i biri i Ibrahim Agës (İşkodra Vilayeti Salnamesi 1894/1312, f. 79).

Zabita apo Drejtoria Policore

Zabitat janë nëpunës, policë, të cilët kishin për detyrë të siguronin rendin dhe të ruanin qetësinë brenda vendit. Në krye të kësaj detyre qëndronte togeri, ku sipas dy salnameve të mësipërme në krye të kësaj drejtorie figuronte Mehmed Efendiu.

Detyrat që kishte Drejtoria Policore ishin:

Të hetonte krimet dhe ta lajmëronte kazanë,

Të zbatinte urdhrat e dhëna nga kajmakami për çështjet që kanë të bëjnë me sigurinë dhe rendin publik, etj.

Drejtoria e Postës dhe Telegrafit

Ashtu si çdo kaza tjetër edhe ajo e Tuzit posedonte nëpunësin zyrtar të postës dhe telegrafit, ku sipas një dokumenti dhe salnameve (1892, 1894) në këtë detyrë ishte Hysejin Efendiu (BOA, BEO, 187/13971). Kurse nga salnameja e vitit 1894 vërehet se përveç nëpunësit Hysejin Efendi figuronte edhe përgjegjësi për Korrespodencat me jashtë, Dikran Efendiu.

Drejtoria e Borxheve të Përgjithshme

Kazaja e Tuzit si organ publik tjetër me rëndësi posedonte edhe Drejtorin e Borxhëve të Përgjithshme, nga ku në vitet 1892 dhe 1894 këtë dëtyrë e drejtonte nëpunësi zyrtar Zejnelabidin Efendi. Kjo drejtori kishte edhe Anbarxhiun, i cili siguronte depot e të korrurave dhe mallrave, nga ku në këto vite si përgjegjës i saj ishte Hasan Efendiu.

Drejtoria e Doganave

Sipas salnames së Shkodrës në vitin 1892 si nëpunës i Drejtorisë së Doganave figuronte Abdyl Sabri Efendiu.

Dy vjetë më pas në salnamen e Shkodrës vërehen disa zyra doganore që i përkisnin kazasë së Tuzit, ku sipas kësaj salnameje në doganat e kazasë së Tuzit figurojnë këta nëpunës:

Nëpunëi i doganës në Tuz ishte Akif Beu,

Nëpunësi i doganës në Dinoshë ishte Hasan Efendiu,

Nëpunësi pranë Urës së Cemit ishte Athem Efendiu,

Nëpunësi në Matagushë ishte Halil Beu,

Nëpunësi në Vladinë ishte Osman Beu,

Nëpunësi pranë limanit të Helmit (BOA, ŞD. 575/28) qe Sadik Efendiu.

Në bazë të materialit të cilin e paraqitëm në dy numrat vijues dhe në bazë të të dhënave të shfrytëzuara nga arkivi osman i kryeministrisë në Stamboll dhe salnameve të vilajetit të Shkodrës, vërehet qartë se në ato vite ekzistone administrata lokale e Tuzit, e cila nën autoritetin e vet kishte pushtetin lokal, edhe pse në atë kohë pushteti osman tentoi ta centralizonte pushtetin e vet.

Duhet theksuar se që nga periudha e Tanzimatit pushteti osman filloi që të centralizohet në të gjitha sferat, duke filluar nga legjislativi, ekzekutivi dhe gjyqësori, nga ku ndikoi edhe në mënyrën e organizmit administrativ të provincave. Por me rregulloret e miratuara, duke filluar nga ajo e vitit 1864 për “Rregulloren Administrative Povinciale (vilajet)”, e duke vazhduar me atë të vitit 1871, nga ku kjo e fundit prezanton një plan të ri për ndarjen e punës në provinca në mënyrë që ndikimi dhe kontrolli i autoriteteve qëndrore të rritet.

Siç duket nga ky material është e qartë se edhe interesi i administratës shtetërore në këtë kohë ishte Tuzi i ngritur tani në rang komune. Administrata e mirorganizuar e organeve të komunës së Tuzit arriti të krijonte një qeverisje lokale  në interes të popullit të malësisë dhe qendrës. Nga materiali i dokumentuar mund të pohohet se administrata lokale e Tuzit edhe pse me vonesë u formua, dhe Shteti Osman i ka kushtuar kujdes organizimit të adminsitratës publike vendore, i cili do të mbulonte çdo sferë të jetës nga kajmakami e deri tek portiri, siç janë kuvendi drejtues i kazasë, gjykata e shkallës së parë, drejtoria fiskale, policia, nëpunësit e kadastrës dhe gjendjes civile, drejtoria e postës dhe telegrafit, zyrat e doganave, depot e mallrave, etj.

Gjithashtu kemi pohuar se mospërmendja e institucioneve të tjera në salname, edhe pse të rëndësishme ndoshta, nuk vjen si rezultat i kompetencave të cunguara të kazasë së Tuzit, pasi edhe në kazatë e tjera pothuajse vërehet e njëjta gjë, por që nevojat e banorëve të kësaj kazaje realizoheshin duke dërguar nëpunës të administratës që kishin varësi direkte ndaj sanxhakut të Shkodrës.

Sa i përket kombësisë së nëpunësve të organeve publike në komunën e Tuzit nevojiten studime që do të hartoheshin duke shfrytëzuar burime të cilat do pasqyronin përkatësinë kombëtare të tyre. Në dokumentet e arkivit osman ashtu si dhe në salnamet e vilajetit të Shkodrës nuk ceket përkatësia kombëtare e nëpunësve, dhe se ne në këtë material jemi përpjekur që të argumentojmë ekzistencën dhe funksionimin e organeve administrative të komunës së Tuzit.

/Orientalizmi Shqiptar/

Zhvillimi i arkitekturës islame shqiptare të xhamive

27/07/2012 Lini një koment

Gjergj FRASHËRI dhe Sulejman DASHI

 

ZHVILLIMI I ARKITEKTURËS ISLAME SHQIPTARE TË XHAMIVE

Xhamia e Karapicit – Tiranë

Në prodhimtarinë artistike dhe arkitektonike mesjetare të trojeve shqiptare, një vend të rëndësishëm zënë vend veprat e artit dhe të arkitekturës së sferës islame. Ato janë të lidhura me sundimin e Shqipërisë nga shteti osman, prandaj ato fillojnë të shfaqen qysh në fund të shekullit XIV. Si kudo edhe këtu, me përhapjen e Islamit ndër shqiptarë, lindi nevoja për ndërtimin e objekteve të kultit. Krahas xhamive, pati edhe objekte arkitektonikë siç qenë për shembull medresetë, hamamet, imaretet, etj. Ndër to, një vlerë të veçantë për historinë e arkitekturës shqiptare të periudhës së fundit mesjetare, zënë padyshim xhamitë.

Si kryeqendra të fesë islame, xhamitë u ngritën në të gjitha viset ku u përhap kjo fe, që nga ishujt indonezianë deri në Gadishullin Iberik. Pavarësisht nga vendi ku u ngritën, ato u ndërtuan në përshtatje me kanonet e kultit islam. Të gjitha xhamitë kanë komponentët e tyre funksionalë: mihrabin, minberin, mafilin, minaren, etj. Por nga ana arkitektonike, ato nuk janë kudo njësoj. Dallime të rëndësishme kanë gjithashtu nga përmbajtja e tyre artistike. Në kompozimin arkitektonik dhe artistik të xhamive ka ndikuar niveli kulturor dhe kërkesat artistike të popullsive lokale. Veç ndryshimeve në hapësirë, xhamitë kanë pësuar ndryshime edhe në kohë. Si rrjedhim xhamitë e ndërtuara në Perandorinë Osmane paraqesin ndryshime të rëndësishme nga faltoret e ndërtuara në atdheun e xhamisë, në Arabinë Saudite, jo vetëm në shekujt e parë të Islamit por edhe në kohën e sulltanëve turq. Edhe xhamitë e ndërtuara në viset e Perandorisë Osmane nuk qenë kudo njësoj. Zakonisht flitet për një arkitekturë osmane të xhamive, por edhe ky përcaktim nuk është absolut. Ka autorë që e përcaktojnë arkitekturën osmane si një arkitekturë turke. As ky përcaktim nuk është i drejtë, sepse tiparet dalluese të arkitekturës osmane të xhamisë nuk i përpunuan mjeshtërit e kombësisë turke, por talentet e kombësive të islamizuara të Perandorisë Osmane. Më tej akoma, edhe arkitektura osmane e xhamisë nuk është në vetvete uniforme, mbasi ajo u zhvillua në hapësirë dhe kohë. Në zhvillimin e saj, lanë vulën e tyre, komponentët kulturorë të popullsive lokale. Për këtë arsye, arti dhe arkitektura islame në Shqipëri, ndonëse në thelb mbetën islame, nuk qenë identike me artin dhe arkitekturën islame të viseve të tjera të Perandorisë Osmane. Nën ndikimin e faktorëve lokalë, arti dhe arkitektura islame në Shqipëri morën në fillim nënshtetësi dhe më vonë tipare shqiptare. Në lidhje me këtë çështje është e nevojshme të jepen disa konsiderata historike mbi përmbajtjen e arkitekturës osmane, të arkitekturës turke dhe të arkitekturës shqiptare islame.

Arkitektura turke ka lindur para se të formohej Perandoria Osmane, pra para se të lindte arkitektura e kombësisë turke. Ajo është e lidhur me formimin e kombësisë turke. Siç dihet kombësia turke islame u mbrujt në Azinë e Vogël. Shtresën e saj të parë e formuan turqit selxhukë, të cilët gjatë shek. X, pasi përqafuan Islamin hynë në Azinë e Vogël, në territoret lindore të Perandorisë Bizantine, ku, në shek. XI u vendosën përfundimisht në provincën e Konias. Më vonë në shek. XIII popullata të tjera turke të fisit të madh Oguz, të shtyrë nga mongolët hynë në Azinë e Vogël. Në atdheun e tyre të ri, popullatat e reja turke morën nga turqit selxhukë fenë Islame së bashku me artin dhe arkitekturën islame, që kishte filluar të lulëzonte në Sulltanatin e Konias. Gjatë çerekut të fundit të shek. XIII ndërsa sulltanati selxhuk erdhi duke u shthurur, në trojet e tij u ngrit fuqishëm Emirati Osman, i cili filloi të zgjerohej edhe në trojet që Bizantit i kishin mbetur në Veriperëndim të Azisë së Vogël. Pikërisht në këto troje, arti dhe arkitektura islame e përpunuar nga turqit selxhukë dhe e përvetësuar nga turqit osmanë, të cilët e zhvilluan më tej në përshtatje me nivelin e tyre kulturor dhe me shijet e tyre artistike, u formuan arti dhe arkitektura turke islame.

Përfshirja e tokave ballkanike në Perandorinë Osmane pati rezultate të thella për të dy palët në art. Ballkani u bë vendi i ndeshjes më të ashpër i dy kulturave kundërshtare të kohës dhe i dy sferave të mëdha kulturore, fesë së krishterë që lëvrohej nga popujt ballkanikë prej më se dhjetë shekujsh dhe asaj Islame, e cila vinte nga Lindja.

Fillimet e artit e të arkitekturës islame në qytetet shqiptare, parimisht duhen kërkuar pas fillimit të islamizimit të popullsisë shqiptare. Në përshtatje me këtë kriter, vijnë edhe burimet historike të cilat deri sot caktojnë si faltoren më të hershme islame në Shqipëri, xhaminë e Fatihut, ndërtuar mbi kullën e hyrjes së kalasë së Elbasanit në vitin 1466, po atë vit që u ndërtua edhe vetë kalaja, tezë kjo fort që duhet të rishikohet, mbasi ka shenja që tregojnë se faltoret e para islame janë ndërtuar përpara fillimit të procesit të islamizimit të popullsisë qytetare.

Gjurmimet tona na kanë çuar në përfundimin se faltorja më e hershme islame e diktuar deri sot i takon të jetë pikërisht në qytetin e Beratit, pranë akropolit të kalasë, e quajtur Xhamia e Kuqe. Për identifikimin dhe datimin e kësaj ndërtese na ndihmon në radhë të parë përshkrimi i Çelebiut gjatë vizitës së tij të dytë në Berat (1671). Sipas tij, në kalanë e Beratit, ai ka parë dy faltore islame, njëra pranë akropolit e quajtur xhamia e Bajazit Khanit dhe tjetra brenda në akropol e quajtur xhamia e Hunqarit, që i thonë ndryshe edhe Fotëhije. Në fakt, akoma deri sot, në kalanë e Beratit janë gjithsej rrënojat e dy xhamive të quajtura njëra “e Kuqe” me sa duket prej përdorimit më shumë në muret e saj të tullave me të njëjtën ngjyrë dhe tjetra e “Bardhë”, e ndërtuar krejt me gurë të gdhendur gëlqerorë. Për faltoren e Bajazit Khanit, Çelebiu na tregon se ajo është një ndërtesë e vjetër në stilin antik, e gjerë, e mbuluar me tjegulla dhe me minaren e ndërtuar prej argjiri. Ajo është një xhami, sipas tij, e vetmuar dhe e çuditshme. Këto karakteristika na çojnë menjëherë tek xhamia e Kuqe.

Ndërtimi i faltoreve islame, që duhet të ketë filluar në rajonet periferike të vendit tonë në fund të shek. XIV, u shtri në viset shqiptare pothuajse në të gjithë shek. XV. Megjithatë, në gjysmën e shek. XV numri i xhamive të ndërtuara erdhi duke u rritur me rënien e qyteteve apo vendbanimeve të fortifikuara. Shumica e tyre janë të lidhura me periudhën e Mehmetit II (1451-1481), siç është xhamia e Hunqarit në Delvinë, e ndërtuar në mes të shek. XV, xhamia e Gazi Ali Beut në Vuçiterrnë (mesi i shek.XV), e Fatihut në kalanë e Kaninës (1463-1465, ajo e Hunqarit (ose siç quhet sot xhamia e Bardhë) në kalanë e Beratit (në vitet 60 të shek. XV) (1466) e Fatihut në kalanë e Krujës (1478), e Fatihut në kalanë e Shkodrës (1479), ajo e Mehmetit II në kalanë e Ulqinit (1479), e Fatihut në kalanë e Tivarit, xhamia e Fatihut në kalanë e Durrësit (e ndërtuar në vitet 1479-1481), e Fatihut në Shtëpanjë të Elbasanit (1479-1480), e Fatihut në kalanë e Lezhës, e Mehmetit II në kalanë e Podgoricës (1479-1480), ajo në kështjellën e Jenikalasë në Dukagjin etj.

Si karakteristika të përgjithshme të këtyre faltoreve mund të nënvizohen se prania e tyre u shfaq fillimisht në qytetet dhe pikat e mbrojtura strategjike. Në qytete, xhamitë u ndërtuan sigurisht në pjesët më të mbrojtura të kalave, që ishin akropolet.

Nga pikëpamja tipologjike ato përfaqësonin modele të thjeshta, kryesisht të kompozuara nga një sallë me planimetri katërkëndëshe në përmasa modeste dhe një hajat përpara hyrjes. Minaret, të vendosura në krahun e djathtë të hyrjes së sallës, u ngritën gjithashtu në lartësi modeste në raport me vetë madhësinë e faltores. Ndërtesat e kultit islamik të kësaj periudhe, për vetë funksionin e tyre të kufizuar, u realizuan me shpejtësi dhe si të tilla, në të shumtën e rasteve, nuk pretenduan për vlera të veçanta artistike.

Ndryshe nga rasti i xhamisë së Kuqe dhe i asaj të Përmetit, xhamitë e ndërtuara pas viteve 30 të shek. XV, iu larguan në mënyrë të theksuar momenteve artistike të artit selxhuk dhe megjithëse na paraqiten pa pretendime arkitektonike të veçanta, tek ato shihen inspirimet e reja që kishte fituar ndërkohë arti osman gjatë marshimit në Evropën Juglindore.

Periudha e dytë e zhvillimit të arkitekturës shqiptare osmane të xhamisë përkon pra, me ushtrimin në trojet tona të pushtetit të centralizuar shtetëror të Portës së Lartë, me forcimin e procesit të islamizimit dhe paralelisht me rritjen e peshës së popullsisë vendase të islamizuar në jetën shoqërore të vendit. Nga ana tjetër, kjo periudhë, e cila fillon dhe mbaron në gjysmën e parë të shek. XVII, është e përfshirë tërësisht brenda kohës së formimit e të lulëzimit të arkitekturës klasike osmane, që mund të konsiderohet se nisi me marrjen e Kostandinopojës më 1453 dhe mbaroi me shembullin e Xhamisë Blu të Ahmetit më 1617. Këto kushte çuan padyshim në rritjen e intensitetit të ndërtimit të xhamive në trojet tona, si nga pikëpamja sasiore, ashtu edhe në anën e kërkesave për cilësinë e tyre artistike. Dukuritë e para të modeleve klasike osmane të xhamive u dukën sigurisht në rajonet ku pushteti osman u vendos më herët dhe u pasuan nga të tjerat në viset që ra nën këtë sundim më vonë.

Ndër xhamitë e para të kësaj periudhe mund të përmendim faltoren e Fatihut në Prishtinë (1461), të Gazi Isa begut në Shkup (1475), xhaminë Mbret (të Bajazitit II) në Përmet (1494), xhamia Mbret në Elbasan (1492), atë me të njëjtin emër në Berat në vitin 1492, po ashtu xhaminë Mbret në Shkodër (fundi i shek. XV) e quajtur mbas rindërtimit të vitit 1854-1855 me emrin e Selvisë, xhaminë e Tetovës (1495), të I. Mirahorit në Korçë (1496), atë të Imaretit në Ohër (1493), etj. Sigurisht që ndërtimet më të shumta të faltoreve islame u dukën në shek. XVI-XVII, siç ishin midis të tjerave, xhamia e Isa begut në Manastir (1508), ajo e Varoshit ose e Pazarit në Krujë (1533-1534), e Muradies (1536-1538) dhe ajo e Vjetër ose e Pashallarëve në Vlorë (rreth vitit 1540), e Plumbit në Berat (1533-1554), e Allajbegisë në fshatin Burim të Dibrës (mesi i shek. XVI), xhamia e Re (1558-1559) dhe ajo e Hajdar Kadisë në Manastir (1561) e Gazi Mehmet pashës në Prizren (1561), e Sinan pashës në Kaçanik (1594-1595) e Hadunit (përpara vitit 1595), e Nazireshës në Elbasan (përpara vitit 1599), xhamitë e Hasan Agës në Rugovë, të Gjin Aleksit në Rumanj të Delvinës, të Pirinasit në Prishtinë, të Mozhiqit në Mitrovicë dhe të tjera të ndërtuara gjatë shek. XVII, xhamia e Ballies në Elbasan (1605-1606), e Sinan pashës në Prizren (rreth vitit 1610), xhamia e Vjetër ose e Sulejman pashës në Tiranë (1614), e Tophanes në Shkodër (1627-1628), etj.

Në përgjithësi xhamitë e kësaj periudhe u ndërtuan dy tipash – tipi monumental me kupolë të mbuluar në sallën qendrore dhe tipi bazilikal me sallë të mbuluar me çati. Në të dy rastet këto ndërtesa në vendin tonë u pajisën me portikë arkadash përpara hyrjes së sallës dhe me një minare të vetme në krahun e djathtë të saj. Minaret tashmë u ndërtuan të holla e të larta, me seksion poligonal, cilësi që i dallojnë ato të tipit “gjilpërë”. Një tjetër dukuri karakteristike e tyre ishte realizimi i strukturave të ndërtesës me teknikën e qargjirit (në të shumtën e rasteve), teknikë e cila në shek. XV, XVI dhe në pjesën e parë të shek. XVII, vazhdoi të aplikohej gjerësisht nga tradita vendase në lloje të ndryshme ndërtimesh, qysh nga periudha bizantine por tashmë me efekte të reja plastike.

Si kudo në rajonet e nënshtruara të Perandorisë Osmane, edhe në vendin tonë për ndërtimin e këtyre xhamive të para monumentale, modelet arkitektonike qenë në përgjithësi projekte të importuara nga zyrat qendrore perandorake osmane, pasi përveç qëllimeve imponuese të Portës për unifikimin ideologjik e kulturor të vendeve të nënshtruara prej saj, kanonet islamike të këtyre ndërtesave përfaqësuese ende nuk njiheshin nga popullsitë e krishtera. Por sado që ishin të tilla, nuk mund të thuhet se në arkitekturën e xhamive që u realizuan në viset e Evropës Juglindore gjatë shek. XV-XVIII, elementi vendas ballkanik nuk mori pjesë. Përkundrazi, janë këto tradita ballkanike, të cilat për mendimin tonë luajtën rolin vendimtar në formimin e arkitekturës klasike osmane të xhamive.

Dy nga karakteristikat kryesore dalluese të xhamive të kësaj periudhe mund të shihen në planin urbanistik dhe në atë arkitektonik. E para është se, xhamitë nuk u ndërtuan më brenda por dolën jashtë mureve të kështjellave. Trualli mbi të cilin zunë vend tashmë këto objekte u zgjodh zemra e lagjeve të qytetarëve dhe shpesh ato shërbyen për të formuar qendrat apo bërthamat urbane të qyteteve. E dyta është se xhamitë, tashmë si ndërtesa që i shërbenin masës së gjerë të qytetarëve, marrin zhvillim edhe në aspektin arkitektonik. Sipas modeleve të sjella nga zyrat perandorake, edhe në viset tona, xhamia u ngrit brenda sistemit të kullies, ku ajo ishte bërthama e saj, përreth së cilës qëndronin ndërtesat e tjera si medreseja, imareti, shkolla, hamami, hanet, etj. Midis shembujve më të hershëm të kullieve që ruhen akoma sot janë ajo e xhamisë Mbret në Berat, me xhaminë e tipit bazilikal, ajo e Iljaz MIrahorit në Korçë, me faltoren e tipit me kupolë, etj. Gjithashtu xhamitë nuk u trajtuan më me modestinë arkitektonike të periudhës së parë, por tani u ndërtuan më të mëdha dhe u bënë objektet ku u derdhën energjitë dhe aftësitë e mjeshtërve më të mirë si të artit të të ndërtuarit ashtu edhe të arteve të aplikuar. Nga pikëpamja arkitektonike ato synuan të bëheshin veprat më monumentale të qytetit.

Etapa e tretë e zhvillimit të arkitekturës së xhamisë në trojet mesjetare shqiptare i përket periudhës prej gjysmës së dytë të shek. XVII e deri në fillim të shek. XIX, e cila karakterizohet nga rritja e rolit të mëtejshëm ekonomik të qyteteve nga formimi i klasës feudale shqiptare, nga konvertimi në fenë islame të pjesës dërmuese të popullsisë dhe nga lulëzimi i kulturës islame shqiptare.

Midis ekzemplarëve të ndërtuar në këtë periudhë mund të përmenden xhamia e Agait në Elbasan (1650-1660), ajo e Hamamit në Pejë (gjysma e dytë e shek. XVII), e Hysen pashës në Berat (1670-1671), ajo në fshatin Roshnik në rrethin e Beratit (1641-1655), xhamia Atik në Gilan (shek. XVII), ajo e lagjes Ndocaj në Shkodër (1722-23), e Velabishtit në Berat (përpara vitit 1727-1728), ajo Kubelije e Kavajës (1735-36), e Teqes në Gjirokastër (1742-1743), ajo në lagjen Perash të Shkodrës (1744), e Kaninës në Vlorë (1756-1757), e Pazarit në Gjirokastër (1757), e Mehmet pashës në Shkodër (1773-1774) e Zajmit në Tiranë (1774), e Kasem pashës në Vlorë (1783-1784), e Sulejman pashës (rreth vitit 1800), në Berat e Haxhi Et’hem beut në Tiranë (1794-1821), xhamia e Peqinit (1822), etj.

Në etapën e tretë, e cila mund të cilësohet si koha e formimit të stilit klasik shqiptar në arkitekturën e xhamisë, dallojmë dy shkallëzime të ecurisë së saj – periudhën e kërkimeve dhe eksperimentimeve (paraklasike) të traditës vendase, e cila nga pikëpamja kohore arrin deri në gjysmën e parë të shek. XVIII dhe periudhën e lulëzimit të arkitekturës shqiptare osmane të xhamisë, të cilën e përfaqësojnë mirë shumë ekzemplarë, duke pranuar si shembull të parë xhaminë Kubelije të Kavajës (1735-36) dhe si shembull përmbyllës të periudhës, xhaminë e Peqinit (1822).

Eksperimentimet në etapën e tretë u bën në përgjithësi mbi bazën e tipologjisë së mëparshme të xhamive, domethënë të dy tipave tashmë të përmendur. Prej tyre, si më përfaqësues për stilistikën arkitektonike vendase u zgjodh me prioritet tipi monumental me kupolë. Kërkimet për krijimin e një arkitekture me karakteristika të veçanta të këtij tipi xhamie, konsistuan në zbulimin e vlerave të reja të elementeve formues të saj, në përputhje me nevojat shoqërore, shpirtërore e artistike të popullsisë, me mundësitë ekonomike si dhe me të tjera kërkesa që impononte mjedisi shqiptar i kohës. Në krahasim me xhamitë e ndërtuara në etapën e dytë dhe me ato të mjediseve kulturore fqinje (ballkanike-osmane), dallime cilësore fitoi arkitektura shqiptare-osmane e xhamisë në disa drejtime: në gjetjen e përmasave më racionale, për formulimin planimetriko-hapësinor të sallës, hajatin e minares, në lidhjen e xhamisë mjedisin urban ku u ndërtuar, në gjuhën plastike të fituar nga përdorimi i teknikave tradicionale, në preferencat kromatike, ornamentale e dekorative që shihen në fasada e në brendinë e tyre, etj.

Duhet vënë në dukje se notën origjinale që fitoi arkitektura e xhamive në këtë etapë në vendin tonë e ndihmoi në mënyrë të konsiderueshme një rezultat tjetër – sinteza e re që kreu në përgjithësi arkitektura shqiptare në shek. XVIII-XIX. Dihet se lëvizjet popullore që përshkuan Evropën gjatë shek. XVIII-XIX, u shoqëruan nga një orientim i ri në zhvillimin e artit e të kulturës së tyre nga frymëzimi në dukuritë stilistike të epokave klasike e mesjetare. Një lëvizje e këtij karakteri ndodhi padyshim edhe në Shqipëri, e cila u shpreh në mënyrë të konkretizuar në kohën e pashallëqeve të mëdha e më tej me Rilindjen Kombëtare. Rrjedhimet e saj u shfaqën edhe në fushën e arkitekturës, shenjat e së cilës fillojnë të duken qysh në fillim të shek. XVIII. Në mjaft nga monumentet tona të artit e të arkitekturës të shek. XVIII-XIX, veçanërisht ndër faltoret e krishtera dhe islame, mund të shikohen elemente arkitektonike të frymëzuara nga dukuritë klasike, një frymëmarrje artistike kjo, në thellësi të kohës, e cila mund të cilësohet edhe stil neoklasik shqiptar. Si elemente të këtij orientimi në arkitekturën e faltoreve islame do të dallonim siluetën e portikëve me arkadë në hajatet e xhamive të Kavajës, Tiranës, Shkodrës, Peqinit, etj., në finesën e punimit të gurit në sipërfaqen e fasadave, në finesën dhe motivet arkitektonike apo zbukurimore me të cilët janë realizuar kolonat, kornizat e dritareve, kapitelet, kornizat e portaleve etj. Po aq dukshëm u paraqit kjo frymë stilistike në artin zbukurimor prej druri të interierëve, në motivet e gdhendura me frymëzim nga tradita etnografike shqiptare, të cilat shihen në tavane, mafile, dollapë dritare, etj. Përkim të plotë me shijen vendase paraqet gjithashtu në këtë kohë piktura murale në brenditë e mjaft xhamive, jo vetëm në ato të ndërtuara në këtë periudhë si te xhamia e Haxhi Et’hem beut, në Tiranë, në atë të Beqarëve në Berat, e Peqinit, e Stërmasit në Tiranë, etj., por edhe në xhamitë më të vjetra, të cilat gjatë shek. XVIII-XIX u rikonstruktuan, si te xhamia e Vjetër në Tiranë, e Pazarit në Krujë, ajo Mbret në Berat etj.

Nga pikëpamja urbane, një tjetër tipar i arkitekturës shqiptare osmane e xhamisë ishte konsolidimi i bashkëjetesës së binomit xhami-kullë Sahati, brenda hapësirë së kullies. Prezenca e kullave të Sahatit pranë xhamive vihet re në trojet tona qysh në etapën e dytë ndoshta edhe më herët se kudo në viset e tjera të Perandorisë Osmane dhe në këtë çështje duhet të ketë ndikuar padyshim afërsia e viseve shqiptare me Perëndimin, siç është rasti i kullës së Sahatit pranë xhamisë së Shkupit (ndërtuar rreth viteve (1560-1570), apo ajo pranë xhamisë së Prizrenit, të Elbasanit e të tjera më vonë. Por në etapën e tretë, prania e tyre bëhet karakteristike dhe në periudhën e lulëzimit të arkitekturës shqiptare islamike, silueti i minares është gjithnjë i shoqëruar nga ai i Kullës së Sahatit (Krujë, Shkodër, Berat, Korçës, Prishtinë, Pejë, Prezë, Libohovë, Durrës, Gjirokastër, Kaninë, Delvinë, etj). Si pikë kulminante i evolucionit të bashkëjetesës së këtij binomi, qëndron rasti i xhamisë së Peqinit, në të cilin struktura e kullës është e lidhur me atë të xhamisë. Kulla e Sahatit ka arritur tashmë të bëhet këtu pjesë përbërëse e ndërtesës së faltores.

Etapa e katërt e rrugës s arkitekturës së xhamive në trojet tona përkon me periudhën e Rilindjes Kombëtare. Kjo periudhë e luftës për pavarësi çoi detyrimisht në rënien e theksuar të aktivitetit ndërtimor të xhamive, për pasojë edhe të arkitekturës së tyre. Tashmë vërehen vetëm disa rindërtime e meremetime të faltoreve ekzistuese. Ndonjë xhami e re që u ngrit, qe nga pikëpamja arkitektonike vetëm përpjekje për të përsëritur modelet e mëparshme, siç ishte rasti i xhamisë së Stërmasit në Tiranë (1840), si imitim i saj të Haxhi Et’hem beut, etj.

Etapa e pestë lidhet me periudhën e shtetit shqiptar të pavarur, kur Komuniteti Mysliman fitoi autoqefalinë nga Sheh-ul-Islami i Stambollilt dhe xhamia u nda nga shteti. Sigurisht që numri i xhamive të ndërtuara në këtë periudhë qe jo vetëm fare i pakët, por arkitektura e tyre qe krejtësisht një braktisje nga stili klasik shqiptar i arritur, siç ishte rasti i xhamisë së Madhe në Durrës, xhamia e Re e Tiranës, xhamitë e tjera në Sarandë, në Lushnjë, e ndonjë tjetër. Qoftë për vlerat funksionale, qoftë edhe për ato arkitektonike, këto ndërtesa mbetën jashtë evolucionit logjik të zhvillimit historik të arkitekturës së xhamive në vendin tonë.

Pas çlirimit shumë xhami u shembën. Ato që mbetën iu nënshtruan restaurimit si monumente me vlera të rralla historike e artistike.

Marrë nga revista “Monumentet”, Nr. 2, 1986

Letërsia e bejtexhinjve, tradita shqiptare me ngjyrime orientale

15/07/2012 Lini një koment

LETËRSIA E BEJTEXHINJVE, TRADITA SHQIPTARE ME NGJYRIME ORIENTALE

Lidhjet letrare shqiptare-arabeAjo nuk arriti kurrë të ngjitej në shkallën e një letërsie të mirëfilltë kombëtare, por i dha, gjithsesi, një impakt pozitiv jetës sociale e artistike në Shqipërinë e shekujve 17-18. Ajo mbartte, sigurisht, ngjyrime e ndikime osmane e orientale, perse e arabe, por fryma laike që ajo shpesh përcolli dhe aksesi që patën në të masat e gjera të popullit të thjeshtë, bënë që ajo të linte gjurmë në kulturën tonë kombëtare e të shërbente për t\‘u shtruar rrugën më pas shumë rilindasve në krijimtarinë e tyre.

Ndikimet nga tradita orientale e më konkretisht, ajo osmane, filluan të ndiheshin gjerësisht në shekullin XVIII në Shqipëri jo vetëm në mënyrën e sjelljes, administrimit, religjionit e marrëdhënieve ndër njerëz, por erdhi koha që ato të shtriheshin edhe më tej, duke kapur kështu edhe letërsinë (megjithëse deri në atë kohë shumë pak mund të flitej për një të tillë të mirëfilltë ndër shqiptarë). Kështu, në fillim të shekullit të lartpërmendur, në Shqipëri lindi dhe u zhvillua një rrymë letrare me tipare tepër origjinale për vendin tonë, rryma e bejtexhinjve (e cila e mori këtë emërtim nga fjala turke \‘bejte\‘, që do të thotë vjershë). Ajo u bë dukuri e rëndësishme dhe pati përhapje shumë të gjerë në qytete të ndryshme të Shqipërisë, në Kosovë, por edhe në qendra më të vogla fetare e më pak në fshat. Rryma letrare e bejtexhinjve ishte produkt i disa kushteve të veçanta historike, i dy faktorëve të kundërt. Nga njëra anë ishte kërkesa për të shkruar shqipen si gjuhën e vendit, për ta përdorur edhe në praktikën fetare e për t\‘u çliruar nga ndikimet e kulturave të huaja. Kjo ishte më tepër prirje e shtresave që lidheshin me format e reja ekonomike, (tregtare e monetare). Nga ana tjetër, është shtimi i trysnisë ideologjike të pushtuesit. Nëpërmjet fesë dhe kulturës islame synohej të arrihej (pavarësisht se sot mund të ketë përqasje të ndryshme për këtë) nënshtrimi i shqiptarëve. Natyrisht, krijimtaria poetike e bejtexhinjve ruan ndikimin e poezisë e të kulturës orientale, por ajo është gjithsesi, pjesë e pandarë e kulturës së popullit tonë. Ajo është shprehje e shpirtit krijues dhe e talentit artistik të tij, që, në kushte të caktuara, fitoi kështu edhe tipare e dimensione të cilat përputheshin me to. Një element, i cili i ka dhënë më shumë një tendencë komprometuese kësaj rryme letrare apo këtij fenomeni, me siguri është fakti se bejtexhinjtë e shkruan shqipen me alfabet arab dhe përdorën një gjuhë “të mbytur” nga ndikimet e vërshimet e fjalëve persiane, turke e arabe, pra orientalizmat.

Dy fazat e epokës së bejtexhinjve

Letërsia e bejtexhinjve pati dy faza në zhvillimin e saj. Faza e parë shtrihet deri nga fundi i shekullit XVIII. Në veprat e kësaj faze më tepër gjeti shprehje fryma laike, kurse në veprat e fazës së dytë, që nis nga çereku i fundit i shekullit XVIII dhe tejkalon kufirin e shekullit XIX, mbizotëroi tema me karakter fetar. Në krijimet me tema laike, shumë poetë bejtexhinj, në frymën e poezive orientale, i kënduan dashurisë, bukurisë së natyrës e të gruas; lartësuan virtytin, punën, diturinë ose fshikulluan mburrjen e kotë për pasurinë e fisin, goditën ambicien, hipokrizinë etj. Të tillë ishin Nezim Frakulla, Sulejman Naibi, Muhamet Kyçyku etj. Parë nga ky aspekt, ky ishte një zhvillim i mirëfilltë, i cili u rrek të reformonte jetën e mentalitetin mbytës që ekzistonte në vilajetet shqiptare, pra gjithsesi në njërën ndër provincat osmane. Një hap i mëtejshëm u shënua me mjaft krijime të disa bejtexhinjve të tjerë, si: Hasan Zyko Kamberi, Zenel Bastari e ndonjë tjetër. Ata pasqyruan elemente e ngjarje të jetës bashkëkohore dhe shtruan një problematikë të mprehtë shoqërore.

“Erveheja” e Camit

Numri i autorëve të letërsisë shqiptare me alfabet arab është shumë i madh. Ata krijuan në qytete mjaft të zhvilluara për kohën, si në Berat, Elbasan, Shkodër, Gjakovë, Prishtinë, por edhe në vende më të vogla, si në Kolonjë, Frashër, Konispol e gjetkë.

Shumë i njohur u bë edhe Murat Kyçyku (Cami), përkthyes i ndonjë vepre fetare nga arabishtja dhe autor i disa tregimeve të gjata në vargje. Nga këto përmendim poemën “Erveheja”, me temë nga letërsitë orientale e me natyrë moralizuese. Me këto vepra Kyçyku i çeli rrugën poezisë me subjekt.

Edhe më tej, në Kosovë

Rryma letrare e bejtexhinjve e humbi peshën e saj në jetën kulturore qysh nga fillimi i shekullit XIX, por në disa mjedise, si në Kosovë, kjo traditë vijoi edhe më tej nga autorë të tillë si Maliq Rakoveci, Rexhep Voka etj.

Hasan Zyko Kamberi

Nga përfaqësuesit më të shquar të letërsisë shqipe me alfabet arab është Hasan Zyko Kamberi. Tematika që trajtoi ai në vjershat laike paraqet interes të veçantë, sepse i bëri jehonë gjendjes shpirtërore dhe pakënaqësisë së masave fshatare, mbi të cilat rëndonte pesha e vuajtjeve dhe shfrytëzimi i egër feudal. Për jetën e H.Z.Kamberit dihet pak. Ishte nga fshati Starje i Kolonjës. Siç del nga ndonjë vjershë e tij, ka kaluar një jetë të varfër e të vështirë. Më 1789 mori pjesë si mercenar në luftën turko-austriake mbi Danub. Në këtë fushatë jo vetëm që s\‘e rregulloi dot gjendjen ekonomike, por edhe vuajti shumë, siç do e tregojë në vjershën “Seferi humajun” (Lufta mbretërore). Vdiq në fillim të shekullit XIX. Nga krijimtaria e Hasan Zyko Kamberit njihen 50-60 vjersha lirike. Shkroi edhe poezi fetare. Por rëndësi të veçantë kanë poezitë e tij me temë laike. Më poshtë, dy vargje nga “Paraja”:

Kadiu, t\‘i rrëfesh paranë,
ters e vërtit sherihanë(6),
për para ç\‘e shet t\‘anë,
ia di kimenë parasë.

Dorëshkrime të pabotuara

Letërsia e bejtexhinjve konsiston në dorëshkrime në alfabet arab që kryesisht kanë mbetur të pabotuara. Vetë bejtexhinjtë nuk shkruanin me synimin që të botonin libra, por që t\‘i fiksonin në letër krijimet e tyre të destinuara për deklamim. Të shkruarit ishte praktikë mnemonike. Kontakti i kësaj letërsie me publikun kryhej në mjedise si teqe ose çajhane, ku mblidhej mileti të dëgjonte poetët të recitonin krijimet e tyre. Ky milet ishte zakonisht analfabet.

 

Marrë nga gazeta “Shqip”: http://www.gazeta-shqip.com/ndryshe/36df0a854ee350922fd13b5e2844eb29.html

Veshjet e traditës, nuk stimulohet prodhimi

07/07/2012 Lini një koment

VESHJET E TRADITËS, NUK STIMULOHET PRODHIMI

Veshje tradicionale

Veshjet popullore të traditës në trevat e Vlorës janë të shumëllojshme dhe mund të shndërrohen në një resurs të vërtetë për zhvillimin e turizmit kulturor.

Veshjet popullore të traditës në trevat e Vlorës janë të shumëllojshme dhe mund të shndërrohen në një resurs të vërtetë për zhvillimin e turizmit kulturor. Piktori i njohur vlonjat, Hilmi Bani, thotë për ATSH-në se, “kjo shumëllojshmëri ngjyrash dhe stilesh në konceptimin e veshjeve popullore është mjaft interesante në këndvështrimin artistik dhe përbën ndoshta edhe një veçori krahasuar me rajone të tjera të vendit”.

Kjo, sipas tij, mund të shfrytëzohet fare mirë në funksion të tërheqjes së turistëve të huaj, sepse veshjet popullore të traditës janë objekt i vazhdueshëm interesi për turistët, që zgjedhin Shqipërinë apo Vlorën për të kaluar ditë pushimi.

Ai e cilëson jonormal faktin se në këtë drejtim mungon një ofertë konkrete, një treg ku mund të angazhohen mjeshtra të traditës, që në Vlorë kanë një emër të mirë. “Ka individë që mundohen të ruajnë traditën në prodhimin artizanal të veshjeve popullore, por fatkeqësisht ata nuk stimulohen”, nënvizon Bani.

Nga ana tjetër, Thanas Gega, etnolog dhe muzikolog i pasionuar pas kostumeve popullore, shprehet se, “stimulimi i prodhimit të këtyre veshjeve do të mundësonte funksionimin e një tregu me mjaft vlera ekonomike dhe promovuese”.

Veshjet e traditës kanë elementët dallues që lidhen veç të tjerash me karakteristikat e terrenit, trevave, klimën etj. “Në vendet malore me klimë të ftohtë dhe me blegtori të zhvilluar, veshjet popullore në pjesën më të madhe prej tyre, bëheshin prej leshi. Në ndonjë zonë të veçantë të Lumit të Vlorës, përdoreshin edhe liri, si dhe gjeshtra për veshje e shtroje”, thotë Feti Brahimi, rapsod i njohur dhe drejtues i grupit folklorik të Lapardhasë.

Veshja më e vjetër e gruas labe është ajo me fustan. Sipas studiuesit Sejmen Gjokoli, një veshje e mëvonshme kanë qenë edhe çitjanet, gjë që përbën një element krejtësisht të ndryshëm nga veshja e vjetër tradicionale e lidhur kjo me ndikimet në momente të ndryshme historike.

Ai nënvizon se, “veshja e burrave ka më tepër elementë të origjinalitetit, ku më e vjetra është ajo me këmishë të gjatë, me fustanellë e tirqe kofshore, me poture e tirqe gjunjare, veshje me qillota. Pjesë e kostumeve dhe veshjeve popullore janë edhe opinga e lopës, këpucët me profka, opinga me shollë të rregjur, opinga me xhufka, si edhe qylafi i bardhë me thumb në majë.

Po ashtu, në këtë drejtim spikat tradita e fshatit Nartë, ku kostumet janë tërësisht të veçanta dhe nuk ngjasojnë me asnjë tjetër në trevat e Vlorës dhe madje edhe të vendit. Veshjet në këtë zonë janë të punuara kryesisht me satin, që përbën një element unikal në materialet, që përdoren për veshjet popullore, si edhe me lir.

Kjo larmi veshjesh, ngjyrash e stilesh, mbartet nga persona që e kanë pasion traditën. Por, në kushtet kur ata nuk mbështeten, përfitojnë elementët abuzues. Etnologu Jani Gjergji thotë se, “përballë këtij fakti, lindin edhe abuzime nga individë të caktuar që kanë zgjedhur një mënyrë tjetër duke nxjerrë në treg elementë të veshjeve popullore si, qylafë, jelekë, këmisha”. “Madje ka edhe nga ata që përfitojnë duke tregtuar për veshje të trevave të Vlorës, këmisha, apo jelekë, që u përkasin zonave të tjera”, nënvizon etnologu Jani Gjergji.

Tirana e ‘700 fshat i madh apo qytet?

01/07/2012 Lini një koment

Alba KEPI

 

TIRANA E ‘700 FSHAT I MADH APO QYTET?

Alba Kepi

Alba Kepi

“Fshat i madh i madh o qytet i vogël”, Tirana në ‘700, duan o s’duan nihilistët qe faktikisht një qytet i vërtetë, me një jetë ekonomike të bazuar mbi tregtinë, zejtarinë, transport-komunikacionin. Tirana kish panairin e saj të përvitshëm një nga më të rëndësishmit në Shqipëri që sillte blerës nga çdo vis i vendit e Kosovës, nga Manastiri e Shkupi. Tirana kish pazarin e saj të përjavshëm, me tregtinë e zejtarisë, bujqësisë e blegtorisë, kishte artizanët e saj me dyqanet e punishtet e tyre, e qysh më 1848 kishte dhomën e tregtisë me plot 7 kongres tregtare te dokumentuar në historinë e saj.

Është ditë pazari si i thonë venalitë. Sapo ka zbardh, por vendi i qerreve është mbush plot. Janë fshatarët e zonave përreth që lejnë aty kafshët e tyre, për t’i marrë në akshom vonë. Zbraz secili prodhimet që kanë sjell me i shit, e me kosha e harar ngarkuar i drejtohen dalëngadalë vendit të caktuar me treguar mallin. Shtrojnë përdhe hasrën, e rreshtojnë mbi të dikush punimet e granisë së shtëpisë, kush zejen e e tij, prodhimet e kopshtit, pra atë cka i ka prodhuar mendja e dora. Ulën këmbëkruq e pranë kanë shtomën e ujit me cigaren e duhanit“hazër” për t’u dredh. Nis e dëgjohet dhe zhurma e tarabeve të dyqaneve të pazarit që po hapen. Tarabet kishin zëvendësuar qepenat e hershme e ishin një varg dërrasash që futeshin në dy trungje, njëri lart e tjetri poshtë. “Tartabenat”, minderet (divanet) e larta gjysëm metri e të gjata rreth një metër, një metër e gjysëm vendos jashtë dyqanit, nisin e popullohen. Kafexhitë e pazarit me tabakatë e kafes në krah e me mashë në dorë trokasin nëpër dyert e dyqaneve e thërrasin: A do kafe zotni aga? Pasi merrte e sillte porosinë shënonte me shkumës mbi derën e dyqanit numrin e kafeve, për të marrë më vonë pagesën. Familjet e qytetit e presim me shumë dëshirë këtë ditë. Burrnia ka dalë më herët se zakonisht nga shtëpia e bashkë me miqtë i drejtohet këtij vendi. Grania bashkë me gocat e shtëpisë qysh në mbrëmje ka përgatit rrobat e pazarit (veshje për të dalë) e në grupe popullojnë pazarin e grave, i mbush me stolira e pëlhura të ndryshme e shumë prej tyre mëndafshi.

Qenë këto rreshta, pak minuta retrospektive jete në Tiranën e fund shekullit të XVIIi, XIX e fillimi i XX.

Gazetarë të improvizuar historianë e opinionistë “qefli” të historisë, në modën e fundit për të analizuar Tiranën si qytet, ende nuk janë lodh duke e klasifikuar se e shumta e shumta “qe një fshat i madh”. Kush i referohet ditarit të një udhëtari të huaj, një tjetër reportazhit të një gazetari evropian, kush mëndjeshkurtësia i komandon penën e një tjetër mbush boshllëkun e nostalgjinë së vendlindjes me krahinizma kulturore.

Përkufizimi kryesor mbi atë cka historiografia dallon qytetin nga fshati është baza ekonomike e jetës së banorëve, e banorët e Tiranës qysh në fund të ‘700 e plotësisht gjatë ‘800 kishin nis ta siguronin jetën duke u mbështet jo vetëm tek kultivimi i tokës përreth shtëpisë së tyre, por duke shfrytëzuar pozitën gjeografike të qytetit si mesi i Shqipërisë, natyrën e klimën e favorshme, aftësitë, tiparet e karakterit të tyre dhe traditat etnografike të zonës. Fundi i ‘800 e gjeti Tiranën me një jetë ekonomike aktive bazuar kryesisht tek tregtia, trasporti i mallrave e zhvillimi i komunikacionit, zejtaria e organizuar mirë me punishtet e rregullat e merkatës, dhe e gjitha kjo kish stimuluar pa dyshim zhvillimin administrativ të vendit.

Historiografia botërore klasifikon si qytete të para ato zona të mëdha banuese, populluar kryesisht në fusha, me pozicione të favorshme për rrugët tregtare e ku popullsia nuk limitohej për të koltivuar tokën përreth, por kish krijuar vende pune të specializuara si tregtia, e transporti. Tirana e ‘800 qe e tillë. Po historiografia botërore lajmet për qytetet e para ekzistuese në botë i sjell qysh më 4500 p.e.s nga Mesopotamia, Kina, o nga vendet përgjatë lumit Nil. Gjurmë më të hershme thuhet se janë zbuluar dhe në Turqi, përkatësisht në Catalhoyukmë 6000 p.e.s. Qenë qytetërimet e para, me modestinë e asaj cka zhvillimi i epokës ofronte.

Qytetet moderne që për kaq zemër i kanë analistë-opinionistë-gazetarët historianët tonë sa herë flasin për Tiranën, harrojnë të kujtojnë se dhe Parisi, o Londra i ndërtuan kanalet e ujërave të zeza, vec respektivisht më 1854 e 1859. “Fshat i madh i madh o fshat i vogël”, Tirana në shekullit e XIX duan o s’duan nihilistët qe faktikisht një qytet i vërtetë, me një jetë ekonomike të ngritur mbi tregtinë, zejtarinë, transport- komunikacionin. Tirana kish panairin e saj të përvitshëm një nga më të rëndësishmit në Shqipëri që sillte blerës nga cdo vis i atdheut e Kosovës, Tirana kish pazarin e saj të përjavshëm, me tregtinë e zejtarisë, bujqësisë e blegtorisë, kishte artizanët e saj me dyqanet e punishtet e tyre, e qysh më 1848 kishte dhomën e saj të tregtisë. Formimi i kësaj dhome lidhet me dekretin Gjylhanes shpallur në Stamboll më 3 Nëntorit 1839, i njohur si Dekreti i Tanzimatit. Rezultat i tij qenë një varg reformash institucionale, administrative që sollën krijimin e gjykatave tregtare, dhomave të tregtisë e industrisë. Një dokument i viti 1897 zyrtarizon ekzistencën e dhomës së tregtisë së Tiranës. Një salname turke e vitit 1313 (1897) e vilajetit të Shkodrës, pasi përmënd kryetarine Bashkisë së Tiranës Mehmet Ali Beu, shkruan dhe “Kryetari i dhomës së tregtisë së Tiranës Fuat Beu ( Fuat be Toptani). Dhe zejtarët e Tiranës ishin të organizuar mirë qysh hershëm në 17 esnafi. Esnafët ishin bashkuar në zeje të ngjashme apo qoftë një e vetme, dhe përgatisnin zejtarë të rinj, kontrollonin konkurencën e keqe mes zejesh e fshatrash, përcaktoni cmime e u qëndronin pranë problemeve e halleve të zejtarëve. Tirana u bë vendi ku u mbajtën plot 7 kongrese tregtare: më 1922, 1924-25, 1928, 1930, 1932, 1934 dhe 1939 e Kongresi i parë i tregtarëve në vitin 1922 pati rëndësi sepse doli me vendimin për “krijimin kudo të Odave ë Tregtisë“. Më 30 Prill 1932, del ligji “Mbi themelimin e Odave të Tregtisë”, me zgjedhjet e reja të Dhomës. Kryetar i saj zgjidhet sipërmarrësi tiranas Omer Fortuzi, i cili do ta vazhdonte drejtimin e Dhomës edhe pas vitit 1940, dhe pse i zgjodh si Kryetar i Bashkisë së Tiranës. Omer Fortuzi njihej si ndërtues i objekteve të rëndësishme në Tiranë si Ish Hotel Vollga, Ministria e mjedisit, për bashkëpunimin me shoqërinë italiane Staccioli në ndërtimin e disa rrugëve, një drejtues i aftë e një bamirës i pashembulltë.

Tirana e hershme u bë zemra ekonomike e Shqipërisë, falë aftësisë së banorëve të saj

Në kthimin e Tiranës si pikë referimi e jetës ekonomike të Shqipërisë, shpesh është thënë se rol pati pozicioni i saj gjeografik, duke u harruar aftësia e banorëve të saj. Qenë tiranasit ata që morën në dorë fatin e Tiranës së tyre, e nuk e lanë vec një qëndër tranzit të mallrave të ardhur nga qytetet e tjera të Shqipërisë. Qenë Tiranasit ata që zotëruan plotësisht lëvizjen, transportin e cdo malli që kalonte nëpër rrugët e qytetit të tyre e vunë nën kontroll tregtinë e vendit. Qenë tiranasit që me zgjuarsi mundën të shfrytëzojnë karkaterin gjeografik të qytetit në favor të nevojave të tyre ekonomike e përgjithësisht të gjithë qytetit. Tiranasit shkëputën lidhjet direkte midis Elbasanit e Shkodrës, Durrësit e Dibrës e anasjelltas, dhe u bënë vetë ndërlidhës apo transportues mallarash. Tirana e feudalizmit kish zhvilluar një lëvizje të rëndësishme tregtare për jetën ekonomike të qytetit, e që përcaktonte zhvillimin e komunikacionit e të transportit. Në Tiranën e asaj kohe numëroheshin mbi 30 hane e që qenë bërthamat e para të agjensive të transportit. Aty priteshin për të bujtë udhëtarët, mbërrinin e përcilleshin karavanët por dhe bëheshin pazare për transportimin e mallarave. Kfashët e transportit e karvanxhinjtë u zhvilluan aq shumë në Tiranë sa në panairin e përvitshëm intersipër të ble kafshët mbajtëse të kësaj zone sillte blerës nga Manastiri, Kosova, Shkupi etj. Tiranasit që merreshin si transportues mallarash studiuesi Hahn i quan “Qeraxhinjtë e Tiranës, të famshëm në të gjithë Rumelinë”. Veshja e tyre qe e vecantë ashtu si dhe pajimet e kafshëve që i shoqëronin e që njiheshin për vecantitë e tyre të quajtur “samor tironc”.

Panairi i vjetër i Tiranës kryesisht me karakter blegtoral u zgjerua shumë e në një anë të fushës së tij nisi të zhvillohet pazari i përjavshëm i prodhimeve bujqësore. Rreth tij e nëpër rrugët që e përshkronin, tregtarët tiranas, nisën të hapin dyqanet e tyre për grumbullimin e mallrave. Por dhe artizanët e zonës filluan ta shtonin intersin për këtë pazar e punimet e tyre filluan ti sillnin për t’i shitur. Ata më me fat në tregti e shpërngulën mjeshtrinë e tyre nga shtëpia, në dyqanet që mundën me hap brenda hapësirës së pazarit të përjavshëm të qytetit.

Zhvillimi i komunikacionit, transportit, zejtarisë, panairi i përvitshëm, pazari i përjavshëm, rritja e prodhimeve blegtorale, bujqësore, fuqëzuan jetën ekonomike të Tiranës e emrin e saj si qëndër tregtare në botë. Gjatë shek XVIII dokumente historike vërtetojnë praninë në qytet të agjentëve të huaj tregtare e përgjithësisht interesin e tyre për jetën ekonomiko- tregtare. Mendohet se objektet e shumta fetare ne Tiranë në atë periudhë janë ndërtuar jo vetëm për banorët e saj, por dhe për nevojat e shumta të lëvizjes së popullsisë që përshkonte në cdo kohë rrugët e saj. Një dokument i viti 1899 i Arqipeshkopit të Durrësit E. Ambrozio në një relacion të tij shfaq nevojën e ngritjes së një kishe katolike në Tiranë, jo vetëm për nevojat e katolikëve vendas, por për shkak të lëvizjes së madhe të besimtarëve të krishterë që për nevoja tregtare, popullonin Tiranën nga cdo vis i vendit.

Dalëngadalë krahas feudalëvë të hershmëm po fuqëzohej dhe borgjezia e re e tregtarëve Tiranas. Një gojëdhanë e asaj kohe tregon se si fisi i Vathajve të pasuruar rishtas nga lëvizja tregare në qytet, ndërtoi një shtëpi të madhe me oxhak mbi pullaz. Në Tiranën e asaj epoke vetëm një grusht shtëpiash kishin oxhaqe (6 fise me emër). Fisi i Toptajve nuk e duronin dot që një familje jo e klasit të lartë të kishte oxhak si të tyrin, e ja prishin. Po sipas gojëdhënës thuhet se konflikti i tyre vahzdoi për një kohë të gjatë deri sa fitojnë Vathajt e nga gëzimi ngrejnë në cdo dhomë shtëpisë nga një oxhak, e si kujtim ka mbetur shprehja “shtëpia e Vathajve me 12 oxhaqë”. Kjo shtëpi ka ekzistuar deri vonë te rruga Bardhyl.

Roli ekonomik, tregtar e komunikativ i Tiranës si qëndër e Shqipërisë u favorizua nga rritja progresive e popullsisë. Djegja e Voskopojës e ardhja në Tiranë e mjaft voskopojarëve , të njohur si artizanë e tregtarë të zotë, si dhe emigrimi i rreth 400 familjeve muhaxhire nga Bosnja, kur ajo u aneksua nga Austro Hungaria, favorizoi fuqizimin e tregtisë në qytet. Voskopojarët sollën me vetë tradita e mjeshtërive të tyre, e muhaxhirët nisën të merreshin me punë të ndryshme në pazarin e Tiranës. Pas luftës së parë Botërore mbërritën dyndje emigrantësh nga Camëria, Dibra e Kosova që e shtuan shumë popullsinë e saj. Më vitin 1921 Bourcardi në statistikës zyrtare të Mbretërisë franceze i rendit Tiranën me një popullsi pre 17 mijë banorëhs, ndërsa më vitin 1927 Teki Selenica shënon se Tirana ka 16 513 banorë, 4000 prej të cilëve janë të ardhur nga zona të tjera të Shqipërsië.

Lëvizja demografike, zhvillimi komunikacionit, transportit, tregtisë, zejtarisë falë rolit e afësive, të banorëve vendas, tradita e harmonisë sociale, krahinore e fetare, përcaktuan pozitën ekonomike, sociale e politke në ta ardhmen e Tiranës, si një qytet e kryeqytet.

Panairi i përvitshëm i Tiranës

Vendi ku zhvillohej panairi i përvitshëm i Tiranës shtrihej nga sheshi Skëndërbeu deri te Kroi Shënjinit. Qe një hapësirë e madhe në një fushë të hapur ku vende vende për nevoja të tregtarëve ngriheshin tenda me gjethe të njoma për t’u mbrojt nga dielli. Tirana shqyhej për transportin e tregtinë e kafshëve e ky panair evidentonte këtë karakter të ekonomisë së qytetit. Prej sheshit Skëndërbe deri te ish shtëpia e Oficerëve qe tregu i kafshëve bajtëse si kuaj, gomarë, mushkë. Gjysma tjetër deri te Kroi i Shënjinit tregtonte kafshë të imta si qingja, keca, dhen e dhi, ndërsa pjesa veriore e tij përdorej për kuaj, lopë, e qe. Panairi i Tiranës mendohej se kryhej gjatë në tre ditëtve në muajin maj. Disa historianë shqiptarë e lidhnin me ritalin e festës së Shënjinit, sipas kalendarit të vjetër. Në territorin ku shtrihej panairi, në pjesën perëndimore të tij, pra pranë Kroit të Shënjinit janë gjetur rrënojat e një manastiri të vjetër që mendohet se merrej me administrimin e këtij panairi. Pas pushtimit turk e shëmbjes së manastirit, toka përreth u trashëgua nga bejlerët e zonës deri sa u ngrit teqja e shehlerëve të tarikatit Kadri, e cila në bazë të një fermani lëshuar nga Stambolli u bë trashëgimtarja e tokave përrreth me të gjithë të drejtat e dikurshme të Monastirit. Teqja e tarikatit Kadri merrej me sistemimin e panairit, vilte taksën e shit blerjes, administronte shkresat zyrtare për cdo aktivitet tregtar, zgjidhte cdo mosmarrrveshje apo ankim që mund të lindte gjatë ditëve të panairit. Aq shumë u rrit proshimi I mallrave që tregtoheshin në këtë panair sa në vendin e tregtarëve të dikurshëm e zunë karavanë tregtarësh dendur me mallra sic e tregon një relacion i Venedikut më 1591 kus shkurhej se rruga Elbasan Tiranë gjatë ditëve të panairit e përshkojnë mbi 500 kuaj të ngarkuar plot. Dokumentet e shekujve XVII e XVIII vërtetëojë se kjo lëvizje shkon cdo ditë duke u rrit. Panairi i përvitshëm i Tiranës, kryesisht me karakter blegtoral kërkojë ngritjen e një pazari të përjavshëm në një anë të fushës së tij, ku tregtoheshin prodhime bujqësore. Rreth tij u hapën dyqanet e para të tregtarëve për grumbullimin e prodhimeve. Kjo periudhë përkoi dhe me zhvillimin e artizantit vendas, e fillimisht u shquan fshatrat përreth si Farka, Daijasi etj. Nisën të krijoheshin lagjet e para të zejtarëve tiranas si ajo e esnafit të Tabakëve (lëkurpunuesve) dhe e Terzive ne bregun jugor të Lanës, që financuan ndërtimin e Urës së dikurshme të Terzive e sot ura e Lanës te rruga e Elbasanit.

Zejtarët tiranas përpunonin mjeshtrisht hekurin, bakrin, të argjendit apo në kishte familje në Tiranë që të mos merrej me rritjen e krimbit të mëndafshit, këtë e dëshmon fakti që jo rastësisht pema më e rëndësishme në kopshtet e bahçet e shumta të qytetit ishte mani. Hekurin e përpunonin në punishtet e tyre familjet e njohura tiranse çeliku, Nallbani, Cenameri, Tagani etj. Mjeshtër në punimin e bakrit ishin Bunecët, Shundët etj. Familja Marika shquhej në përpunimin e bulmetit. Rrelët, Begeëjt, Alimehmetët etj, shquheshin në artin e qendistarisë. Falë mjeshtrisë së tyre veshjet kombëtare të të gjithë krahinës, shtrojet e mbulesat përftonin vlera të jashzakonshme. Punimet e arit të argjendit apo në filigram nga duart e arta të pjestarëve të familjeve Kunjxhiu, Argjendari, Vorpsi etj, ruajnë edhe sot vlera të papara dhe kërkoheshin në Vendik, Raguzë e gjetkë. Lindi një borgjezi e vëretë tregtare me pasuri të tundshme e të patundshme lehtësisht të vërtetuar dhe sot, e cdo gazetar, opinionist, analist qefli i historisë mund ta shuaj kuriozitetin duke mos harruar se fshati ka bujqësi e blegtori, e qyteti jeton me tregti, zejtari, transport e organizim të mirëfilltë administrativ.

Pazari i vjetër i Tiranës

Pazari i vjetër i Tiranës mendohet ta ketë zanafillën e tij ashtu si panairi i saj, në fushë të hapur. Buzë rrugëve me emrat e prodhimeve që shiteshin u ngritën më pas dhe dyqanet:

Ngjizna, qe vendi ku shitej gjiza.

Orizna qe vendi ku shitej orizi i ardhur kryesisht nga fshati Prezë që mendohej se kishte orizin më të mirë në zonën e Tiranës.

Djathna, qe vendi i shitjes së djathit.

Krypna, qe vendi ku shitej kripa e blerë nga qiraxhitë në kriporet e zonës së bregut të detit (Kavajë)

Gjelnat, vendi ku shiteshin pulat e gjelat e detit.

Pemnat, vendi ku shiteshin frutat.

Qerret, vendi ku fshatërët e ardhë me shit prodhimet e tyre në Pazar lenin që në mëngjes qerret e tyre, e për t’i marrë në darkë pas mylljes së pazarit e për t’u rikthyer në fshat.

Shitësit ishin vetë fshatërët prodhues të mallit të tyre e blerësit qenë qytetarët, fshatërët të tjerë o tregtarët tiranas që i blenin për t’i tregtuar më pas. Zakonisht si masë shitje përdorej qasja që mbante rreth 40 kilogram mall, gjysëm qase me rreth 20 kg dhe koshi si masa më e vogël me rreth 10 kilogram.

Një vend i caktuar në pazarin e Tiranës qe për zejtarët e tregtarët e qytetit, të organizuar në sokaqe:

Sokaku i Kazanxhive ishin kryesisht vlleh e vodkopojarë.

Sokaku i shajakxhijve qenë tiranas vendali e vlleh.

Sokaku u kujanxhive qenë voskopojarë.

Sokaku i Terzive, tiranas e krutanë.

Sokaku i kasapëve, vetëm me tiranas.

Sokaku i samnarxhijve me vendali e vlleh.

Sokaku i dufekxhive me vec dy tre dyqane të të ardhurve.

Sokaku i kovacëce përgjithësisht jevgj.

Mjaft e përmmendur u bë Tirana për pëlhurat e saj të mëndafshta, të punuara nga gratë e vjetra tiranase brenda ekonomisë së shtëpisë. Pëlhurat e mëndafshta punoheshin e qëndiseshin me mjeshtëri të madhe, që i dhabnë dhe famën anekënd Shqipërisë, por pa mundësi eksporti pasi prodhohej aq sa kënaqte nevojat e banorëve të Tiranës. Artizanët vendali u shquan për prodhimin e drurit me cark madje i eksportonin prodhimet e tyre ne Shkodër, Kosovë. Maqedoni, Elbasan etj me kravanë të mbushur me cibuk e pipa druri. Mjeshtrinë e tyre tiranasit ja mësuan elbasanllive, shkodranëve e kosovarëve. U zhvillua në këtë pazar dhe prodhimi i enëve të baltës nën artin e zejtarëve të Farkës, të cilët u bënë furnizuesit kryesor të një zone të gjerë përreth. Zejtarët tiranas u organizuan në esanfe, rreth 17 të tilla me kujdesin e ruajtjes së rregullave të tregut, trashëgiminë e zanatit e zgjidhjen e problemeve të anëtarëve të tyre.

Botuar në gazetën “Standard”, Tiranë më 9 qershor 2012

Mësuesit shqiptarë të sulltanëve të Perandorisë Osmane

26/06/2012 Lini një koment

Bardha NERGJONI

MËSUESIT SHQIPTARË TË SULLTANËVE TË PERANDORISË OSMANE

Familja me dhjetëra grada nga Perandoria Osmane, kontributi në rilindjen kombëtare dhe krushqitë e tyre me mbretin Zog

Kalaja e Elbasanit

ELBASAN- Kalaja e Elbasanit mblodhi brenda mureve të saj familje ortodokse dhe muhamedane të cilat bashkë kontribuan për Elbasanin, ruajtjen e integritetit, pavarësinë, arsimin dhe nuk lanë pas luftën e përbashkët për të ruajtur identitetin e shqiptarëve.

Biçakçinjtë njihen dhe do të kujtohen ndër breza sifamilja më e madhe çifligare në Elbasan dhe një ndër më të mëdhatë në të gjithë Shqipërinë, e njohur që nga fillimi i shekullit XV. Breza të tërë të kësaj familjeje kanë dhënë kontribut të madh në Perandorinë Osmane duke fituar ofiqe, tituj e grada të larta. Në vendin tonë Biçakçinjtë kanë pasur një peshë të rëndësishme në jetën politike dhe ekonomike deri në fillim të shekullit XX. Ky mbiemër njihet edhe në versionet Biçaku e Biçakçiu por nuk ka një përcaktim të qartë të pronave të kësaj familjeje. Anëtarët e saj kanë dhënë kontribut madhor jo vetëm si ushtarakë të zotë në perandorinë osmane por edhe në Elbasan me ndërtimin e ujësjellësit, çezmave të njohura si dhe për angazhimin e tyre në çështjen kombëtare.

Trungu familjar

Familja Biçakçiu është dokumentuar që në fund të shekullit 14-të me Sinan Pashë Biçakçiun, i cili kishte fituar gradën gjeneral pranë Sulltan Muratit II dhe sulltan Mehmetit II. Gjithashtu ai njihet edhe për ndërtimin e një xhamie dhe një teqeje helveti në qytet. E vendosur në Elbasan, kjo familje kishte gradën më të lartë të një perandorie. Karriera ushtarake e familjes Biçakçiu vazhdohet nga Sinan Bej Biçakçiu, kryekomandant i ushtrisë, gjeneral, drejtues i fushatës ushtarake në pushtimin e Selanikut e më pas të Epirit të Janinës. Por emrat do të vazhdonin mes vëllezërish dhe brezash duke kontribuar jo vetëm në ushtri por edhe në arsim e arkitekturë. Sinan Pashë Biçakçiu do të ishte mësues privat i Sulltan Mehmetit të II dhe më pas Vezir e këshilltar i afërt. Ai emërohet profesor gjykate në sivri Hisar. Sulltan Bajaziti e merr atë me vete në Andrianopojë.

Lidhjet me Mbretin Zog 

Gjenealogjia e familjes tregon se Biçakçinjtë kanë pasur lidhje të ngushta miqësore dhe farefisnore me Mbretin Zog. Josuf Bej Bicakciu martua me vajzën e Xhelal Zogut të I-rë, Hedijen, hallën e Ahmet Zogut të I-rë. Nga martesa e tyre lindën tetë fëmijë, pesë vajza dhe tre djem. Dervish Bej Bicakciu 1874-1952 ishte kushëri i parë me Mbretin Ahmet Zog. Ai shquhet si patriot dhe veprimtar i Rilindjes Kombëtare. Jetoi për një kohë të gjatë në Turqi dhe mbante letërkëmbim të vazhdueshëm me Faik me Konicën. Në vitin 1909 ai organizoi Kongresin e Elbasanit dhe u zgjodh kryetar i tij. Dervish Bej ishte edhe një ndër financuesit e shkollës Normale në Elbasan, delegat i Peqinit në Kuvendin e Vlorës dhe u ngarkua nga Ismail Qemali të organizonte Ministrinë e Financave. Por krejt papritur ai merr anën e Esat Pashë Toptanit duke shprehur pakënaqësi nga qeverisja e Vlorës. Në këtë moment dy kushërinjtë Biçakçiu ndahen në mendimet e tyre dhe në mbështetjen për pavarësinë. Pas ardhjes së regjimit komunist ai ikën jashtë atdheut dhe vdes në Liban.

Fundi i familjes çifligare

Ish- rezidenca e familjes në rrugën “1 maji” është kujtimi i vetëm i familjes elbasanase të krijuar 500 vite më parë

Si u zhdukën pasardhësit e familjes Biçakçiu

Sot nuk ekzistojnë të dhëna të sakta të shtrirjes së zotërimeve të dikurshme të familjes më të madhe që është dokumentuar më shumë se 500 vjet përpara. Një nga ish- rezidencat e tyre sot ndodhet përgjatë rrugës “1 Maji” në anën perëndimore të Kalasë së Elbasanit. Shtëpia madhështore që tregonte se në të jetonte një familje fisnikësh iu mor kësaj familjeje dhe u kthye në muze lufte nga diktatura komuniste. Shtëpia dallohet për stilin e veçantë të arkitekturës dhe i ka rezistuar mirë kohës. Vetëm kohët e fundit një investim privat ka bërë që kjo shtëpi të kthehet në një vend të preferuar për qytetarët elbasanas, pasi restauruesit kanë ruajtur stilin dhe kanë investuar duke e përdorur si një pikë qetësimi dhe argëtimi në qytet. Një pjesë e pinjollëve të familjes së madhe çifligare ka jetuar në lagjen Kala, por sot është e vështirë të gjesh ndonjërin prej tyre për shkak të largimit nga qyteti. Djali i Aqif Pashës nuk la trashëgimtar dhe vazhduesit e patriotit të madh do të ishin nipërit dhe stërnipërit nga e bija Nigjari. Ata jetojnë ende në lagjen kala dhe mbajnë mbiemrin Kozarja. Gjithashtu në Elbasan vazhdojnë të jetojnë edhe pasardhësit e Dervish Bej Biçakçiu.

Ruajtja e kufijve

Biçakçinjtë në formimin e Komitetin Ekzekutiv të Përkohshëm

Më 8 shtator 1943, pikërisht kur presidenti amerikan Ajzenhauer pati shpallur armëpushimin ndërmjet Italisë dhe forcave aleate, Gjermania ndërmori nismën institucionale për të njohur shtetin shqiptar. Ky fakt e nxirrte kombin shqiptar përballë të papriturave të reja, duke vënë në provë sa mençurinë politike aq edhe trimërinë e tij për t’u orientuar në kahjen e çështjes kombëtare. Për shkak të konfuzionit të krijuar pas largimit të trupave italiane, një grup burrash morën mbi supe përgjegjësitë që shtronte zgjidhja e problemit nacional. Në këtë mënyrë në ditët e fundit të shtatorit 1943, në Tiranë u bashkuan” Bedri Pejani, Dervish Biçaku, Ibrahim Biçaku, Xhafer Deva, Lef Nosi, Ahmet Dakli, Eqrem Telhaj, Ismail Sefa, Xhelal Mitrovica, Mihal Zallari,Vehbi Frashëri etj, të cilët formuan Komitetin Ekzekutiv të Përkohshëm. Qëllimi kryesor i tij ishte ruajtja e kufijve të Shqipërisë Etnike. Ndër të parët numra të gazetës “Kombi” të cilën e botonte pikërisht ky Komitet, ndër të tjera, shkruhej tekstualisht: “N’emën të kombit q’asht në rrezik,n’emën të atdheut shqiptar që rron apo nuk rron, n’emën të atyre që dhanë jetën për kët truall, n’emën të atyre që kan vdekë me emrin e Shqipnisë, mos të çelim ma plagë, mos të mbjellim përçarjen, mos të predikojmë vëllavrasjen” (Gazeta “Kombi” – Tiranë , më 19 tetor 1943 ). Grupi i shqiptarëve që mori në dorë fatin e kombit u përndoq, u burgos dhe një pjesë u dënuan me vdekje.

Stërnipi i Aqif Pashës: Regjimi komunist tentoi të shkatërrojë historinë dhe përndoqi çdo gjë që kishte lidhje me ne

Poshtërimi gjatë monizmit, i fundi i Biçakçinjve, pastrues banjosh

ELBASAN- Teksa mbiemri është zhdukur dhe mungojnë trashëgimtarët, vajzat e Aqif Pashës janë edhe degët nga ku familja e patriotit të madh elbasanas ka vazhduar tek stërnipërit të cilët ruajnë me fanatizëm kujtimet dhe po kështu përndjekjet që kanë pasuar këtë familje pas çlirimit. Kur vlerësimi për djalin e Aqif Pashës duhet të ishte në maksimum, ndodhi e kundërta. Ibrahim Biçakçiu u burgos, u dënua dhe vuajti rreth 18 vjet në burgun e Burrelit. Por ajo që shënoi kulmin e një mosmirënjohjeje dhe mos vlerësimi për Aqif Pashën ishte puna ku mbylli jetën e tij Ibrahim Biçakçiu Kujtimet e nipit të tij e sjellin Ibrahimin pranë familjes Kozarja në lagjen Kala ku ai jetoi për disa vite.

Si e kujtoni dajën tuaj Ibrahimin pas daljes nga burgu?

E mbaj mend mirë dajën kur doli nga burgu i Burrelit. Kur të gjithë prisnim që ai të dëshpërohej e të tregonte për vuajtjet që kishte pësuar, filloi të fliste për atë që ka ndjerë kur e ka parë Shqipërinë të lirë me daljen nga burgu. Ai më thoshte se nuk ka rëndësi se bërë 18 vjet burg por për të ishte më e rëndësishme që Shqipëria nuk ishte në duar të serbit dhe grekut pasi historikisht ato kishin pretenduar trojet shqiptare. Ndërsa unë isha fëmijë dhe nuk e kuptoja pse kishte hyrë në burg, ai më thoshte se po të ishin të gjithë si ai Shqipëria nuk do të shihte keq kurrë. Nga burgu daja Ibrahimi kishte mësuar se vula e Kongresit të Lushnjes ishte marrë nga shtëpia e madhe e Biçakçinjve. Ai më tregoi se brenda murit të kalasë kishte një dhomë ku mbaheshin të gjitha dokumentet, letërkëmbimet e gjithçka tjetër që kishte vlerë për Mahmut Pashën, Aqif Pashën dhe më pas për Ibrahimin. Të gjitha këto materiale u morën në vitin 1962 dhe u dërguan në arkivën e shtetit. Flamuri i shpalljes së pavarësisë në Elbasan ndodhet edhe sot në muzeun historik kombëtar.

Për sa kohë qëndroi Ibrahim Biçakçiu në shtëpinë Kozarja?

Daja qëndroi për 8 vjet në familjen tonë dhe çdo ditë vishej mirë e dilte në qytet. Më kujtohet se një ditë ai u kthye i shqetësuar dhe na tha se ishte arrestuar një njeri që kishte dalë nga burgu së bashku me të. Në fakt në degë ishte bërë gati dosja për arrestimin e tij por për shkak të lidhjeve dhe miqve që Ibrahimit e sidomos Aqif Pashës nuk i mungonin ky arrestim u anulua. Gjatë kohës që qëndronte tek ne ai na tregonte sesi kishin tentuar ta bënin agjent. Mbaj mend një shprehje të tij kur i kishin thënë të fliste: “Si nuk mund të bëheshit ju fashistë para çlirimit as unë nuk mund të bëhem komunist prandaj mos më kërkoni asgjë”. Por kjo mosbindje bëri që pas martesës aitë poshtërohej dhe të kthehej në një njeri të rëndomtë kur dinte disa gjuhë të huaja, ishte një njeri shumë i zoti dhe me një kulturë të gjerë. Fillimisht e vunë roje varrezash dhe pas një ceremonie varrimi ku ishin bërë fotografi një nga njerëzit pjesëmarrës ka njohur Ibrahim Biçakçiun që ishte në punë aty. Pasi e zbuluan aty vendosën ta dërgonin me punë për pastrimin e banjove publike të Elbasanit. I biri i Aqif Pashës përfundoi pastrues VC-sh dhe ky ishte poshtërimi më i madh që iu bë kësaj familjeje nga komunistët. Babai im dhe unë tentuam që të bisedonim me një prej personave të rëndësishëm të komunizimit siç ishte Esat Dishnica. Ai ishte i biri i Majunit, motrës së Aqif Pashës. Na priti dhe na dëgjoi por në fund na tha se nuk kishte asnjë mundësi dhe se nuk mund të bënte asgjë kundër dëshirës së Enver Hoxhës.

Çfarë kujtoni nga historia e brezave të fundit Biçakçinj?

Disa breza Biçakçinjsh kanë kontribuar dhe kanë qenë ushtarakë të zotë por edhe inxhinierë e arkitektë. Ende sot në kishën e Shën Mërisë mund të lexosh në librin e vjetër at e bir Mahmut e Aqif Pasha. Mahmut Pasha atëherë ishte prefekt i Elbasanit dhe kur turqit kanë tentuar t’i afrohen kishësortodokse ai i ka ndalur. Ata kanë tentuar ta vrasin duke e quajtur kaur mbi kaurë dhe vetëm njëri prej tyre i thotë se ai ishte prefekt dhe ata tërhiqen. Aqif Pasha qëndroi në Elbasan dhe jo pa qëllim pasi serbët po i afroheshin e Elbasanit. Në 25 nëntor ai ngriti flamurin dhe i priti serbët në paqe duke i thënë se në këtë vend ishte shpallur pavarësia. Si familje ata kontribuuan për pavarësinë.

Sa ju kushtoi ndihma për të fundit të Biçakçinjve?

Me ardhjen e Ibrahim Biçakçiut në shtëpinë tonë, vëmendja e komunistëve ishte tek ne dhe nuk u lejuam as të vazhdojmë shkollën, as të gjejmë punë dhe në çdo kohë shikoheshim nga biografia. Ne kemi qenë të persekutuar deri në vitet 1990 edhe pse kishimmbajtur një kryeministër në shtëpi. Ibrahimi ka mbajtur këtë post në momentin më të vështirë historik të Shqipërisë por kjo jo vetëm që nuk u vlerësuar por nuk u vlerësua as emri i Aqif Pashës. Më kujtohet kur dajë Ibrahimi na tregonte se para arrestimit ai kishte pasur të gjitha mundësitë për tu larguar nga vendi por nuk e kishte bërë këtë. Por mos largimi i kushtoi shtrenjtë pasi ai u arrestua dhe rrezikoi pushkatimin por Enveri e fali për arsye shumë të thjeshtë. Kur vetë diktatori ka vazhduar liceun e Korçës, shok të ngushtë kishte pasur djalin e motrës së Aqif Pashës. Enveri kishte qëndruar në shtëpinë e hallës së Ibrahimit dhe kishte ngrënë edhe bukën e saj. Madje Esat Dishnica e kishte ndihmuar Enverin të fillonte punë tek fabrika e cigareve Flora me pronar Ibrahim Biçakçiun. Në këtë fabrikë filluan lëvizjen e parë komuniste dhe Enveri u njoh me Myslym Pezën. Ibrahimin e dënojnë me pushkatim fillimisht. Por hallë Majuni i shkon Enverit në zyrë dhe i drejtohet duke i thënë se nuk mund të pushkatonte djalin e Aqif Pashës jo vetëm për këtë por edhe sepse ai nuk i kishte bërë keq njeriu. Enveri i ka premtuar se do t’i shpëtojë jetën. Ai dërgoi një njeri në Elbasan dhe për një orë u mblodhën 1500 firma për t’i falur jetën Ibrahim Biçakut. Ai ka dalë nga burgu në 5 maj të vitit 1962 duke bërë 18 vjet burg.

Sedefqar Mehmet Aga Biçakciu, kryearkitekt i Perandorisë dhe kryeveprës botërore, Xhamisë Blu në Stamboll

U lind në vitin 1570 në Elbasan dhe vdiq më 1622 në Stamboll, kryearkitekt i shquar i Perandorisë Osmane. Evlija Celebiu shkruan se Sedefqar Mehmet Aga Biçakçiu ishte arkitekt i 40 çezmave të ndërtuara në Elbasan. Në fillim shërbeu në repartin e jeniçerëve në Stamboll dhe më pas caktohet lulishtar në oborrin e Sulltanit. Sedefqar Mehmet aga Biçakçiu 1572-1629, ndërtoi ujësjellësin në Elbasan më 1610 dhe formoi fushën e madhe të çezmës duke i ngritur pritë lumit Shkumbin që më pas u emërua Biçak.

Aqif Pashë Biçakçiu 1860-1926

Atdhetari që ngriti flamurin shqiptar në Elbasan

Një ndër Biçakçinjtëqë veçanërisht për Elbasanin diktoi historinë dhe u kthye në flamurtar të pavarësisë ishte Aqif Pasha. Atdhetar, personalitet politik, burrë shteti, një nga figurat e njohura të lëvizjes kombëtare para dhe pas shpalljes së pavarësisë, luftës për bashkimin e trojeve shqiptare në një shtet. Aqif Pasha ka qenë kryetar i kongresit të Lushnjes më 1920 dhe kryetar i këshillit të lartë të zgjedhur prej tij. Ai mbështeti lëvizjen për demokratizimin dhe për oksidentalizimin e shtetit shqiptar. Aqif Biçakçiu lindi në një familje që në trungun e saj kishte pasur shumë drejtues të spikatur. Ai ka mbaruar shkollën “idadien” (gjimnazi) në Elbasan dhe studimet e larta për drejtësi në Stamboll ku edhe u njoh dhe u lidh me qarqet atdhetare shqiptare që punonin për çështjen kombëtare. Me kthimin në Shqipëri mori pjesë dhe u njoh si organizator i lëvizjeve dhe kongreseve deri në hapjen e shkollës normale të Elbasanit. I dallua sidomos si bashkëpunëtor i ngushtë i Ismail Qemalit në shpalljen e pavarësisë dhe ndihmesën që i dha qeverisë së tij. Nën këtë ndikim Aqif Pashë Biçakçiu, së bashku me popullin e Elbasanit ngritën flamurin kombëtar në 25 nëntor 1912 duke i treguar ushtrisë serbe që po i afrohej Elbasanit se kishte shkelur në toka që e kishin shpallur pavarësinë. Aqif Pasha u bë një nga këshilltarët e ngushtë të Ismail Qemalit si në politikën e brendshme e të jashtme ashtu edhe në krijimin e organizimin e administratës shtetërore së bashku me forcat e armatosura.

Dervish Biçakçiu, 1874-1952

Dervish Biçakçiu, patriot, veprimtar i lëvizjes kombëtare ka lindur në Elbasan. Nëna e tij ishte bijë e Xhelal Zogut të parë dhe Dervish Biçakçiu ishte kushuri i parë me Ahmet Zogu. Arsimin e mesëm dhe të lartë e ka ndjekur në Turqi. Ai mbante letërkëmbim me Faik Konicën dhe njihet si një ndër organizatorët e Kongresit të Elbasanit dhe si financues i shkollës Normale. Në kujtimet e Eqerem Vlorës thuhet se Ismail Qemali para se të mbërrinte në Vlorë në vitin 1912 është ndalur në çifligun e Dervish Biçakçiut në fshatin Çermë të Lushnjes. Ai u mor me riorganizimin e ministrisë së Financave në qeverinë e Ismail Qemalit por shumë shpejt mori anën e Esat pashë Toptanit dhe më pas u zgjodh në disa legjislacione para çlirimit. Pas çlirimit u largua nga Shqipëria.

Marrë nga gazeta “Shekulli” – Tiranë, E diel, 12 gusht 2007.

Orët e qyteteve

25/06/2012 Lini një koment

ORËT E QYTETEVE

Kulla e Sahatit – Tiranë

Matësit e kohës nuk shërbejnë vetëm për llogaritjen e orës. Në Shqipërinë e dikurshme numëroheshin 14 të tillë, sot më pak se kaq. “Simbolet e qyteteve” që i gëzojmë edhe tani, mbartin histori shumë vjeçare. 

Sahatet, përveç funksionit të tyre parësor, kohë pas kohë, bëhen përfaqësues të vlerave të trashëgimisë kulturore.

Sulejman Dashi, arkitekt restaurator, që ka realizuar maketet e kullave që i kemi të gjalla edhe sot, thotë se objektet u lartësuan në kohën kur organizimi i “esnafëve” në shekullin e 17-të, arriti formën e plotë dhe kur ndërtimi i veprave social-kulturore u bë qëllimi kryesor.

“Sahati më i vjetër në Ballkan është ndërtuar në Shkup në vitin 1555, kur Shkupi ishte një nga sanxhakët shqiptarë me një popullatë prej 85% shqiptarë. Në këtë kohë kishin Prizreni, Elbasani dhe Berati. Ky i Beratit sipas të thënave të Çelepiut në udhëtimet në Turqi ishte aq i madh sa mbante brenda 40 vetë”, tregon Sulejmani.

Kullat e Orës janë ndërtime që i takojnë periudhës osmane. Sipas dokumenteve historike, këto objekte u ndërtuan fillimisht në qytetet shqiptare dhe më pas u shtrinë në të gjithë perandorinë. Shqipëria e kësaj periudhe ishte porta e hyrjes nga Perëndimi në Lindje dhe anasjelltas, për këtë arsye, gjatë tre shekujve pasardhës, duke u nisur nga ai i 17-ti, kullat e sahatit u ngritën në qendrat e tyre, pranë pazareve dhe shumë afër objekteve të kultit të besimit mysliman, siç ishin xhamitë.

“Po themi se sahati i Elbasanit maste me preçision minutat nga të katër anët. Aqif Pasha e inspiroi, ndërsa i biri Refiku i dha këtë datë kaq interesante”, shprehet Sulejmani.

Për disa prej tyre nuk ka të dhëna të sakta për kohën e ndërtimit, ajo që dihet me saktësi është se kullat projektoheshin në pikën më të lartë të qytetit dhe shërbenin si rregullator i “jetës sociale”. Ali Pashë Tepelena, Aqif Pashë Elbasani, Mehmet Pashë Bushatlliu dhe Haxhi Et`hem Beu janë emrat që njihen si themeluesit e tyre, esnafët ishin ata që i ndërtuan kullat në 14 qytetet e Shqipërisë.

“Ali Pashë Tepelena ndërtoi një në Gjirokastër dhe një në Libohovë. Po kështu Mehmet Pashë Bushatlliu ndërtoi një kullë sahati në Shkodër. Sahate të tjerë kemi pasur në Vlorë, kemi pasur në kalanë e Kaninës dhe një sahat në kalanë e Prezës. Më i vjetri tani është sahati i Krujës”, rrëfen Sulejmani.

Sahatet më të rinj janë ai Vlorës dhe Durrësit. I pari u ndërtua në 1920, me një stil bashkëkohor, në të gjenden të gdhendur simboli i Skënderbeut, Shqiponjës dhe Ismail Qemalit. Por, pavarësisht veçorive, stili i ndërtimit të tyre duket se ndryshoi me evolucionin e mekanizmit që maste kohën.

Për një kohë të gjatë, sahatet nëpër qytetet e ndryshme të Shqipërisë, i shpëtuan vëmendjes së mirëmbajtjes. Por restauratori Dashi thotë se “disa prej tyre” sot janë ende në gjendje pune.

Çdo qytet ka objektet e veta “lakmitare”, të mbetura pas viteve ’90. Nga ajo që pamë deri tani, kuptojmë se në traditën e urbanistikës shqiptare, “Kulla e Sahatit” do të jetë njëra prej tyre, që me shumë modesti mund ta quajmë “Big Ben”-i shqiptar, i modeluar me kujdes për disa nga qendrat urbane.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 69 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d bloguesa: