Veçori gjuhësore-dialektore në gjuhën e autorëve shqiptarë të Kosovës që kanë shkruar me alfabetin arabo-osman

Hasan KELMENDI (Instituti Albanologjik – Prishtinë)

VEÇORI GJUHËSORE-DIALEKTORE NË GJUHËN E AUTORËVE SHQIPTARË TË KOSOVËS QË KANË SHKRUAR ME ALFABETIN ARABO-OSMAN

HYRJE

Për dialektologjinë e gjuhës shqipe dhe veçmas për dialektologjinë historike të saj, të një rëndësie të madhe janë pa dyshim shkrimet e vjetra që shënojnë faza të hershme përdorimi të gjuhës shqipe; në këtë aspekt krahas rëndësisë së madhe që kanë veprat e shkrimtarëve të vjetër shqiptarë të Veriut (si veprat e Buzukut, Budit, Bardhit, Bogdanit dhe Kazazit), janë të rëndësishme gjithashtu edhe shkrimet ose veprat e disa autorëve shqiptarë të Kosovës që shkruan me alfabet arabo-osman, sidomos për studimin diakronik të të folmeve shqipe të gegërishtes verilindore, ku bëjnë pjesë të folmet shqipe të Kosovës. Është fjala për disa autorë dhe disa vepra të tyre, për të cilat më parë e deri më sot nuk dihej ose dihej fare pak. Ato janë kryesisht dorëshkrime me një vlerë të padyshimtë historiko-letrare; është ky një prodhim letrar që dëshmon se gjuha dhe letërsia shqipe në Kosovë, megjithatë lëvroheshin, ndonëse në kushte të vështira, të paktën që  nga gjysma e dytë e shek. XVIII e deri në kohën e Luftës së Dytë Botërore dhe pas saj. Hulumtimi shkencor lidhur me këtë problematikë ndër ne ka filluar në vitet pesëdhjetë të shek. XX. Mirëpo, derisa për disa vepra si për VEHBIJEN e T. E. Boshnjakut, DIVANIN e Sh. Maliqit dhe për ndonjë tjetër u shkruan disa punime, madje dhe monografi; për një numër të madh veprash e autorësh, pothuajse deri më  sot nuk u shkrua fare. Me këtë problematikë ndër ne në  Kosovë u morën: M. Krasniqi, H. Kaleshi, I. Ajeti, G. Elezoviqi, J. Rexhepagiqi, H. Agani, A. Zajmi, Sh. Mehmeti, V. Shita, F. Mehdiu etj. Në kohë të fundit në sajë të punës së palodhur të M. Pirrakut, dolën në dritë  dhe iu bënë të njohura publikut shkencor edhe disa shkrime të tjera të transliteruara me alfabetin e gjuhës së  sotme shqipe, dhe këto i botoi në studimin monografik, me titull: Gjurmë të veprimtarisë letrare shqipe me alfabet arab në Kosovë¹¹⁷. Në këtë studim autori analizon anë të ndryshme historiko-letrare që janë të ndërlidhura me veprimtarinë e autorëve (shkrimtarëve), siç janë: Dervish Hasani (Krusha e Vogël) shek. XVIII; Mulla Beqiri (Drenicë) mesi i shek. XVIII; Mulla Dervishi (Pejë) pjesa e dytë e shek. XVIII; T. E. Boshnjaku (Gjakovë) fillimi i shek. XIX dhe Dervish Salihu (Hasi i Thatë) pjesa e dytë e shek. XIX. Këta autorë analizohen në pjesën e parë të studimit; ndërsa, në pjesën e dytë të studimit në fjalë trajtohet veprimtaria e autorëve: Azem Efendi Olluri, Hasan Hoti, Shejh Emini i Sadive (1798-1918), Shejh Januz-Sabriu (1848-1809), Tahir Efendi Lluka dhe Tahir Efendi Popova, Shejh Hyseni i Halvetive (1873-1926), Hilmi Abdyl Maliq Efendija (1865-1928) etj. Siç shihet, kemi të bëjmë me një numër jo të vogël autorësh dhe tekstesh që për herë të parë u bënë objekt i një shqyrtimi të gjerë shkencor; por, megjithatë për ne me rëndësi janë veçmas disa veçori gjuhësore, që duket se janë mjaft me interes për dialektologjinë e të folmeve shqipe të Kosovës. Qëllimi ynë në këtë kumtesë, pra, është që në bazë të teksteve të transliteruara me alfabetin e gjuhës së sotme shqipe nga ana e M. Pirrakut, të nxjerrim në dritë disa veçori gjuhësore dialektore të teksteve në fjalë, duke u ndalur vetëm në ato fonetike dhe morfologjike.

I. VEÇORI FONETIKE

I. – 1. Zanoret

Si në të folmet e tjera të gegërishtes, dhe të  gegërishtes verilindore në veçanti; në gjuhën e autorëve shqiptarë të Kosovës qe shkruar me alfabet arabo-osman, ndeshim 7 zanore (ndërsa zanorja ë është reduktuar pothuajse në tërësi, dhe rënia e saj ka shkaktuar gjatësinë e zanores paraprijëse, ose ka shkaktuar, siç do të shohim më poshtë, edhe ndërrimin e zanores në fjalë me zanoret e tjera (e ose i).

Në gjuhën e autorëve tanë, vërejmë si edhe në  të gjitha të folmet e gegërishtes, gjatësinë dhe hundorësinë e zanoreve, veçori këto kryesore të dialektit të gegërishtes që e dallojnë atë nga toskërishtja¹¹⁸. Në këtë mënyrë te këta autorë, përkatësisht në tekstet e tyre, përsa i takon sistemit zanor, në pozicion të patheksuar ndeshim 7 zanore: a, e, i, o, u, y dhe ë (këtë të fundit vetëm në ndonjë rast) dhe në anën tjetër në 6 fonema të gjata në pozicione të theksuara: a:, e:, o:, u:, y:, që formojnë opozicion fonologjik me zanoret e shkurtra; si dhe një radhë prej 6 fonemash që formojnë opozicione fonologjike me zanoret hundore. Kështu sistemi i zanoreve në gjuhën e autorëve tanë, që shkruan me alfabet arabo-osman përbëhet nga:

zanore gojore: a, e, i, o, u, y, e

zanore të gjata: a:, e:, ï:, o:, u:, y:

zanore hundore: ã, ẽ, ĩ, [õ], ũ, ỹ

I.- 1. – A. Gjatësia e zanoreve. – Përveç asaj që u tha më sipër, duhet shtuar edhe se kundërvënia e zanoreve sipas tiparit të gjatësisë përbën një nga veçoritë karakteristike të gegërishtes, e për pasojë edhe të gegërishtes verilindore, dhe po kjo mund të thuhet edhe për gjuhën e autorëve, përkatësisht të teksteve të tyre në shqiptim. Duke mbetur gjithnjë në vazhdën e këtij shqyrtimi, d.m.th. duke shqyrtuar gjatësinë e zanoreve, nuk do të kalojmë pa i vënë re edhe këto fakte:

a) Zanoret e gjata ndeshen në fjalë që reflektojnë  gjatësi origjinare, si mĩ:, thĩ:, de:t, ku:t etj.

b) Është i njohur fakti se zanorja që gjendet në  rrokje fundore të hapur, të theksuar, është e gjatë: shpí:, kojshí:, kusí:, dhé: etj. Dhe po këtë e vërejmë  te autorët, si Dervish Salihu: … Perení:, maná:, rixhá:, dynjá:, mevlá:, sefá: (Dituria, f. 121); Shejh Emini i Sadive: tezerá:, arashialá:, Kerbelá: (GJA – IX, f. 207); Shej Jonuzi – Sabriu: fukará:, ezelí:, dajmá:, grefá: (Po aty, f. 217); Rexhep Voka: vëllá:, …na pá:, Shkriprí:, perendí:, bir e bí: (Po aty, f. 224) etj.

c) Gjithashtu ndeshet dendur edhe gjatësia e zanoreve, që është  shkaktuar nga monoftongimi i diftongjeve apo i togjeve të zanoreve: ue, ie, ye, në u:, i: dhey:, të cilat përfshijnë shumë kategori gramatikore. Zanorja është e gjatë në të tilla raste, qoftë në pozicion fundor, qoftë në mes të mes të fjalës: dy:r, lu:jn, (i) shkru:m, ka vnú:, t’shkru:n, kujtu:m etj. (Të kihet parasysh poezia e Dervish Salihut: Eni vllazen ta bâjm ni dert). Shembuj nga kjo poezi do të sjellim më poshtë, atëherë kur do të ndalemi në shqyrtimin e diftongjeve apo togjeve të zanoreve.

Zanorja a. – Kjo zanore kur është nazale, siç do të vërehet edhe më poshtë, jo rrallë e ndeshim të tjetërsuar në o. Dhe ky fakt përkon pa dyshim me gjendjen aktuale të të folmeve shqipe të gegërishtes verilindore, përkatësisht me të folmet shqipe të Kosovës. Ky tipar i vokalizmit vërehet në disa të folme të Kosovës, sidomos në disa të folme të qytetit si në atë të Vuçitërnës (Vushtrrisë), të Gjakovës etj. dhe në disa të të folme të tjera ku përzierja e popullsisë shqiptare me popullsitë serbo-malazeze, turke e muslimane-boshnjake, ishte e dendur. Në këtë mënyrë, duke u nisur pikërisht nga një situatë e tillë gjuhësore, linguistja A. V. Desnickaja me të drejtë konstaton se rëndësi esenciale e të folmes shqipe të Kosovës dhe të Rrafshit të Dukagjinit ka dukuria që është e lidhur me shqiptimin e përgjithshëm të artikulimit të zanoreve që është të tërhequrit dukshëm prapa dhe që qëndron në të forcuarit përkatës të elementit të velarizimit gjatë shqiptimit të një vargu të zanoreve. Sipas linguistes që e cituam më sipër, me këtë veçori është e lidhur edhe përshtypja e përgjithshme që krijohet në të folmet dialektore të verilindjes.

Në lëmin e vokalizmit, sipas K. Taliavinit¹²¹, kjo gjendje e përditshme e shqiptimit shprehet më tepër në të tërhequrit prapa të zanores a të gjatë (a), që ndiqet nga një labializim. Në radhë të parë, kjo i takon zanores së nazalizuar që gjithashtu gjendet në afërsi direkte me konsonantin nazal. Prandaj, lidhur ne do të japim më poshtë, disa nga shembujt që kemi mundur t’i nxjerrim nga tekstet, si p.sh.: Ai mi çeli katër dyrt: // osht e dyta tarikat…// Tarikat e kam gjet, / osht esrari Muhamet…// (D. Hasani, Ah unë i mjeri kesh tu fjetë…, Dituria, f. 91); … mijell ia boni; me lon; s’ju bo; allah-allah me thon (Shejh Jonuzi, GJA – IX, f. 214); … dallg po bon, /mend po t’lon, / s’un po gjon; gjithë bojm dua… // (Sh. Mala, GJA – IX, f. 230) etj.

Zanorja ë. – Siç dëshmohet nga ana e studiuesve K. Taljavini, E. Çabeji, A. Dodi, I. Ajeti, L. Mulaku etj., reduktimi i plotë i kësaj foneme në gegërishte ka marrë hov këta 3-4 shekujt e fundit. Në shkrimet e autorëve të vjetër të Veriut zanorja ë përdorej edhe në pozicion të theksuar deri kah fundi i shek. XVIII.

Në shkrimet e autorëve shqiptarë të Kosovës me alfabet arabo-osman, gjithashtu ë-ja e theksuar as që mund të bëhet fjalë. Mirëpo, siç do të shohim më poshtë, kjo zanore (zanorja ë) është ruajtur ndonjëherë te autorët tanë në pozicion të patheksuar.

Ë-ja te autorët që shkruan me alfabet arabo-osman, me sa kemi mundur të konstatojmë, ka rënë:

në rrokje paratheksore: … kçyri voret, / hej i ngrat // ti alim bonu ksi dore… // etj.

ka rënë në rrokje fundore (pastheksore) ka kaluar në e p.sh. tek emrat e gjinisë femërore në trajtën e shquar dhe të pashquar: dreken (… se fal dreken për ni tfurk sân); bimes (… i ra bryma bimes heret …); udhen (… Kur e hup udhen ai qi prin … etj.) etj.

Zanorja ë ka rënë në sistemin foljor si në kohën e tashme veta e parë numër shumës, dhe këtë e vërejmë në shembujt:

… Ani me bohur do t’na timojn

Me uj tvokt do t’na pastrojn

Ani me sapun do t’na shkumojn

Me pamuk syt na qorojn

Ani me qefin do t’na pshtjellojn

Me tri dizga na shtrengojn

Ani kater vet do t’na trazojn

Shum xhemat permas shkojn

(Hafiz I. Shemsi, Ani kur t’vjen shpirti

me na dal, Gjur. alb. IX, f. 219).

Mirëpo, mund të duket ndoshta e pabesueshme që në  këtë kohë, një autor si Shejh Junuzi-Sabriu (1848-1909) të ketë shënuar zanoren ë, ashtu siç e gjejmë te shkrimtarët e vjetër shqiptarë. Duke folur për këtë autor, studiuesi dhe mbledhësi i pasionuar i teksteve me alfabet arabo-osman, M. Pirraku, shkruan: “… nuk hoq dorë nga ë-ja për gjuhën shqipe. E cilësoi me një gjysmë esreje – vizë me një kënd prej 30⁰ të vënë nën bashkëtingëllore pas së cilës do të vinte ë-ja. Duket se këtë gjysmë esreje e përdori edhe në vend të apostrofit midis dy bashkëtingëlloreve në fillim të fjalës. Kjo zanore sot ka mundësi të mos lexohet pa e prishur vlerën e tekstit të transliteruar”. Megjithëkëtë, Shejh Jonuzi përdori një ë edhe atëherë kur ajo nuk mund të përligjet etimologjikisht dhe as nga ortografia (drejtshkrimi), p. sh.:

… Çou ti përej gafleti,

Çare lyp ti për vetveti

ose:

nëgjeti çare na mos ta lypim

eja lypim prej vetveti…

ose më poshtë:

Se këjo deka ni sherbet osht,

nuk o çare pa u kërkue.

(Gjur. alb. – IX, f. 211)

I-1.B. Nazalizimi i zanoreve. – Një ndër veçoritë kryesore të gegërishtes dhe të të folmeve të saj është pa dyshim nazalizmi ose hundorësia e zanoreve. Dhe pokështu, meqë gjuha e autorëve tanë s’është tjetër përveçse gegërishtja (geg. verilindore) me të gjitha tiparet e saj, edhe në këtë pikë gjuha e autorëve në shqyrtim nuk largohet nga tiparet e këtij dialekti (të dialek. të geg.) kryesor apo kryedialekti të shqipes, kundruall dialektit apo kryedialektit të toskërishtes.

Kur jemi te ky tipar i gegërishtes, d.m.th. nazalizimi i zanoreve (toskërishtja këtë fenomen gjuhësor nuk e njeh), atëherë  duhet të vihet në pah se autorët, përkatësisht shkrimtarët si Dervish Hasani, Mulla Beqiri, Mulla Dervishi, Tahir E. Boshnjaku, Dervish Salihu, Shejh Jonuzi, Tahir E. Popova, Tahir E. Lluka, Shejh Hyseni i Halvetive, Hilmi Abdyl Maliq Efendija, Shejh Maliqi etj.; edhe pse zanoret hundore nuk i shënuan grafikisht si zanore nazale, ato duket se shqiptoheshin si të tilla në kohën kur shkruan autorët në fjalë, dhe si të tilla (zanoret me timbër hundor) shqiptohen edhe sot. Duke folur për gjuhën e VEHBISË  të Tahir E. Boshnjakut, I. Ajeti kishte konstatuar zanoren nazale ã, sa herë kjo fonemë ndodhej para një bashkëtingëlloreje nazale (hundore). Ndërsa sa i përket Shejh Maliqit nga Rahoveci, siç thotë prapë I. Ajeti, ai për shënimin ã-së nazale (hundore) kishte shtënë në punë edhe një grafemë të veçantë. “Lidhur me këtë pikë mund të thuhet që çdo a gojore shprehej me një grafemë që nuk linte kurrëfarë dyshimi për riprodhimin e saj…”.

Një çështje tjetër, siç është labializimi i a>o (ose a^o) e kemi shqyrtuar më sipër; mirëpo nuk është e tepërt këtu të theksojmë se në gjuhën e shkrimtarëve që shkruan me alfabet arabo-osman të Kosovës, përveç a-së së labializuar ose gjysëm të labializuar, hasim edhe në një a thjesht nazale, sa herë ajo ndodhet para bashkëtingëlloreve m, n, j<nj. P. sh.:

… Ej i besun bãne emrin,

Mos ia zin shejtãnit vẽnin,

… Çka ja bãn ni pun veti,

Mos ja bãn kerkuj ngjeti,

Kshtu ka thãn Muhameti.

I.-1.-C. DIFTONGJE OSE TOGJE ZANORESH

Në këtë punim do të trajtojmë këto diftongje ose grupe zanoresh: ue, ie (je) dhe ye.

Nga diftongjet që i vumë re më sipër, vetëm diftongu ié (je) në tekstet e transliteruara me alfabetin e sotëm të gjuhës shqipe e ruan mirë natyrën e vet të diftongut. Për këtë na dëshmojnë shembujt: Zoti na i hiek keta bela, / Niher turku drit me pa…// (Sh. Maliqi, DIVANI…). Ndërsa togjet e zanoreve ue dhe ye i ndeshim me ndonjë përjashtim të monoftonguara gati te të gjithë autorët shqiptarë që shkruan me alfabet arabo-osman. Kjo dukuri nuk duhet të jetë aq e vonë, meqë këto diftongje apo togje zanoresh, të monoftonguara ose të reduktuara në elementin e parë të tyre, i ndeshim që në VEHBINË (1835) e Tahir E. Boshnjakut dhe në DIVANIN e Shejh Maliqit; kështu duke folur lidhur me këtë dukuri, I. Ajeti shkruan: “Gjuha e DIVANIT, e krahasuar me gjendjen e sotme të të folmeve të Kosovës, me disa tipare del mjaft arkaike, por në punën e diftongjeve, ligjërimi i këtyre, mund të themi me plot gojë, nuk ngërthen në vete kurrfarë veçorish të shënueshme që nuk do të ishin njëkohësisht veti dialektore e të folmeve të tjera të truallit gjuhësor të Kosovës. Shkurt, diftongjet dhe bashkëlidhjet zanore të gjuhës së DIVANIT i gjejmë të mbledhura në monoftongje”.

Në këtë mënyrë, përveç pak shembujve, shembujt e tjerë që solli Ajeti në studimin për gjuhën e Divanit të Shejh Maliqit, i dalin të monoftonguara në  elementin e parë të tyre dhe duke u tjetërsuar në  zanore të thjeshta.

Edhe pse diftongjet ue, ye janë ruajtur në ndonjë të folme, prapëseprapë mund të thuhet pa mëdyshje se procesi i monoftongimit të tyre në të folmet shqipe të Kosovës, të paktën që nga fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX, është një proces mbizotërues ndaj procesit të ruajtjes, d.m.th. ndaj gjendjes së vjetër. Këtë fakt do ta përligjim me shembujt e sjellë më poshtë.

ue>u

O forcu zenbra nuk po ndin

nasihati qi asht për din…

(M. Beqiri, Shka asht kshtu qi

je habit, Dituria, f. 95.

Ç’kanë qerpikt qi po t’lujnë,

Si kalemi huruft kur i shkrunë.

…

Huna jote mi ket alem,

E sret arshi ka vnu kalem…

…

Tridhet e dy huruft jan t’shkrum,

Me sevda ti qi naj ki urri…

(D. Salihu, Eni vllazen ta bajm ni dert,

Dituria, f. 117)

Amon vllazen mos bani fjalë,

Qysh kujtum nuk do me dalë.

(Po aty, f. 117).

ye>y

Ai mi çel katër dyr

njonda osht a(h) sheriat…

(D. Hasani, Ah, un i mjeri

kesh tu fjet, Dituria, f. 99).

Përkundër monoftongimit të diftongjeve në elementin e parë të tyre, e cila gjë u theksua dhe u dëshmua më lart, vërejmë ndonjëherë edhe ruajtjen e tyre, si p. sh.:

Mall evladin e kish dhan

me pshtue ti, hej i ngrat…

(M. Beqiri, Shka osht kishtu

qi je habit, Dituria, f. 95).

… nuk o çare pa e kërkue,

Padishah e fukara,

pëlak e ri hem thëmi e gërue…

(Sh. Jonuzi, Çou i nëgrati ti përtej

gafleti, GJ – IX, f. 211).

II.-1.-Ç. BASHKËTINGËLLORET

Bashkëtingëlloret q, gj, ç, xh. – Okluzivet q, gj krahas ruajtjes, në pjesën më të madhe të teksteve të autorëve shqiptarë të Kosovës që shkruan me alfabet arabo-osman i ndeshim të tjetërsuara në okluzive prepalatale (paragjuhore) në ç, xh. Është kjo një veçori e përgjithshme e gegërishtes verilindore, e cila si e tillë u shfaq dikund në gjysmën e dytë të shek. XIX. Për këtë na dëshmon, VEHBIJA e T. E. BOSHNJAKUT, në të cilën këto bashkëtingëllore ruheshin mirë, dhe po kështu këto i ndeshim t’i ketë shënuar edhe V. Karaxhiqi në disa këngë popullore që i mblodhi nga një informues, që ishte nga Gjurakovci afër Pejës. Këto bashkëtingëllore q, gj) të patjetërsuara në afrikatet përkatëse (ç, xh) i ndeshim edhe në DIVANIN e Shejh Maliqit. Edhe për këtë veçori gjuhësore, gjithnjë për të arsyetuar atë që theksuam më parë, do të sjellim shembuj që i nxorëm nga tekstet e autorëve si Mulla Beqiri, Dervish Salihu, Shejh Maliqi etj.

Shka osht kishtu qi je habit

………………………………………

Kujto dynjaja se jet gjithmon

kqyri voret ti hej i ngrat.

(M. Beqiri, Shka osht kishtu

qi je habit, Dituria, f. 95).

Ç’kan qerpikt qi po t’lujn

…………………………………..

Gjithkush harfin s’un ta nxirrë

Amon vllazen mos bani fjalë

Qysh kujtum nuk do me dalë:

Qysh nasip kur jemi marrë,

Jemi t’dekun s’jemi t’gjallë.

(D. Salihu, Eni vllazen ta

bâjm ni dert, Dituria, f. 117).

… Aslin e vet pe don

Gjith kah drita po flitron

Qiri keshet po kujton…

(Shejh Maliqi, Halli i flutres, GJA – IX, f. 230).

I.-1.-D. GRUPET E BASHKËTINGËLLOREVE

Grupet e bashkëtingëlloreve nd dhe mb si të tilla u ruajtën gjerësisht të patjetërsuara në n dhe në m; mirëpo, vërejmë gjithashtu dhe kalimin në elementin e parë të tyre. Ky proces, d.m.th. procesi i tjetërsimit të grupeve të bashkëtingëlloreve në fjalë, në bashkëtingëllore të thjeshta, siç mund të vërehet me shembuj nga gjuha e autorëve tanë nuk është aq i hershëm: fillon si duket me të madhe në të folmet shqipe të Kosovës, dikund aty nga gjysma e dytë e shek. XIX, për të ardhur deri në ditët tona. Por, kjo është një çështje më e gjerë dhe më e thellë, që del jashtë caqeve të kësaj kumtese; e që me këtë rast, do ta vështrojmë, siç theksuam, së pari ruajtjen e grupeve të bashkëtingëlloreve në fjalë, që paraqitet kësisoj, p. sh. te Mulla Beqiri: … po ndin; nuk o’send; e kqyr vendin etj. (Dituria, f. 95). Dervish Efendiu: … n’qeter kurrkund edhe ma rond; lutfiu tond (Dituria, f. 99). Dervish Salihu: … me dyqind e nandhet e katër (Dituria, f. 114). Shejh Junuzi: … gjithsa send etj. (GJA – IX, f. 215).

Ndërsa ndryshimin, tjetërsimin e këtyre grupeve të bashkëtingëlloreve e kemi vënë re edhe te ndonjë autor, që në  të njëjtën kohë i kishte ruajtur mirë grupet e bashkëtingëlloreve në fjalë në pjesën më të madhe të përdorimit të gjuhës në veprat e tij, siç është, bie fjala, Dervish Salihu a ndonjë tjetër. Sidoqoftë, procesi i ndryshimit të grupeve të bashkëtingëlloreve nd, mb në të folmet shqipe të kësaj ane, siç kemi theksuar edhe më sipër, kishte filluar më herët, dhe se tashmë si duket ishte bërë një proces i pandalshëm. Kjo gjë vërehet edhe në gjuhën e autorëve tanë, si p. sh. kalimi i nd-së në n, dhe i mb-së në m: … hyqymetet e Perenisë; bâft perenija; po knohet n’Kura’n; kërkuj s’i met; me hyp n’kumëll (D. Salihu, Dituria, f. 119); … a po knon; pa ja da (Sh. Maliqi, GJ – IX, f. 229-231).

Kur jemi te shqyrtimi i grupeve të bashkëtingëlloreve, duhet vënë në dukje patjetër edhe një fakt: grupet e vjetra kl, gl, nuk i ndeshim si të tilla në gjuhën e autorëve që shkruan me alfabet arabo-osman; ato duket moti kishin kaluar në elementin e parë të tyre, d.m.th. në k dhe g. Është me interes të theksohet po kështu se në poezinë e Sh. Jonuzit haset edhe grupi i vjetër nt, në trajtat e numrit shumës dhent(ë), qent(ë), që tash për tash nuk mund të themi se kjo veçori gjuhësore është e vendlindjes së tij (ai ishte nga Suhodolli i Mitrovicës), apo është një trajtë që ai e ndërtoi nën ndikimin e literaturës shqipe të kohës, që nuk ishte e panjohur për këtë autor, apo mos është ky një ndryshim që e sollën kopjuesit e poezive të këtij autori?

II. VEÇORI MORFOLOGJIKE

II.-1. EMRI

II.-1.-A. Trajta e pashquar e emrit. – Trajtën e pashquar shumë emra me origjinë turko-arabe, që hasen në gjuhën e autorëve tanë, formojnë këtë trajtë me një a të theksuar, e që në disa të folme shqipe të Kosovës, këtë e kanë tjetërsuar në e të theksuar. P. sh. kështu hasim: maná, rixhá, mevlá, fukará, dynjá etj. (D. Salihu, Dituria, f. 121). Këta emra, siç mund të vërehet, kur të shquhen para nyjës – mbaresës –in marrin një –j- antihiatizuese, dhe ky fakt është i përgjithshëm në të gjitha ato të folme të Kosovës ku dukuria në fjalë është e pranishme.

II.-1.-B. Trajta e shquar e emrave.- Trajtën e shquar me një –j- para nyjës –a, e marrin të gjithë ata emra me origjinë turko-arabe, që mbarojnë me i të theksuar si perenija, turqnija, shejtnija, evlija, Hilmija (Sh. Maliqi, GJA – IX, f. 231). Emrat e gjinisë mashkullore që në trajtën e pashquar mbarojnë me bashkëtingëlloret k, g, në trajtën e shquar, siç i ndeshim në gjuhën e teksteve të autorëve tanë, janë shquar me nyjën –i dhe jo me –u, si p. sh.: haki, hallki, mynafiki etj. Këtë nyjë si të tillë e ndeshim edhe gjatë lakimit të tyre nëpër rasat përkatëse. Por, edhe në këtë pikë mund të vërehet ndonjë përjashtim siç është, bie fjala te Shejh Maliqi: … Kjo te haku pa ja da… (GJA – IX, f. 121).

Emrat me origjinë turko-arabe, që trajtën e pashquar e mbarojnë me bashkëtingëlloren –n, në trajtën e shquar të rasës kallëzore marrin nyjë – mbaresën –in: insanin, dermanin, imanin, shejtanin (D. Efendiu, Dituria, f. 99); zamanin, dushmanin, Hasanin (D. Salihu, Dituria, f. 116).

Përsa u takon rasave gjinore, dhanore dhe rrjedhore, nuk vërehet ndonjë ndryshim nga përdorimi i sotëm i tyre në të  folmet shqipe të këtyre anëve. Në këtë mes, vetëm një ndryshim, që e kemi cekur edhe më sipër (në  I-1.-Ç) është ai që vërehet në poezinë  e Shejh Jonuzit, në të cilën poezi ndeshet forma e rasës rrjedhore të shquar me – vet (… përej dhenvet), e që  më shumë ka gjasa të jetë një ndryshim, një përmirësim që e kanë bërë kopjuesit e kësaj poezie, se sa të jetë trajtë e vetë autorit.

II.-2. NYJAT

Për disa nga nyjat, sidomos ato të prapmet, të cilat tash kanë zënë të quhen mbaresa, u fol më sipër gjatë shqyrtimit të trajtave të emrit. Ndërsa për nyjat e përparme mund të themi se ato i ndeshim në gjuhën e teksteve që autorët i shkruan me alfabet arabo-osman, dhe këtë  si a) nyja të gjinores: ashik i hakit, hyqumetit e Perenisë  (D. Salihu); b) si pjesë e mbiemrit: i ngrat (M. Beqiri); i vogel, i lig (D. Efendiu); c) si pjesë të një numërori rrjeshtor: e dyta (D. Hasani) etj.

II.-3. PËREMRI

II.-3.-A. Përemri vetor. – Ky përemër përdoret pa ndonjë dallim nga përdorimi i tij në të folmet e sotme shqipe; kështu përemrat unë, ti, ai (njëjës) dhe ne (na), ju dhe ata (ato) në shumës, ndeshen si të tilla në tekstet e autorëve apo shkrimtarëve tanë, dhe këtë po e ilustrojmë me shembujt: ai qi ka gjet; mos na le neve… (D. Hasani); ti alim bonu kso dore…; ti shko kujtou; po kujton ti hej i ngrat (M. Beqiri); u dogja un me dert; Zoti për ne nuk â miftaç (D. Salihu) etj.

II.-4. FOLJA

II.-4.-1. Kohët e foljes të mënyrës dëftore. – Derisa koha e tashme në të tri vetat e numrit njëjës dhe shumës nuk shënon ndonjë veçori dalluese nga ato të të folmeve shqipe të Kosovës; kësisoj koha e kryer e disa foljeve që tregojnë lëvizje, te autorët tanë është formuar disa herë me formën jam + pjesore (si jam përpjek…; jam taptis – D. Efendiu), është një veçori dialektore e truallit gjuhësor të shqipes dhe e të folmeve shqipe të Kosovës në veçanti.

Koha e ardhme. – Nga vështrimi më i hollësishëm i mënyrës dëftore, që është mënyra kryesore (ka 8 kohë) e foljes në gjuhën shqipe; në gjuhën e teksteve të autorëve tanë, që u zunë në gojë sa e sa herë këtu; vërehet se koha e ardhme del me formën, siç është quajtur nga Sh. Demiraj, perifrastike, dhe e cila është formuar me ndihmën e foljes kam + pjesorja si p. sh.: … kame dal ni Zylfikar (D. Salihu); por në të njëjtën kohë hasim edhe formën tjetër të kohës së ardhme do + pjesorja e foljes, si p.sh.: Qysh kujtum nuk do me dal (D. Salihu, Dituria, f. 117).

II.-4.-2. MËNYRA HABITORE. – Kur është fjala për përdorimin e mënyrave të tjera të foljeve nga ana e shkrimtarëve tanë, gjuhën e të cilëve e kemi bërë objekt hulumtimi në këtë punim, do theksuar se vetën e tretë të kësaj mënyre (të mënyrës habitore) e kemi ndeshur me trajtën, që mbaron me mbaresën –nke(në vend të –ke), e cila haset pikërisht në poezinë e Shejhut rahovecas, Sh. Maliqit, dhe kjo veçori tregon gjithashtu se autori pasqyron në këtë mënyrë gjuhën e vendlindjes dhe të vendqëndrimit të tij, pra, të Rahovecit me rrethinë.

II.-4.-3. MËNYRA URDHËRORE. – Karakteristikë për format e kësaj mënyre në kohën e saj të tashme, siç na del nga një tekst (poezi) i Mulla Beqirit, dhe të ndonjë autori tjetër, është përdorimi i formës së kësaj kohe në vetën e dytë njëjës ndonjëherë pa trajtën e shskurtër të përemrit vetor të vetës së tretë e, si merr (për merre), kujto (për kujtoje), kqyr (për kqyre) etj.

II.-4.-4. MËNYRAT E PASHTJELLUARA TË FOLJES

PJESORJA. – Format e pashtjelluara të pjesores te foljet që mbarojnë me bashkëtingëllore dalin pa mbaresë, qoftë kur janë përdorur si pjesë përbërëse e mbiemrave, qoftë kur ato janë përdorur si pjesë e formave të kohës së kryer; ose kur kanë shërbyer për të formuar format e mënyrës paskajore. P. sh.: … tu fjet; jom përpjek; m’le me fjet; e kom gjet (D. Hasani); me i brit; qysh ta marr (M. Beqiri) etj.

PËRCJELLORJA. – Format e pashtjelluara të përcjellores, që gramatika tradicionale, e mbajti për një nga mënyrat e veçanta të foljes në gjuhën shqipe, ndeshet me formën tue + pjesorja e foljes, që si e tillë është e mbarë gegërishte (në vend të kësaj, siç dihet toskërishtja e ka formën duke + pjesorja e foljes = duke punuar). Kjo formë ndeshet edhe në tekstin e poezisë së Dervish Hasanit: … un i mjeri kesh tu fjet (Dituria, f. 99); si dhe në një tekst tjetër të poezisë së Sh. Maliqit: Perdet tu u hjek, Me ashik tu u pjek… (GJA – IX, f. 235).

PASKAJORJA. – Tipi më i shpeshtë i kësaj forme të pashtjelluar të foljes në dialektin e gegërishtes është pa dyshim forma foljore me + pjesorja e foljes, që haset dendur në gjuhën e shkrimtarëve që shkruan me alfabet arabo-osman; kështu në këtë mënyrë kemi ndeshur në shembujt si vijojnë: me i brit; me mar (M. Beqiri); me dek, me niçar (D. Efendiu); me ba karar; do m’u da; me lyp rrush (D. Salihu); me mar ibret; me pështu përej qenve; me i bo hizmet; me fol ajet (Sh. Junuzi) etj.

Një formë tjetër të paskajores, që haset edhe sot e gjithë ditën në të folmet shqipe të  Kosovës, është forma për+me+pjesorja e foljes, e të cilin tip të paskajores e kemi ndeshur në një shembull të  vetëm në poezinë e Mulla Beqirit: … per me mar (Shih: Dituria, f. 95).

Burimi: Revista “Studime Orientale”, Prishtinë.

/Orientalizmi Shqiptar/

Fondi i persizmave në shqipen e sotme dhe në zhvillimin historik të shqipes prej Mesjetës e këndej

FONDI I PERSIZMAVE NË SHQIPEN E SOTME DHE NË ZHVILLIMIN HISTORIK TË SHQIPES PREJ MESJETËS E KËNDEJ

Persishtja dhe shqipja janë gjuhë të një familjeje, të familjes indoeuropiane, ku bëjnë pjesë një numër gjuhësh nga më të rëndësishmet e më të përhapurat në botën e sotme moderne, si anglishtja, frëngjishtja, spanjishtja, gjermanishtja, rusishtja, portugalishtja e të tjera. Vetë termi familje, i huazuar nga shkencat biologjike, tregon për një burim të përbashkët të kryehershëm të këtyre dy gjuhëve. Në trungun e familjes indoeuropiane persishtja e ka vendin në degën e gjuhëve iraniane, bashkë me një varg gjuhësh të tjera që fliten në atë rajon, si në Afganistan, në Pakistan, në Taxhikistan, në Kurdistan, në Oseti e gjetkë. Këto janë ndërmjet tyre si gjuhë motra ose kushërira të para e të dyta. Shqipja jonë ka qëlluar degë e vetme në trungun indoevropian, pa motra e kushërira të afërta. Pas gjase ka pasur të tilla, s’dihet si, ku e kur ato gjuhë të afërta me shqipen janë tretur pa gjurmë. Në një lashtësi të thellë parashqipja dhe iranishtja e lashtë e përbashkët kanë qenë deri diku të afërta, sepse studiuesit i vendosin të dyja në grupin e gjuhëve lindore ose satem. Për disa zhvillime paralele dhe marrëdhënie të shqipes me iranishten në periudhën e lashtë kanë shkruar Sh. Demiraj dhe S. Mansaku.

Në kumtesën tonë do të vështrojmë marrëdhëniet ndërmjet këtyre gjuhëve në periudhën e re, kur me shtrirjen e Perandorisë Osmane në Ballkan, u shtri edhe kultura e gjuhët e popujve të Lindjes së Afërt. Fjalët që hynë me atë rast në gjuhët e Ballkanit, e në këtë mes edhe në gjuhën shqipe, quhen përgjithësisht orientalizma. Kemi fatin që këto orientalizma janë mbledhur dhe shpjeguar me kujdes nga një studiues aq i zellshëm e a i përgatitur në këtë fushë, siç ishte Tahir Dizdari. Emri i tij do të përmendet gjithnjë në studimet e në veprimtaritë shkencore të kësaj natyre.

Dihet mirëfilli se ndër orientalizmat e shqipes një pjesë e mirë janë fjalë që valët e historisë i morën nga hapësirat e Iranit dhe i sollën deri në brigjet e Adriatikut e të Jonit. Hyrja e orientalizmave në gjuhën shqipe dhe karakteri i përgjithshëm i tyre janë të lidhura ngushtë me mënyrën e organizimit të Perandorisë Osmane dhe të qeverisjes së tokave që u përfshinë në kufijtë e saj. Sunduesit këtë radhë vinin nga një kontinent tjetër dhe sillnin një tjetër kulturë e një tjetër fe. Pushteti osman nuk pati si qëllim kolonizimin e trevave të pushtuara me një popullsi të re (siç kishin bërë p.sh. dikur Romakët e më pas Sllavët), por sundimin politik të tyre dhe përhapjen e besimit të ri islam, me qëllim që t’i afronin popujt e perandorisë me pushtetin qendror, duke i kthyer në një fe të përbashkët. Siç është vënë re prej studiuesve, orientalizmat kanë rrokur më fort jetën e qyteteve, ku ishte përqendruar veprimtaria administrative, kulturore e fetare. Është e nevojshme të theksohet se kultura e qytetërimi persian, ashtu si edhe kultura e qytetërimi arab, kishin arritur një shkallë të lartë zhvillimi, kur këta popuj u ballafaquan me Turqit osmanë dhe hynë në marrëdhënie të dendura me ta. Me këtë epërsi kulturore shpjegohet edhe depërtimi i një numri të madhe fjalësh persiane e arabe në gjuhën turke. Orientalizmat filluan të depërtojnë në gjuhën shqipe që në shekullin XV. Ndoshta orientalizmi i parë i dokumentuar është fjala haraç, që del në marrëveshjen e Skënderbeut me mbretin e Napolit, Alfonsin e Aragonës në vitin 1451. Dëshmitë e dialekteve arbëreshe të Italisë e të shkrimtarëve arbëreshë dhe veprat e autorëve tanë të vjetër (Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Frang Bardh, Pjetër Bogdani) na japin dorë të njohim cilat orientalizma hynë në gjuhën shqipe gjatë dy shekujve të parë të sundimit osman dhe të ndjekim dinamikën e tyre. Në këtë mes neve na interesojnë persizmat, d.m.th. ata orientalizma që kanë dalë nga persishtja dhe pastaj në kohë të ndryshme e me rrugë të ndryshme kanë arritur deri në gjuhën shqipe. Sipas studimeve historike për fjalorin e shqipes, persizmat më të vjetër janë: bori (Bogdani: kaa me raam boria; del dhe te Kuvendi i Arbënit e te J. De Rada), çarçaf (G. Meyeri e jep për arbërishten e Kalabrisë), çoban (Bardhi te opilio, pecoraio; pecorarius; pecuarius; upilio), çorape (te Arbëreshët e Italisë para vitit 1530), dervish (Bogdani : po vinte si një dervish), fil (Bogdani: fili kaqa i madh), gajtan (edhe te Arbëreshët e Kalabrisë që para vitit 1530; dëshmohet te J. De Rada, A. Santori), hambar (Bardhi te granarium, granaio), hoxhë (dëshmohet që në vitin 1614 ; Bogdani: hoxhëtë), jaran (te “Rapsoditë” e Zef Skiroit), manushaqe (te Arbëreshët e Sicilisë dhe të Kalabrisë), masur (G. Meyeri e jep edhe për arbërishten e Kalabrisë), pazar (del te Budi: venë trigjevet e pazarevet), saraj (Bogdani: kthei përsëri ndë sarajt; nji saraj të praruem), sejmen (te Bogdani me kuptimin “ushtar i thjeshtë”: u ba vojvoda i sejmenet; po me këtë kuptim e jep edhe G. Meyeri), selvi (Bogdani: druja e selviisë), terezi (Budi: me vuum … përmbii tereziit; Bogdani: dita e nata mbë terezi janë njëmendë mbë 25 ditë ndë mars), terzi-u (Bogdani: zanatin e terzivet), xhambaz (Bardhi: te scoenobates “ai që luan duke ecur” dhe te scurra, bufone), zinxhir (Bardhi: senxhir – catena), zymbyl (Bogdani: si zymbyli ndë prill). Janë pra 21 fjalë me burim nga persishtja që kanë hyrë si orientalizma në tre shekujt e parë (XV-XVII) të marrëdhënieve intensive të Shqiptarëve me kulturën, me gjuhët dhe me fenë e Perandorisë Osmane. Ky numër erdhi duke u shtuar me ritëm të shpejtë në shekujt XVIII e XIX. Tahir Dizdari ndër 4406 orientalizmat e fjalorit të tij, ka numëruar 505 fjalë të burimit persian . Por në këtë fjalor janë regjistruar një numër fjalësh që sot kanë dalë krejt jashtë përdorimit ose që kanë pasur përdorim të rrallë edhe në kohën e vet. Prandaj, për të gjykuar për persizmat e shqipes në kohën tonë, duhet marrë si bazë “Fjalori i gjuhës së sotme shqipe” (1980). Nga vjelja e plotë e tij del se në të janë përfshirë rreth 270 fjalë me burim nga persishtja; po të shtojmë këtu edhe fjalët e prejardhura e të përbëra të formuara me temat e tyre (p.sh. farfuri: i farfurinjtë, farfurit, farfuritje, farfuritës; naze: nazeli,nazeqar, nazetor, nazemadh etj.), ky numër shkon në rreth 425.

Për historinë kulturore është me rëndësi përndarja e persizmave (dhe e orientalizmave në përgjithësi) në sferat e ndryshme të jetës dhe në fushat e veprimtarisë së njeriut. Orientalizmat (e në këtë mes edhe persizmat) përfshijnë anë të ndryshme të jetës shoqërore, shtetërore-administrative e shtëpiake, kulturën materiale e shpirtërore, terminologjinë fetare etj.

Vendin e parë me rreth 40 fjalë e zë fusha e kuzhinës dhe e gjellëtarisë d.m.th. emërtime gatesash, ëmbëlsirash, pijesh, lëndësh ushqimore e përdorësesh të kuzhinës. Të tilla janë: burani, jahni, meze, paçe, pilaf, qofte, rishte, samsa, trahana, turshi; paluze, pelte, reçel, revani, sheqerpare, zerde; bozë, narden, pekmez; maja, niseshte, sheqer; çini, farfuri, hanxhar, havan, kuze, qepshe, rende (që ka dhënë edhe rrjedhojat rendoj, rendim), tas, tavë; majhosh, taze. Shumica e këtyre fjalëve i përkasin leksikut aktiv, d.m.th. janë fjalë që përdoren gjerësisht, janë emërtime të vetme për sendet që shënojnë. Pra, fjalët me burim nga persishtja janë të pranishme më së shumti në fushën e kuzhinës e të gatesave. Pa dyshim kjo lidhet me shkallën e lartë që kishte arritur prej kohësh arti i kuzhinës në Iran.

Vendin e dytë (23 fjalë) e zënë emërtimet që lidhen me banesën dhe me pajisjet e saj, si avdeshanë, baxhë, çerçive, gjerdek, kafaz, qoshe, reze, bohçe, çarçaf, destemel, divan, legen, mutaf, paçavure, perde, peshqir, peshtemall, poste, postiqe, qilim. Ndryshe nga fjalët e sferës së kuzhinës, këtu një pjesë e madhe kanë përdorim të kufizuar ose po dalin nga përdorimi me modernizimin e jetës.

Emërtimet nga fusha e bimësisë (drurë frutorë e jofrutorë, perime, lule etj.) janë gjithashtu mbi 30: bajame, fëstëk, gonxhe, hurmë, idërshah, jargavan, jasemin, manushaqe, nerënxë, pambuk, panxhar, patëllxhan, razaki, sasë (krahin.), shebojë, shefteli, zerdeli, zymbyl. Shumica e tyre janë fjalë të leksikut aktiv, emërtime të vetme për drurët a bimët që shënojnë. Nga fusha e almiseve dhe përdorëseve të ndryshme kemi gjithashtu rreth 20 persizma: bel, çark, çengel, çirak (kandil), gjergjef, llullë, masur, nargjile, neshter, palldëm, perdah, pergjel, qase, qese, shishe, terezi, tezgjah, zemberek, zumpara. Edhe këto në pjesën më të madhe janë fjalë të leksikut aktiv.

Rreth 20 fjalë të tjera kanë të bëjnë me njeriun dhe me tiparet e tij fizike e morale; të tilla janë: ferishte, naze, nazik, neqez, nishan, paq, perçe, pishman, qel, qelan, qorr, sarhosh, serbes, shend, viran, xhadi, xhan, xhanan, xhymert, zor, zylyfe. Një pjesë e mirë e tyre kanë fituar ngjyrime stilistike.

Një fushë tjetër, përsëri me rreth 20 fjalë, është veshmbathja dhe lëndët që përdoren për të. Këtu hyjnë fjalë si: anteri, çember, çarap, humai, ibërshim, meshin, mitan, pambuk, papuçe, perçe, qelepoçe, qylah, qyrk, reshme, saftjan, shallvare, taç, tafta, tumane, zavë. Duke zbritur më tej sipas numrit të fjalëve, po përmendim emërtimet e mjeshtërive, si: belaxhi e beltar (nga pers. bel), çirak, çoban, dadë e dado, pazvan, pehlivan, tajë, terzi, tezgjahiste (nga pers. tezgjah), usta, xhambaz. Një pjesë e mirë e tyre kanë dalë nga përdorimi (belaxhi, beltar, pazvan) ose janë zëvendësuar (terzi me rrobaqepës). Nga fusha e tregtisë dhe e transportit kemi fjalët badihava, dyqan, paha, para, pazar, peshin, qar, reshper, sheqer, teste; araba, deng, karvan. Nga kozmetika dhe stolitë kemi fjalët gjerdan, lajle, lalë, mazi, myshk, perishane, reshme, sermajë, susme, zile. Disa prej tyre, si perishane, reshme, sermajë sot ndihen si etnografizma. Dihet se qyteti në disa vise shqiptare është quajtur me fjalën persiane sheher, aq sa për antonomazi qyteti i Dibrës quhej thjesht Sheher. Emërtime persiane kemi edhe për disa pjesë të qytetit e të ndërtimeve në të, si çarshi, çezmë, gjiriz, han, mejhane, pazar, saraj, shatërvan. Nga sfera e fesë kemi fjalët: avdes, dervish, gjynah, gjynahqar, hoxhë, kalander, kaur, namaz e nevruz. Edhe në leksikun ushtarak ka një dorë persizma: çadër e dylbi përdoren edhe sot, ndërsa hanxhar, havan, kumbara, shahi, shishane, xhephane janë historizma, që brezi i ri i mëson nga folklori ose nga letërsia. Disa emra veglash muzikore e kanë burimin te persishtja, si çapare-t, qemane, saze e zurna, po ashtu aheng. Nga pak persizma ka edhe në fusha të tilla si bujqësia: bahçe, bahçevan, bostan, hergjele, zarzavate; ndërtimi si: mahi, furde, pajandër, qemer, qereste; bota shtazore, si bilbil, çakall, fil, kumri, lejlek, panxhë.

Nga pikëpamja stilistike-ligjërimore persizmat nuk kanë ndonjë dallim nga orientalizmat e tjerë. Duhet pasur parasysh se pas vitit 1912 Shqipëria i preu lidhjet me Perandorinë Osmane dhe nisi të orientohet drejt vendeve të Perëndimit. Kjo solli si pasojë edhe diferencimin stilistik të orientalizmave, p.sh. orientalizmit farfuri (me burim nga persishtja), që ka hyrë dhe në gjuhët e tjera të Ballkanit e në rusishte, i doli si shemër fjala perëndimore porcelan, që u bë fjala zyrtare e emërtesës përkatëse në industri e në tregti. Sot rrallëkush thotë pjatë ose filxhan farfurie, por: artikuj (pjata, filxhanë) porcelani. Madje shumë mund të mos e dinë se farfuri e porcelan janë e njëjta gjë. Por orientalizmi farfuri ka mbetur në krahasimin e njohur: e ka gushën farfuri ose në frazeologjinë e bëj farfuri “e pastroj sa të shkëlqejë”.

Disa persizma kanë fituar kuptime të reja në gjuhën shqipe me mënyra të njohura të fjalëformimit semantik. Kështu p.sh. siç shpjegohet në “Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe”, fjala dervish, në krye një term fetar, ka marrë edhe kuptime të tjera: 1) Dordolec; 2) Lloj kërpudhe me bisht të gjatë e me kësulë të bardhë; 3) Çafkëlore (një lloj zogu); 4) Lloj misri me shumë mustaqe në kalli . Përveç këtyre, emri dervish del edhe si emërtim sinonim ose i vetëm për disa bimë, si: 1) nenë e bardhë (Amaranthus albus L.), 2) kokëmadhe kallishkurtër, kokëmadhe, buf (Phalaris brachystachys Link), 3) shavar gjethengushtë, stikë, lesh livadhi, drog, plyzhgë, boçëkanari, preshxharpni, buka e kajushave, kamish, xhidë, rrogoz, tërskë (Typha domingensis Pers.), 4) shavar gjethegjerë (Typha latifolia L.) . Një hulumtim interesant për zhvillimet kuptimore të disa persizmave në gjuhën shqipe ka botuar orientalisti Feti Mediu . Në këtë mes është e nevojshme të ndiqet jeta e këtyre persizmave përgjatë rrugës që kanë bërë derisa kanë arritur në gjuhën shqipe, sepse disa zhvillime kuptimore të tyre kanë ndodhur më parë në turqishte e disa të tjera janë të përbashkëta për gjuhët ballkanike.

Prof. Eqrem Çabej ka tërhequr prej kohësh vëmendjen se orientalizmat e shqipes kanë rëndësi të studiohen jo vetëm përbrenda shqipes, po edhe nga orientalistët për historinë e vetë gjuhëve orientale dhe për lidhjet kulturore të gjuhëve të ndryshme . Mendoj ka ardhur koha për një bashkëpunim më të drejtpërdrejtë me kolegë iranianë për studime të përbashkëta në këtë fushë. Një fushë me interes si për albanologjinë, ashtu edhe për iranologjinë, do të ishte studimi i orientalizmave të shqipes me burim nga persishtja, duke ndjekur historinë e depërtimit të tyre, përhapjen brenda shqipes dhe në gjuhët ballkanike, si dhe zhvillimet kuptimore të tyre. Fondacioni “Saadi Shirazi”, që po bën një punë kaq me vlerë për gjallërimin e studimeve orientalistike në Shqipëri, siç e dëshmon dhe kjo konferencë, le ta ketë ndër projektet e tij të ardhshme bashkëpunimin ndërmjet studiuesve shqiptarë e iranianë në fusha me interes shkencor e kulturor të përbashkët.

Referencat e Artikullit

1. Boretzky, Norbert: Der t?rkische Einfluss auf das Albanische. Teil 1 Phonologie und Morphologie der albanischen Turzismen. 1975, 279 f.; Teil 2 Wörterbuch der albanischen Turzismen. 1976, 224 f. Otto Harrasowitz,. Wiesbaden.
2. Çabej, Eqrem: 1. Hyrje në historinë e gjuhës shqipe. 2. Fonetika historike e shqipes. Universiteti Shtetëror i Tiranës. Tiranë, 1960, 129 f.
3. Çabej, Eqrem: Për një shtresëzim kronologjik të huazimeve turke të shqipes. – Studime filologjike, 1975, nr. 4, 79-85.
4. Çabej, Eqrem: Studime etimologjike në fushë të shqipes. I-VII. Akademia e Shkencave e Shqipërisë. Tiranë, 1975-2006.
5. Demiraj, Shaban: Rreth huazimeve prej burimit turk, arab dhe persian në gjuhën shqipe. – Univers 2001, 1, 15-30.
6. Demiraj, Shaban: Rreth huazimeve të shqipes prej burimi persian. – Perla 11/2006, 1, 29-36.
7. Dizdari, Tahir N.: Fjalor i orientalizmave në gjuhën shqipe (rreth 4500 fjalë me prejardhje nga gjuhët turke, arabe dhe perse). Instituti Shqiptar i Mendimit dhe i Qytetërimit Islam (AIITC) – Organizata Islame për Arsim, Shkencë dhe Kulturë (ISESCO). Tiranë 2005, XVII + 1202 f.
8. Dizdari, Tahir: Persizmat në gjuhën shqipe. – Perla 1/1996, 1, 4-11.
9. Kastrati, Jup: Një studiues i fjalëve iranishte (persishte) në gjuhën shqipe. – Perla 1/1996, 2, 3-15.
10. Kastrati, Jup: Për historinë e marrëdhënieve gjuhësore shqiptaro-persiane. – Perla 4/1999, 1, 24-31.
11. Kostallari, Androkli: Rreth depërtimit të turqizmave në gjuhën shqipe gjatë shekujve XVII-XVIII. Gjurmime albanologjike Seria e shkencave filologjike (Prishtinë), 7/1977, f. 39-50.
12. Krajni, Anton: Hymja e turqizmave në shqipen dhe përpjekjet për zëvendësimin e tyre. – Studime filologjike, 1965, nr. 1, 143-151.
13. Lafe, Emil: Persizmat në kuadrin e orientalizmave të shqipes. – Perla 4/1999, 1, 39-46.
14. Lafe, Emil: Persizmat në gjuhën shqipe. Trajtimi i tyre në veprën e Tahir N. Dizdarit “Fjalor i orientalizmave në gjuhën shqipe”. – Perla 12/2007, 1, 162-169.
15. Mehdiu, Feti: Ngulitja e disa persizmave dhe evoluimi i tyre semantik në gjuhën shqipe. – Perla 4/1999, 1, 47-56.
16. Meyer, Gustav: Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache. Strasburg, 1991.

/Orientalizmi shqiptar/

Ky artikull është botuar në revistën “Perla”, 2009, Nr. 1.

Titulatura në letërsinë e bejtexhinjve: Rasti i Nezim Beratit

TITULATURA NË LETËRSINË E BEJTEXHINJVE: RASTI I NEZIM BERATIT

Divani shqip

Në divanin shqip të Nezim Beratit një ndër elementet që të bie në sy është titulatura e përdorur për sundimtarët e kohës së tij, veçanërisht për pjesëtaret e familjes Velabishti, të cilët ishin në krye të sanxhakut të Vlorës me qendër Beratin. Kjo titulaturë është e ndryshme nga titulatura që këto sundimtarë përdorin për veten e tyre, dhe nga kjo ndryshueshmëri lind edhe interesi për studimin e saj.

Titulatura sikurse dihet është një titull honorifik i përdorur për një sundimtar ose për një personalitet të caktuar. Me këtë titull sundimtari kërkon të transmetojë në mënyrë të drejtpërdrejtë tek të tjerët pushtetin që ai gëzon si dhe pozicionin që ka në marrëdhënie si me njerëzit ashtu edhe me mjedisin dhe botën në përgjithësi.¹ Po kaq e rëndësishme është edhe mënyra se si të tjerët i drejtohen atij, dhe kjo mënyrë adresimi ka të bëjë jo më me pushtetin që gëzon sundimtari, por me marrëdhëniet që individi ka me të. Kështu që ky adresim jo gjithmonë domosdoshmërish është i njëjtë me atë që sundimtari përdor për veten e tij.

Në letërsi është e kuptueshme që kemi të bëjmë më shumë me mënyrën se si shkrimtarët dhe veçanërisht poetët i drejtohen sundimtarëve. Kjo është një marrëdhënie asimetrike, prandaj dhe titulatura nuk pritet që të jetë e rigoroze dhe të respektojë rregullat protokollare. Në letërsinë e divaneve këtë dimension e gjejmë të shprehur më qartë se në çdo lloj letërsie tjetër. Kjo ndodh për faktin se jo vetëm letërsia e divaneve është një letërsi elitare oborri (ose saraji po të përdorim termin osman), por edhe sepse ajo është krijuar në një sistem autokratik patrimonial. Në një sistem të tillë autokratik statusi, nderi social dhe shkalla hierarkike përcaktohej nga sundimtari. Përkrahja që jepte ai ishte e domosdoshme për poetin, sepse vetëm në sajë të kësaj përkrahjeje ai mund të siguronte jetesën, zhvillimin e artit në kushte normale, madje ajo ndikonte drejtpërdrejtë në futjen e artistit në shtresën elitare të shoqërisë. Kjo kulturë patronazhi, përcaktuese për zhvillimin e jetës kulturore e sociale në Perandorinë Osmane i kishte rrënjët në traditat e Iranit mesjetar dhe të shteteve autokratike të Azisë qendrore.²

Në këtë kuadër poeti në Divanin e tij ishte i detyruar që krahas poezive panegjerike kushtuar perëndisë dhe profetit të shkruante dhe kaside lavdërimore për sundimtarët e kohës ose për klerikët e lartë prej të cilëve priste favore të ndryshme. Madje edhe emërtimi kaside i këtyre poezive dëshmon qartë misionin që ato përmbushnin. Pasi siç dihet fjala kaside e cila e ka origjinën nga fjala kast ”qëllim, synim” do të thotë t’i drejtohesh dikujt me një qëllim të caktuar. Me fjalë të tjera kaside do të thotë të shkruash poezi sipas një sistemi të caktuar metrik e përmbajtësor për t’i thurur lavde e himne një individi të rëndësishëm.

Në këtë kuadër merr kuptim edhe titulatura e përdorur në letërsinë shqipe të Divaneve, dhe veçanërisht në Divanin shqip të Nezim Beratit. Jam ndalur në këtë Divan sepse është divani më i plotë i shkruar në gjuhën shqipe, por edhe sepse Nezimi është i pari që mendohet se ka filluar traditën shqip të divanit dhe ka pasur ndikim edhe mbi autorët e tjerë.

Nezimi në Divanin shqip, që e njohim në sajë të kopjeve që na kanë mbërritur deri më sot, ka shkruar 6 poezi për sundimtarët lokalë të sanxhakut të Vlorës, me qendër Beratin, dhe të gjashta këto poezi i ka për pjesëtarët e familjes Velabishti, e cila sikurse dihet në shekullin XVIII ka qenë dinastia lokale e cila ka sunduar qytetin e Beratit.

Konkretisht Nezimi ka shkruar poezi për Mahmud Pashë Velabishtin, për dy djemtë e tij, respektivisht Ismail Pashën dhe Bajram Pashën. Në divanin e tij shqip, Nezim Berati i është drejtuar Mahmud Pashë Velabishtit duke përdorur titujt devletlü e cila në shqip përkthehet i gjithëpushtetshëm si dhe veliyy-ün-niam ”bamirësit”. Si pjesë të titulaturës ai përfshin urimin/lutje dame ikbaluhu “fati dhe suksesi qoftë me të”, dhe përcaktuesit yeganei devran akil-ül-zaman miri celil-üş-şan hazretleri të cilëtliteralisht përkthehen “shkëlqesisë së tij, i pashoq në botë, mendje e kohës, komandant famëmadh”.

Kurse për djemtë e Mahmud Pashës, respektivisht Ismail Pashën dhe Bajram Pashën, ai përdor titulaturën devletlü inayetlü (gjithëpushtetshmin dhe bujarin) dhe lutjet për të parin etal-Allahu ömrehu (Zoti i zgjastë jetën), dhe për të dytin dame devletuhu (i përjetshëm qoftë pushteti i tij). Ndërkohë që për të dy jep përcaktimin Mahmud Pashazade do me thënë të bijtë e Mahmud Pashës.

Devletlü është një titulaturë zyrtare e cila në Perandorinë Osmane përdorej për vezirët, komandantët ushtarakë, krerët e dijetarëve islamë, administratorët e vendeve të shenjta myslimane (Mekë dhe Medinë) si dhe për ofiqarët e lartë të sarajit perandorak.³ Kurse veliyy-ün-niam është një titulaturë e përdorur për krerët e dijetarëve islamë dhe lidhet me natyrën humane të tyre, mirësinë dhe bamirësinë që u falin njerëzve.⁴ Duhet vënë në dukje se Mahmud Pasha, së bashku me të bijtë kanë pasur titullin vezir, të cilin sulltani në shekullin XVII dhe sidomos në shekullin XVIII ia ka akorduar edhe autoriteteve të larta lokale, për të vënë në dukje peshën që ato kishin në sytë e Stambollit. Kështu që ky titull honorifik mund të justifikojë edhe përdorimin e titulaturës formale, të përshtatshme për postin e vezirit.

Kurse cilësimi inayetlu ”bujar, bamirës”, që e gjejmë si pjesë të titulaturës së përdorur për Ismail Pashë dhe Bajram Pashë Velabishtin nuk haset në titulaturën zyrtare të kohës. Kështu që sipas të gjitha gjasave është një shtesë që poeti ka bërë në kërkim dhe pritje të bujarisë dhe bamirësisë së sundimtarit. Kjo pritje bamirësie te Mahmud Pasha është vënë në dukje me përdorimin e titulaturës formale veliyy-yn-niam ”bamirësi”, titull që i adresohet klerikëve të lartë.

Nga ana tjetër, pjesën e lutjes në titulaturat e gjata, në poezinë e parë drejtuar Mahmud Pashës, poeti e ka zëvendësuar me një sërë përcaktimesh që kanë të bëjnë me individualitetin e këtij sundimtari; Nezimi e shquan si një komandant të madh, dijetar të shquar dhe një personalitet të rrallë të kohës së tij. Këto cilësime që i gjejmë të adresuara vetëm ndaj këtij sundimtari lidhen me impresionin dhe impaktin që ka pasur te Nezimi ky personalitet të cilin poeti e ka hasur në rininë e tij.

Edhe në titulaturën adresuar Ismail Pashë dhe Bajram Pashë Velabishtit vihen re disa ndryshime të vogla që hedhin dritë edhe mbi natyrën e marrëdhënieve dhe të konsideratave të poetit për këto dy personalitete. Pjesa e lutjes që ai përdor për të dy këta sundimtarë nuk gjendet në trajtat e përdorura tradicionalisht dhe zyrtarisht.Të parit, do me thënë Ismail Pashës, i uron jetë të gjatë kurse për Bajram Pashën urimi është për vazhdimësinë dhe përjetësinë e pushtetit të tij. Sikurse ka vënë në dukje Osman Myderrizi, Nezimi kishte një konsideratë të veçantë për Bajram Pashën dhe e respektonte atë në një mënyrë të sinqertë. Ky pasha, sipas Myderrizit, është kujdesur dhe ka ndihmuar Nezimin në mënyrë të posaçme.

Kështu siç vihet re Nezimi nuk ka qenë korrekt në përdorimin e titulaturës. Në të gjithë rastet ai ka përdorur një titulaturë e cila lartëson pozitën politike e sociale të sundimtarit, dhe i ka vënë theksin faktit që sundimtari është bujar dhe bamirës. Kjo pritje ka ndikuar edhe në adresimin e përdorur dhe në zgjedhjen e titulaturave të cilat më shumë se realitete historike janë elozhe që poeti i drejton sundimtarëve.

Diferencat në titulaturë shprehin dhe natyrën e raporteve që poeti ka me këto sundimtarë të cilët kanë sunduar në periudha të ndryshme të jetës së tij.

Ky shkrim është botuar në revistën shkencore-kulturore “PERLA”, 2009, Nr. 1.

Veprimtaria publicistike e Hafiz Ibrahim Dalliut

Bedri ALIMEHMETI

VEPRIMTARIA PUBLICISTIKE E HAFIZ IBRAHIM DALLIUT*

Bedri Alimehmeti

Para se t’ju njoh me atë çka kam përgatitur në referatin tim lidhur me veprimtarinë publicistike të Hafiz Ibrahim Dalliut, desha të thoja dy fjalë me anën e të cilave dua të falënderoj nënkryetarin e shoqatës “Hafiz Ibrahim Dalliu”, z. Xhemal Balla, i cili prej vitesh i është përkushtuar me një zell vërtet për t’u marrë shembull, figurës dhe veprimtarisë së Hafiz Ibrahim Dalliut. Librat e njëpasnjëshëm që ka botuar kushtuar pikërisht kësaj figure të ndritur jo vetëm të trevës së Tiranës, por të mbarë kombit, dëshmojnë më së miri këtë gjë, pa harruar që edhe ky tubim i sotëm është fryt i kontributit të tij.

Po kështu një falëndërim të veçantë dua të bëj në adresë të shoqatës “ALSAR”, me drejtues z. Mehdi Gurra, falë kujdesit të të cilit u mundësua organizimi i kësaj veprimtarie, e cila sot më datë 22 nëntor 2012 përkon mjaft bukur me një datë shumë të rëndësishme për historinë e kombit tonë. 104 vite më parë, më 22 nëntor të vitit 1908 në Manastir u dha fund punimeve Kongresi, i cili kishte nisur më 14 nëntor, ku u vendos përfundimisht Alfabeti i gjuhës shqipe. Ai alfabet pra, me të cilin shkruajmë e lexojmë sot. E pra në atë Kongres pjesëmarrës ka qenë edhe Hafizi ynë, i madhi Ibrahim Dalliu. Madje, ai bashkë me klerikët e tjerë muslimanë pjesëmarrës në atë Kongres ishin mbështetësit kryesorë për vendosjen e alfabetit të përgatitur nga shoqëria “Bashkimi”, që drejtohej nga At Gjergj Fishta. Fakt ky që dëshmon se sa largpamës ishin ata për interesat e kombit.

Por, nuk mbaron këtu. Ishte po Hafiz Ibrahimi me gjithë këta hoxhallarë të nderuar muslimanë, absolutisht vetëm me këta hoxhallarë, që financuan gjatë ditëve të punimeve të kongresit për blerjen dhe vënien në punë të një shtypshkronje elektrike, moderne për kohën, ku u shtypën numrat e parë të gazetës “Bashkimi i Kombit”, e cila i bëri jehonë vendimeve historike të Kongresit. I përmenda këto fakte, sepse në këtë aspekt historiografia shqiptare, është për të ardhur keq, thuajse ka heshtur. Ndaj them se, në kuadër të këtyre kremtimeve me rastin e 100 vjetorit të pavarësisë ia vlen të evidentohen edhe këto kontribute padyshim dinjitozë.

Gjithsesi tani të përqendrohemi në analizën e veprimtarisë publicistike të Dalliut.

Figura e ndritur e Hafiz Ibrahim Dalliut padyshim që është numri një i frymëzimit, imitimit e përkushtimit për çdo tiranas të vërtetë. Dëshiroja ta thoja këtë që në krye të asaj çka do të përpiqem të them pak më poshtë për krijimtarinë e tij të gjerë e të pamatë publicistike e letrare. Them kështu sepse vepra e Hafiz Ibrahim Dalliut është ajo e një atdhetari të flaktë të orëve të para, e një mësuesi të shquar, që si askush bëri aq shumë për përhapjen e gjuhës shqipe, e një publicisti të gjithanshëm e të rrallë për kohën, që diti të depërtojë edhe nëpër skutat më të errëta të prapaskenave të asaj kohe për të nxjerrë në dritë të diellit të vërtetën, e një shkrimtari e poeti që ndonëse shkroi vetëm pak vepra letrare, na ka lënë aq shumë, sa që edhe sot pasi po bëhet një shekull nga botimi i tyre, tiranasit ende i mbajnë nëpër gojë dhe vargje prej tyre shpesh i recitojnë me njëri tjetrin. Ndodh kështu sepse gjithçka, Hafiz Dalliu ia kushtoi popullit e kombit. Dhe ndonëse ishte një teolog i shkolluar në një universitet oriental, aspironte dhe luftonte me të gjitha forcat që vendi i tij të kishte një qeverisje perëndimore, me qëllimin e madh aq evident edhe në ditët e sotme të të gjithë shqiptarëve, që atdheu i tij Shqipëria të bënte pjesë në Europën perëndimore.

Publicistika e Dalliut e ka zanafillën e saj që në krye të shekullit të kaluar, natyrisht shumë më shpejt se sa veprat e tij letrare. Ndaj edhe fillimisht ne do të përpiqemi të marrim në analizë pikërisht krijimtarinë e tij publicistike, ndonëse jemi të përgjegjshëm, që sado të jemi përpjekur për ta analizuar sa më thellë, prapëseprapë do të mbeten ende hapësira të pashkelura, në ato ç’ka hedhur në faqet e shtypit të shekullit të kaluar një nga mendjet më të ndritura të këtij kombi, Hafiz Ibrahim Dalliu.

Së pari, firma e Hafiz Dalliut u duk në faqet e periodikëve “Bashkimi”, “Dita e re” dhe “Zani i ri”, kjo e fundit ishte gazeta e parë tiranase, që drejtohej nga miku i tij i ngushtë, personaliteti dhe orientalisti më i shquar shqiptar Osman Myderrizi, por veçanërisht penda e Dalliut spikati në faqet e gazetës “Xhoka”, përpos që ajo nuk mungoi edhe në organet e klerit musliman si “Udha e së vërtetës” dhe “Zani i naltë”, ku ai padyshim kishte obligimet e petkut fetar që mbante. Por shkëlqimin e vërtetë, dinjitoz ende vezullues edhe në ditët e sotme, penda potente e Dalliut do ta shfaqë në faqet e gazetës “Dajti”, të cilën e ideoi, e krijoi dhe drejtoi vetë për tre vite me radhë në 130 numra të rregullta, që arriti të botonte gjatë kësaj kohe.

Publicistika e tij në faqet e “Dajtit” dëshmon më së miri për rolin që kishte marrë përsipër të luante dhe misionin e detyrat që i kishte vënë vetes, ku parësore ishte ndihmesa e madhe, madje e pandalshme, që duhej dhënë për ta çuar vendin përpara në rrugën e zhvillimit e të qytetërimit. Dhe këtë mision fisnik, që ka marrë përsipër ta bëjë nëpërmjet publicistikës, fare lehtë mund ta konstatojë cilido që do të ulet e të shfletojë koleksionin e plotë të kësaj gazete. Dhe në këtë mision Dalliu ka parasysh të informojë saktë, shkurt e thjeshtë lexuesit me ngjarjet e brendshme e të jashtme, të karakterit politik e shoqëror me kusht për t’u pasqyruar ashtu siç ndodhin në të vërtetë. Së dyti, t’i analizojë, gjykojë e komentojë ato në frymën e interesave kombëtare, me synimin për ta drejtuar kombin e tij në hullinë e mirësisë, përparimit e qytetërimit europian. Së treti, të luajë rolin e një kritikuesi të rreptë për çdo hap të gabuar të qeverisë, teksa të godasë e qortojë pa hezitim të gjithë zyrtarët, që do të veprojnë në kundërshtim me ligjet e shtetit. “Dajti” do t’i tregojë gjithë Shqipërisë kiblen, udhën e drejtë. “Nuk do e bëjmë pleshtin bullë” – thekson ai në editorialin e kësaj gazete më 15 janar të vitit 1924 – “tue zmadhue një send të vogël, për me shfry mllefet dhe nuk do vocrrojmë ndonjë ngjarje të madhe për hatër e frykë të kërkujt. Do ju shkrujm paansisht dhe do gjykojmë me gjak të ftohët…” Për çka citova më lart mendoj se nuk ia vlen fare komenti im, ndonëse ndihem shumë mirë si tiranas që Dalliu ynë gati një shekull më parë i ka njohur e përdorur aq mirë parimet bazë të etikës së gazetarit.

Por veçmas kësaj, Dalliu e ndjente më shumë se kushdo domosdoshmërinë e bashkimit, njësisë e unitetit kombëtar duke e parë këtë si faktor të rëndësishëm jo vetëm për përballimin e rrezikut, që mund t’i kanosej vendit nga jashtë por edhe si kusht për zhvillimin, përparimin e demokratizimin e vendit, për ta shëndoshur shoqërinë shqiptare, që lëngonte nga problemet. Dhe ishte kjo e vetmja mënyrë për t’iu bërë ballë tendencave përçarëse krahinore, fisnore e fetare. Ndaj pikërisht për këto probleme ai shkruan në kryeartikullin e “Dajtit” më datë 1 janar 1925 me titull: “Ndryshimi dhe shpresë e jonë”. Kurse në artikullin “Qytetnimi” në faqet e brendshme të këtij numri ndër të tjera shkruan: “…qytetnimi asht pasunia e asaj njerëzie që mendon e punon”. Një temë kjo të cilën ai e shtjellon mjeshtërisht edhe në artikujt e tjerë, si “Atdhetarë e tradhëtarë”, në artikujt “Ku jemi”, “Qysh jemi e si duhet të jemi”, të cilët për nga ajo çka ka marrë përsipër të trajtojë, mendojmë që në shumë drejtime i shërbejnë ende kohës që jetojmë.

Dalliu në faqen e parë të “Dajtit” nuk abuzon asnjëherë me tituj bombastikë të kronikës së zezë, ndonëse rastet i ka pasur të shumta për ta bërë këtë gjë, siç kanë vepruar rëndom kolegët e tij nëpër gazeta të tjera. Vetëm një herë në kushtet e dhimbjes së madhe, për humbjen e ish-nxënësit të tij në Normalen e Elbasanit, Avni Rustemit, është i detyruar për ta bërë këtë gjë. Sepse prej kohësh atë e kishte mik e bashkëluftëtar të idealit kombëtar ndaj nuk ngurron ta quajë “Hero i kombit”, dhe “Zëri i nacionalizmës së vendit” (gazetar “Dajti”, 25 prill 1925).

Duke qenë një mjeshtër i vërtetë i publicistikës ai e ka përsosur vazhdimisht “Dajtin” e tij, me rubrika nga më të ndryshmet duke e bërë atë tejet të larmishme e tepër të kërkuar në treg nga lexuesit, e sidomos nga ata tiranas. Çka e dëshmon këtë është fakti që edhe sot nëpër shumë familje tiranas gjenden koleksione të plota të kësaj gazete, mundësuar nëpërmjet abonimit të rregullt, që kanë pas bërë që në atë kohë. Kështu lexuesit e “Dajtit” në faqet e tij gjenin jo vetëm lajmin politik e ekonomik, por edhe atë të problematikës, të kronikës së zezë, faqen letrare e atë të humorit. Kështu shumë të dashura ishin bërë për lexuesin e asaj kohe rubrikat: “Fjalë pa doganë”, “Letër e hapur” dhe sidomos “Dajti në gaz”, jehona e së cilës edhe pse kanë kaluar dekada vitesh gjithsesi ende nuk është shuar. Ibrahim Dalliu ishte ndër ata atdhetarë demokratë, i cili donte ta shihte Shqipërinë duke ecur në një udhë të re nën shembullin e demokracive europiano-perëndimore. Ndaj në majën e goditjes së humorit të tij të hollë, por edhe në sa e sa artikuj do të jetë gjithnjë administrata e shtetit dhe nëpunësit e saj anadollakë. “Populli lipset ta dijë mirë – shkruan ai në një artikull më 13 gusht 1924 – se ai asht zot i vetes e i pasunis së vet, e nuk asht rob i urdhnave të qeverisë, kur ata urdhna janë kundra ligjit, si në kohën e sundimit turk ose të sunduesve të tjerë. Edhe qeveritarët lipset ta mbajnë gjithmonë parasysh se ato s’janë gjë tjetër veçse shërbëtorë të popullit me rroga të veçanta”. Por më fort se kurrë qeverinë dhe administratën Dalliu do t’i godasë në radhët e rubrikës “Dajti në gaz”. Për ironi të fatit tek e lexon edhe këtë rubrikë historike dhe njëkohësisht fantastike do ta quaja unë për nga ajo që çfarë është trajtuar e shigjetuar nëpër ato radhë përsosmërie humori e sarkazme të pashoq, shumë nga anët negative të kryeqytetit të atëhershëm, që godiste i madhi Dalliu si baltën, pluhurin, ndotjen, kanalet, rrugët, mejhanet e zhurmshme, nëpunësit e korruptuar etj., janë imediate edhe sot për Tiranën tonë.

Gjithsesi zhvillimin e përparimin e Shqipërisë Hafiz Ibrahim Dalliu e shikon te arsimi dhe vetëm te arsimi. “Që arsimi i rregullt – shkruan ai në një kryeartikull të gazetës “Dajti” me titull “Vetëm arsimi” – do të zhdukë injorancën dhe do të syprimojë një jetë të lumnueshme për mbarë kombin…” “Nuk ka sepse – vijon Dalliu në një artikull tjetër më 11 korrik 1924 po në “Dajti” – arsimi të shihet nga qeveria si e mbramja brimë e kavallit” dhe po aty thekson “se pa shkolla të mira e pa mësues të zotë, nuk do të kemi qytetarë të vlefshëm, për vete e për shoqninë, prandaj të hapen sa më shumë shkolla të mesme të mira, me mësues të mirë me vegla e mjete mësimore të mira.” Dhe pikërisht për problemin e arsimimit të popullatës Dalliu, për të pasur një efektshmëri sa më të madhe nç qeverinë e asaj kohe në faqet e gazetës së tij angazhon për të shkruajtur penda të tilla kalibri si Lumo Skëndo, Haxhi Isuf Banka, Ferit Vokopola, Mehdi Frashëri etj.

Publicistika e Hafiz Ibrahim Dalliut, e cila sikurse thamë është shumë e gjerë dhe e shpërndarë nëpër faqet e periodikëve të ndryshëm, gjithsesi me atë ç’ka marrë përsipër të trajtojë nëpërmjet saj mendja dhe penda e tij, mendoj se do të ishte vërtet një punë me vlerë nëse një ditë, faqet më të ndritura të kësaj krijimtarie të begatë të përmblidheshin në një vëllim më vete, i cili mendoj se padyshim do të shërbente jo pak edhe në ditët tona. Sepse Dalliu ynë edhe pse ishte klerik musliman i mirëfilltë posedonte një shkallë të lartë emancipimi ekonomiko-shoqëror të stilit europiano-perëndimor, vërtet për t’u pasur zili nga kushdo.

Dhe së fundi, në mbyllje të këtyre që thashë, kisha dëshirë t’ju lexoja një poezi timen kushtuar Hafiz Ibrahim Dalliut.

PËRPARA MONUMENTIT TË HAFIZ IBRAHIM DALLIUT

(Shkruar për inat të Maks Velos)*

Çallma e bardhë
si bora e Dajtit
xhybja lehtë
të derdhet shtatit

Dritë në shpirt
flori në mendim
djalë i Tironës
hafizi ynë Ibrahim

Për gjuhn’e shqipes
për Islam e Muhamed
për Shqipninë e shenjtë
jeta jote shkoj krejt

Nuk t’u ndal fryma
penda nuk të reshti
nuk iu tute hasmit
stuhisë e rrebeshit

Herë me pushkë
e herë me penë
nuk e ndale luftën
për mëmëdhenë

Se ty ndaj të thonë
Hafiz Ibrahim Dalliu
që për Shqipninë
krejt jetën e shkriu

Dhe kurrë s’u tut
e asnjëherë s’u dha
vigan i pamposhtur
n’doresh ja Resul Allah![1]

Se je bir i Tironës
“zonjës barkmbarë
që gjithnjë ka nxjerrë
shumë shqiptarë”[2]

/Orientalizmi Shqiptar/

---

* Kumtesë e mbajtur në seminarin kushtuar Hafiz Ibrahim Dalliut, organizuar nga shoqata “Hafiz Ibrahim Dalliu”, më datë 22 nëntor 2012, në sallën e Akademisë së Shkencave, Tiranë.

* Në një artikull botuar para disa kohësh në gazetën “Shekulli” (26 janar 2004) Maks Velo u përpoq të denigrojë figurën madhore të atdhetarit, luftëtarit e mësuesit të gjuhës shqipe, poetit, shkrimtarit e publicistit të shquar tiranas Hafiz Ibrahim Dalliu “Mësues i popullit” dhe “Martir i Demokracisë”. Në atë artikull famëkeq Maks Velo përpiqet të baltosë edhe monumentin e Hafiz Ibrahim Dalliut vendosur nga populli i Tiranës në sheshin përpara Medresesë, që tashmë mban emrin “Hafiz Ibrahim Dalliu”. Si ish i burgosur politik, Maks Velo duhej të kishte shumë më tepër respekt për të madhin Hafiz Ibrahim Dalliu, që burgun e diktaturës komuniste e provoi shumë më përpara se ai, që në vitin 1945.

[1] Shprehje fetare: “Në dorën tënde o i dërguari i Allahut”.

[2] Shprehje krahasuese, të cilën ai e përdorte shpesh për Tiranën. Me termin shqiptarë, Ibrahim Dalliu identifikon gjithmonë atdhetarët.

Në mbrojtje të bejtexhinjve

Bejtexhinjtë janë marrë pak si shumë nëpër gojë këto kohë, prandaj ca gjëra duhen saktësuar.

Duam apo s’duam ne sot, këta janë po aq pjesë e kulturës dhe e letërsisë shqipe sa edhe Buzuku, Matrënga, Budi, Bogdani, Bardhi, Chetta e Variboba. Në kuptimin që tradita e bejtexhinjve është e trupëzuar në kulturën tonë të sotme, edhe pse në trajta që nuk shquhen aq lehtë.

Kulturorisht krijimet e bejtexhinjve i përkasin letërsisë orientale që kultivohej brenda perandorisë osmane. Kjo ishte letërsi e mbështetur kryesisht në letërsinë klasike arabe dhe persiane. Studiues seriozë të bejtexhinjve shqiptarë, si Osman Myderrizi, Hasan Kaleshi dhe Armin Hetzer, kanë vënë re se këta afrohen më shumë me modelet arabe dhe me të ashtuquajturin stil “të mesëm” sesa me poezinë më të sofistikuar persiane.

Letërsia e bejtexhinjve konsiston në dorëshkrime në alfabet arab që kryesisht kanë mbetur të pabotuara. Vetë bejtexhinjtë nuk shkruanin me synimin që të botonin libra, por që t’i fiksonin në letër krijimet e tyre të destinuara për deklamim. Të shkruarit ishte praktikë mnemonike. Kontakti i kësaj letërsie me publikun kryhej në mjedise si teqe ose çajhane, ku mblidhej mileti të dëgjonte poetët të recitonin krijimet e tyre. Ky milet ishte zakonisht analfabet.

Për këtë arsye, fakti që këto krijime u shkruan me alfabetin arab është praktikisht irrelevant për natyrën e asaj letërsie; meqë publiku nuk i konsumonte në trajtë të shkruar, por i dëgjonte të deklamuara. Kjo duhet theksuar, sepse zakonisht nuk kuptohet mirë. Ne sot e asociojmë letërsinë me tekstin e shkruar dhe librin; por ky nuk është model universal, por historik dhe lokal.

Gjuha e bejtexhinjve, nga ana tjetër, është një shqipe e rënduar me fjalë orientale, kryesisht arabe e persiane. Shumë nga këto fjalë nuk përdoreshin fare në gjuhën e zakonshme të kohës kur krijonin bejtexhinjtë, por janë futur në tekste si mjete stilistike. Nga ana tjetër, ndonjë autor, si Nezimi, ka qenë i vetëdijshëm që ishte “i pari” që po e shkruante shqipen.

Bejtexhinjtë janë konsideruar edhe si të parët që shkruan letërsi laike në trojet shqiptare në Ballkan, madje ndonjëherë edhe satira sociale, çka nuk është pak, po të kihet parasysh se deri atëherë prodhimi letrar në katolikët kufizohej brenda komunikimit fetar, ndërsa ortodoksët shqiptarë nuk lejoheshin fare të kishin letërsi të tyren në shqipe…

Temat e trajtuara nga Nezimi me shokë ishin konvencionale (formulaike), merreshin nga kanoni arabo-persian dhe përcilleshin nga një autor në tjetrin; po aq konvencionale sa ç’ishte, bie fjala, tema e “oxhaqeve të nalta” apo e “të rënëve” në lirikën realiste-socialiste shqiptare të viteve 60.

Sot bejtexhinjtë nuk i lexojmë dot, por vetëm ngaqë me Rilindjen e këtej kultura dhe letërsia shqipe erdhën duke iu larguar atij modeli kulturor: duke adoptuar alfabetin latin, duke e pastruar gjuhën nga orientalizmat, duke krijuar neologjizma e duke iu drejtuar letrarisht modeleve folklorike autentike, ose modeleve perëndimore. Te Fishta këto dy modele bashkëjetojnë.

Mirëpo bejtexhinjtë nuk mund të likuidohen lehtë nga tradita jonë kulturore. Pa bejtexhinjtë përnjimend nuk do të ekzistonte, bie fjala, Naim Frashëri, i cili kishte bejtexhinj edhe në familje, të tillë si Dalip e Shahin Frashëri. Nga pikëpamje formale e strukturore, Naimi ka aq shumë gjëra të përbashkëta me bejtexhinjtë, sa ndonjë kritik ka shkuar deri atje sa ta quajë “bejtexhi pa bejte”.

Ajo që bëri Naimi, në pajtim me frymën e Rilindjes, ishte ta merrte atë traditë e ta modernizonte duke e pastruar nga orientalizmat e deri diku nga tematika. Edhe të tjerë Rilindës vepruan njëlloj. Jani Vretoja, p.sh., përshtati një poemë të Muhamet Kyçykut, “Erveheja”, e cila më pas e në versionin e ri fitoi popullaritet të madh në lexuesit.

Thashë që pa bejtexhinj Naimi nuk do të ekzistonte. Pa Naimin, as Asdreni as Lasgushi nuk mund të mendohen. Pa Asdrenin e Lasgushin, Kadareja nuk do të ishte bërë ai poet që u bë. Birësimi letrar procedon pikërisht në këtë mënyrë, nga daja tek nipi; madje sa më i rreptë që të jetë mohimi, aq më të thella afëritë.

Një vizitë në shtëpinë e Faik Konicës

Msc. Dorina ARAPI

NJË VIZITË NË SHTËPINË E FAIK KONICËS

Në të njëjtin qytet ngrihen shtëpitë e gjyshit dhe nënës së Ali Pashë Tepelenës. Ato ofrojnë pamje të braktisjes dhe humbjes së shkëlqimit të dikurshëm

Por ajo çka është më e rëndësishmja në këtë qytet të vogël dhe që unë ndihesha më e lidhur me to ishte shtëpia e Zenel Beut dhe Hamkos, gjyshit dhe nënës së Ali Pashë Tepelenës, si dhe shtëpia e Faik Konicës, por që në qytet kjo e fundit njihet e emërtuar si shtëpia e Hysein Siskos. Këto dy banesa të mëdha u përkisnin familjeve më të pasura myslimane të qytetit të Konicës. Duke pasur fatin të qëndroja disa ditë në këtë qytet, fillova të pyes qytetarët rreth këtyre dy shtëpive. Për shtëpinë e Hamkos, qytetarët ishin më se të informuar për vendndodhjen e saj dhe të gjithë e njihnin si nëna e Ali Pashës dhe me shumë lehtësi të tregonin shtëpinë. Madje, dhe me një farë bindjeje, thoshin se kishte qenë një grua shumë e njohur për kohën e vet dhe e fuqishme, ashtu siç pohohet nëpër libra, Hamko pat qenë një grua me një bukuri mahnitëse, ku i gjithë qyteti asokohe fliste për bukurinë e saj, madje i kishin thurur dhe këngë. Shumë djem e patën kërkuar për grua, por ai që arriti të martohej me të ishte Veli Bej Tepelena. Nga martesa e tyre lindi Aliu dhe vajza e tyre, Shanisha. Roli i Hamkos në jetën e djalit të saj, ka qenë vendimtar. Ashtu siç shkruan Richard A.Davenport në librin e tij “Jeta e Ali Pashë Tepelenës, vezir i Epirit”(1837), Ali Pashai do t’i shprehej një konsulli francez ku thoshte se nëna e tij e bëri burrë dhe vezir ashtu siç përmenden dhe fjalët e saj drejtuar të birit se ai, i cili nuk mbron pasurinë e tij, meriton ta humbë atë. Lidhja e Pashait me të ëmën ka qenë tejet e fortë dhe vendimtare në krijimin e figurës së vezirit të Janinës.

Një tjetër shtëpi, e cila gjendej në afërsi të shtëpisë së Hamkos, ishte shtëpia e Faik Konicës, shtëpia ku ai u lind, jetoi vitet e para të fëmijërisë derisa shkoi në shkollë të mesme. Faik Konica është një nga figurat më të rëndësishme të kulturës, letërsisë dhe historisë sonë kombëtare. Ai ishte prozator, publicist, estet, i cili u diplomua në Universitetin e Harvardit për letërsi. Konica ishte kryetar i shoqatës “Vatra”, ishte një ndër udhëheqësit e grupit përfaqësues në konferencën e ambasadorëve në Londër, si dhe ministër i Shqipërisë në SHBA. Kaloi vitet e para të fëmijërisë së tij në Konicë dhe nga përshkrimet e tij duket se ka qenë i lidhur me shtëpinë e tij me një lloj nostalgjie e malli që e mundoi gjatë gjithë jetës së tij.

Për shtëpinë e Faik Konicës, asnjë njeri nuk kishte njohuri se ku mund të ishte dhe ku mund të ndodhej. Rastësisht, një ditë në kafenë e rrapit e cila ndodhej në qendrën e qytetit, duke bashkëbiseduar me një shqiptar me origjinë nga Leskoviku, ai më tregoi se shtëpia e Faik Konicës ndodhej në pjesën e sipërme të qytetit. Ajo faktikisht në qytet njihej si shtëpia e Hysein Siskos, vëllait të vogël të shkrimtarit. Personi në fjalë, filloi të më shpjegonte ashtu siç e kuptonte ai, për një shtëpi të rrënuar, ku dallohej një oxhak i madh. U lumturova shumë dhe menjëherë shkova ta shoh. Nuk mund të humbja kurrsesi një gjë të tillë. Atë pasdite, një shi i lehtë kishte freskuar disi qytetin e vogël. Një shqiptar, që punonte e jetonte aty me familjen e tij prej vitesh, na shoqëroi të shihnim shtëpinë e Faik Konicës. Ai na shpjegoi se falë shiut, rreth shtëpisë nuk mund të dilnin gjarpërinj. Duke qenë se ishte një vend plot rrënoja e barishte të larta e plot myshk, mund të ishte një terren i favorshëm për shfaqjen e tyre. Pasi kaluam gardhin e hekurt dhe barishtet e larta, vështrova me entuziazëm shtëpinë e Konicës. Për fat të keq, ndërtesa kishte mbetur në gjendje të mjeruar. E dëmtuar gjatë kohës së tërmetit, sot kjo rezidencë e madhe është tejet e rrënuar. Për shumë vite me radhë ajo ishte përdorur si shkollë e mesme. Ndjeva keqardhje për shtëpinë duke menduar për figurën e lartë të kombit tonë. Teksa e sheh, dallohet ngrehina e një rezidence të madhe që ka humbur shkëlqimin. Familja e Konicës kishte qenë asokohe një nga më të pasurat familje shqiptare myslimane të kohës. Ndërtesa ishte një shtëpi e madhe, ku mungonte çatia e ku muret ishin të larta e prej guri, të rrethuara me lule zvarranike. Kati i parë i shtëpisë ishte i ndërtuar me blloqe guri të rregullta drejtkëndore, ndërsa kati i dytë ishte me gurë jo të rregullt dhe me një ngjyrë disi të errët. E tërë shtëpia kishte një ton gri në umbra, ku në sfondin e maleve dukej sikur zhytej akoma më shumë në një atmosferë mistike e të humbur në kohë. Hyrja kryesore e shtëpisë ishte një portë me një hark të plotë e të konsiderueshëm, i cili rrethohej në pjesën e sipërme nga një tjetër hark gurësh drejtkëndorë. Në pjesët anësorë të sipërme të portës,  gjendeshin dy pllaka guri të shkruara në arabisht. Nga kërkimet e mia falë miqve të mi, të cilët mund ta deshifronin, u arrit të lexohej se në njërën pllakë është shkruar në arabisht një sure për mbarësi, ndërsa te pllaka tjetër është shkruar data e ndërtimit të banesës sipas kalendarit islam, e cila përkon me 19 safar 1261 dhe me kalendarin tonë 26 shkurt 1845. Arkitektura e shtëpisë përngjason me atë epirote, që të kujton shtëpitë e gurta të Epirit e me kulla të larta e të fortifikuara. Nga pamjet satelitore në “Google”, duket që shtëpia ka një planimetri në formën e U-së. Në cepin juglindor gjendet kulla, të cilën e dalloja me vështirësi ndërmjet trarëve që zaptonin shtëpinë. Ndoshta ky grumbull trarësh mund të ishte struktura e çatisë. Brendësia e ndërtesës ishte e mbushur me gurë, me shumë barishte e myshqe dhe dukej që kishte prani lagështie. Kjo shtëpi dallohej që mund të kishte qenë mjaft e madhe. Sapo hyje brenda, në të majtë dhe në të djathtë, dalloheshin nga 3-4 shkallë, të cilat zbrisnin e të çonin në dy porta me harqe. Ndoshta këto dy porta mund të bënin lidhje me pjesën e poshtme të shtëpisë ose mund të kenë qenë hambare.

Sipas studimeve të kryera, para tërmetit, shtëpia e Faik Konicës  kishte në katin përdhes 7 dhoma dhe në katin e parë kishte 6. Thuhet se ka pasur mure të larta e të mbuluar me lule kacavjerrëse, dyert e dritaret kanë qenë prej druri, si dhe dhoma kryesore e tavani kanë qenë të dekoruar me gdhendje druri dhe të pasur me elemente dekorative e ndoshta të realizuar nga mjeshtrit dru gdhendës të zonës. Kopshti i shtëpisë ka qenë i mbushur me lule të ndryshme, me shatërvanë guri të gdhendur që ftonin njerëzit në një atmosferë të këndshme dhe aristokrate.

Sipas autobiografisë së Faik Konicës, ashtu siç shkruan dhe gazetari Ilir Konomi në librin e tij, Faik Konica binte në fis me Aliun, gjyshi i Ali Pashë Tepelenës ishte katragjyshi i Faik Konicës.

Shtëpia e Zenel Beut dhe e Hamkos ishte disa hapa më sipër se ajo e familjes së Konicës. Në pamje të parë, shtëpia e Hamkos, ashtu siç e thërrisnin të gjithë e siç njihej, ishte një ndërtesë me të vërtetë impresionuese. Ajo ishte në përmasa shumë më të mëdha në krahasim me atë të familjes së Konicës. Që në momentin e parë më dha përshtypjen e një familjeje të fuqishme e të pasur të asaj kohe. Zeinel Beu kishte qenë një nga vendasit myslimanë më të pasur të qytetit, i cili kishte pasur prona dhe në Selanik. Sipas studimeve që janë kryer, duke qenë se kishte mjaft pasuri, për shkak të sigurisë së tij shtëpia ka pasur hyrje-dalje sekrete për t’u mbrojtur nga sulme të ndryshme. Që në pamje të parë, rezidenca shfaqet madhështore me muret e saj rrethuese dhe portën e hyrjes kryesore, e cila mban një hark të plotë e të lartë. Harku i portës ishte i gjerë, i rregullt dhe i rrethuar me tre breza harqesh të tjerë. “Për nga stili i ndërtimit dhe ornamentet e përdorura në harkun e jashtëm të hyrjes, kjo gjë është cilësuar si një traditë që përdorej zakonisht nëpër kisha dhe shtëpi të Epirit”. (Një takim me qytezën e Konicës, Dhionisios Dhim Tacis, Konicë, 1993)

Interesante ishin disa daltime e vizatime që gjendeshin në brezin e mesëm të harkut te porta e jashtme ku pasqyroheshin rozeta, kalorës, çekiçë, skuadra që ishin mjete të gurëgdhendësve, sëpata, shpata, bimë dhe ndoshta kaligrafi arabe. E ndërtuar në pjesën e sipërme të qytetit të Konicës, shtëpia e Hamkos duket sikur mbështillet nga malet e larta të qytetit. Ajo çka mbetur nga e gjithë kjo ndërtesë është kulla mbrojtëse, një pjesë e shtëpisë, disa kolona guri, si dhe muret rrethuese. Sipas studimeve të kryera, shtëpia e Hamkos filloi të ndërtohej nga mesi i shekullit XVIII nga babai i saj, Zenel Beu, dhe me kalimin e kohës u shtuan dhe hapësira të tjera. Në pjesën e saj perëndimore gjendet kulla e cila është ndërtuar në vitin 1843 dhe është restauruar në vitet ‘97-‘98. Gjatë viteve janë bërë ndërhyrje të shumta si ndërrimi i çatisë duke ruajtur stilin e kohës, ndërrimi i mureve, konservimi i harqeve të shtëpisë dhe i oxhakut, si dhe kthimi në gjendje funksionale i portave dhe i dritareve. Në projektet e shumta të bashkisë për shtëpinë e Hamkos mendohet të realizohet një muze për figurën e Ali Pashës.

Dëshira për të vënë në dukje këto momunte, vjen si një reflektim ndaj tyre, duke qenë se ato flasin diçka për historinë e dy figurave shqiptare. Duke menduar figurën e lartë të Faik Konicës dhe kontributin e tij për Shqipërinë, si dhe duke menduar figura historike si ajo e Ali Pashë Tepelenës, që paraqet një periudhë të rëndësishme të historisë sonë, e ndjeva si diçka që të vjen natyrshëm ta shprehesh e ta bësh ditur. Duke u larguar nga qyteti i Konicës, ndjeva një lloj keqardhjeje. Ato ditë korriku në këtë qytet, kishin qenë për mua të mbushura me kuriozitet, me një sfond historik që do të mbeten në kujtesën time për një kohë të gjatë.

Marrë nga faqja: http://gazeta-shqip.com/lajme/2012/09/04/nje-vizite-ne-shtepine-e-faik-konices/

Ju tregoj si i përktheva Firdeusiun dhe Saadiun

Sulo GOZHINA

JU TREGOJ SI I PËRKTHEVA FIRDEUSIN DHE SAADIUN

12/10/2008 Një “intervistë” e cila botohet pas 33 vjetësh me Vexhi Buharanë, poetin, përkthyesin e shquar, orientalistin e njohur, studiuesin dhe të burgosurin politik

Vexhi Buharaja

Si ia la në mes përkthimin e Shah-Name-së në vitin 1966 ndërmarrja e botimeve. Pak fjalë dhe për letërsinë orientale

Pavarësisht se për Vexhi Buharanë (1920-1987) është shkruar jo pak, prapë dalin në dritë pamje të reja shikimi të profilit të tij të spikatur si poet, orientalist, studiues, shqipërues i dorës së parë, i mirënjohur sidomos për përkthimet nga letërsia perse, si: “Gjylistani dhe Bostani” të Saadiut, “Shah-Name-ja” të Firdeusiut, apo edhe mjaft vepra të tjera. Vexhi Buharaja ka qenë një poliglot i vërtetë: njihte gjuhët anglisht, italisht, frëngjisht, gjermanisht, latinisht, rusisht, persisht, turqisht dhe arabisht. Buharaja gjendet edhe “i shpërndarë” në formë letërkëmbimesh jo të thjeshta, ku gjithkujt që kishte interesa kulturorë, ai i ofronte dijet, kulturën dhe mendimin e tij, qofshin këto interesime të fushës letrare, apo të asaj shkencore historike. Midis tyre është dhe një “intervistë” e marrë V.Buharasë 33 vjet më parë nga publicisti Simon Vrusho, por që në ato vite nuk gjeti dot dritën e botimit. Vrusho do të pohonte: “Në shtator të vitit 1975, ndërsa punoja si mësues në fshatin e largët të Beratit, Velçan, i porsadiplomuar për gjuhë-letërsi në Institutin e Lartë Pedagogjik të Shkodrës, duke përfituar nga rasti se në fshatin fqinj, akoma më të largët, në skajin jugor të rrethit të Beratit, në Osmënzezë, punonte si mësuese Muzina,(tani drejtoreshë në shkollën e mesme artistike “A.Xhindole” Berat), e bija e eruditit V.Buharaja (poet, përkthyes i shquar, orientalist i njohur, studiues; i burgosur, i dënuar e i denigruar nga sistemi komunist, aq sa në kulmin e talentit të tij krijues e degdisën në një zgëq berberhanesh të priste bileta për të rruar e për të qethur), i dërgova atij, nëpërmjet asaj, disa pyetje për autorë të letërsisë orientale, përgjigjet e të cilave përbëjnë një vlerësim që mendoj se paraqet interes për këndvështrimin e V. Buharasë për vlerat e asaj letërsie, duke u fokusuar në mënyrë të veçantë te poeti i madh iranian, Firdeusiu dhe kryevepra e tij, “Shah-Name-ja”. Më duket më shumë se një “letërkëmbim”, është një “intervistë” që ia vlen të botohet, pas 33 vjetësh.“-thotë publicisti i njohur Simon Vrusho, tani kryeinspektor në Drejtorinë Arsimore Rajonale Berat. Në arkivin e publicistit Simon Vrusho gjenden edhe shënime të tjera nga kontaktet e tij me figurën e mirënjohur të Vexhi Buharasë. Këtu mund të përmendim vështrimin sintetik për bibliotekat e qytetit të Beratit, midis të cilave vlerësohet veçanërisht biblioteka pranë teqesë së helvetinjve në vitet ’80-ë të shek të 18-të, ku shumë prej librave të fondit të saj ishin në dorëshkrime, disa prej të cilave të shkruara në pergamenë me një kaligrafi shumë të bukur dhe të stolisura me ornamente. Mjerisht, kjo bibliotekë u dogj në vitin 1914. ndërkohë pas 33 vjetësh do të “ringjallim” Buharanë në një intervsitë e cila nuk e pa kurrë dritën e botimit në sistemin monist.

1-Pse nuk është përkthyer në shqip dhe nuk është botuar “Shahnameja”?

Ç’është e vërteta disa pjesë nga Shahnameja janë përkthyer (6500 vargje). Këto u dorëzuan në fund të vitit 1963, brenda afatit të kontraktuar. Përkthyesi (V.Buharaja –S.V.) u vlerësua në maksimalen. Andrea Varfi, që qe ngarkuar me redaktimin e këtyre pjesëve dhe që e kishte lexuar të gjithë Shahnamenë nëpërmjet përkthimit italisht, tha se nuk ishte mirë që një poet aq i madh të përfaqësohej në shqip vetëm me 6500 vargje. Prandaj, Ndërmarrja e botimeve më 1966 bëri një kontratë të re me përkthyesin për 4500-5000 vargje të tjera. Mirëpo, mu në këtë kohë Ndërmarrjes iu njoftuan kritere të reja lidhur me botimet. Me këto kritere bëhej një përmbysje në raportin midis autorëve të huaj dhe shqiptarë në favor të këtyre të dytëve. Me një fjalë, do të botoheshin shumë pak autorë të huaj, edhe këta duhej të ishin sa më aktualë. Për fatin e atyre 6500 vargjeve nuk di gjë. Dhe as u interesova më, mbasi mendimi që pata shfaqur mbi vlerat e mëdha artistike-ideore të Shahnamesë, edhe pse nuk qe hedhur poshtë, nuk qe miratuar.

Për përkthimet e Shahnamesë në gjuhë të tjera?

Pjesë të zgjedhura nga Shahnameja janë përkthyer kohë mbas kohe (duke filluar nga mesi i shekullit të kaluar) në anglisht, gjermanisht, frëngjisht (në prozë, siç e kanë francezët) dhe në rusisht. Sidomos në rusisht ka disa botime të Shahnamesë. Në kohët e fundit filloi botimi në rusisht i gjithë veprës së përkthyer në rusisht. Përkthimi iu besua një kolegjiumi prej 5-6 vetash. Gjer në vitin 1961 qenë botuar dy vëllime. (Që të dy këta ndodhen pranë bibliotekës shkencore të Universitetit Shtetëror të Tiranës). Po në këtë kohë fillon edhe botimi i tekstit integral kritik të origjinalit të Shahnamesë. Me sa di unë, botimi ka marrë fund, në gjithsej 10 vëllime. Një përkthim integral të Shahnamesë është ai i Italo Pizzit në italisht (ndodhet në Bibliotekën Kombëtare). S’e kam parë, por Andrea Varfi që e ka lexuar të gjithë (kjo punë i pat marrë 3 vjet) më ka thënë se është përkthyer mjaft mirë.

Diçka më gjerë për vitet e fundit të jetës së Firdeusiut?

Firdeusiu natyrisht kaloi në vetmi vitet e fundit të jetës së tij (gjithsej nja 6-7 vjet). Gjatë kësaj kohe ai shkroi veprën tjetër madhe “Jusufi dhe Zelihaja” ku trajtohet dashuria e Josefit legjendar biblik me Zolejkën e bukur. Kjo temë u rimuarr më vonë nga një varg poetësh të vendeve të Lindjes, por asnjëri nga këta nuk e arriti dot nivelin e poemës së Firdeusiut. Vetëm duhet pasur parasysh edhe kjo se kritika dhe shkenca e sotme e kanë vënë në dyshim autorësinë e Firdeusiut mbi poemën “Jusufi e Zelihaja”(disa orientalistë rusë dhe gjermanë).

4-Cilat janë figurat kryesore të Shahnamesë?

Në Shahname kemi një galeri të tërë figurash letrare, secila me individualitetin e vet. Mbi të gjithë është kryekreshniku Rustem, i cili është “sivëllai” tipologjik i Prometeut. Figurë thellësisht njerëzore. Interesante janë edhe figurat femërore (Rudabeja, Sijabeja, Tanimeja, Bizheni). Mund të thuhet se Rustemi është një nga arritjet më të larta artistike në të gjithë letërsinë botërore. Tek ai është gdhendur me mjeshtëri të rrallë artistike figura e heroit që lufton kundër forcave të këqija njerëzore (pushtuesit dhe agresorët) dhe jonjerëzve (divat).

Ç’ ndryshim ka në trajtimin e figurës së mbretërve midis Firdeusiut dhe Shekspirit?

Tjetër është funksioni i mbretërve te Shekspiri dhe tjetër te Firdeusiu. Titani anglez i trajton në plan psikologjik, kurse titani iranian në planin moral. Misioni historik i mbretërve në Shahname është vendosja e drejtësisë dhe sigurimi i lumturisë dhe i begatisë së popullit. Pra, Firdeusiu kërkon “mbretin-filozof” të Platonit. Duhet pasur parasysh edhe një gjë: megjithëse kryevepra firdeusiane mban titullin “Shahname”, që do të thotë: “Poema mbi mbretërit” (pra, përkthimi “Libri i mbretërve”, që është bërë zakon të përdoret gjithandej s’është i saktë); roli i mbretërve në Shahname është shumë i kufizuar. Ata futen në poemë më tepër si hallka lidhëse të tregimit, si elementë arkitektonikë të poemës. Rolin më të madh e kanë heronjtë, kreshnikët (bahadirët) të afërt me bogatirët e legjendave ruse. (Edhe fjala ruse bogatir duhet të jetë një shtrajtim i fjalës persiane bahadir). Idenë qendrore të poemës e përbën lufta e njerëzve kundër pushtuesve dhe për drejtësi. Kjo luftë trajtohet në Shahname si luftë midis forcave të këqija, që përfaqësohen nga Ahrimani (perëndia e errësirës dhe e së ligës) dhe forcave pozitive, që përfaqësohen nga Ormuzdi (perëndia e dritës dhe e së mirës). Më në fund është drita ajo që fiton mbi errësirën. Këtu qëndron edhe përmbajtja optimiste e morale e Shahnamesë. Pra, Shahnameja është ndërtuar mbi dualizmin antagonist: e mirë- e keqe, dritë-errësirë, drejtësi-dhunë, liri-robëri.

Ku mbështet Firedusiu për këtë poemë?

Në hartimin e Shahnamesë, Firdeusiu u mbështet edhe në traditën letrare të shkruar (kronikat mbi mbretërit, gjithsej nja katër kësosh), edhe në folklor. Vetëm se mbajti qëndrim kritik ndaj materialit burimor dhe i bëri atij një përpunim rrënjësor artistik në përputhje me planin e krijimtarisë së vet dhe me synimet e tija ideore.

Në ç’lloj vargu është shkruar Shahnameja dhe ç’forcë vargu ka?

Shahnameja (që ngërthen rreth 120 mijë vargje) është e shkruar e gjitha në distikë. Çdo distik formon një njësi kuptimore të veçantë. Si varg është përdorur dymbëdhjetërrokëshi me theksa tonikë që bien në rrokjen e dytë, të pestë, të tetë dhe të njëmbëdhjetë. Ja, psh: një distik nga një monolog i Rustemit, i cili në një rast ankohet kundër fatit për mjerimet që po i sjell vijimisht kryekreshnikut:

Sot ndeshem me t’ujit demonë-skëterrë
Dhe nesër për vdekje me t’egrën panterë.

Ja edhe një distik tjetër: Rustemi ka arritur tanimë në moshë që të bëhet kreshnik. Atij i duhet një kalë, që do të jetë i vetmi kalë i denjë për kryekreshnikun. Prandaj Rustemi, gjer atëhere i panjohur, del në kërkim të tij. Një ditë në një fushë të madhe sheh disa qindra kuajsh të racës, të cilët kullosin nën mbikëqyrjen e një bariu plak. Të gjithë kuajt kanë në kofshë nga një damkë që tregon prejardhjen e tyre të vjetër. Vetëm një mëz është pa damkë: një mëz sa i bukur, aq i egër dhe i panënshtrueshëm. Rustemi i vë synë këtij mëzi dhe provon t’i hedhë lakun që ta kapë, por mëzi harbohet. Bariu i thërret nga larg, po Rustemi vazhdon të hedhë lakun e gjatë ( lëvaren ). Afrohet bariu, i cili domosdo nuk e njeh Rustemin, por ia ka dëgjuar emrin. Kur mëson qëllimin e kreshnikut, e këshillon këtë që që zgjedhë e të blejë një kalë tjetër, se “nuk ka ç’i duhet përbindëshi”. Bariu vazhdon: ne këtij mëzi i thërrasim “Rrakshi i Rustemit” (Vetëtima zharritëse e Rustemit), por, kush është Rustemi, asnjëri nuk e di. Ndërkaq Rustemi e ka kapur “Rrakshin”, i cili në fillim bën kijametin, turfullon e shkumbëzon, por dalëngadalë, nga takti që përdori Rustemi, fillon të zbutet e të nënshtrohet. Kur kreshniku u bind se Rrakshi ishte “miqësuar” me kreshnikun, i kërceu menjëherë sipër dhe që nga maja e kalit, i cili tanimë ishte nënshtruar plotësisht, e pyet bariun se sa duhej të paguante për kalin që po blinte. Dëgjoni si përgjigjet bariu: Kur qenke Rustemi, nuk dua asgjë, Mjafton që Iranin të mbrosh ti mbi të.

Unë mendoj se vetëm një poet i madh mund të japë me dy vargje njëherësh edhe zgjuarsinë (e kuptoi që ishte Rustemi), edhe patriotizmin , ( mjafton të mbrojë Iranin), e një njeriu të thjeshtë, siç ishte ruajtësi plak i kuajve në rastin e dhënë.

Ç’përmban Elegjia e Saadiut për Bagdadin dhe pse nuk e keni përfshirë te botimi i “Gjylistani dhe Bostani-t” në shqip?

Elegjia e Saadiut për Bagdadin e rrënuar gjer në themel nga mongolët e Hulag-khanit (poeti ishte gjallë atëherë) dhe poezia vajtuese e poetit Hakani (shek. i 12-të ), që poeti shkroi kur pa gërmadhat e Ktesifanit dikur të madh e të lulëzuar, janë më të mirat e llojit të tyre në të gjithë poezinë orientale. Saadiu, i cili nuk mungon të japë edhe me këtë rast mendimin e tij mbi jetën, e mbyll elegjinë me dy vargje në të cilët qielli sipër dhe toka poshtë krahasohen me dy mokrrat e mullirit, kurse njerëzit me kokrrat e misrit që shtypen e bluhen nga mokrrat.

Mjerisht elegjia na ra në dorë vonë dhe nuk pati mundësi të përkthehej dhe të hynte në atë përmbledhje të vogël shqip të veprave të Saadiut, që u botua më 1960. Them “përmbledhje e vogël” sepse, sipas kërkesave dhe planit të botimeve të Ndërmarrjes, u zgjodhën vetëm disa pjesë nga “Gjylistani” e “Bostani”, që janë të dyja të vëllimshme dhe disa nga gazelet e shumta të poetit.

Ç’trajtohet në lirikat e Hafiz Shiraziut?

Në lirikat e Hafizit (Hafiz Shiraziut), tek i cili gazelet (oda lirike) arrin kulmin e përsosmërisë, si formë e si përmbajtje, i këndohet dashurisë, verës (si nxitës moral), gëzimit të jetës tokësore, personalitetit të lirë të njeriut. Demaskohet hipokrizia dhe paradizohen morali fetar, ngushtësia dogmatike dhe asketizmi. Me të drejtë kritikët dhe orientalistët kanë mundur të vënë re me mprehtësi se nëpërmjet tronditjes së brendshme të lirikut të madh iranian, jepen tronditjet e epokës në të cilën ai jetoi dhe krijoi. Të njëjtën gjë vë re kritiku letrar dhe shkencëtari iranian Bahar edhe në gazelet e Saadiut. Sipas këtij, te Saadiu dhe te Shiraziu motivet erotike-bakike-epikuriane të gazeleve mbulojnë dhe fshehin përmajtjen politike të tyren. Këtë e pranon edhe orientalisti i shquar çek Jan Ripka, i cili ka shkruar një histori të letërsisë persiane, që për vlerën e saj të madhe shkencore, është përkthyer edhe në rusisht.

Shtator 1975

Biografi e shkurtër

Kush është Vexhi Buharaja?

Vexhi Buharaja i lindur në 12 maj të vitit 1920 në qytetin e Beratit, ka qenë një ndër figurat e njohura në historiografinë e kulturës kombëtare si poet, orientalist e përkthyes, ka merita të shquara për veprat që ka lënë në fushën letrare dhe shkencore historike, veçanërisht në fushën e krijimeve poetike origjinale të tij, të studimeve dhe përkthimeve nga osmanishtja. Ai shquhet si njohës i dhjetë gjuhëve të huaja nëpërmjet të cilëve zgjeroi horizontin e dijes së tij si personalitet i nivelit të lartë në dobi të kombit. Si njohës i botës orientale dhe i kulturës së këtyre popujve, i çmuar edhe nga orientalistët të huaj, ai dha një kontribut të veçantë në përkthimin e transkriptimin e shumë dokumenteve turko-arabe me vlera të mëdha studimi për ndriçimin e ngjarjeve të periudhës mesjetare në vendin tonë. Si shqipërues i veprave poetike madhore, kontributi i tij i veçantë ka qenë në fushën e shqipërimeve nga letërsia orientuese persiane, arabe dhe ajo turke, ku ndër të tjera mund të përmenden shqipërimi i veprës poetike të Saadiut “Gjylistani e Bostani” botuar më 1960 dhe ribotuar në 1988, shqipërimi i kryeveprës së letërsisë persiane “Shahnameja”, shqipërimi i përmbledhjes poetike “Tahayyulat” (Ëndërrimet) si dhe “Katër Stinët” të poetit Naim Frashëri, drama “Besa” e Sami Frashërit etj.

Studiuesit
Dy fjalë për veprën e Vehxhi Buaharasë

Dr. Shaban Sinani në parathënien e botimit të një nga perlat e letërsisë persiane “Shah-Name-ja”, të poetit të madh iranian Firdusiu që u përkthye nga orientalisti Vehxhi Buharaja, thotë se ky i fundit i solli lexuesit shqiptar perlën e vërtet persiane. Në këtë parathënie dr. Sinani pohon se “kam pasur fatin që nëpërmjet mikut tim beratas Avdyl Pilafi të më bjerë në dorë një kopje në makinë shkrimi të tekstit të shqipëruar të “Shah-Name-së” së Firdeusiut, një prej përmendoreve të kulturës botërore që bashkërenditet për nga fuqia shprehëse me eposin homerik helenik “Iliada”, dhe “Odiseja”, me “Vedat” sanskrite, me “Ramajana-n” dhe “Mahaba-harata-n” hindue, me “Gilgameshin” e shumesrve dhe “Qedash-in” e egjiptianëve të vjetër, me “Torah-n armaike dhe “Eneida-n romake, përkthimi i orientalistit të njohur Vehxhi Buharaja, mu duk diçka gati e pabesueshme”. Ndaj sapo u njoha me ekzistencën e përkthimit shqip “Shah-Name-së” prej orientalistit të famshëm beratas, Buharasë dhe me lejen prej të birit Ibrahim Buharaja. Fillova të shfletoja për të bërë përzgjedhjen që në fakt ishte një “machine-scriptum”. Për më tepër shtypshkrimi i cili ishte bërë në letër të zezë që qarkullonte në vitet 80-të në Shqipëri dhe në makinë shkrimi. Teksti që mundet të shërbente si dorëshkrim për botuesin është ndarë nga vetë përkthyesi në dy pjesë në pjesën e parë shqipëruesi ka shënuar në krye “pjesë të zgjedhura”, që janë 164 faqe dhe që përkthyesi ua ka gjetur vetë vendin njëra pas tjetrës. Duke pasur parasysh se “Shah-Nahme-ja” ka në origjinal rreth 30 mijë distihë, përkthyesi ka zgjedhur 4.5 mijë dhe ka pajisur pjesën më të madh të tekstit me shënimet shqipëruese, ka përfunduar Dr. Sinani Shabani.

Marrë nga faqja: http://www.gazetametropol.com/tekst.php?idt=54386

Kafe turke apo kafe greke?

Besnik MUSTAFAJ

KAFE TURKE APO KAFE GREKE?

Besnik Mustafaj

Në Greqi kam shkuar për herë të parë në nëntor 1991, afro një vit pas rënies së diktaturës te ne. Unë isha zgjedhur ndërkohë deputet në Kuvendin e Shqipërisë, një barrë e re kjo dhe krejt e panjohur për mua. Politika nuk kishte bërë pjesë kurrë në ëndrrat e mia për të ardhmen deri pak muaj më parë, kur ndodhi përmbysja historike, një revolucion i butë, por i përshpejtuar, në radhën e parë të të cilit u gjenda thjesht e vetëm pse shkrimtari, që kishte fituar tashmë një farë pjekurie brenda meje, ishte bërë i vetëdijshëm se sa e pakompensueshme për ta shprehur veten në vazhdim ishte mungesa e lirisë. Përfshirja entuziaste në politikë, sipas parashikimit tim fillestar, do të mbaronte me ardhjen e lirisë.

Parashikim i gabuar. Në prag të pranverës (1991), kur m’u kërkua me ngulm të kandidoja për deputet i Partisë Demokratike përballë partisë së komunistëve, që po përpiqeshin kuturu të përshtateshin me rrethanat e reja historike, unë i munda dilemat vetëm duke i dhënë vetes arsyen se politika do të më ndihmonte për ta kuptuar më shpejt thelbin e lirisë si realitet. Unë e kisha kaluar fëmijërinë, rininë dhe fillimin e moshës së burrit në një vend, i cili ishte vendi im pa dyshim, por një vend i rrethuar nga brenda me tela me gjemba dhe ku rojat shqiptare të kufirit e mbanin pushkën të drejtuar kah bashkatdhetarët e tyre, gati për të qëlluar mbi cilindo që do të orvatej të dilte nga rrethimi. Kush ishte armiku i atdheut në rrethana të tilla? Kjo pyetje bëhet sfilitëse për ndërgjegjen e shkrimtarit dhe letërsia e tij e ka të pamundur ta vështrojë nga lart dramën, indi i të cilës është organikisht politik. Shkrimtari do të jetë doemos palë: me të rrethuarit ose me rrethuesit, që do të thotë se shkrimtari mbruhet pashmangshëm politikisht dhe vizioni i tij mbërthehet në kllapat “pro” dhe “kundër” si në një darë të hekurt. Cilido shkrimtar që ka shkruar nën diktaturë duke besuar se po qëndron jashtë politikës, vetëm ka gënjyer veten. Diktatura e ngordh qysh në embrion specien e shkrimtarit apolitik. Shkrimtari i mbrujtur nën diktaturë, pra, do s’do mbetet thelbësisht politik edhe pas shembjes së diktaturës. Për të ekzistuar si shkrimtar në rrethanat e reja historike, ai e ka urgjente ta kuptojë mirë se nuk mund ta kapërcejë këtë thelb të vetvetes për t’u shndërruar në një tjetër. Kjo nuk do të thotë aspak se ai mbetet i mëparshmi. Përkundrazi. Me ardhjen e lirisë çmontohet njëherë e mirë dara “pro regjimit” ose “kundër regjimit”, brenda së cilës ai ka qenë i mbërthyer si në shtratin e Prokustit.

Me të kaluar euforia e natyrshme për çaste të tilla siç janë kthesat rrënjësore në historinë e kombit, – dhe kjo eufori fiket shpejt, – shkrimtari zbulon i tronditur se ndrydhja e skëterrshme e hequr dje brenda kllapave të darës në të vërtetë ka qenë për të dhe konfort. Duke u çliruar nga tortura, ai ka humbur njëherazi edhe qetësinë. Nuk ka më kushte për të qenë “kundër”, gjë që i kërkon të çmësohet me krejt mënyrën e vet të funksionimit, ushtrim ky që rezulton tejet i ndërlikuar dhe për të cilin ai nuk ishte stërvitur. Por, pa zgjidhjen e këtij ushtrimi, ai nuk mund të vendosë paqe me veten. Aq e thellë është tronditja e tij për shkak të këtij zbulimi, sa ai nuk e shmang dot pyetjen nëse ardhja e lirisë shënon për të përmbushjen e ëndrrës së vet më të shenjtë apo daljen përfundimtare nga ëndrra e vet më e shenjtë? Javë pas jave e muaj pas muaji, kjo pyetje gjithashtu po shndërrohej në torturë për ndërgjegjen time të shkrimtarit. Në atë periudhë nuk më shqitej nga mendja subjekti i një poezie greke, lexuar rastësisht vite më parë në një antologji të poezisë së re greke, botim i UNESCO-s në frëngjisht. Nuk më kujtohej autori dhe nuk më kujtohet as sot. Poezia bënte fjalë për një tigër lindur e rritur në kopshtin zoologjik. Në kafazin e tij 6 metra katrorë tigri vraponte çdo ditë 60 kilometra. Një ditë kujdestari harroi derën e kafazit hapur. Tigri doli në oborr dhe zuri të sillej rreth vetes gjithë furi, por vetëm në një sipërfaqe 6 metra katrorë. Ai thjesht nuk dinte të vraponte drejt, sepse në kujtesën e tij nuk ekzistonin hapësirat e pakufishme të savaneve dhe horizonti i largët me iluzionin e bashkimit të tokës me qiellin. Në përfytyrimin tim të trazuar kryhej pavullnetshëm një përqasje midis vetes time dhe atij tigri fatkeq. Jam bindur se shkrimtari e ka shumë më tronditëse se politikani apo sociologu përballjen me diskontinuitetin e Historisë. Ai mësohet me mundim të madh të jetojë në vitin zero, ose nuk mësohet dot dhe shkërmoqet e asgjësohet si shkrimtar. Nuk është e rastit që shumë shkrimtarë në vendet ish-komuniste, midis të cilëve edhe autorë shumë të mirë, u përfshinë në politikë me shembjen e diktaturave, fituan një publik të ri me përgjegjësitë e larta që morën para kombeve të tyre, që do të thotë se bënë një jetë të re fund e krye, por nuk u kthyen më kurrë te dorëshkrimet e romaneve, të poezive apo të pjesëve të teatrit. Shembulli më i ndritshëm i tyre është Vaclav Havel.

Unë nuk i merrja dot me mend të gjithë këto në atë fillim. Vetëm shpresoja se pjesëmarrja në politikë do të më ndihmonte t’i kapërceja më shpejt dhe më lehtë hutimin dhe pasiguritë e shumta gërryese e të cilat vetëm shtoheshin, gërryenin për shkak të papërsosmërive të reja që zbuloja në fytyrën e përndritur të lirisë. Kapërcimi më shpejt dhe më lehtë i hutimit dhe pasigurive do të ishte kohë e fituar dhe, siç e mendoja unë, kjo kohë do të ishte në të vërtetë e fituar për shkrimtarin brenda meje, i cili i kishte kapërcyer tashmë të tridhjetat dhe besonte përfundimisht se shkrimi ishte qëllimi kryesor i jetës së tij. Nga ana tjetër do thënë se nuk kisha as edhe një shllim të përafërt për ç’përmbante mandati i deputetit, të cilin pranova ta kërkoja në një zonë elektorale të kryeqytetit dhe që e fitova pa lodhje: bëra vetëm një miting dhe asgjë tjetër. Nuk mora madje as mundimin të jepja një fotografi për të shtypur një poster të thjeshtë siç bënë kolegët e mi dhe siç duhej bërë në të vërtetë. Shkurt fjala, isha krejtësisht mospërfillës ndaj rezultatit. Padija për punën e re nuk më turbullonte fare dhe as nuk ndieja ndonjë frikë nga dështimi. Në mendjen time isha i sqaruar: nuk kisha hyrë në rrugën e politikës me synimin për të shkuar larg. Po ashtu, – do pohuar tani pas njëzet vjetësh, – nuk më vlonte në shpirt ndonjë tharm i fortë prej “shërbëtori të popullit”. Në gjithë këtë rrëmujë, që ma mbushte kokën, për ca muaj nuk arrita as ta vija re që nuk po shkruaja më. Nuk ndieja mirëfilli nevojë të tërhiqesha qoftë edhe një pjesë të vogël të ditës në vetminë e romancierit. Kjo ishte e tepërt, e padurueshme.

Për ta shprehur këtë gjendje kaotike, ambigue dhe me shpresë për t’i ikur asaj kështu, ndërmora asokohe shkrimin e esesë “Midis krimeve dhe mirazheve”. Fjala ishte për krimet e të kaluarës komuniste dhe mirazhet e të ardhmes demokratike dhe unë, shqiptari tridhjetëvjeçar, për më tepër shkrimtar, me të sotmen time midis dy epokave, që rropaten për të kuptuar se ç’është diskontinuiteti i Historisë, i cili nuk ishte thjesht një diskontinuitet estetik. Ku po shkoj? pyesja sa e sa herë veten siç e pyeta edhe gjatë atij udhëtimi tim të parë në Greqi, për të marrë pjesë në një takim parlamentarësh të Ballkanit, organizuar në Selanik nga Parlamenti Europian me Parlamentin e Greqisë. Kisha një mijë e një arsye për t’iu gëzuar atij rasti që po më çonte te fqinji ynë i lashtë, me të cilin Shqipëria komuniste kishte qenë në një armiqësi të gjatë e të hapur, aq sa marrëdhëniet diplomatike mes dy vendeve ishin vendosur vetëm pak vite para shembjes së diktaturës.

Ne nga brenda rrethimit me tela me gjemba, me vullnetin për t’u mbrojtur nga manipulimi, tërë fajin ia hidhnim qeverisë tonë për këtë mbyllje hermetike ndaj fqinjit tonë jugor. Greqia ishte de juro në gjendje lufte me Shqipërinë qysh nga viti 1940, kur Italia e Musolinit, e cila një vit më parë kishte pushtuar Shqipërinë, përdori territorin shqiptar për ta sulmuar. Ky fakt ishte, pra, absurd qysh në origjinë dhe vazhdonte, megjithatë, të ishte në fuqi edhe pas vendosjes së marrëdhënieve diplomatike. Parlamentet e kolonelëve që e kishin sunduar Greqinë me dorë të hekurt sigurisht që nuk do e shfuqizonin. Paradoksi ishte që këtë absurditet nuk e kishin fshirë as parlamentet demokrate pas rrëzimit të diktaturës së kolonelëve, ndërkohë që ndryshonin fatin e vendit të tyre duke e anëtarësuar në NATO e pastaj në Bashkimin Europian. Po me ne, fqinjin më të vogël të Ballkanit, më të dobëtin ekonomikisht e më fatkeqin politikisht, pse demokratët grekë, të majtë si të djathtë, vazhdonin ta mbanin ende gjallë lugatin e luftës? Sidomos ne, intelektualët e rinj të Tiranës, nuk ia shtronim kurrë vetes një pyetje të tillë nga frika se me logjikë të ftohtë do të gjenim ndonjë fije të vërtete në retorikën zyrtare e, rrjedhimisht, do e lehtësonim sadopak regjimin tonë nga barra e përgjegjësisë historike për izolimin ku jetonim. Një arsye më vete për t’iu gëzuar këtij udhëtimi ishte shoqëria e Donikës, gruas time. Asokohe ajo ishte 31 vjeç dhe e kishte për herë të parë jo vetëm vizitën në Greqi, por edhe daljen jashtë Shqipërisë. Për më tepër, do të udhëtonim me makinë. Pavarësisht rrugës së keqe, duke kaluar përmes fshatrash e qytetesh të vogla greke, do të shihnim më nga afër jetën e njerëzve të thjeshtë, gjë që na ngazëlleu po aq Donikën sa edhe mua.

Mbërritëm në Selanik në buzëmbrëmje. Ishte butë për një muzg vjeshte dhe nuk frynte erë. Zumë shpejt e shpejt vend në hotel, si njerëz që nuk kanë asnjë minutë për të humbur. Dritarja e dhomës shihte nga Olimpi. Por ne, përpara se të sodisnim aq larg, ishim të etur të preknim qytetin. Kishim afro dy orë kohë për darkën e mirëseardhjes, që jepnin autoritetet greke për deputetët e ftuar. Gruaja ime pi rrallë kafe, por asaj here, për një arsye që një femër nuk ka zakonisht pse ta shpjegojë, ajo dëshironte një para se të dilnim shëtitje. Zumë vend në barin e hotelit. Kamerieri, një burrë rreth të dyzetave, i shkurtër e me trup të ngjeshur, – nuk do e harroj kurrë pamjen e tij, – u afrua sakaq te tryeza jonë me ca hapa të vegjël e të shpeshtë, gazmorë do të thosha dhe, me një çehre shumë miqësore, na u drejtua në greqisht. Kishte një të folur të përshpejtuar e me rrokje të ngjitura njëra pas tjetrës, një shëmbëlltyrë e tingullzuar e ecjes së tij. Po matesha t’ia shprehja gruas time në shqip kënaqësinë që kamerieri, i pari grek me të cilin shkëmbenim dy fjalë në tokën e Odiseut, na ishte drejtuar në gjuhën e tij, në të cilën as unë e as gruaja ime nuk kuptonim asgjë. Por në atë fillim të çlirimit tonë, neve nuk na pëlqente të vihej re ndryshimi që besonim që kishim me njerëzit e rritur në liri. Thellë-thellë vetes ne kërkonim para së gjithash ngjashmërinë me ta, si terapi për të fituar siguri në vete, gjë për të cilën kishim nevojë po aq sa edhe për ajrin. Duke na folur në qasjen e parë greqisht, kamerieri na kishte bërë një dhuratë të këndshme. Ai na kishte menduar si vetja e tij. Ne gjithsesi e morëm me mend se ai na kishte pyetur çfarë dëshironim të pinim.

-Flisni frëngjisht?- iu drejtova unë me merakun për t’ia thjeshtuar komunikimin gruas time.

-Sigurisht, – m’u përgjigj ai menjëherë me një frëngjishte të rrjedhshme e po aq gazmore sa edhe greqishtja. – Këtu jeni në një hotel “Internacional” dhe personeli i shërbimit zgjidhet në përputhje me lartësinë e klientëve.

-Do të më pëlqente një kafe turke, – ndërhyri Donika me një lloj intimiteti që nuk e ka zakon t’ua japë të panjohurve. – Ma bëni dot?

-Më falni, zonjë? Çfarë thatë? – iu kthye kamerieri i prishur sakaq në fytyrë a thua se kishte dëgjuar diçka të tmerrshme, aq sa nuk po u besonte veshëve.

Gruaja ime do e kishte përsëritur kërkesën, madje me të njëjtin shpengim, që tjetri ta përkthente si mirëkuptim nga ana e saj në qoftë se nuk mund t’ia bënin kafen turke. Por i shtangu fjala në buzë përpara vështrimit të acaruar befas të kamerierit. Ajo u soll nga unë dhe më pyeti në shqip gjithë shqetësim nëse kishte bërë ndonjë gabim. Nëpër fijet e holla të nervave të saj kishte vërshuar rrëmbyeshëm gjithë pasiguria e njeriut që gjendet për herë të parë në një kafene të huaj dhe porosit në gjuhë të huaj. Për më keq, në një gjuhë të tretë, ku gjithashtu ajo nuk ishte shumë e ushtruar.

-Jo,- iu përgjigja shpejt e shpejt vetëm për ta qetësuar. Nuk e kisha aspak të qartë se ç’ndodhi. Pse u mërzit kamerieri?

Donika nuk kishte më dëshirë për kafe dhe më kërkoi të dilnim. Ajo ishte zbehur si të mos ngopej më me frymë.

Kamerieri ishte ende aty bashkë me vështrimin e vet të lëvizshëm që lëshonte shkëndija mbi gruan time. Ai na pa që po ngriheshim e nuk na ftoi të qëndronim. Haptas nuk kërkonte pajtim. Vetëm më pyeti mua me atë frëngjishten e vet të rrjedhshme, por të ftohur tashmë, se në ç’gjuhë kisha folur me zonjën. Unë ndihesha tani i bezdisur nga prania e tij. Megjithatë iu përgjigja pa e vrarë mendjen pse kjo kureshtje.

- Jemi shqiptarë. – Me bisht të syrit vura re se si fytyra e tij u përflak fare.

- Nuk mund të vini në shtëpinë tonë e të na provokoni, – e ngriti ai zërin dhe mori të largohet drejt banakut me një tendosje të shtirur të trupit të vet të ngjeshur. Shumë nga klientët e sollën kokën nga ne. Ai shtoi edhe diçka në greqisht, por pa na u drejtuar posaçërisht mua e gruas time.

Unë nuk dija ç’të thosha për ta hequr nga vetja njollën e një faji të pabërë. Përshtypja se kamerieri duhej të ishte pak budalla nuk vlente. Hodha nëpër sallë një vështrim të çmeritur dhe mblodha instiktivisht supet me shpresën se trupi do të më ndihmonte për ta shprehur më mirë sikletin. Nuk ndesha në asnjë vështrim mirëkuptues. Do të thotë se në sytë e të pranishmëve unë dhe gruaja ime ishim provokatorë. Gruaja kishte vënë të dy duart te bërryli im në një mënyrë që nuk dallohej nëse mbështetej aty apo vigjëlonte mbi mua në rast se do të shpërtheja. Vura re se ishte zverdhur edhe më, dhe më ngjau si një vajzë e vogël e trembur nga nja ëndërr e keqe. Bëra aq sa mund të bëja: I hodha dorën në qafë për ta tërhequr ngrohtësisht drejt derës. Në atë çast kamerieri, gjithnjë i pazbutur, ndoshta edhe i kënaqur për dorëzimin tim, pati një shtysë ta theksonte deri në fund mësimin që na kishte dhënë. Ai lëshoi pas shpinës tonë:

- Këtu jeni në Greqi, dhe pihet kafe greke ose ekspres. Nguleni mirë në kokë: kafe greke. Kafen turke e pini në vendin tuaj me çallmë. Ose shkoni në Anadoll!

Zëri i tij kutërbonte nga përçmimi, aq sa pata përshtypjen se dëgjova një personazh të Niko Kazanzaqis dhe gjithçka u sqarua si me magji në kokën time. Mllefe të vjetra dhe që ashtu, krejt jashtë kohës që i kishte mbjellë, të paktën sipas kuptimit që kisha unë për “Kohën”, ngjanin në sytë e mi jo vetëm të papërligjura, por edhe të shëmtuara e karikaturale. Me sa thoshte historia, sherret greko-turke kishin më shumë se shtatëdhjetë vjet të mbyllura. Ç’e kishte penguar këtë burrë, lindur e rritur në liri, të pastrohej nga ato mllefe? Gruaja më tërhiqte gati me nxitim drejt derës. Ajo me siguri druante ndonjë shpërthim tjetër, nga ana e kamerierit, vështrimin e të cilit e ndieja si diçka të bezdisshme në zverk. Ai dukej nga ata që e kanë të pashtershëm vrerin dhe nuk do të ishte çudi të na lëshonte edhe një breshëri para se t’i humbisnim nga sytë. Nuk do të më bënte më përshtypje. Ai e kishte humbur me shpejtësi fuqinë të më fyente me prapashtesa të tilla si ajo “me çallmë”, që nxori për vendin tim, vetëm pse shumica e popullsisë ishte myslimane apo ku i di unë se çfarë tjetër të ngjashme mund t’i pillte mendja e që gjithsesi do të ishte pa farë lidhjeje me të vërtetën. Thelbi i së keqes që sapo zbulova nuk ishte pse ai nuk e dinte si ishim ne shqiptarët, fqinjët e tij të parë e më të vjetër ballkanikë. Thelbi i të keqes ishte pse ai nuk donte ta mësonte si ishim ne. Kush mund të ma shpjegonte pse kjo mungesë dëshire te ky burrë i rritur në liri?

Ne do të shiheshim përsëri pa kaluar dy orë, por tashmë në rrethana të tjera. Gjatë darkës së mirëseardhjes që dhanë të zotët e shtëpisë për deputetët e ftuar, për një arsye që vetëm protokolli duhet ta dijë, mua më kishin ulur në tryezë me një ministër grek. Dhe do të më shërbente i njëjti kamerier. Unë nuk i dhashë të njohur dhe shmanga vazhdimisht sytë e tij, sado që e kisha një kureshtje gati-gati të sëmurë ta përballja vështrimin tim me vështrimin e tij. U përmbajta vetëm duke i thënë vetes se nuk më lejohej t’i shëmbëlleja atij. Por nuk ishte e thënë ta përmbushja deri në fund betimin tim. Pak para mbylljes, sipas rendit të darkës, ai u afrua edhe njëherë te tryeza jonë, ku ishim tetë veta, të merrte porosinë për kafe. Dëgjoi secilin ta shprehte dëshirën, ndërsa për mua foli vetë:

-Miku shqiptar e di që do kafe greke. – Kishte folur në anglisht. Askush përveç meje nuk do të mund ta pikaste vibrimin e fshehtë të provokimit në tingëllimin gazëror të zërit të tij.

-Kafe turke, – iu përgjigja ftohtë. Dhe shtova: – Pa sheqer, ju lutem! E dua të hidhur. – Unë prita një çast që kamerieri të yshtej nga provokimi im i sajuar aty për aty. Ndërsa ai, nga ana e vet, duket se priti ndërhyrjen e ministrit grek për të më treguar vendin. Ra një heshtje e shkurtër, kohë e mjaftueshme për mua ta zija veten në faj me provokimin tim të vullnetshëm, e që ishte, ma tha mendja, një zgjim i pavullnetshëm i demonëve të mi stërgjyshorë për hakmarrje.

Krenar, megjithatë, pse arrita ta zë veten fajtor për aq sa ç’mund të ishte e fajshme porosia ime e qëllimshme për një kafe turke në rrethanat kur kafja, edhe pse e përgatitur njësoj e krejt me të njëjtën shije, lejohej të ishte vetëm greke dhe, i kthjelluar nga vetëdija e fajësisë, pyeta veten krejt seriozisht se si do të ishte letërsia ime e ngjizur në liri. Po atë mbrëmje, saktësisht me 13 nëntor 1991, në dhomën e hotelit, ndërsa gruaja ime flinte, shkrova poezinë e mëposhtme:

ASNJË ZOG S’FLUTURON NËPËR QIELL 

Asnjë zog s’fluturon nëpër qiellin e shtrirë vjeshtor.
Vetëm re, shtëllunga të varura aty-këtu mbi mal e mbi det
Si gusha e mplakur e Athinasë.

Me hi zjarresh të fikur që nga djegia e Trojës
Apo me lëndën gri të njohur si TRUTË E MIA
është mbushur hapësira?

Vështrimi i mbetur bosh më mbështillet rreth retinës
si hithër.

Hyjnitë s’po më ndihmojnë as me muzat, as me irat.
Dhe jam kaq pranë Olimpit. Kaq pranë gjurmëve të Shën Palit
Më kot. Më pa dhimbje sfilitesha kur larg isha.

Në djall le të shkojë ky varr akullnajor zotash!
Më ndihmoni, ju lutem, në udhëtimin tim, ju,
fëmijët e mi lindur në vitet tetëdhjetë,
Djem ende të vegjël, për fatin tuaj të vegjël,
Pa brerje në ndërgjegje, pa njollë nga Historia;
Ju s’dini ç’lidhje ka më përrallat DIKTATURA
Dhe me mungesën e qumështit në mëngjes
Apo me mungesën e lodrave tuaja POLITIKA.

Në moshën e Krishtit sot, dhe me dy djemtë e mi
-jo si apostuj përreth-
Shoqëruesit e mi të paepur në odisenë time,
Po kthehem te vetja ime e munguar për 33 vjet.

Priskë, qershor 2011

Marrë nga faqja: http://www.gazeta-shqip.com/opinion/10d5794f5ac030817aa7802d1dda8df1.html

Kjo pije (Poezi)

Fahredin SHEHU

KJO PIJE*

Fahredin Shehu

Çka na duhen qilimat e lashtë
Kur numërojmë fijet dhe nyjet e mëndafshit
Në tymin e dashurisë sonë
Tek i rendojmë me motive sythesh
Të trëndafilave të bardhë
Ato që bartin erandjen e eoneve
Dhe shpalosin në eter mesazhet
E të dashuruarve që kanë avulluar
Nëpër shekuj si parfumet e lotusëve të Nilit
Ty të shikoj sërish e sërish e sërish e sërish
Deri në fundin tim se edhe kjo më lejohet
Po de… edhe kjo më lejohet se askush
Faj nuk më ka që jam dehur pakëz
Më ndryshe dhe pakëz më unë-çe
E ti je edhe një dëshmi se kjo pije
E ka shijen e veçantë ka edhe efektin ndryshe
Si manifestim i sërishëm shpirti
Në trupin e parealizuar.

---

* Kjo poezi është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Hafiz Ibrahim Dalliu dhe gazeta “Dajti”

Roald A. HYSA

HAFIZ IBRAHIM DALLIU DHE GAZETA “DAJTI”

“…Përderisa në vendin tonë do të dominojnë e do të administrojnë njerëz që nuk kanë menduar në të mirë të Atdheut, unë do të jem në opozitë…” – Hafiz Ibrahim Dalliu -

Roald Hysa

Dalja e gazetës Dajti ka qenë një ngjarje e rëndësishme për kohën. Kjo gazetë  ka luajtur një rol të ndjeshëm asokohe, duke u përpjekur të sjelli një zë të ri të fuqishëm në ato momente vështirësish politike për shtetin e sapokrijuar shqiptar. Hafiz Dalliu është një ndër ato figura patriotësh tiranas të pastudiuara ende dhe të panjohura siç duhet nga pikëpamja e veprimtarisë së tij politiko-atdhetare. Hafizi është një nga ata burra që luftuan “me pushkë e penë për mëmëdhenë”. Ai e shkriu jetën e tij që ta ndriçonte popullin dhe atdheun nëpërmjet arsimit, përhapjes së diturisë dhe dashurisë ndaj atdheut. Ai ka dhënë një kontribut të ndjeshëm në fushën e politikës në disa drejtime. Pas ngritjes së Shtetit Indipendent ai ka marrë pjesë edhe në zgjedhjet për deputet më 1923 dhe gjatë kësaj kohe ai nxirrte gazetën Xhoka, dhe përfaqësoheshin me partinë me të njëjtin emër së bashku me Jusuf Bankën. Menjëherë pas këtyre ngjarjeve në janar të 1924 ai fillon botimin e gazetës Dajti, ku kthehet në zëdhënësin e popullit të thjeshtë. Ai përsëri merr pjesë në zgjedhjet për kryebashkiakun e Tiranës në vitin 1925 dhe del i katërti me 976 vota. Ai i falënderon publikisht tiranasit nëpërmjet gazetës për besimin që i dhanë me votat e tyre. Ishte një burrë me karakter të fortë, por edhe me shumë humor me të cilin nuk linte njeri pa thumbuar me rreshtat e “Dajtit në gaz”, apo edhe në vargjet që i qarkullonte gojarisht në popull. Madje ka pasur thumbime edhe me Gjergj Fishtën, i cili e respektonte maksimalisht Hafizin. Kjo gazetë trajtonte të gjitha çështjet e aktualitetit, si të gjitha gazetat e sotme moderne nëpërmjet rubrikave të ndryshme, ekonomike, lajme nga vendi dhe nga bota, politikë, sporti etj. Zakonisht shkrimi i faqes së parë i përket aktualitetit politik. Po në faqen e parë një kolonë e posaçme i kushtohet rubrikës “Dajti në gaz”, e cila i përket gjinisë së fejtonit dhe është mbajtur vazhdimisht nga vetë Hafiz Dalliu. Në faqe të dytë ka lajme të ndryshme nga kronika e zezë, ekonomia, reklama e njoftime. Në faqet e kësaj gazete është diskutuar edhe për formën e regjimit, e cila në ato çaste nuk ishte zgjidhur akoma dhe vendi drejtohej nga Regjenca prej katër anëtarësh. “Monarki a po Republikë?” është një shkrim i faqes së parë nga H. Jusuf Banka ku më pas diskutimi vazhdon në numrin vijues me shkrimin e deputetit Hil Mosi i titulluar “Forma e rregjimit”.

Hafiz Dalliu i ka hapur faqet e kësaj gazete për debatet pro e kundra. Dallohet qartë opozitarizmi ndaj qeverisë në fuqi, gjë që do ta shoqëronte gjatë të gjithë jetës atë. Ai nuk është pajtuar ndonjë herë me këdo regjim, duke ecur me idenë e mbrojtjes së të dobtëve dhe duke u kthyer kështu në zëdhënësin e tyre.

Një vend të veçantë në faqet e gazetës së tij ka zënë edhe Çështja Kombëtare, si një problem shqetësues i ditës për të gjithë opinionin e gjerë. Vuajtjet dhe përndjekjet e Çamërisë trajtohen gjerësisht në këtë gazetë, po ashtu edhe shkatërrimet e regjimit serbo-malazez në Kosovë. Gjithashtu edhe lajme të shkurtra mund të gjehen rreth problemeve të Çamëve në faqet e tjera të kësaj gazete. Kjo tregon ndjeshmërinë e lartë jo vetëm të botuesit të kësaj gazete për këtë çështje, por edhe ndjeshmërinë e publikut. Me statistika të posaçme  nën okelion “Shkurtimi  i mixorive serbe në Kosovë” (15 tetor 1918- 1 qershor 1921) jepen të dhëna të hollësishme mbi shkatërrimet e shtëpive, vrasjet dhe burgosjet e bëra nga pushteti serb në 10 qytete të Kosovës, si Prizreni, Gjakova, Peja, Mitrovica etj.

Në faqet e gazetës Dajti një problem tejet i ndjeshëm ka qenë ai i arsimit, i cili nuk është lënë manash nga H. Dalliu si një nga pionierët e orëve të para të arsimit shqip.

Kështu mund të themi se tendenca e H. Dalliut ka qenë që në faqet e kësaj gazete të trajtojë me të gjitha mundësitë problemet shqetësuese të kohës, duke e bërë këtë gazetë të mos dallojë për nga simotrat e kohës, si dhe nga reagimet ta verë atë në qendër të vëmendjes së publikut. Na duhet të shohim me mirëkuptim vështirësitë e mëdha në të cilat kalonte shtypi në këtë periudhë, kur shtypshkronjat ishin të pakta dhe me probleme personeli.

Në numrat e parë vërehet shënimi “Tash për tash del një herë në javë” çka me sa duket shpreh dëshirën e Hafiz Dalliut për ta rritur periodicitetin e daljes së kësaj gazete. Ai është përpjekur dy herë ta bëjë këtë, por me sa duket ka hasur vështirësi. Më 1924 është përpjekur ta nxjerrë dy herë në javë dhe ka nxjerrë 5 numra, po ashtu edhe më 1925 po 5 numra, pra gazeta ka dalë dy herë në javë nga numri 90 deri 95. Ai e ka kuptuar rëndësinë e figurës dhe të reklamës, dhe foto e parë shfaqet në numrin 82, ku i bëhet reklamë një ilaçi për bagëti dhe në shumë numra ai përdor moton “Reklama asht shpirti i tregtisë”. Ai gjithashtu i ka bërë reklamë edhe fluturimit të parë të brendshëm me aeroplanë, postës me aeroplan dhe fluturimit të parë të linjës Tiranë-Shkodër më 1.VI. 1925, si dhe edicionit të një zarfi me pulla të posaçëm për këtë ngjarje.

Në faqet e kësaj gazete kanë shkruar përveç H. Dalliut edhe shumë figura të tjera të shquara si: Aleksandër Xhuvani, Avni Rustemi, H. Jusuf Banka, Haki Stërmilli, Mehdi Frashëri, Hil Mosi, H. Ali Kraja, dr. Behxhet Shapati etj., pak a shumë numri i autorëve, të cilët kanë milituar në faqet e kësaj gazete arrin në 178. Nga numri 90 deri 94 i është bashkëngjitur drejtimit të gazetës si redaktor shkrimtari Namik Selim Delvina.

Pra, nga të gjitha sa u tha më sipër vërehet se Hafiz Dalliu ka bërë një punë titanike në nxjerrjen e kësaj gazete i vetëm. Ai është përpjekur të sillte një zë të ri në kuadrin mediatik të kohës dhe ia ka dalë, duke thyer kështu konceptet e gabuara dhe paragjykimet ndaj hoxhallarëve. Ai e shkriu personalitetin e vet dhe aftësitë e tij në shërbim të shoqërisë shqiptare dhe të atdheut. Me përpjekjet e tij të pareshtura është shembulli i shquar i një qytetari model dhe i fetarit që përpiqet për të mirën e përgjithshme, duke mos u kursyer aspak. Kohët kur ai jetoi ishin tejet të vështira, ngritja e Shtetit Indipendent, Monarkia, Lufta II Botërore me pushtimin italian dhe gjermanët, e më pas regjimi komunist, i cili shkatërroi çdo ëndërr për të cilën kishte luftuar Rilindasi plak. Gjithsesi ai ka lënë një trashëgimi të pasur jo vetëm me këtë gazetë, por edhe me librat fetarë të përkthyer, si dhe një trashëgimi të pasur edhe në vargje. Për jetën e tij është folur dhe do të flitet, sepse përbën modelin e përkryer të një intelektuali dhe politikani patriot.

Kush ishte Hafiz Ibrahim Dalliu? (1878-1951)

Hafiz Ibrahim Dalliu

Një nga kokat më të shquara të periudhës kur jetoi, figurë poliedrike dhe me ndikim të madh në popull. Teologu, përkthyesi, poeti, publicisti, mësuesi, rilindësi e patrioti Hafiz Ibrahim Dalliu, lindi në Tiranë më 1878 në një familje të nderuar e me tradita fetare. Ndjenjat fetare ia ushqyen prindërit qysh në fëmijëri, më vonë gjatë procesit të studimeve në Stamboll, Ibrahimi i ri u pajis me një kulturë të shëndoshë islame e qytetare dhe që nga kjo kohë ai e përcaktoi rrugën e vet të një militanti të vendosur të Islamit e të një mbrojtësi konsekuent të çështjes së Shqipërisë. Lufton me armë në dorë kundër pushtuesit serb gjatë Luftës I Botërore. Bëhet pjesë e stafit mësimor në hapjen e Shkollës Normale në Elbasan 1909, si dhe në rihapjen e saj më 1912. Merr pjesë në ngritjen e flamurit në Tiranë më 26 nëntor 1912. Gjatë periudhës 1920-1944 dallohet për prodhimtarinë e tij në drejtim të librit islam, si dhe merret me politikë, ku shpreh pikëpamjet e tij të një opozitari me regjimin e Ahmet Zogut dhe më pas edhe të pushtuesit të huaj. Pas vitit 1945 i ngarkuar nga Komuniteti Musliman ndihmon në mbledhjen e ndihmave në popull për rindërtimin e disa xhamive të dëmtuara nga Lufta II Botërore në Tiranë. Vendosja e diktaturës së shtetit monist cenonte interesat e të gjitha shtresave dhe të drejtat e masave popullore, prandaj Hafiz Dalliu nuk mund të pajtohej kurrë me regjimin ateist, komunist e diktatorial dhe pikëpamjet e tij i shprehte hapur qoftë edhe përpara nxënësve gjatë orës së mësimit. Mirëpo ky lloj qëndrimi nuk i pëlqente diktaturës së kuqe, prandaj e arrestuan e burgosën dhe e torturuan pa asnjë argument ligjor; pas disa muaj mundimesh në duart e persekutorëve të birucave (nëpër qelitë e burgut), e liruan për mungesë faktesh dhe del nga burgu i sëmurë, i dobësuar sa nuk qëndronte dot në këmbë dhe për pasojë vdes në vitin 1951.

“Nga Kërçova – Për Kërçovën”

Hasan KELMENDI

“NGA KËRÇOVA – PËR KËRÇOVËN”*

Profesori i orientalistikës, prof. dr. Feti Mehdiu, është studiues dhe hulumtues i njohur dhe i mirëpritur, që me një përkushtim të madh, arriti që deri më tash të botojë një numër jo të vogël studimesh e artikujsh nga fusha e orientalistikës që është fahu i tij, dhe jo vetëm nga kjo fushë; por edhe nga fusha të tjera, si historia, islamistika, gjuhësia-filologjia, folklori dhe etnologjia. (Numri i njësive të tij bibliografike arriti në 287, vetëm deri në fund të vitit 2002, shih revistën “Studime Orientale”, nr. 2, Prishtinë 2003). Kohët e fundit (më 2002), duke marrë parasysh kontributin e tij të gjerë e të shumanshëm në fushën e orientalistikës, Akademia Arabe e Shkencave (me seli në Damask), në mesin e 36 anëtarëve të rinj nga bota, e zgjodhi anëtar korrespondent të saj. Ne këtu do të ndalemi vetëm për të prezantuar dhe vështruar një libër të tij, që ndonëse doli nga shtypi më 1995, ai ruan edhe sot e më tej aktualitetin dhe rëndësinë e trajtimit dhe të shqyrtimit shkencor.

Libri “Nga Kërçova – për Kërçovën”, i kushtohet, siç mund të vërehet nga vetë titulli, vendlindjes së tij, pra, Kërçovës, qytet ky në ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë. Autori që në hyrje, “në vend të parathënies”, shkruan: “Librin e titullova ‘Nga Kërçova – për Kërçovën’. Këtë titull e kushtëzon materia e mbarështruar në këtë libër. Me fjalë të tjera, një pjesë e materialit, si kontributet folklorike, dialektologjike, onomastike (këngët vendase…), janë vjelur nga terreni i Kërçovës, kurse në punimet Kërçova nëpër shekuj, Kultura materiale islame në vendin tonë, Arsimimi i shqiptarëve të Kërçovës, madje edhe në ndonjë pjesë të punimeve nga fusha e folklorit, janë shfrytëzuar burimet historike…” (f. 17).

Ndonëse autori i këtij libri, për të mos e lavdëruar veten, veprën e tij e quan “modeste”; por, çdokush që do të ndalet për ta lexuar dhe analizuar librin e tij, do të vërejë pa dyshim se angazhimi i autorit, dr. Feti Mehdiu, për t’i ofruar lexuesit një libër si ky me kontribute me vlerë shkencore është gjithsesi edhe më shumë se kaq.

Këtë libër autori e ka ndarë në tri tërësi tematike, që në të vërtetë përfshijnë tri fusha të ndryshme: 1) histori (f. 11-17), filologji (f. 121-143) dhe folklor (f. 151-193).

Në ballë të këtij libri, autori ka vënë studimin me titull: Kërçova nëpër shekuj, me nëntitull: Kërçova deri në fund të shek. 19, në të cilin studim së pari bëhet një vështrim i pozitës gjeografike të regjionit të Kërçovës, dhe më pas autori synon për të na njohur me rrjedhat historike të këtij regjioni, që sipas tij, ishte i banuar shumë herët, në antikitet; që nga koha e neolitit e deri më sot; ndërsa në periudhën e sundimit romak, ndeshet qyteti me emrin Uskana, që kemi të bëjmë pa dyshim me Kërçovën e sotme, e cila që në vitin 170 para erës sonë, kishte 10.000 banorë, dhe kjo dëshmon për numrin e madh të banorëve të këtij qyteti qysh në kohën antike. Më vonë ky qytet, sipas autorit, do të njihet me emrin Kicavis, dhe bënte pjesë në dioqezën e Ohrit. Duke u ndalur më poshtë në shqyrtimin e burimeve osmane, vihet re se emri i qytetit të Kërçovës të jetë shënuar Ozkëna, që s’është tjetër, përveçse një formë e tjetërsuar e emërtimit Uskana. Është me interes të theksohet se në njërin nga dy dokumentet turke të shek. XV, që autori i mori për t’i shqyrtuar nga aspekti historik, (në dokumentin e parë), vërehet se popullsia e qytetit të Kërçovës, sipas këtij dokumenti, i cili shënon regjistrimin e parë të popullatës së kësaj ane, ndahej: në popullatë islame dhe krishtere, e jetonte e shpërndarë në dy lagje (“mahallë”): në lagjen me popullatë islame dhe krishtere. Në lagjen e fundit, sipas autorit, jetonin të krishterët sllavë dhe në lagjen tjetër të krishterët shqiptarë. “Popullata e krishterë, edhe pse ishte shqiptare, kishte përvetësuar shumë emra që nuk janë shqiptarë” (f. 13). Dhe për ta vërtetuar këtë, autori sjell më poshtë një listë me emra shqiptarësh të krishterë, siç janë: “Gjuro i biri i Vladkos”, “Vlajko i biri i Gjonit”, “Dinjo i biri i Gjergjos”, “Juvani (Jovani) i biri i Pejos”, “Petko i biri i Ninës”, “Todor i biri i Dodës” etj. Për të dëshmuar se ky regjion ishte i banuar edhe me banorë shqiptarë të përkatësisë krishtere (krahas banorëve të tjerë të përkatësisë islame dhe të banorëve të përkatësisë krishtere sllave), autori ndalet në të dhënat që dalin nga një defter turk i përpiluar para vitit 1476/77, të cilin më përpara e kishte botuar dhe shfrytëzuar studiuesi maqedonas, Aleksandar Stojanovski, dokument i cili është mjaft i saktë dhe eksplicit për nga të dhënat që sjell për një nga regjistrimet e popullsisë të këtij regjioni.

Në përpjekjet e autorit për të shqyrtuar të dhënat historike, gjithnjë në mënyrë objektive dhe shkencore, vëren se në periudhën që nga shekulli i pesëmbëdhjetë e deri në shekullin nëntëmbëdhjetë, Perandoria Osmane i kishte forcuar pozitat e saj, dhe që nga kjo periudhë fillon përkrahja masive e fesë islame, e cila gjë vërehet në ndërtimin e shumë objekteve të kulturës islame. Me hulumtimin e këtyre objekteve autori merret në vazhdim të librit.

Në punimin Kultura materiale islame në vendin tonë (f. 49-95) autori, F. Mehdiu, shkruan se për të hulumtuar një temë të tillë, ai së pari u kishte parashtruar një plan të tij konkret të dy Bashkësive Islame (asaj me qendër në Prishtinë dhe në Shkup), e që konsistonte në evidencimin e plotë të kulturës materiale islame, dhe pasi kishte arritur që të siguronte lejen e nevojshme nga Bashkësia Islame në Shkup, kishte filluar së pari me fotografimin e objekteve islame, në radhë të parë të xhamive. Kështu si hap të parë të këtij hulumtimi, ai e kishte përqendruar vëmendjen e tij së pari në territorin e Këshillit të Bashkësisë Islame të Kërçovës. Edhe punimi tjetër që pason, (Xhamitë e Kërçovës me rrethinë), është rezultat i angazhimit të tij për të bërë evidencimin e plotë në terren të objekteve fetare, e me këtë rast të xhamive, që në këtë anë, nuk janë të pakta.

Në vazhdim të librit, autori shkruan për arsimimin e shqiptarëve të Kërçovës para dhe pas Luftës së Dytë Botërore (f. 97-111), dhe për ta trajtuar këtë çështje sa më mirë, ai gjithë këtë periudhë e ndan më tutje në dy periudha:

1) në periudhën midis dy Luftërave Botërore (1918-1941), dhe

2) në periudhën nga Lufta e Dytë Botërore e deri para disa vitesh (1941-1991). Në të dy këto periudha, siç del nga trajtimi i gjerë e me fakte në këtë punim, dëshmohet më se një herë se dashuria dhe vullneti i popullit shqiptar për arsim në gjuhën shqipe, ishte dhe mbeti shumë i madh, dhe se këtë s’mundi ta ndalte as politika e disa pushtetmbajtësve, që ndonjëherë nuk përputhej në esencë as për së afërmi me interesat e popullatës shumicë, pra të shqiptarëve të këtij regjioni.

Në pjesën e tretë të librit (Filologji), autori trajton disa veçori gjuhësore të këtij regjioni, duke u ndalur me këtë rast vetëm në veçoritë fonetike dhe morfologjike, si dhe duke na sjellë një material deri diku të pasur onomastik. Duke qenë se janë me interes vëzhgimet e tij gjuhësore, më poshtë do të ndalemi për të analizuar disa nga këto vëzhgime, që autori i shqyrton në katër punimet e tij.

Punimi i parë, “Disa veçori fonetike dhe morfologjike të së folmes të Kërçovës” (f. 121-130), siç tregon edhe vetë titulli, është një punim përshkrues nga dialektologjia e të folmeve shqiptare, siç është e folmja e Kërçovës, që është pa dyshim me interes për vetë faktin se kjo e folme deri vonë ka qenë fare e pa hulumtuar nga ana e studiuesve të dialektologjisë, dhe nga studiues të fushave të tjera të dijeve. Por, megjithatë, kohët e fundit, për këtë të folme është botuar edhe ndonjë punim apo studim tjetër dialektologjik, siç është një punim i A. Zenkut (në revistën Jehona, nr. 3, 1968) dhe i Q. Muratit (në revistën Gjurmime albanologjike, Seria e shkencave filologjike, IX-1979 dhe X-1980), që së bashku me punimin e cekur më sipër, i çojnë më përpara njohuritë tona për këtë të folme shqiptare të Maqedonisë. Por, kur jemi këtu, duhet vënë para së gjithash në pah, se në ç’veçori gjuhësore autori, F. Mehdiu, është ndalur më shumë, dhe cilat në të vërtetë janë ato?

Është gjithashtu me interes të thuhet se autori i librit në punimin e përmendur më sipër, së pari ka parashtruar një hyrje të shkurtër, duke na e bërë të njohur se Komuna e Kërçovës përfshin 81 vendbanime, me 8.774 familje, dhe që të gjitha këto kapin numrin e 44.188 banorëve (sipas një regjistrimi të vitit 1972), shtron më poshtë me të drejtë çështjen e emrit të Kërçovës, për të cilin thekson se “deri më tani nuk kemi ndonjë studim bindës”. Autori, për të na dhënë një pasqyrë sa më bindëse të asaj që shtjellon, gjithë arealin gjuhësor të kësaj treve, e ndan në tri pjesë: 1) në grupin veriperëndimor; 2) në grupin verilindor, dhe 3) në grupin jugor, banorët e të cilit grup nuk janë shqipfolës.

Ndër veçoritë kryesore dialektore, në të cilat është ndalur autori, duhet veçuar në fillim ato fonetike, siç janë zanoret; kështu së pari shqyrton zanoren a, të cilën ai e gjen kudo të labializuar, dhe këtë e vëren në dy drejtime: 1) kur ajo ndodhet para bashkëtingëlloreve m, n, që ka dhënë o, duke sjellë shembujt: hongra (për “hângra”), Hasoni (për “Hasani”), Rrahmoni (për “Rrahmãni”), kom (për “kãm”) etj.; dhe 2) kur në të njëjtën pozitë fonetike, kjo zanore është tjetërsuar në diftongoid: aë, ku elementi i dytë është më i theksuar. Megjithëse numri i veçorive dialektore në punimin e cekur të autorit, siç janë ato fonetike dhe morfologjike, nuk është i vogël, në këtë vështrim do të përqendrohemi në vazhdim, vetëm në ato veçori dialektore që janë më të përgjithshme dhe me interes për dialektologjinë shqiptare. Kështu, njëra ndër karakteristikat bazë, të përgjithshme, që bie në sy në këtë punim dialektologjik është diftongimi i zanoreve, që si veçori e përgjithshme, e vendos këtë të folme ndër të folmet shqipe të gegërishtes së mesme. Në këtë mënyrë zanoret e theksuara, jo vetëm a-ja, që u vërejt më sipër por edhe zanoret e tjera, kanë pësuar një fat të tillë; kështu i-ja në pozicion nistor dhe fundor, është diftonguar në ëi ose ai (si “shtëpëi”, “mëir”, “dhëi”, “heshëi” etj.), 2) Po kështu edhe y-ja diftongohet në ou: shtoup, kroy, hoy, frou (për “shtyp”, “krye”, “hy”, “fry” etj.). 3) Edhe u-ja, siç e vëren autori, është “hapur” në ou (në grupin verilindor), si our, oudh, ouk (për “urë”, “udhë”, “ujk”); dhe në au, te të njëjtat fjalë shqipe në grupin veriperëndimor të fshatrave. Kjo zanore, siç mund të vërehet nga ky punim, është ndryshuar në zanore a, dhe kjo vihet re te disa fjalë me burim të huaj (këtë gjë e vërejmë përgjithësisht edhe në të folmet shqipe të Kosovës, siç janë: jargan, daktour, çaropa etj. 4) Zanoret e dhe ë, siç del nga punimi i F. Mehdiut, gjithashtu kanë pësuar ndryshime, duke u tjetërsuar në i, si p. sh. kimi erdhë, kini qenë (për “kemi”, “keni”); kit, lishoj, (për “këtë”, “lëshoj”); ndërsa te disa fjalë të tjera ë-ja është labiazuar në u: fumojë, muzat, kumëish (për “fëmijë”, “mëzat”, “këmishë” etj.).

Në punimin “Disa veçori fonetike dhe morfologjike…”, vërejmë gjithashtu se edhe sa i përket sistemit të bashkëtingëlloreve, vërehen disa veçori me interes. Në këtë aspekt, po i vërejmë me radhë, ashtu siç janë trajtuar në këtë punim. 1) Së pari bashkëtingëllorja g (ka dalë gabimisht “zanorja g”, f. 124) në të folmen e Kërçovës, sipas autorit, e vërejmë të ketë ndryshuar, duke u palatalizuar në gj, kur g-ja është ndodhur para zanoreve a ose u: magjar,-i (për “magar-i”, zaggjar-i (për “zagar-i”), gjur-i (për “gur-i”, gjugjash-i (për “gugash-i”) etj. 2) Bashkëtingëllorja h, edhe pse është ruajtur mirë në fillim të fjalës, kur është ndodhur në mes dhe në fund të fjalës, ajo ka rënë fare; dhe po kështu kjo bashkëtingëllore, sipas autorit F. Mehdiu, ka kaluar në bashkëtingëlloren f, në pozicion fundor te disa folje, si ngref, kref, njof etj. 3) Është me interes fakti që autori në këtë punim na e bën të njohur: “Palatalet q dhe gj shpeshherë dallohen me vështirësi nga afrikatet ç dhe xh”. Kjo do të thotë se edhe këto palatale edhe në këtë zonë të arealit gjuhësor të të folmeve shqipe të Maqedonisë, kanë filluar të trazohen. Ndonëse autori nuk merret me shkaqet e këtij trazimi; më poshtë ai sjell shembujt: xhak, xharpën, çafë-a, çylym etj.; ndërsa bashkëtingëllorja q, siç del nga ky punim, është ruajtur te disa fjalë të tjera, si qerre, qyme, qingj, qumësht, qesh dhe qe” (f. 125). 4) Sa u përket grupeve të bashkëtingëlloreve mb, nd; ato janë asimiluar në elementin e parë të tyre, siç shihet nga shembujt e sjellë këtu: mërri, mrapa, mështet, mulut, mret (për “mbërrij”, “mbrapa”, “mbështet”, “mbulutë” etj.).

Veçoritë morfologjike autori i librit, i vështron duke filluar nga gjinia e emrave, duke vënë në spikamë faktin se gjinia asnjanëse në të folmen shqipe të Kërçovës është çintegruar tërësisht, duke kaluar në gjininë mashkullore. Ndërsa, për trajtën e emrave autori vëren se emrat që mbarojnë në trajtën e pashquar me -ua (<-ue), ata në këtë të folme dalin me togun zanor -ou ose -au: ftou, thou, prrou (Zajazi); dhe ftau, thau, prrau (Serbica). Te rasat e emrave, vërehet, ndër të tjera, se emrat që mbarojnë në trajtën e shquar me -i dhe -u të theksuar, në trajtën e shquar të kallëzores e nxjerrin prapë tingullin tematik para i-së, si mullëinin, kushurëinin, drunin; kurse me mbaresën -në dalin emrat: krounë. Autori i vështron edhe tri veçori të tjera morfologjike. 1) Në trajtimin e nyjës, përkatësisht të nyjës – mbaresës shquese, autori vëren se emrat që përfundojnë me bashkëtingëlloret -k, -g, kur të shquhen, marrin nyjë – mbaresën -u: jugu, lugu, zogu, vargu etj. 2) Nga trajtimi i përemrave që shqyrtohen në këtë punim, vihet re se vetëm përemri i vetës së parë shumës ne (na), shënon dallimin, që nuk ndeshet pothuajse në asnjë të folme tjetër. 5) Trajtimit të foljes autori i kushton gjithashtu vëmendje të veçantë, duke u ndalur në të pakryerën e trajtave të diatezës veprore dhe pësore; mandej është ndalur në trajtimin e veçorive të kohës së kryer të thjeshtë, të kohës së ardhme, për t’u ndalur më poshtë në shqyrtimin e veçorive të paskajores dhe të pjesëve të pandryshueshme të ligjëratës (parafjalës dhe ndajfoljes) e për të përfunduar punimin e tij me trajtimin që i bën mënyrës së formimit të fjalëve të reja në të folmen e Kërçovës me anë të parashtesimit dhe të prapashtesimit.

Në vazhdim të pjesës së dytë të librit (Filologji), autori vështron në aspektin diakronik dhe sinkronik onomastikën e trevës së Kërçovës. Kështu punimi i parë “Rreth disa prapashtesave në onomastikën e shqiptarëve të Kërçovës” është marrë me shqyrtimin diakronik të tri prapashtesave (-aj, -llarë, dhe në disa publikime -ovci), të cilat autori i gjen në patronimet e kësaj ane. Në dy punimet e tjera “Hidronimia e fshatit Zajaz me rrethinë, dhe Kontribut për onomastikën e Kërçovës”, autori merret me vështrimin sinkronik të toponimeve, d.m.th. me gjendjen e tyre të ruajtur në kohën e sotme.

Libri i F. Mehdiut – Nga Kërçova – për Kërçovën, përmban në fund edhe tërësinë e tretë (Folklor), në të cilin është bërë prezantimi dhe analiza e disa materialeve folklorike, që autori i ka mbledhur me zell e kujdes të madh; në këtë mënyrë këtu bëhet analiza e disa këngëve vendëse, duke ndjekur ato veçmas për nga gjeneza e krijimit të tyre; ndërsa po kështu autori sjell edhe disa këngë të tjera me interes që këndohen ose këndoheshin në trevën e Kërçovës me rrethinë gjatë festave kalendarike të vitit, të cilat i shoqëronin ritet e ndryshme, dhe të cilat praktikoheshin gjatë këtyre festave të motmotit, siç ishin ritet e përzheshkës, të hododoleve, të sulltan nevruzit etj. Të gjitha këto këngë si dhe ritet që i shoqërojnë ato, janë analizuar këtu nga aspekti tematik – përmbajtjesor, dhe si rezultat i kësaj, autori bën përpjekje për të dëshmuar njëkohësisht dhe gjenezën e tyre.

Në fund të librit autori boton Fjalë të urta nga Kërçova (f. 193-199), shumë nga të cilat nuk janë të tilla; por janë vetëm frazeologjizma, të cilat si të tilla janë me interes për leksikologjinë dhe dialektologjinë e të folmeve shqipe.

---

* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Si e krijuam bibliotekën iraniane në Shqipëri

SI E KRIJUAM BIBLIOTEKËN IRANIANE NË SHQIPËRI

Tanime edhe Shqiperia e ka “biblioteken perse”. Klasiket perse nje nga nje, nisen te flasin shqip, duke nisur dekada shkuar me Saadi Shirazin, i cili percolli edhe ne vendin tone kulturen e vyer perse. Jo me kot Fondacioni Kulturor ne seli ne Tirane eshte pagezuar me emrin e tij, me nje mision tejet fisnik, perhapjen edhe ne Shqiperi te asaj pjese te kultures qe e gjithe bota e ka “zili”. Nuk eshte rastesi aspak qe me kete kulture te lashte, ate iraniane eshte marre edhe elita e kombit shqiptar, duke e percjelle ate nder shekuj, si nje pasuri te madhe qe gjithkush duhet ta kete. Klasiket perse, tani thuajse te gjtihe flasin shqip. Jo vetem Mevlana Xheladin Rumiu, i cili eshte nje nder poetet e preferuar edhe ne Amerike. Jo vetem Rubairat e Omar Kahajamit, qe lexuesi yne i ka rrokur vite shkuar. Jane edhe shkrimtaret tane, qe kane shkruar veprat e tyre ne gjuhen perse qe kane ardhur nepermjet ketij fondacioni ne gjuhen shqipe. Sami Frasheri, Noli apo i madhi Naim Frasheri. Kultura iraniane ze nje vend jo te vogel ne vendin tone, por edhe emri i Shqiperise a Kosoves, sukunder rrefen Shahrouz Falahatpisheh jane jo pak prezent ne mediat iraniane, pasi cdo aktivitet qe mbahet ne vendin tone, doemos nepermjet fondacionit do te percillet edhe ne Iran.

Fondacioni “Saadi Shirazi”me seli ne Tirane iu bashkua nismes se UNESKO-s per te nderuar dhe promovuar figuren e poetit te madh klasik pers Rumiu. C’e lidh Rumiun me Shqiperine dhe kulturen shqiptare?

Vendimi i UNESKO-s per ta pagezuar vitin 2007 me emrin e poetit dhe mistikut te madh iranian Mevlana Rumiut, nuk ishte i rastesishem. Kjo organizate referente e kultures boterore kishte per qellim qe te rikthente vemendjen e opinionit nga trashegimia kulturore qe formoi bazat e kultures dhe qyteterimit modern. Ne kete kuader, poeti yne i madh pers Rumiu percjell mesazhe artistike dhe filozofike te cilat jane te vlefshme per mbare njerezimin dhe kulturat, perfshi ketu edhe Shqiperine. Por ka edhe nje lidhje specifike te te Mevlanes (sic thirret ndryshe me nderim Rumiu) me kulturen shqiptare, qe eshte prania e hershme dhe ndikimi i veprave te tij ne opinionin dhe idete e nje prej njerezve dhe mendimtareve me te shquar te kultures shqiptare, poetit tuaj kombetar Naim Frasherit.

Te gjithe e dime se Naimi e fliste shkelqyeshem gjuhen perse dhe madje vellimin poetik “Tehajjulat” (Enderrime) e ka shkruar ne gjuhen perse. Ishte Naimi ai qe futi ne boten e poezise shqipe, poezite dhe konceptet mistike te cilat qendronin ne kulmin e poezise boterore. Lidhja midis Mevlanes dhe Naimit vihet re ne shume vepra te Naimit si ne poezine e famshme “Fyelli” dhe “Pashai” qe jane rikrijuar ne letersine shqipe nga Naimi i ndikuar nga poezite “Masnavi” te Mevlanes, disa prej te cilave jane futur ne tekstet mesimore te shkollave shqiptare.

A mund te na thoni permbledhtas per qellimin e konferences “Rumiu dhe Ballkani” dhe jehonen qe ajo pati?

Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” ne Tirane si perfaqesues i kultures iraniane ne kete pjese te botes organizoi sesionin shkencor nderkombetar me teme “Mevlana ne Ballkan”. Konferenca synonte te bente nje pasqyre te marredhenieve mes kulturave, ndikimit te klasikeve perse ne letersite dhe kultura lokale duke iu referuar vepres se Rumiut. Ne konference moren pjese akademike, studiues, kulturologe pothuaj nga te gjitha vendet e Ballkanit. Pasqyrimi qe ju be ketij aktiviteti ne median shqiptare ishte nje shenje tjeter e vleresimit, vemendjes dhe respektit te Shqiperise ndaj kultures dhe vlerave te tjetrit, deshmi se shqiptaret dhe kultura e tyre ka qene gjithmone e hapur, pa fobira dhe paragjykime.

Eshte thene jo rralle se fondacioni “Saadi Shirazi” ka krijuar tashme nje biblioteke te letersise dhe kultures iraniane ne Shqiperi. Si e vleresoni bashkepunimin e deritanishem dhe synimet per me tej?

Fondacioni Fulturor “Saadi Shirazi” me pranine e tij ne Shqiperi ka rigjalleruar dhe forcuar marredheniet miqesore dhe kulturore midis dy vendeve dhe popujve, duke i sherbyer edhe prezantimit real te vlerave perkatese. Ne kete kuader nje nga aktivitetet e ketij fondacioni eshte botimi i veprave kulturore ne gjuhen shqipe qe i kalojne 20 tituj, te cilat kryesisht i perkasin letersise dhe kultures perse dhe perbejne kuptime te thella humanitare dhe morale per kohen ne te cilen ndodhemi. Keto jane vepra qe kane bere te famshem Iranin ne fushen e kultures dhe te letersise. Perfitoj nga rasti te kujtoj ketu me respekt faktin qe shume kohe para nesh njerez te zellshem dhe me deshire te madhe hodhen themelet e krijimit te bibliotekes se letersise iraniane ne Shqiperi. Dhe ne ndjehemi dyfish te nderuar qe keta personalitete i perkasin elites se kombit shqiptar si Naim Frasheri, Noli e te tjere. Perkthimi i “Rubairave” te Omar Khajamit nga Noli, perkthimi i bukur i “Shahnamese” te Firdeusit nga Vexhi Buharaja, si dhe vepres “Gjylistani dhe Bostani” te Saadiut, vepra te Hafizit, perkthimi i vepres “Tehajjulat” te Naim Frasherit nga persishtja ne shqip, te gjitha keto kane ndodhur para ardhjes sone ketu. Studiuesi dhe gjuhetari i njohur shqiptar Tahir Dizdari, ka bere nje studim disa vite me pare dhe publikoi rezultate interesante, qe deshmonin se ne gjuhen shqipe kane hyre mbi 500 fjale me prejardhje nga persishtja shumica e te cilave kane perdorim ne shqipen e perditshme. Nje nga poetet me te mire shqiptare, Dhori Qiriazi, perktheu dhe pergatiti per botim se fundi nje liber me poezi nga Rumiu. Revista qe nxjerrim ne, “Perla”, konsiderohet nga specialistet si nje nga revistat me serioze te fushes, ku firmosin personalitete te kultures shqiptare. Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” ka pasur dhe ka bashkepunim shume te mire me institucione kulturore dhe shteterore shqiptare si Ministria e Kultures, Akademia e Shkencave te Shqiperise, Arkivin Shteteror te Shqiperise te cilet gjejme rastin t’i falenderojme publikisht.

Fondacioni “Saadi Shirazi” eshte konsideruar edhe “nje ambasade shqiptare” ne Iran…

Prania e nje institucioni nga nje vend i huaj ne nje vend mikprites qofte ky institucion nje ambasade, apo nje institucion kulturor, ose ekonomik, pike se pari eshte nje element per te prezantuar vendin qe perfaqeson ne shtetin mikprites si dhe te ndihmoje sa te mundet ne zgjerimin e marredhenieve dypaleshe. Ashtu sikurse jeni ne dijeni Shqiperia nuk ka hapur ende ambasade, ose perfaqesi qofte edhe kulturore ne Iran. Per kete arsye Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi”, ne sferen kulturore dhe sociale ka bere perpjekje qe te beje me shume ne njohjen e kultures dhe shoqerise iraniane, zgjerimit te marredhenieve kulturore midis dy vendeve. Per Fondacionin Kulturor “Saadi Shirazi”, nje pjese tjeter e aktivitetit te tij ka qene njohja e popullit dhe e kultures shqiptare te sotme per popullin iranian. Lajmet kulturore, jo vetem te aktiviteteve te Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi” ne Shqiperi, pasqyrohen gjere ne shtypin dhe mediat iraniane dhe gjate viteve te fundit ku keto aktivitete kane qene te shumta. Ne mediat iraniane emri i Shqiperise dhe i Kosoves jane permendur gjithnje e me shpesh, madje duke transmetuar emisione speciale ne prezantimin e ketij vendi dhe te historise se tij, gje e cila nuk ka ndodhur me pare.

Botimet e Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi”

Prej themelimit ne vitin 1995 deri me sot me mbeshteje financiare te ketij fondacioni jane shkruar ose botuar dhjetera tituj librash ne gjuhen shqipe. Nga viti 1996 deri me sot, botohet periodikisht revista kulturore shkencore “Perla” ne gjuhet shqip dhe anglisht.

1996-Botohet vellimi poetik “Tehajjulat” shqip “Enderrimet”, i Naim Frasherit i shkruar ne persisht, dhe i perkthyer ne gjuhen shqipe nga Vehxhi Buharaja.
2001-Botohet me te gjithe luksin e merituar, nje nga kryeveprat e letersise boterore “Shahnameja” e Ferdusiut, perkthyer ne shqip nga Vehxhi Buharaja.
2002-Botohet libri “Mbreme i peshperita nje ylli”, poezi te perzgjeldhura nga Rumiu te perkthyera ne shqip prej Riza Lahit.
2004-Botohet libri “Bota iraniane ne veprat e Sami Frasherit” nje studim nga profesor Gazmend Shpuza.
2005-Botohet vellimi poetik “Enderrimet” i Naim Frasherit ne dy gjuhe shqip dhe persisht.
2005-Botohet vellimi poetik “Qerbelaja” i Naim Frashrit ne shqip.
2007-rivjen ne shqip ne nje botim luksoz dhe dinjitoz “Gjylistani dhe Bostani” i persit mendjendritur Saddi Shirazi.
2007- Botohet libri me poezi nga Rumiu “Masnavi”, perktheu Dhori Qiriazi
2007- Botohet libri me poezi nga Rumiu “Shamsi i Tabrizit”, perktheu Qazim Bakalli

Marrë nga gazeta “Koha Jonë”: http://www.kohajone.com/artikull.php?idm=17451

Harta e letërsisë arabe në gjuhën shqipe

Dr. Muhamed MUFAKU (ARNAUTI)

HARTA E LETËRSISË ARABE NË GJUHËN SHQIPE*

(Recensim i librit të botuar kohët e fundit nga Dr. Feti Mehdiu)

Dr. Muhamed Mufaku (Arnauti)

Dr. Feti Mehdiu është prej orientalistëve që ka jetuar në dy epoka. Ai është një prej themeluesve të degës së tretë të studimeve orientale (orientalizmit) në Jugosllavinë e mëparshme e cili u formua në Prishtinë më 1973. Ai ka punuar shumë për studimin dhe përkthimin e letërsisë arabe në gjuhën shqipe. Më vonë pas shpërbërjes së Jugosllavisë u bë themelues dhe teoricient i orientalizmit kosovar i cili dallohet për veçori veçanërisht të orientalizmit jugosllav që buroi prej tij.

Si rezultat i punës së tij të gjatë me dekada në këtë fushë, Feti Mehdiu zgjodhi për temë të doktoratës së tij “Përkthimet e letërsisë arabe në gjuhën shqipe” e cila u botua së fundi në panairin e librit “Prishtina 2008”. Me këto studime mund të themi se me të vërtetë ai gjatë shekullit 20 dhe saktësisht gjatë viteve 1922-1982 na dha një hartë të qartë për atë çka përktheu prej letërsisë arabe në gjuhën shqipe. Kjo hartë përmban atë çka ka përkthyer ai prej folklorit popullor dhe më pas prej letërsisë artistike (poezi, tregime dhe romane).

Siç e theksuam më lart, fillimi ishte për folklorin popullor ku kritiku dhe shkrimtari i njohur shqiptar Faik Konica (1875-1942) u mor me përhapjen e përzgjedhjeve “Një mijë e një net” me titull ”Nën hijen e pemës” më 1922. Me të vërtetë këto përkthime ishin nga gjuha angleze të cilin e përsosi orientalisti Eduar Lin që e botoi atë më 1847 dhe e cila u botua në një ribotim të ri më 1912 dhe po ky është botimi që ra në duart e Konicës e në të cilin ai u mbështet.

Me publikimin e këtij përkthimi që u botua në botimin e dytë në Tiranë më 1943 dhe i treti në Prishtinë më 1985 patëm një ndërprerje të gjatë që vazhdon deri pas Luftës së Dytë Botërore dhe saktësisht me hartën e re të Ballkanit ku shqiptarët arritën të jetonin në dy shtete fqinj nën sundimin e diktaturës së komunizmit (Shqipëri, Jugosllavi). Pavarësisht nga ndasitë e forta ideologjike midis tyre, e përbashkëta e tyre ishte dhënia rëndësi letërsisë arabe dhe përkthimit të saj.

Kështu ishte faktori ideologjik ai që luajti rolin e tij i pari dhe më pas ishte radha e faktorit orientalist akademik në shfaqjen e gjallërimit të madh të  letërsisë arabe dhe përkthimit të saj.

Në Shqipëri ishte faktori ideologjik i cili i jepte vlerë dhe përparësi përkthimit ”të letërsisë së përparuar” në botë dhe “folklorit popullor” (Algjeri, Vietnam, Palestinë etj.). Dhe kështu përkthimi gjithashtu kufizohej në letrarët e së majtës dhe letrarët e rezistencës popullore. Ky faktor në fillim kishte një rol të madh në Jugosllavi, më pas u gjallërua me faktorin tjetër dhe ai është shfaqja ”e lëvizjes mosangazhim” që prej vitit 1955 për të kontribuar në zgjerimin e hartës së përkthimit duke përfshirë letrarët nga e majta në të djathtë nën ombrellën e mosangazhimit. Dhe në këtë drejtim orientalizmi në Jugosllavi njohu një zhvillim të madh pas vitit 1950 me themelimin e degës së orientalizmit në Universitetin e Sarajevës dhe Qendrën Orientale në Sarajevë (i cili mbeti i vetmi për nga lloji i tij) duke u pasuar me themelimin e degës së tretë në Prishtinë më 1973.

Dhe nëse dega e parë në Beograd (e themeluar më 1926) ka punuar shumë në filologjinë orientale dhe ka nxjerrë breza që kanë luajtur një rol të madh gjatë gjysmës së dytë të shekullit 20 në studimin dhe përkthimin e letërsisë arabe (Buçoviç, Fojslav, Simejç, Sulejman, Grosdanoviç, duke u pasuar nga Koftiç etj.), dega e orientalistikës në Prishtinë ka luajtur rol dallues duke qënë e vetme e llojit të saj për shqiptarët, dhe ka pasur një ndikim të madh në përkthimin e letërsisë arabe në gjuhën shqipe. Me gjithë marrjen në konsideratë të gjithë këtyre faktorëve ideologjikë, politikë dhe akademikë nuk është për t’u habitur që Jugosllavia është hapësira qendrore në përkthimin e  letërsisë arabe e cila shfaqet gjatë viteve 50 të shekullit të kaluar fillimisht me përzgjedhje poetike me poetë të njohur arabë, dhe gjatë viteve 60 u botua e para përzgjedhje e poetëve: Abdul Vehab El Bejati dhe shkrimtari arab Mahmud Tejmur. Duke u bazuar në këtë vërejmë se vala e parë e madhe në përkthimin e letërsisë arabe në gjuhën shqipe erdhi prej gjuhës serbo-kroate e cila botoi përzgjedhjet e para. Vërejmë gjithashtu se poetët më të shquar kosovarë në atë kohë u nxitën në përkthimin e poezisë arabe prej gjuhës serbo-kroate në shqip si psh, Esad Mekuli (1916-1993) dhe Enver Xherciko (1928-2009) e të tjerë.

Por me themelimin e degës së orientalizmit në Prishtinë u shfaq vala e dytë e cila u dallua nga e para me qenien e saj më të madhe dhe se arriti përkthimin direkt prej gjuhës arabe në gjuhën shqipe. Në këtë kontekst u shfaqën tek ne emra të shumtë (Hasan Kaleshi, Feti Mehdiu, Shemsi Ajvazi, Ismail Ahmeti, Muhamed Mufaku, Abdullah Hamiti, etj.

Dhe nëse i kthehemi hartës së letërsisë arabe në gjuhën shqipe gjejmë se ajo shtrihet nga Maroku deri në Liban dhe prej Sirisë deri në Sudan dhe përfshin poezi, tregime dhe romane. Për sa i përket poezisë gjejmë tek kjo hartë për ne rreth 130 emra poetësh arabë prej Imru Kajsit deri tek Mahmud Dervishi (i cili siguroi më shumë numra përkthimesh).

Vërejmë se numri më i madh i poetëve ishin nga Palestina (22 poetë), pastaj nga Algjeria (19 poetë), nga Siria (15 poetë) duke arritur tek Maroku (2 poetë). Ndërsa përsa i përket fushës së prozës në të gjejmë rreth 60 emra shkrimtarësh në gjininë e tregimit dhe romanit; duke nisur nga Siria (26 shkrimtarë) deri në Jemen (një shkrimtar).

Ndërsa shkaku i dallimit mund të jetë ekzistenca e botimeve të përzgjedhura të prozës të përqendruara në një qytet të vetëm siç është p.sh. rasti i përmbledhjes “tregime siriane” e cila u botua më 1982. Së fundmi, mund të thuhet si një përfundim i rëndësishëm i shkrimit se periudha e mëpasshme (1983-2008) është e rëndësishme deri në një kufi të caktuar e cila ka nevojë për një studim të pavarur. Dhe në mbyllje, ndikimi i këtyre përkthimeve demonstrohet në letërsinë bashkëkohore kosovare.

Përktheu nga gjuha arabe:

Rezarta SALIAJ

---

* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Hoxhë Hasan Tahsini dhe gjuha shqipe

HOXHË HASAN TAHSINI DHE GJUHA SHQIPE

Hoxhë Hasan Tahsini

Hasan Tahsini (1811-1881), ka qenë personalitet i rëndësishëm i lëvizjes nacionale shqiptare me ndikim të fuqishëm në jetën publike osmane të shekullit XIX. Periudha kohore në të cilën ai jetoi është shumë e rëndësishme për të kuptuar jetën intelektuale të Perandorisë Osmane, marrëdhëniet lindje-perëndim dhe padyshim ato çfarë ai ka bërë për lëvizjen nacionale shqiptare. Hasan Tahsini ka qenë njohës i qytetërimit lindor dhe perëndimor. Shteti osman për shkak të nivelit të tij intelektual e përzgjodhi dhe e dërgoi në Paris me synimin për të sjellë në Perandorinë Osmane filozofinë dhe racionalizimin evropian. Kurba e aktivitetit të tij intelektual kulmoi me emërimin në pozicionin e rektorit të parë të Universitetit të Stambollit. “Është befasues fakti që shkalla e njohjes që kemi brenda Shqipërisë për këtë personalitet është në raport të zhdrejtë me aktivitetin e tij intensiv në shumë plane dhe fusha si nacionalist shqiptar, dijetar islam, shkencëtar, filozof dhe personalitet publik në Perandorinë Osmane”, thotë studiuesja Genciana Abazi-Egro gjatë referimit që mbajti dje në 200 vjetorin e lindjes së Tahsinit. Në historiografinë shqiptare dhe turke është vënë në dukje që Sami Frashëri është ndër pionierët e modernizimit të jetës intelektuale në Turqi. Por Hasan Tahsini, një brez para Sami Frashërit, është një teolog islam që u shkollua në Francë dhe që futi shumë praktika të reja perëndimore në pedagogjinë osmane. Për më shumë kemi bërë një bisedë me studiuesen Genciana Abazi-Egro, e cila ka bërë një vëzhgim mbi dimensionin gjuhësor të Hasan Tahsinit dhe lidhjen e ngushtë me Lëvizjen Nacional Shqiptare.

Sipas studimit tuaj si e ka trajtuar Hasan Tahsini çështjen e gjuhës shqipe?

Çështjen e gjuhës shqipe Hasan Tahsini e ka trajtuar në nivel kulturor, shkencor, por dhe si elementin kryesor të konforbimit tek shqiptarët. Këtu duhet theksuar se Hasan Tahsini nuk ka qenë vetëm teoricien, i cili hartonte alfabete apo parashtesa për rëndësinë e gjuhës. Ai të qënurit dijetar e ka konceptuar të bashkërenditur ngushtë me njeriun e veprimit politik. Kjo ka bërë që të jetë ndër nacionalistët e parë shqiptarë që krijuan një komitet për shkrimin e shqipes më 1864, dhe më pas të jetë aktivë në çdo iniciativë tjetër në këtë drejtim, deri në përpjekje konkrete për mësimin dhe përhapjen e gjuhës dhe shkollave shqipe më 1874.

Si u trajtua alfabeti me të cilën do të shkruhej shqipja?

Ndërsa gjuha gjatë gjithë lëvizjes nacionale shqiptare është cilësuar si elementi kryesor bashkues i shqiptarëve dhe si element i cili dallonte nga kombet e tjera, alfabeti me të cilin do të shkruhej shqipja u trajtua si në aspektin politik ashtu dhe në atë kombëtar. Alfabeti u cilësua si një mjet bashkues për të gjithë shqiptarët dhe si hapi i parë drejt gjuhës letrare e më pas asaj standarde. Prandaj nuk është rastësi që Kongresi i Manastirit i vitit 1908 që përcaktoi zyrtarisht alfabetin me të cilin do të shkruhej shqipja, shënon dhe sinjalin më të qartë për pavarësinë e Shqipërisë më 1912.

Pra alfabeti i parë shqiptarë nuk është përcaktuar rastësisht. Po përsa i përket pikëpamjes politike?

Nga pikëpamja politike, zgjedhja e germave të alfabetit, një çështje teknike në dukje, përcakton dhe krahun e orientimit të shoqërisë dhe politikës shqiptare. Në këtë kuadër duhet analizuar dhe alfabeti sui generis domethënë unikë që Hasan Tahsini përgatiti për gjuhën shqipe. Madje këtë e mbështesin dhe dy citatet të cilat ia ka bashkangjitur alfabetit të tij. I pari, i Laibnicit i cili citohet të ketë thënë: “më jepini një palë shkronjëza të mira e tju jap një qytetrim fort të mirë”, kurse citati i dyti është i Volneit sipas të cilit “gjithë shkronjat e Evropës janë maskarallëqe, domethënë me të meta”.

 Cilat janë arsyet që Hasan Tahsini mron iden e shkrimit të shqipes me germat sui generis?

Hasan Tahsini që në fillimet e veta për alfabetin e shqipes ka mbrojtur idenë e shkrimit të shqipes me germat sui generis që nuk i kishte përdorur asnjë më parë, dhe më pas këtë pikëpamje e konkretizoi edhe me alfabetin e mirënjohur të tij. Arsyet që parashtron HasanTahsini për këtë zgjedhje të tijën janë : së pari, alfabeti i veçantë do të theksonte më shumë idenë e mëvetësisë tek shqiptarët. Ai mendonte se shqiptarët janë një popull i veçantë me një gjuhë të veçantë dhe për këtë arsye dhe alfabetin duhet ta kenë të tillë. Së dyti, germat sui generis do të theksonin karakterin teknik të alfabetit dhe nuk do ta ngatërronin atë me veshje të ndryshme ideologjike në këtë mënyrë dhe funksioni përbashkues i alfabetit tek shqiptarët do të ishte më lehtë i realizueshëm. Së fundmi ishte një arsye thjeshtë praktike. Germat e veçanta shkruhen me më pak lëvizje domethënë më të lehtë dhe më shpejt kështu u sjellin përdoruesve të tyre kursim në kohë, dhe duke zënë më pak vend librat e shtypura do të kishin një vëllim më të vogël dhe do ët shtypeshin më shpejtë. Kështu kishte dhe kursim ekonomik.

 Këtë arsyetim e sjell nëpërmjet ndonjë krahasimi?

Këtë e vë në pah me anë të një krahasimi me alfabetet që përdorin gjuhë të ndryshme të botës. për shembull alfabeti arab që përdorej për të shkruar turqishten në atë kohë kishte nevojë për 486 lëvizje të dorës, alfabeti frëng 444, alfabeti grek 438 kurse alfabeti i propozuar nga Hasan Tahsini kishte 245 lëvizje. Hasan tahsini mendonte se shqipja duhet të shkruhej ashtu sikurse lexohej domethënë sipas parimit fonetik. Alfabeti i tij pasqyron në mënyrë të saktë nivelin fonologjikë të gjuhës shqipe. Sipas studiuesit të gjuhës shqipe Tomorr Osmani alfabeti i Tahsinit ka 36 shkronja, ndërkohë që ka përdorur shumë shenja për shpjegimin dhe përdorimin e tyre. Madje ka përshkruar edhe lëvizjet që duhet të kryejë dora për secilin shkronjë.

Si i klasifikon shkronjat?

Ai ka quajtur alfabet metodik të shqipes dhe kjo ka qenë përcaktuese edhe për vetë mënyrën e paraqitjes së tij. Shkronjat nuk jepen sipas rendit alfabetik sikurse jemi mësuar t’i shohim, por i ka klasifikuar në zanore dhe në bashkëtingëllore. Kurse bashkëtingëlloret i rendit sipas mënyrës së nyjëtimit të tyre. Në të vërtete një paraqitje e tillë ë e sistematike është e domosdoshme për alfabetet sui generis, pasi paraqitja grafike e shkronjave është e panjohur për lexuesin.

Ku është njohur fillimisht alfabeti i Hasan Tahsinit?

Alfabeti i Hasan Tahsinit u njoh kryesisht në jug të Shqipërisë dhe veçanërisht në Filat, Janinë dhe Konispol. Mendohet që gjatë qëndrimit të Hasan Tahsinit në Shkodër e  Berat është paraqitur dhe në këto qytete. Kurse materiale të shkruara nga ky alfabet nuk ka. Studiuesi Hasan Kaleshi në një përpunim të tijin bën me dije dhe për ekzistencën e një abetareje të hartuar nga Hasan Tahsini, por që nuk është gjetur deri tani. Ideja e shkrimit të shqipes me germa të veçanta për herë të parë është shfaqur në Elbasan në mesin e shekullit të XZIII.

Cilat janë funksionet e gjuhës sipas Tahsinit?

Sipas tij, dy funksionet kryesore të gjuhës janë ai i komunikimit dhe i formësimin të mendimit. Pasi sikurse është njohur transmetimi i mendimit realizohet gjithnjë nëpërmjet gjuhës. Kjo lidhje e ngushtë dhe e ndërsjellët e gjuhës me mendimin bën që gjuha të jetë mjeti kryesor për studimin e mënyrës sesi i artikulon njeriu dhe më gjerë për psikologjinë dhe identitetin e përdoruesit të saj. Ndjeshmërinë ndaj gjuhës Hasan Tahsini i ka shprehur në mënyrë shumë të qyrtë në një pjesë të veçantë në punimin e tij mbi psikologjinë, të botuar në vitin 1894, pas vdekjes. Ai ndalet në vetin përgjithësuese që ka gjuha në sajë të përdorimeve të koncepteve e cila ka favorizuar të menduarin abstrakt të njeriut gjë që ka sjellë zhvillimin dhe civilizimin e njerëzimit. Sipas Hasan Tahsinit këto funksione dhe veçori të gjuhës e bëjnë të domosdoshme kujdesin ndaj gjuhës dhe mënyrës së funksionimit të saj. Në këtë kuadër ai projekton dhe cilësitë që duhet të këtë një gjuhë në përmbushje të mirë të misionit të saj. Së pari pasurimi i vazhdueshëm për të lehtësuar funksionin komunikues të gjuhës. Së dyti thjeshtësinë në mënyrë që të jetë e kuptueshme si nga elita ashtu edhe nga njerëzit me një arsim të kufizuar.

Jeta

Hasan Tahsini (1811-1881), lindi në Sarandë. Ishte rilindës, filozof, dijetar e atdhetar i Rilindjes Kombëtare. Themelues i të parit universitet shtetëror në sulltanatin osman si dhe i “Xhemijet-i Ilmijje-i Arnavudijjê” (Shoqëria e Dijetarëve Shqiptarë apo Kuvendi Shkencor Shqiptar). Ishte ndër të parët që mbolli dhe përhapi në masë mendimin e krijimit të shtetit të pavarur shqiptar. Tahsini punoi për alfabetin shqip dhe donte ta kishte të ndryshëm nga alfabetet e gjuhëve të tjera për të treguar personalitetin e popullit të tij. Tahsini ka qenë mësues i Abdylit, Naimit, Samiut, Vaso Pashës, etj.

Mbi gramatikën e persishtes të Naim Frashërit

Abdullah REXHEPI

MBI GRAMATIKËN E PERSISHTES TË NAIM FRASHËRIT

Abdullah Rexhepi

Naim Frashëri ishte njohës i shkëlqyeshëm i gjuhës perse. Ai arriti të krijojë në këtë gjuhë dhe si trashëgim na ka lënë Divanin ‘Tahajjulat’ (Ëndërrime). Gjatë qëndrimit në Stamboll, Naim Frashëri pos që punoi në administratën e Portës së Lartë, ishte edhe mësues i gjuhës perse. Ai u njoh nga afër me sistemin e mësimit të persishtes nëpër shkollat e atëhershme dhe vërejti mangësitë dhe të metat e këtij sistemi. Prandaj ai e pa të nevojshme të shkruajë një gramatikë mbi gjuhën perse duke u bazuar në metodologjinë moderne të mësimit të gjuhëve. Naimi gramatikën e tij e emëroi ‘Kavaid-i Farsije ber Tarze Novin’ (Rregullat e persishtes sipas metodës së re). Gramatika është e ndarë në dy pjesë; pjesa e parë përbëhet nga të dhënat për rregullat gramatikore të persishtes, kurse në pjesën e dytë zënë vend katër ushtrime në formë dialogu. Naimi këtë gramatikë e ka shkruar në gjuhën osmane, ndërsa shembujt dhe ushtrimet janë në gjuhën perse dhe osmane. Në këtë artikull do të mundohem të përshkruaj dhe analizoj këtë gramatikë të poetit tonë kombëtar. Në fillim do të analizoj rregullat gramatikore të persishtes që janë sjellë në këtë vepër dhe pastaj do t’i krahasoj me rregullat gramatikore të kësaj gjuhe. Më pas do të flas për pjesën e dytë të gramatikës.

Hyrje

Gjuha perse radhitet në mesin e gjuhëve të familjes indo-europiane dhe për nga tipologjia e saj është gjuhë flektive. Ajo sot në Iran, Afganistan dhe Taxhikistan është gjuhë zyrtare, kurse flitet edhe në Indi, Pakistan dhe disa shtete të Kaukazit. Si çdo gjuhë tjetër edhe persishtja ka kaluar nëpër etapa të ndryshme kohore dhe ka pësuar ndryshime. Persishtja e sotme është persishtja e evoluar “Dari” dhe është e vjetër rreth 1200 vjet, e cila në Iran dhe rajonin e Lindjes së Mesme është përhapur me ardhjen e fesë islame. Shumë studiues, persishten e kanë quajtur edhe gjuha e artit dhe kulturës islame. Për lashtësinë e gjuhës perse flasin dokumente të shumta të vjetra, ndërsa për rëndësinë e saj kanë folur studiues të spikatur botërorë. Sami Frashëri thotë se “Gjuha perse është krijuar për poezinë dhe poezia për gjuhën perse”. Ndër elementët që gjuhën perse e bënë të pavdekshme janë edhe eruditët e letërsisë perse të cilët veprat e tyre i shkruan në këtë gjuhë. Atë e bënë të pavdekshme, Dakiki, Rudeki, Ferdusi, Hoxhviri, Sa’adi, Mevlana, Hafezi, Xhami, etj., veprat e të cilëve janë ndër trashëgimitë më të vlefshme të njerëzimit. Qytetërimi i lashtë dhe i pasur iranian dhe kryeveprat letrare dhe mistike të shkruara në gjuhën perse kanë ndikuar që shumë jo iranianë të interesohen për mësimin e kësaj gjuhe.
Iranianët si në shumë shkenca të tjera, shkëlqyen edhe në shkrimin dhe hartimin e gramatikave të gjuhës arabe, por një gjë e tillë nuk mund të thuhet edhe për gjuhën perse. Është interesant fakti se gjuhëtarët më të mëdhenj të arabishtes janë iranianë ose me prejardhje iraniane. Iraniani Sibevejhi është autor i veprës ‘El Kitab’, e cila sot e kësaj dite shfrytëzohet referencë për sintaksën e gjuhës arabe, Abu Ali Farsi, Abdulkadir Xhurxhani (Gorgani), Zamahshari dhe shumë gjuhëtarë të tjerë të arabishtes janë iranianë. Për këta thuhet se nuk kanë lënë pa trajtuar asnjë aspekt dhe hollësi të gjuhës arabe, por nuk kanë shkruar asnjë fjali mbi gramatikën e gjuhës perse . Megjithatë nuk duhet lënë pa përmendur se iranianët edhe pse nuk kanë hartuar ndonjë gramatikë të veçantë për gjuhën e tyre në të kaluarën, por në shumë vepra të tjera, si kritikë letrare, filozofike dhe në hyrje në fjalorëve të persishtes kanë dhënë shpjegime edhe për disa rregulla gramatikore të kësaj gjuhe. Si shembull mund të përmendim librin ‘Al Muaxhem fil Me’ajir Esh’aril Axhem’ të autorit Shemsudin Ibni Muhamed Ibni Kejs Razi.

Gramatika e gjuhës perse

Jo iranianët ishin ata të cilët u interesuan për shkrimin e gramatikave të gjuhës perse dhe arabët e turqit ishin të parët që shkruan gramatikat për mësimin e persishtes. Gramatikat e para të persishtes që u shkruan në gjuhën arabe dhe turke ishin plotësisht nën ndikimin e gramatikës së gjuhës arabe dhe mund të thuhet se kishin dallim shumë të vogël nga gramatikat e gjuhës arabe. Këto gramatika shkruheshin duke u bazuar në morfologjinë dhe sintaksën e arabishtes. Shumica e tyre u botuan jashtë Iranit, sidomos në Stamboll të Turqisë. Është i madh numri i gramatikave të tilla, por të gjitha janë të shkruara me metodologjinë klasike. Naimi bashkë me Samiun ishin ndër të parët në Perandorinë Osmane që u interesuan dhe shkruan rreth filologjisë moderne. Të dy ata zotëronin gjuhët më të rëndësishme të Lindjes dhe Perëndimit dhe ishin të njohur me arritjet e fundit gjuhësore në perëndim. Kështu që Naim Frashëri duke patur parasysh joefikasitein e këtyre gramatikave të persishtes, e ndjeu të domosdoshme hartimin e një gramatike e cila do të lehtësonte mësimin e persishtes për nxënësit turq. Naim Frashëri në Stamboll për një kohë ishte edhe mësues i persishtes dhe kishte njohuri të sakta për sistemin e mësimit të persishtes nëpër shkollat e perandorisë osmane. Naimi gjithashtu kritikonte sistemin e mësimit të persishtes nëpër medresetë e Perandorisë Osmane. Ai thotë se nxënësi akoma pa mësuar disa fjalë të kësaj gjuhe, e detyrojnë të lexojë Gjylistanin e Saadiut, ndërsa ende pa e kryer kapitullin e parë të Gjylistanit, atij ia japin Divanin e Hafezit i cili është i vështirë për ta kuptuar edhe nga vet mësuesit dhe studiuesit e letërsisë persiane.
Naimi gramatikën e tij të persishtes e emëroi ‘Kavaid-i Farsije Ber Tarzi Novin’ që në shqip mund të përkthehet si ‘Rregullat e persishtes sipas metodës së re’. Ndër studiuesit shqiptarë, për herë të parë për këtë gramatikë ka folur i ndjeri dr. Hasan Kaleshi, i cili shkruan: “Sado që në burimet shqipe thuhet se vepra e parë e Naimit është Tehajjulat, në të vërtetë vepra e tij e parë e botuar është Gramatika e persishtes sipas metodës së re, botuar në Stamboll më 1871. Në këtë vepër Naimi nënshkruhet vetëm si Mehmet Naim, nëpunës në Drejtorinë e shtypit (Kalem-i Matbuat apo Matbuat Kalemi). … Kjo është gramatikë e shkurtër, por praktike, hartuar sipas gramatikave evropiane me paragrafe (ka gjithsej 185 paragrafe) . Pra siç thotë edhe orientalisti i mirënjohur shqiptar, Hasan Kaleshi, Tahajjulat nuk është vepra e parë e botuar e Naimit, por është Gramatika e persishtes. Është interesant të theksohet fakti se deri në vitin 1871 askush, madje asnjë iranian nuk kishte shkruar gramatikë të persishtes në bazë të metodologjisë moderne. Gramatika e Naimit gjithashtu ka nderin të jetë edhe gramatika e parë moderne e gjuhës persiane. Ngase nëse bazohemi në gramatikën e parë persiane ‘Dastur-i Sohan’ të shkruar nga Mirza Habib Esfehani në vitin 1872 (1289 Hixhri Kameri), atëherë Naimi gramatikën e tij e botoi në vitin 1288 H.K., pra një vit para Mirza Habib Esfehanit. Supozohet se Naim Frashëri dhe Mirza Habib Esfehani e kanë njohur njëri-tjetrin dhe kanë bashkëpunuar në gazetën iraniane ‘Ahter’ që botohej në Stamboll. Mirza Habib Esfehani është studiuesi i parë iranian që në vend të shprehjeve tradicionale për librat e gramatikave si ‘Morfologjia (Sarf) dhe Sintaksa (Nahv) e persishtes’ ka përdorur fjalën ‘Dastur’ (Gramatikë).

Gramatika e Naim Frashërit

‘Kavaid-i Farsije Ber Tarzi Novin ‘ gjithsej ka 168 faqe. Kjo vepër është e ndarë në dy pjesë, pjesa e parë ka 65 faqe dhe në atë jepen të dhëna rreth rregullave të gjuhës perse, sidomos për pjesën morfologjike të kësaj gjuhe, kurse pjesa e dytë e cila ka 83 faqe, përbëhet nga katër ushtrime dhe një fjalor në fund me disa fjalë persisht – osmanisht. Naimi në hyrje të kësaj gramatike shkruan: “Gramatika është çelësi i çdo gjuhe dhe boshti i të mësuarit të lehtë të një gjuhe. Duke e ditur rëndësinë e gjuhës së ëmbël persiane dhe faktin që nuk ekziston një gramatikë moderne ne këtë gjuhe, atëherë unë vendosa të shkruaj një gramatikë modeste për mësimin e kësaj gjuhe”. Pastaj vazhdon me shkronjat e gjuhës perse dhe flet rreth shqiptimit të tyre. Por duhet theksuar fakti se Naimi i ndikuar nga gramatikat e gjuhëve evropiane për herë të parë flet për llojet e fjalës (pjesët e ligjëratës) dhe fjalën e klasifikon në gjashtë lloje: emri, mbiemri, përemri, folja, ndajfolja dhe numërori. Një klasifikim i tillë nuk ishte bërë në gramatikat e mëparshme të hartuara nën ndikimin e metodologjisë së gramatikave të gjuhës arabe. Pastaj në kapitullin e parë Naimi ofron të dhëna rreth emrit, formave të tij, për krijimin e shumësit dhe për rasat e emrit. Është interesant se autori i veprës ‘Rregullat e persishtes sipas metodës së re’ emrin e lakon në katër rasa, gjë e cila nuk praktikohet edhe në gramatikat e sotme të gjuhës perse në Iran. Naimi emrin në gjuhën perse e lakon në rasat si: emërore (nominativ), gjinore (gjenetiv), kallëzore (akuzativ) dhe dhanore (dativ). Por nuk dihet pse ai këtë nuk e vazhdon edhe me lokativin dhe ablativin. Në gramatikat moderne të gjuhës perse të shkruara në Iran nuk ekziston një diskurs i tillë, por kemi vetëm lidhëzat. Pastaj Naimi shpjegon çdo rasë dhe funksionimin e emrit në rasën përkatëse, kurse për çdo shpjegim sjell edhe shembuj nga gjuha perse. Në radhë vjen mbiemri, rreth të cilit ofron sqarime të hollësishme. Ai flet edhe për shkallët e mbiemrit, atë krahasore (komperativ) dhe sipërore (superlativ). Në vazhdim gjithashtu flitet edhe për numërorët rreshtorë, shpërndarës dhe thyesat. Në këto pjesë nuk ka ndonjë risi në krahasim me gramatikat tjera. Më pastaj poeti ynë kombëtar flet për përemrin në gjuhën perse. Edhe përemrin e lakon në rasat e lartpërmendura. Naim Frashëri përemrat e gjuhës perse i ndan në katër grupe: vetorë, dëftorë, përemri lidhor ‘ki’ dhe përemrat e pacaktuar. Në mesin e filologëve iranianë ekzistojnë divergjenca në lidhje me klasifikimin e përemrave dhe sot kemi disa grupe të përemrave, por grupet që i sjell Naim Frashëri në gramatikën e tij nuk janë aspak të diskutueshëm dhe janë të pranuar nga të gjithë gjuhëtarët iranianë.
Në vazhdim Naimi flet për foljen e persishtes. Për nga forma atë e ndan në tri grupe: një, infinitivi; dy, folja rrënja e së cilës përdoret nëpër kohë të ndryshme dhe që tregon një veprim apo ngjarje; tre, folja jo e plotë e cila nuk i nënshtrohet një kohe të caktuar, por që përdoret për shprehjen e një ngjarje (folja ndihmëse). Por për nga kuptimi, Naimi foljen e ndan në transitive (Moteaddi) dhe intrasitive (Lazem). Deri këtu nuk haset ndonjë risi apo dallim me gramatikat e tjera. Por divergjencat e gramatikës së Naimit me gramatikat tjera, madje edhe me gjuhën perse fillojnë në zgjedhimin e foljeve nëpër kohë. Këtu jam i bindur se ai është nën ndikimin e plotë të gjuhës turke ose të ndonjë gjuhe tjetër evropiane, por më tepër duket se ai zgjedhimin e foljeve turke e përkthen nga ndonjë gjuhë tjetër në gjuhën perse. Ai foljen e zgjedhon në njëmbëdhjetë kohë të ndryshme. Këtu do t’i përmend vetëm ato kohë në të cilat Naimi Frashëri zgjedhon foljen e gjuhës perse, por që nuk figurojnë fare as në gjuhën perse e as në gramatikat e vjetra dhe të reja të kësaj gjuhe. Autori i librit ‘Rregullat e persishtes sipas metodës së re’ infinitivin e foljes ‘Budan’ (Jam) e lakon në kohën e tashme (prezent) si: bovam, bovi, bovad – bovim, bovid, bovand. Por kjo folje në gjuhën perse zgjedhohet vetëm në kohën e shkuar, kurse në prezent ajo shndërrohet në formën ‘Hast/Ast’ dhe mund të zgjedhohet vetëm në këtë kohë. Më pas Naimi gjithnjë duke qenë i ndikuar nga gjuha turke (ose nga ndonjë gjuhë tjetër evropiane), foljen e persishtes e zgjedhon edhe në kohën e tashme të mënyrës dëshirore, ku nuk ekziston një zgjedhim i tillë në gjuhën perse, si: ke bashem (të jem), ke bashi, ke bashed – ke bashim, ke bashid, ke bashend. Ai po këtë folje e zgjedhon edhe në kohën e shkuar të mënyrës dëshirore e cila gjithashtu nuk gjendet në persishte, si: ke bude bashem (të kisha qenë). Në vazhdim, Naim Frashëri foljen e persishtes e zgjedhon edhe në Aorist, Koha e gjerë apo Prezenti II (Genish Zaman), kohë e cila nuk ekziston fare në gramatikën dhe gjuhën perse. Naimi këtu mundohet që foljen e persishtes t’a fusë në kontestin e gjuhës turke, por që kjo lloj folje nuk merr asnjë kuptim në gjuhën perse, si baverem (besoj), baveri, bavered – baverim, baverid, baverend. Gjithashtu duhet sqaruar se folja ‘Baver’ në persishte është folje jo e plotë dhe përdoret me foljen ndihmëse ‘Kerden’ kështu që zgjedhohet vetëm folja ndihmëse, kurse vet folja Baver është statike. Naimi këtë folje e zgjedhon edhe në kohën e tashme si: mibaverem (besoj); në kohën e shkuar: baveridam; e shkuar e pacaktuar: baverida’em; e pakryera e së shkuarës (imperfekti i caktuar): mibaveridam; e shkuara e largët: baverida budam; e ardhmja: hahem (khahem) baverid, në kohën e tashme dëshirore: ke baverem; në të shkuarën dëshirore: ke baverida bashem; dhe urdhëri: baver, bavered, baverid, baverend. Asnjë nga këto fjalë dhe zgjedhime nuk gjenden në fjalorin dhe gramatikat e gjuhës perse dhe këtu siç u tha edhe më lartë, Naim Frashëri ka qenë i ndikuar nga një gjuhë tjetër dhe strukturën e foljes së persishtes e ka futur në strukturën dhe rregullat morfologjike të një gjuhe tjetër, në këtë rast turqishtes. Ai edhe në shembujt e tjerë vazhdon në po këtë metodë.
Pjesa e dytë e gramatikës së Naim Frashërit përbëhet nga katër ushtrime në formë dialogu. Edhe kjo pjesë e gramatikës së Naimit është një risi në mësimin e gjuhëve të huaja në Perandorinë Osmane. Duke qenë i njohur mirë dhe nga afër me sistemin e mësimit të gjuhëve të huaja, sidomos të persishtes në atë kohë, Naimi është i mendimit se një individ përveç shkrim-leximit, rregullave gramatikore dhe kuptimit të një gjuhe të huaj, në këtë rast persishtes, duhet gjithashtu të përgatitet për të komunikuar në atë gjuhë. Ai në njërin nga këto katër ushtrime e kësaj vepre kritikon sistemin e mësimit të gjuhës perse. Në hyrje të pjesës së dytë të gramatikës së persishtes, filologu shqiptar thekson faktin se një person nuk është njohës i mirë i një gjuhe derisa nuk është i aftë të flasë në atë gjuhë. Ai gjithashtu thotë se një individ edhe pse mund të mësojë mirë arabishten dhe persishten, por nëse nuk arrin të flasë në atë gjuhë, padyshim se nuk do të përvetësojë si duhet atë dhe mundësia e të gabuarit është shumë më e madhe. ‘Deri më tani janë shkruar libra të shumtë për gjuhën arabe dhe atë perse, por nuk mund të hasim në asnjë libër për të mësuar komunikimin në këto gjuhë, ky libër do të jetë një dhuratë modeste për ata që duan ta mësojnë gjuhën perse’, shkruan Naimi në hyrje të pjesës së dytë të gramatikës së gjuhës perse. Ai pastaj sjell katër ushtrime mjaft të gjata ku dy persona në formë dialogu flasin për gjuhën perse, gjeografinë e Iranit, letërsinë perse, poetët iranianë, kulturën iraniane dhe për popullin e këtij vendi. Në fund të këtyre ushtrimeve është edhe fjalori me disa fjalë persisht-osmanisht.

Përfundim

Siç shihet, Naim Frashëri nuk ishte vetëm mjeshtër i fjalës dhe poezisë, por gjithashtu edhe një gjuhëtar i përsosur, sidomos një njohës i thellë i gjuhës perse. Ai bashkë me vëllain e tij, Samiun bënë revolucion në filologjinë turke dhe perse. Siç vërehet edhe në gramatikën e tij të persishtes, ai është i pari në mesin e gjithë atyre gjuhëtarëve që gramatikën e gjuhës perse e shkroi duke u bazuar në metodologjinë moderne të gramatikës. Gramatika e tij e persishtes edhe pse mund të posedojë rregulla apo fjalë të paqena në gjuhën perse, por nuk duhet harruar se Naimi ishte i pari që shkroi gramatikën e persishtes duke u bazuar në rregullat gramatikore të gjuhëve të tjera dhe në dorë nuk kishte asnjë referencë për tu konsultuar. Megjithatë, ai si një njohës i persishtes dhe zhvillimeve të gjuhësisë në perëndim, arriti të shkruajë një gramatikë të gjuhës perse, e cila më pas sigurisht që ka qenë shtytëse apo ndoshta edhe bosht për babain e Gramatikës moderne të persishtes, Mirza Habib Esfehani, me të cilin ka bashkëpunuar ngushtë. Gramatika e Naim Frashërit gjithashtu mund të jetë e një rëndësie të veçantë për historinë e gjuhës perse.