Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Letërsi shqipe’

Në gjurmët e miniaturave artistike të shkrimtarit të talentuar Idajet Jahaj

29/05/2014 Lini një koment

Prof.dr. Eshref YMERI

 

NË GJURMËT E MINIATURAVE ARTISTIKE TË SHKRIMTARIT TË TALENTUAR IDAJET JAHAJ

Eshref Ymeri
Eshref Ymeri

Para pak ditësh më ra në dorë një vepër artistike e shkrimtarit vlonjat Idajet Jahaj që ma dërgoi me kushëririn tim Arshi Ymeri, një veprimtar i njohur ky i Shoqatës “Mesapliku”. Vepra titullohet: “Loti i diellit dhe hënëzat e limonit”. Është një përmbledhje me grimca lirizmi të artë, me 22 miniatura artistike në 67 faqe gjithë-gjithë.

Këtë shkrimtar e kam bashkëpatriot. Të dy jemi nga Smokthina, nga fshati Mesaplik. Që në moshë të re, pas përfundimit të studimeve të larta në Institutin Pedagogjik të Shkodrës, ai filloi punë në shkollën 8-vjeçare të fshatit të tij të lindjes. Që asokohe, ai i hyri me shumë zell punës për hapjen e një muzeu të fshatit në mjediset e shkollës. Më pati lënë përshtypje të jashtëzakonshme puna e tij këmbëngulëse për pasurimin e muzeut me të dhëna interesante nga jeta e figurave historike të fshatit tonë.

Me kalimin e viteve, në personin e Idajetit erdhi e u kristalizua figura e një krijuesi të aftë në fushën e gazetarisë, të publicistikës, të memorialistikës historike dhe të letërsisë artistike. Prandaj sot, kur ai po i afrohet moshës së pensionit, në inventarin e krijimtarisë së tij në këto fusha, figurojnë 35 libra të botuar, 13 nga të cilat i përkasin artit poetik dhe prozës artistike.

Libri në fjalë është një perlë e vërtetë në botën e letrave shqipe. Ai të rrëmben me miniaturat tërheqëse që autori i ka qëndisur aq mjeshtërisht, saqë të befasojnë me larminë e figuracionit artistik.

Miniatura është një gjini mjaft interesante e letërsisë artistike. Ka mendime të ndryshme rreth vlerësimeve që i bëhen asaj në lëmin e kritikës letrare. Dikush mendon se ajo është një poezi në prozë, dikush tjetër thotë se në këtë rast kemi të bëjmë me një tregimth të shkurtër apo thjesht me një formë të gjinisë letrare të përmasave tejet të rrëgjuara. Kësisoj miniatura përfaqëson një largim nga kornizat   tradicionale të gjinive letrare.

Me këto miniatura, shkrimtari Idajet Jahaj ecën në gjurmët e shkrimtarëve të shquar të traditës sonë letrare, si Migjeni dhe Nonda Bulka, duke e pasuruar edhe më tej këtë traditë me larminë e figuracionit artistik.

Miniaturat e këtij shkrimtari të talentuar dhe të heshtur deri në thjeshtësi të admirueshme, bien në sy për pasurinë e mjeteve artistike, në të cilat krahasimi i lë vendin metaforës, metonimia zëvendëson sinekdokën, pas epitetit vjen personifikimi etj.

Fjala, në miniaturat artistike të shkrimtarit Idajet jahaj, përfaqëson në vetvete një botë origjinale. Fjala artistike në këto miniatura është pasqyrë e raportit të autorit me realitetin, e perceptimit të veçantë të botës që e rrethon. Në tekstet e tij artistike, saktësia e rrëfimit përcillet përmes larmive metaforike, të vërtetat jetësore përfaqësojnë zbulime artistike. Mënyra e rrëfimtarisë së autorit në këto miniatura, më sjell në kujtesë një dyvargësh të shkëlqyer të poetit të shquar gjerman Henrik Hajne (1797-1856):

 

Në një fjalë të vetmëve do të doja

Ta shkrija brengën dhe trishtimin.

 

Arti i fjalës në këto miniatura është shprehje e individualitetit të autorit. Përmes metaforave, autori na përcjell thurimën letrare, e cila krijon figura që lexuesin e ngrejnë peshë, figura këto që ndikojnë mbi të me një forcë emocionale të jashtëzakonshme. Fjalët autori i pasuron me ngarkesa kuptimore mjaft domethënëse, duke i stërpikur ato me magjinë e ngjyrimeve stilistikore.

Figuracioni në miniaturat e këtij autori, vjen e shpërfaq gjallërinë, qartësinë, natyrën bukurimore të pasqyrimit artistik, që janë tipar i përhershëm i çdo lloj arti, që janë forma të njohjes së realitetit nga pozitat e një ideali estetik.

Me stilistikën e vet krijuese, shkrimtari Idajet Jahaj, figuracionin e ligjërimit e trajton si një tipar të veçantë të rrëfimtarisë artistike, tipar ky që vjen e përfton shprehjen më të plotë në gjuhën e miniaturave të tij të magjishme. Prandaj, në kontekstin artistik, fjala e autorit në këto miniatura bëhet pjesë e pandashme e sistemit të mjeteve figurative dhe kryen domosdoshmërisht një funksion estetik.

Në ditët tona, miniatura është një gjini letrare mjaft e qëlluar. Prandaj edhe shkrimtari Idajet Jahaj, duke pasur parasysh ritmet e përshpejtuara të jetës bashkëkohore, kohën e racionuar për leximin e librave, morinë e reklamave me subjekte të shkurtra, del para lexuesve me këtë buqetë miniaturash që të emocionojnë jo vetëm me rrëfimtarinë fjalëkursyer, por edhe me natyrën  e tyre poetike që herë-herë shoqërohet edhe me kadencën karakteristike të vargëzimit.

 

Tiranë, 28 maj 2014

Disa vërejtje një vepre me vlerë

16/09/2013 Lini një koment

Nuhi ISMAJLI

 

DISA VËREJTJE NJË VEPREJE ME VLERË

Vështrim kritik

 

Divani shqip

Divani shqip

Me shkrimet e tij të deritashme, veçmas me veprën “Nezim Frakulla dhe Divani i tij shqip” (bot. Logos – A, Shkup – Prishtinë – Tiranë, 2008), pa dyshim, studiuesi Abdullah Hamiti radhitet në radhën e studiuesve më të shquar të poezisë së bejtexhinjve.

Vepra “Nezim Frakulla…” është një studim i rëndësishëm monografik për jetën e veprën letrare të N. Frakullës, por edhe për poezinë e bejtexhinjve në përgjithësi, /ku mendojmë se studiuesi, me studimin e tij, sjell risi dhe rezultate me rëndësi, në radhë të parë, sa i përket trajtimit të problematikës, çështjes së ndikimeve, çështjes së poetikës orientale dhe çështjes së gjuhës së veprave të bejtexhinjve/. Në vepër autori ka botuar edhe dy kopjet e divanit të Nezimit, duke ofruar kështu mundësinë e njohjes, leximit dhe të studimit më të mirë të veprës së këtij autori. Gjithsesi, në veprën e përmendur, rëndësi të veçantë ka kapitulli: Shpjegimi i termonologjisë orientale /mistike, në të cilin është dhënë fjalori i shpjegimeve të fjalëve orientale, i cili, me gjithë mungesën e shpjegimit të disa fjalëve të nevojshme, ofron një ndihmesë të madhe për kuptimin e veprës së Nezimit dhe të bejtexhinjve të tjerë.

Krahas vlerës së pamohueshme që ka vepra “Nezim Frakulla dhe Divani i tij shqip”, në të  vërehen edhe disa të meta, si: sistemimi jo i mirë i lëndës, përsëritja e mendimeve, shprehja e mendimeve të paqëndrueshme dhe, shpesh, kundërshtimore.

Kështu, çështjes së ndikimeve të ndryshme: letrare, kulturore, fetare, gjuhësore etj., në poezinë e Nezimit dhe të bejtexhinjve të tjerë, në vepër, me të drejtë, i është kushtuar vëmendje e posaçme, me ç’rast janë vënë në dukje veçanti, karakteristika të dalluara të veprës së Nezimit dhe letërsisë së bejtexhinjve, të pavërejtura më parë, në atë masë. Por, në këtë aspekt, ky interesim (mbase i mbështetur në parime fetare, si: “Në islam, në esencë, edhe vetë mësimet zyrtare janë mistike…Islami i cili preferon nënshtrimin total, është i mbështetur në dorëzim të pakushtëzuar dhe të plotë ndaj Zotit ” (f. 61), bëhet i tepërt, kur kaptina të tëra i kushtohen çështjes së dijes për fenë, duke bërë çështjen e përhapjes së dijeve e porosive fetare objekt kryesor të veprës; kur vepra e Nezimit dhe letërsia e bejtexhinjve përgjithësisht trajtohen nga pikëvështrimi fetar, dhe kur çdo elementi letrar të trajtuar i jepet fryma fetare, duke reduktuar në këtë mënyrë tematikën e veprës së Nezimit dhe të të tjerëve në tematikë fetare, duke njëkuptimësuar semantikën e figurave (simboleve) vetëm në kuptimin fetar (me përjashtim të ndonjë rasti dhe përkundër faktit se ndonjë rast përmendet polivaleca kuptimore e gjuhës së Nezimit), duke shprehur ide të çuditshme, absurde, si ideja e vetëshkatërrimit (f.53-55 ), ideja e fatalitetit dhe e nënshtrimit ndaj shtypjes (f. 104 ) etj.

Ndonëse në vepër theksohet shumë ndikimi i thellë i Nezimit nga letërsia orientale (”…ai nga çdo aspekt është nën ndikim të poezisë orientale-islame” (f. 44), ndikimi nga literatura klasike persiane për të cilin ishte model (f. 44), krijimi i Nezimit “nën ndikimin dhe në kuadër të shkollës neopersiane” (f. 43)  etj., në veprën “Nezim Frakulla…”, Nezimi konsiderohet krijues i një rryme të re me tematikë, motive e strukturë të re metrike (“Kur kthehet në Berat, Nezimi…filloi të krijonte poezi në gjuhën shqipe, duke i vënë kështu themelet e një rryme të re, me tematikë, me motive e strukturë të re metrike” (f. 23-24).

Por, kundër një mendimi të tillë, edhe në vetë veprën, shprehet një mendim tjetër, sipas të cilit: “…Nezimi sjell një frymë të re poetike që, megjithatë, në Berat nuk ishte e panjohur, sepse në Berat, në mos shqip, turqisht krijohet edhe para tij dhe aty kishte një traditë të poezisë…” (f. 24) etj.

Në veprën “Nezim Frakulla dhe Divani i tij shqip” është shprehur mendimi se Nezim Frakulla “i vuri themelet e letërsisë artistike te shqiptarët” (f. 13), dhe mendimi i përsëritur tashmë mjaft në shkrimet për letërsinë e bejtexhinjve se me bejtexhinjtë “nisi të zhvillohej letërsia artistike shqipe, e cila dilte nga rrethi i ngushtë i një letërsie fetare dhe didaskalike e filloi të ngrihej në nivel të një letërsie artistike” (f. 16), duke mohuar vlerën e pamohueshme artistike të poezisë së P. Budit, të P. Bogdanit, të L. Bogdanit, të N. Brankatit, por edhe të krijuesve para tyre, si vlerën e poezisë së Matrëngës, apo të veprës së Buzukut.

Vlera letrare, pra edhe letrarësia e veprave të autorëve shqiptarë, që krijuan para bejtexhinjve, në shkrimet e ndryshme për letërsinë shqipe, si edhe në këtë të tashmin, është mohuar pa kurrfarë baze shkencore, sepse është marrë si shkak prania e problematikës fetare në veprat e autorëve të përmendur. Siç dihet, tema, pra, as tema fetare nuk paracakton letrarësinë apo joletrarësinë e një vepreje. Në anën tjetër, autorët shqiptarë, të cilët shkruajnë para bejtexhinjve, nuk trajtuan vetëm temën fetare në veprat e tyre.

Tani që në veprën Nezim Frakulla…, jo vetëm nuk mohohet, por edhe çmohet lart vlera artistike e poezive fetare të N. Frakullës dhe e bejtexhinjve të tjerë (për Nezimin thuhet se “…krejt talenti e afshi poetik i Nezimit vihet në pah pikërisht me poezitë e tij mistike artistikisht të realizuara, në figuracionin dhe simbolikën e tyre…” (60), kurse për poezinë e tij se “ishte poezi sublime që i reflektonte vlerat e artit poetik islam e të kulturës islame”,f. 14, etj.), nuk dihet se ç’merret për bazë për të mohuar vlerat e mëdha letrare të autorëve shqiptarë të shek. XVI-XVII, të krahasuara edhe me vlerat e mëdha të letërsisë evropiane, siç janë p. sh. poezitë e P. Budit e të P. Bogdanit dhe për të pohuar se N. Frakulla ose bejtexhinjtë përgjithësisht janë themeluesit e letërsisë shqipe.

Në veprën “Nezim Frakulla…” mohohet edhe ekzistenca e mëhershme e identitetit kulturor e gjuhësor të qyteteve shqiptare, ndërsa bejtexhinjtë konsiderohen si themelues dhe krijues të tij. Duke identifikuar të përgjithshmen, universalen me të  veçantën, tipiken, kombëtaren, në vepër thuhet se bejtexhinjtë, përmes idetitetit kulturor islam, krijuan identitetin shqiptar të qyteteve shqiptare (“Ky identitet kulturor-islam i përshkonte pothuaj të gjitha qytetet shqiptare të atëhershme, në të cilët pëer shekuj me radhë mungonte identiteti gjuhësor e kulturor i shqiptarëve, që ishte pasojë e inferioritetit dhe dezintegrimit” , f. 142).

Letërsia e bejtexhinjve trajtohet si pararendëse e letërsisë romantike, ndonëse letërsia romantike, si letërsi e esencave të identitetit dhe të idealit kombëtar, ishte një  letërsi krejtësisht e kundërt me të, mohimi dhe refuzimi i saj.

Kështu, në veprën “Nezim Frakulla…” flitet edhe për, siç thuhet, “Poezinë patriotike e shoqërore me karakteristika të romantizmit që flet për vendlindjen për mallin e atdheut…” (f. 114), ndonëse, në letërsinë e bejtexhinjve kurrë nuk e kemi konceptin atdhe, kurse vendlindja e bejtexhinjve nuk mund të barazohet me atdheun e romantikëve, as malli e vuajtja e poezisë së bejtexhinjve me mallin e vuajtjen romantikëve.

Shkaqet sociale të mallit të bejtexhinjve nuk mund të krahasohet me shkaqet atdhetare të mallit të romantikëve, as malli i bejtexhinjve për vendlindjen (p.sh. Beratin),  me mallin e romantikëve për atdheun (Shqipërinë).

Nezimi braktis vendlindjen për të siguruar mirëqenie sociale, romantikët braktisin atdheun ose dëbohen nga revolta e pakënaqësia me realitetin shoqëror, duke kërkuar një ndryshim të tij, ose dëbohen me dhunë nga pushtuesi, për shkak të veprimtarisë së tyre atdhetare, siç ndodh me romantikët shqiptarë.

Në veprën “Nezim Frakulla…” , në njërën anë ngulmohet për theksimin e ndikimeve të thella të Nezimit dhe të bejtexhinjve të tjerë nga kultura orientale dhe të integrimeve të thella të letërsisë së bejtexhinjve me kulturën orientale, në anën tjetër synohet të theksohet origjinaliteti i veprës së Nezimit (“Nezimi ishte poet origjinal…”, f. 138), kombëtariteti ose lidhja e ngushtë e veprës së tij dhe e bejtexhinjve të tjera me kulturën kombëtare, si dhe vlera e tyre për zhvillimin e saj (“…Nezimi e poetët e tjerë të alhamiados shqiptare janë ata që me krijimet e tyre shqipe e argumentuan manifestimin dhe zhvillimin e identitetit kulturor dhe gjuhësor të shqiptarëve” , f. 142, etj.).

Elementet e shumta dhe esenciale të ndikimeve nga kultura orientale, si dhe përmasat e mëdha të integrimit e njëjtësimeve të veprës së Nezimit dhe të bejtexhinjve të tjerë me kulturën orientale, e përjashtojnë origjinalitetin krijues dhe lidhjen e ngushtë të tyre me kulturën kombëtare. Elementet e huaja dhe universale nuk përcaktojnë veçantinë e kulturës së një populli, po bota dhe gjuha e tij e veçantë.

Nëse Nezimi mori vargun tetërrokësh dhe u përpoq që poezisë së tij t’i jipte ngjyrë lokale (f. 43), kjo s’ka ndonjë peshë, përballë ndikimeve të mëdha që ka pësuar vepra e tij. Madje, edhe ngjyra lokale e poezisë së Nezimit, është ngjyrë tipike orientale, e kohës dhe e meseve të bejexhinjve.

Poezinë e polemikës me politikanët nuk e bën poezinë e Nezimit gjithsesi patriotike, siç thuhet, f. 24. Poezia patriotike nuk varet vetëm nga polemika e poetit me politikanët, po nga ajo që thuhet për kombin dhe atdheun, në kuadër të saj. Nezimi nuk polemizon me politikanët për çështjen robërisë së atdheut, për pozitën e popullit të robëruar, për rrezikimin e gjuhë dhe të kulturëës shqiptare, për mungesën e arsimit shqip dhe prapambeturinë e shqiptarit, për imponimin dhe praninë aq të madhe të shkollës dhe të botës së pushtuesit në Shqipëri etj.

Është e çuditshme se si në veprën ”Nezim Frakulla…”, edhe pozitë e Nezimit kushtuar figurave të pushtetit (f.104), konsiderohen poezi patriotike (“…poezitë panegjirike (lavdithurrëse) që Nezimi u kushton Ibrahim pashës dhe Sulejman pashës, mund të futen në kuadër të angazhimit patriotik…”(f. 104).

Nëse nuk tradhtohet natyra dhe ideali i vërtetë i artit, poezitë kushtimore e lavdithurëse, për njerëzit e pushtetit (madje edhe për sulltanin!), aq më tepër, në rrethanat e pushtimit të vendit dhe të popullit të poetit, paraqesin një të metë të madhe: dobësinë, servilitetin, nënshtrimin e poetit, (në këtë rast Nezimit si poet), por edhe gabimin e madh të interpretimit të tyre si poezi patriotike.

Sipas interpretimeve të poezive kushtimore të Nezimit, në veprën “Nezim Frakulla…”,  në Shqipëri s’ka pasur robëri e varfëri, po ka qenë parajsë, ku udhëheqësve iu thuret lavdëratë.

Por, sa i paqëndrueshëm është ky mendim dhe parimi i interpretimit të dyfishtë (që nuk mungon në këtë vepër), shihet edhe nga mendimi tjetër, i kundërt me këtë, shprehur, f. 110: “…poezitë që u kushton këtyre dy udhëheqësve lokalë, nuk mund të merren si përshkrim serioz i jetës shoqërore, i organizimit shoqëror, sepse këto janë poezi lavdithurrëse, nuk e paraqesin edhe anën tjetër të medaljes, që s’ka dyshim se do të ishte krejt ndryshe nga ajo që na del në poezitë që Nezimi ua kushton këtyre dy figurave figurave politike vendore.”

Në veprën “Nezim Frakulla…” janë dhënë mendime e vlerësime të ndryshme (dhe kundërshtimore) për gjuhën e veprës së N. Frakullës dhe të letërsisë së bejtexhinjve , në përgjithësi. Kështu, kemi vlerësimin (e qëndrueshëm) se gjuha e Nezimit “…ishte e stërngarkuar me orientalizma”, të cilat “shfaqnin ambientin kulturor të atëhershëm të popullit tonë, sidomos të rrethit e ambientit të qytetit shqiptar, çfarë ishin Berati, Vlora, Elbasani etj.” (f. 36); mendimin për stërngarkimin e poezisë së Nezimit dhe të alhamiados shqiptare me leksikun oriental islam, “me qëllim të caktuar, pra me funksion poetik” (f.18- 19),  për hir të kërkesave të poetikës orientale; mendimin (e paqëndrueshëm dhe të kundërt me dy të parët) se Nezimi “…aftësitë dhe prirjet krijuese të tij i vuri në shërbim edhe të ruajtjes dhe të kultivimit të gjuhës shqipe…(f. 14). (Si mund të thuhet se Nezimi ka ndihmuar gjuhën shqipe, duke mos kërkuar e imponuar një nivel tjetër, më të lartë gjuhësor, se niveli gjuhësor i masës, po duke përdorur barbarizma në kohën e rrezikimit të shqipes dhe duke braktisur atë për hir të poetikës letrare orientale  ?!); trajtimin e fjalëve orientale në poezinë e Nezimit (dhe në letërsinë e bejtexhinjve), si fjalë terma, siç trajtohen edhe në fjalorin, në fund të veprës (fjalët orientale “nuk duhet marrë thjesht si fjalë leksikore, por më tepër si terma, nocione me kuptim të caktuar teorik e filozofik…” (f. 80) dhe, ç’është edhe më e pazakonshme, trajtimi si terma edhe i figurave (simboleve) të poezisë së Nezimit (“duhet të njihet gjuha mistike dhe zhvillimi i leksikonit të misticizmit, duhet të njihen e të kuptohen nocionet dhe termat e shumtë të përdorur si simbole e figura, që janë të lidhura ngushtë me misticizmin…” (f. 80), d.m.th. trajtimi i figurës në kundërshtim me natyrën e saj polisemike, me mundësitë e saj të shumta kuptimore ose kufizimi semantik i figurës  vetëm në kontekstin e përdorimit fetar.

Duke ia nënshtruar vlerësimit fetar vlerësimin e çdo gjëje, pra edhe vlerësimin e gjuhëve, në vepër janë shprehur edhe pikëpamje e vlerësime fetare për gjuhët, sipas së cilave gjuha kombëtare shqipe injorohet në raport me gjuhët tjera ( “vetë leximi i Kur’anit është akt i shenjtë, veçmas nëse ai lexohet në origjinal arabisht ”, f. 61) etj.

Në veprën “Nezim Frakulla…”, herë thuhet se poezia e Nezimit ishte një poezi që ka qenë shumë larg bejteve (f.17),”një poezi elitare, e cila iu drejtohej atyre që kishin një farë arsimimi, që kishin mbaruar medrese apo shkolla të tjera” (f.18), “Ishte poezi e qarqeve intelektuale ”, që iu dedikohej “intelektualëve të formuar  (f.15),  herë thuhet se Nezimi shkroi  për receptuesit jo aq të arsimuar, për ata që nuk njihnin gjuhët orientale (f.15), se Nezimi dhe bejtexhinjë të tjerë filluan të shkruanin për popullin e tyre (f.15), se Nezimi shkroi poezinë fetare, poezinë më të kërkuar nga masat e gjera (f.76-77), se Nezimi shkroi poezi mistike, e cila i kishte ithtarët e vet në shtresat e gjera (f.130), poezi përmes së cilave ai “donte të formonte e të mbillte te masat mendimin fetar” (f. 78) etj. , pra, shprehen dy mendime të kundërta, të cilat e përjashtojnë njëra-tjetrën.

Ndonësë e pabotuar, pra edhe e pamundshme për t’u përhapur masivisht, dhe e shkruar vetëm për një pjesë të popullit shqiptar, për atë të besimit islam, për poezinë e Nezimit thuhet se “poezia e tij ishte e shpërndarë në të gjitha trojet shqiptare (f.13)… dhe… lexohej me ëndje” (f.14) (receptuesi më i shpeshtë mbase ka qenë dëgjuesi).

Po kështu, për letërsinë e bejtexhinjve, e cila nuk qe e botuar që të kishte mundësi të shihej, letërsi e krijuar nën ndikimin e shkollës së pushtuesit dhe e lidhur ngushtësisht me botën e tij, letërsi, krijuesit e së cilës i kushtuan vjersha sulltanit, figurave të pushtetit, apo shkruan poezi lutje dhe poezi në të cilat paraqesin nënshtrimin ndaj tyre dhe pozitën e robit etj., thuhet se “nuk ishte parë me sy të mirë nga pushtetarët, madje se ajo dhe krijuesit e saj luftoheshin si nxitës të pakënaqësive popullore dhe prishës të rendit e qetësisë. Për këtë arsye shumë krijues të alamiados shqiptare e kanë pësuar keq…” (17)

Rivalitetet personale të krijuesve me njerëzit e pushtetit dhe pësimi i ndonjërit prej tyre, siç është rasti me Nezimin, nuk duhet të keqinterpretohen e t’u jepet një kuptim tjetër, i pavërtetë, si luftë e pushtuesit kundër letërsisë së bejtexhinjve, apo si përndjekje dhe dënim i autorëve për shkak të veprës së tyre. Siç dihet, në kohën e rrezikimit të gjuhës dhe të kulturës kombëtare shqiptare, bejtexhinjtë i ofrohen gjuhës dhe botës së pushtuesit dhe i kontribuojnë  përhapjes së tyre të mëtejme tek shqiptarët. Veprat e bejtexhinjve, duke qenë të krijuara nën ndikimin e shkollës së pushtuesit dhe lidhur ngushtësisht me botën e tij, ishin produkt dhe në shërbim të tij, prandaj pushtuesi s’kishte pse t’i dënonte ato as autorët e tyre.

Autori i veprës “Nezim Frakulla…” ka shfrytëzuar një bibliografi mjaft të pasur, por ka edhe shkrime shumë të rëndësishme, të cilat nuk i ka shfrytëzuar, as përmendur. Disa shkrime shfrytëzohen pak, duke injoruar interpretimet e deritashme të qëndrueshme të poezisë së Nezimit, etj.

Përkundër vërejtjeve që mund t’i bëhen veprës Nezim Frakulla…, siç u tha që në fillim, ajo ka vlera të mëdha dhe duhet çmuar si një vepër shumë të rëndësishme.

Nezim Berati, mendimtar dhe poet mistik

18/08/2013 Lini një koment

NEZIM BERATI, MENDIMTAR DHE POET MISTIK

134f737Themi se Nezimi është poet-mendimtar mistik, gjykuar nga vepra e tij dhe nga gjykimet që kanë dhënë mendimtarët bashkëkohor për të. Nezimi, mesa dimë, nuk ka lënë ndonjë vepër të mirëfilltë mistike, të karakterit studimor, siç kanë lënë të tjerë. Por, po t’i hedhim një vështrim veprës së tij, do të shohim se ajo rrezaton kudo botën e tij mistike. Pas vdekjes tragjikisht të Nezimit, në një nga burgjet e Stambollit, për të u shkruan shumë poezi kushtuar jetës dhe veprës së tij, por ajo që na e jep më të plotë portretin e tij, është poezia e shkruar nga miku i tij poet beratas, Fejziu, bashkëkohës me të. Ja, ç’thotë ai, i prekur thellë dhe i zemëruar, kur e qan mikun-poet duke treguar edhe fundin e tij të dhimbshëm: “Perëndia e shenjtëroftë misterin e tij! I parë ndër shumë dijetarë, krye ndër faltarë…, i zoti në fushën e diturisë, njohës i hollë i kuptimeve dhe dijetar i lartë. Fati e burgosi pa faj në dhe të huaj, i torturuar vdiq dëshmor dhe u nis në parajsë. Mirësia e Zotit e gëzoftë atë dijetar të kohës me të parët e fytyrës së tij dhe me hyritë e caktuara për strehën e tij. Fejziu qau dhe dha datën e vdekjes: “Prej burgut të kësaj jete Nezimi u bë banor i parasjsës.” Poezia u perhaps shumë dhe bëri përshtypje për guximin me të cilën u shkrua. Fejziu tregohet mjeshtër në dhënien e portretit të poetit-martir, duke nënvizuar meritat e tij. Nga ky portret mund të zbulojmë disa veçori të poetit: Nezimi ishte me kulturë të gjerë, i parë ndër shumë dijetarë. Ai ishte një besimtar i devotshëm islam, krye ndër faltarë. Njohës i hollë i kuptimeve, pra, një mistik i thellë, dijetar i lartë, me kulturë që nxiti smirën e karrieristëve të paaftë që e detyruan të shkonte në internmim dhe të përfundonte në burg ku gjeti edhe vdekjen. Fejziu i del në mbrojtje poetit, e quan të pafajshëm, që vdiq i torturuar, që u largua nga burgu i kësaj jete për t’u bërë banor i parajsës. E shohim kështu Nezimin të veçuar në tri fusha: si dijetar, si besimtar dhe si mistik. Por, para se të njihemi me mistaken e poetit, le t’i hedhim një sy jetës së tij plot tallaze. Lindi dhe u rrit në mjedisin  e Beratit të shekullit XVII-XVIII, që ishte kthyer në një qendër të rëndësishme ekonomike, kulturore dhe administrative, ku lulëzonte arsimi, dhe ku kishte filluar të lulëzonte poezia shqipe e shkruar me alfabet turko-arab. Kjo letërsi në Berat, dhe jo vetëm në Berat, pati dy drejtime kryesore. Drejtimi i parë e mbajti krijimtarnë poetike afër kulturës poetike të Lindjes. Përfaqësuesi kryesor i këtij drejtimi është Nezim Berati. Të kësaj kohe janë edhe poetët Muçi Zade,  Sulejman Naibi, Mulla Aliu, Mehmet Ashkiu, Fejziu dhe të tjerë më pak të njohur. Këta poetë e dijetarë mblidheshin në vendshplo-dhjet buzë Osumit, në mjediset e pazareve dhe në sallat e bibliotekave dhe, bashkë me diskutimet për probleme të diturisë, komkuronin dhe vinin në diskutim edhe krijimtarinë e tyre poetike, që shumë shpejt i kapërceu   kufijtë e qytetit të tyre, Beratit, dhe me ndikimin e fuqishëm që pati, krijoi kushtet e lëvrimit të kësaj poezie në rrafsh kombëtar. Kjo letërsi u ndikua nga modelet letrare turke, persiane dhe arabe. U lëvruan marabeja (vjershë e gjatë lavdëruese), ilahija (himn fetar), kronogrami dhe epigrami. Përmbledhjet poetike të kësaj letërsie u quajtën divane. Nezimi është më i madhi ndër poetët e letërsisë shqipe të shekullit XVIII. Është autor i shumë poezive dhe i disa divaneve në gjuhën shqipe, persiane, turke e arabe, me vlera të dukshme artistike. Divani shqip i vitit 1735, kopjuar nga Sali Durdia, u botuas pjesërisht nga beratasi Abdullah Ferhati në vitin 1938 në reviastën “Zani i naltë”. Siç e thotë vetë “vatani i tij është Berati.” Emrin e fshatit Frakull nuk e gjejmë të përmendet në asnjë nga divanet e tij. Familja e tij ka banuar gjithmonë në Berat, në lagjen “Murat Çelepi”. Mendohet se ka patur shtëpi edhe në Velabisht. Ka qenë në traditën e bejlerëve beratas që të kishin, veç shtëpisë në qytet, ku kalonin kohën më të madhe të vitit, që, sipas rasteve, varej edhe nga detyrat e ndryshme që mbanin në administratën shtetërore, të kishin shtëpi të dytë edhe në pronat e tyre, ku banonin, zakonisht, për verim ose në periudhën e mbledhjes së prodhimeve bujqësore. Nga kjo traditë nuk ka si të ketë bërë përjashtim familja e Nezimit. Megjithë këtë vendlindja e tij  ka qenë Berati. Më kot nuk e kanë quajtur dhe e quajnë studiuesit edhe sot  Nezim Berati. Ndonjë studiues nënvizon se Nezimi mësimet e para i mori në Frakull. Kjo s’ka si të jetë e vërtetë. Në Frakullën e veçuar, nëse e marrim për vendlindje këtë fshat (edhe pse autori nuk e thotë), në atë kohë, nuk bëhej fjalë për ndonjë shkollë. E  pakta, atje mund të ketë patur ndonjë hoxhë. Vitet e shkollës i pati në Berat. Studimet e larta, sipas traditës, i kreu në vendet e Lindjes. Në këto vite përvetësoi gjuhët klasike dhe fitoi një kulturë të gjerë. Në vitin 1731 kthehet në qytetin e tij dhe i kushtohet poezisë. Në jetë pati shumë shqetësime. Mërgimi, kritikat, smira, ia rrëmbyen qetësinë. Hyri në debate letrare me poetët beratas të kohës. E dëgjuar mbeti polemika me Mulla Aliun. Jeta e tij ishte e një rebeli. Nuk pranoi të poshtërohej dhe as të nënshtrohej. Në poezitë e tij në shqip dhe turqisht përdori një gjuhë që fanatikëve u  dukej e papranueshme. Hani, studiues gjerman, nënvizon se fanatikët e Beratit, për shkak të poezisë që përmbante vargjet: “Mihrab’ i Qabesë ejvallah, vetullat e tua janë…”, u zemëruan keq me të, se e morën si shkelje të moralit fetar. Mundet që në raportimin te sulltani, të kenë ndikuar edhe këta fanatikë në ndëshkimin e poetit. Në këto kushte duhet gjykuar dhe vlerësuar edhe debate që pati me Mulla Aliun. Ky debat vazhdoi me vite dhe tërhoqi pas përkrahësit e poetëve. Shehu prej të cilit Mulla Aliu kishte marrë dorë, mbajti anën e Nezimit. Për këtë debat, në Divanin e tij, poeti shkruan: “Ç’faj ju paçë, o Mulla Ali, pse ju mburra me nasihat, a ujdis t’i bëhesh asi shehut që ke marrë bejat?” Thelbi i këti debate nuk duhet të ketë qenë thjesht për probleme arti, por të botëkuptimit. Kjo vihet re edhe nga qëndrimi që ka mbajtur shehu ndaj Mulla Aliut duke iu gjetur krah Nezimit. Nezimi ishte i thellë në mistikë dhe kishte bërë për vete shumë pasues, sa t’i bënte ballë edhe një personaliteti fetar siç ishte Mulla Aliu, myfti i Beratit. Ndonjë kundërshtar, që nuk u bë i ditur, këtë debat ia bën të njohur Shej-ul-islamit në Stamboll si një rast që kishte sjellë pështjellim në popull. Pa hetime dhe pa kërkuar sqarime nga kadiu i Beratit, në korrik të vitit 1739, urdhërohet shkarkimi i Mulla Aliut. Për dyshimet që pati ndaj Nezimit, poeti i përgjigjet: “Vetë ju thotë fakiri: në ju paça faj, më mviri… O zemra ime, mos qaj, se Nezimi nuk ka faj”. Nezimi mërgoi në Besarabi dhe Stamboll. Bëri jetë të lirë. Nga ky internim i detyruar, u zemërua. Zuri të fliste edhe kundër sulltanit. U burgos dhe u dënua si fajtor politik. Vdes në burg nga torturat.  Miqtë e tij në Berat u dëshpëruan. Ata qenë poetë dhe e bënë emrin e Nezimit të paharruar. Sipas traditës, u shkruan shumë kronograme. Mehmet Ashkiu shkroi katër poezi të tilla. Por kronogrami më i arrirë u shkrua nga miku i tij poet, Fejziu. Për vitin e lindjes dhe të vdekjes ka mendime të ndryshme. Në botimet kryesore, së fundmi, jepen si vit i lindjes 1685 dhe i vdekjes 1760. Nga krijimtaria e tij njihen një divan shqip dhe poezi të shkëputura, dy divane turqisht, njëri gjetur në bibliotekën e Sali Vrionit, një divan persisht, gjetur në bibliotekën e Faik Vrionit, dhe një divan arbabisht. Divani shqip i plotë nuk njihet. Njihen vetëm tri kopje të tij: një kopje e  Elbasanit me 55 poezi, me gjuhë të prishur, kthyer në të folmen e këtij qyteti; një kopje e Tepelenës me 78 poezi dhe një kopje e Beratit me 16 poezi.  Divani shqip duhet të ketë qenë me 200 faqe dhe 110 poezi. Nezimi lëvroi poezinë lirike dhe fetare. I këndoi bukurisë së njeriut, natyrës dhe Zotit. U thuri lavde sundimtarëve të Beratit, Ismail Pashës dhe Bajram Pashës. Trajtoi tema shoqërore. Shprehu pakënaqësinë ndaj sunduesit të huaj. Kritikoi paragjykimet e kohës. Lartësoi punën e zanatet. Trajtoi edhe temën e krijimtarisë poetike. Me Divanin që krijoi, i vuri vulën e personalitetit të tij gjithë një periudhe në historinë e letërsisë shqipe. Një pjesë të poezive i muzikoi. Duke zënë, kështu, vend edhe si kompozitori i parë beratas. Janë ruajtur deri në ditët tona këngët: “Behari u lulëzua”, “Një zog në sabah, more, ç’më thirri”… Hani e vlerësoi si “Anakreont të Shqipërisë”. * Nazimi si poet mistik e shikonte botën të krijuar nga Allahu në shumëllojshmërinë e shfaqjes së saj si burim të frymëzimit të tij. Në këtë mënyrë mendimi poetik i tij lëviz nga e dukshmja tek e padukshmja. Kjo krijimtari tregon lidhjen e ngushtë të poetit me tarikatin dhe mistikën islame. Në poezinë “Behari”, këtë stinë të bukur dhe të begatë, ai e sheh si krijim të Allahut, prandaj i drejtohet atij: “Bismil-lah thirra, Allah, zura nijazë; o behar, el-hamdylil-lah, fole avazë. Narqizeja me zymbylë myzhde na dhanë; erdhi behari për bilbilë, mendtë na vane. Nëpër bahçetë bilbilëtë zun’ e këndojnë; çelënë trëndafilëtë, jetën gëzojnë. Kënga jote s’harronetë, ka shumë lezet; o shpirt, do të këndonetë gjer në kiamet.” Nezimi, nëpërmjet këtyre vargjeve, i drejtohet me lutje Allahut dhe e falënderon atë që solli stinën e përtëritjes së natyrës, që u lajmërua me çeljen e luleve dhe me këngën e bilbilit, këngë, që nuk do të harrohet dhe ka për t’u kënduar deri në kiamet. I dehur nga kjo bukuri, vepër dhe dhuratë e Allahut, në një poezi tjetër, ai i thërret frymëzimit të tij se tani ka ardhur koha që t’i derdhë vargjet si inxhi, që t’i shohin poetët e tjerë: “Nashti ti kasavet mos ki, zëre xhamn’ e ashkut e pi; bejtet derdhi siinxhi, t’i shohënë shuheraja.” Edhe figuracionin, fjalorin poetik, poeti e zgjedh nga bota e tij mistike. Le të përmendim me këtë rast këto vargje: “Zogjtë sot heqin tespih e këndojnë; o syr’ i insanit, a s’e shih se ç’punojnë! Manushaqeja Shej-ul-islam rri e jep fetfa; nëpër jetë ka dhënë nam, i bëjnë dua.” Edhe kur merr rrugët e kurbetit, ai mbështetet në besimin tek Allahu. Edhe miqësinë dhe detyrat e saj i sheh si një nga shtyllat e moralit islam. Këtë e ndeshim fare qartë në vargjet e mëposhtme: “Jemi nisur në gyrbet, ai Zot na bëftë derman e na nxirrtë në selamet, të mirë mbeç, o gjylistan! Miqëve ju kemi rixha, të na bënjënë merhamet këtu-këtje me një dua, ashtu qofshin në devlet! Muradnë jua mbaroftë ai Zot q’është një Rrahim! Edhe për ty u dëgjoftë, këjo fjal’, i mjeri Nezim!” Edhe dashurinë, edhe kalimin nga kjo botë e sheh nën dritën e besimit të tij islam, si mistik. Midis të tjerave ai thotë: “… Sevdanë ti ma ke dhënë, unë s’e kërkova vetë; do të heq si ta kem thënë, dersa të vete m’atë jetë. Veç ty të jam bërë teslim, ti m’i di hallet e mia, në çdo punë ti më je alim, robt’ e tu ashikërija! Ymri ynë posi vesë, mjerët ne të mjerët! Kush ka ymër që të jesë, tek s’e bënë pejgamberët?” Miqësinë e vlerëson si një nga shtyllat e moralit islam: “Mik atij i them në xhihan e dua, i bëhem kurban, kur të të shohë në zëndan, me ty të jetë në figan. Jokse posi janë ca miq për të ngrënë oshaf me fiq, ej, Nezim, prej syresh u hiq, sevdan’ e tyre mos e ndiq…” Edhe karrieristin e vë në giditje të vargjevetë tij: “Gallat punën e mendove, si dolle sipër, ç’fitove? Sorrë, as u turpërove! Meqan’e biblilit ç’t’u desh?” Nezimi godet edhe krenarinë e të pasurve. U kujton atyre se pasuria e vënë pa mund e djersë dhe që harxhohet pa mend, një ditë mund të shpjerë në mjerim dhe ti ke për ta parë veten në fund, në varfëri: “Pse ke mall në këtë dynja, mos pandeh se je vakti hosh, akibet bie në bela kush vë kësulën në qosh. Kush nuk i ka mendtë tamam, veçë ta rrahsh bëhet izlam, atë pemë që është ham, shkopi në e shtyftë përposh.” * Në fund të këtyre shënimeve do të nënvizojmë edhe një fakt, që shpreh të qenit e poetit një besimtar i bindur: Nezimi e nisi punën për krijimin e Divanit të tij në shqip, me bismil-lah: “Bismil-lah nisa divanë me sevdatë fale, ja Mevla, për Muhamed Mustafanë zemra vete, ja Mevla!”

Burimi: http://bashkiaberat.gov.al/?p=1916

Imam Vehbi Ismaili – Pionieri i përkthimit midis dy letërsive, asaj shqipe dhe arabe

16/07/2013 1 koment

Dr. Muhamed MUFAKU (ARNAUTI)

IMAM VEHBI ISMAILI

(Pionieri i përkthimit midis dy letërsive, asaj shqipe dhe arabe)*

Imam Vehbi Ismaili

Imam Vehbi Ismaili

Javë më parë gazeta siriane “Revolucioni” botoi (në numrin e datës 27/08/2007), një intervistë të bërë nga Umer En-Neameh me shkrimtarin Abdulatif Arnauti, ku e përshkroi atë si “përkthyesin e parë që e njohu popullin arab me letërsinë shqipe”. Sigurisht, në vlerësimin tonë për atë çfarë dha Abdulatif Arnauti në përkthimin e disa punimeve letrare prej gjuhës shqipe në atë arabe, me të vërtetë duhet të kujtojmë praninë e përkthyesit të parë i cili vazhdon të jetojë, shkrimtarin dhe përkthyesin e njohur Imam Vehbi Ismailin i cili e nisi përkthimin e letërsisë shqipe në arabisht para se Abdulatif Arnauti të fillojë të veprojë në këtë fushë.

Në fakt, atë çfarë ka bërë Imam Vehbi Ismaili në udhëheqjen e kësaj fushe është i njohur për opinionin publik shqiptar, ku kanë shkruar shumë për të si në Shqipëri ashtu dhe në Kosovë për shkak të pranisë së tij dhe në fusha të tjera.

Imam Vehbi Ismaili lindi më 1919 në qytetin e Shkodrës, në veri të Shqipërisë, e cila ishte qendra e jetës kulturore para se Tirana të bëhej kryeqyteti i Shqipërisë më 1920. Imam Vehbi Ismaili ka lindur në një familje me tradita fetare, kulturore dhe kombëtare. Babai i tij Hakiu ishte imam në Shkodër dhe mufti në Krujë dhe Vlorë. Kështu që Vehbiu i ndoqi studimet në medresenë e Tiranës ku mësoi gjuhën arabe dhe nëpërmjet saj u njoh me kulturën arabe. Gjatë këtyre viteve u shfaq prirja e tij për të shkruar dhe përkthyer, ku botoi disa artikuj në revistën e njohur “Zëri i ngritur” me pseudonim për shkak të moshës së tij të vogël. (Vehbi Hoxha)

Pas diplomimit nga shkolla islame fitoi një bursë për të shkuar në Kajro e për të vazhduar studimet në universitetin e Az’harit por interesi i tij letrar mbizotëronte mbi të. Kajro ishte e mbushur me revista të mëdha si “Hëna”, “Letra” etj. Ai u diplomua në universitetin Al-Az’har më 1945.

Kështu, Imam Vehbi Ismaili nisi të provojë veten e tij në përkthime, e më pas në shkrime në gjuhën arabe dhe shqipe, gjatë viteve 1945-1948. Ai nisi me botimin e disa tregimeve në gjuhën shqipe të shkrimtarëve të mëdhenj si Ernest Koliqi (“Jeta”, numri 02.07.2003), pastaj Qemal Guranjaku në revistat letrare egjiptiane të tilla si “Mesazhi”, “Kultura” dhe “Libri”.

Përmbledhja e disa prej këtyre historive u botua më vonë në një libër me titull “Djepi i artë” që u botua në Kajro më 1948, ku parathënien e saj e shkroi Hasan Ulvani, ku theksoi ngjashmëritë në mes dy letërsive, asaj shqipe dhe arabe të buruara nga dy vende me natyrë të ngjashme të shqiptarëve dhe arabëve. Në këtë mënyrë libri “Djepi i artë” është quajtur si libri i parë i njohur i letërsisë bashkëkohore shqipe i përkthyer në gjuhën arabe.

Përveç kësaj, Imam Vehbi Ismaili është marrë me shkrimin e dramës historike, nën ndikimin e asaj që kishte lexuar, dhe në Kajro ai shkroi një dramë për Umer bin Hatabin. Por qëndrimi i Imam Vehbi Ismailit në Kajro, i cili zgjati deri në fillim të vitit 1949 ishte i frytshëm edhe për disa përkthime në drejtime të tjera si nga gjuha arabe në gjuhën shqipe. Dhënia rëndësi dramës në Kajro nxiti që ai të zgjedhë komedinë “Banorët e shpellës”, dhe të marrë lejen e përkthimit të saj në gjuhën shqipe. Kjo dramë është shfaqur në edicionin e saj të parë më 1962 dhe kjo ishte drama e parë e përkthyer nga letërsia bashkohore arabe në gjuhën shqipe, e cila më pas u shfaq në edicionin e dytë me një hyrje nga Lee në Prishtinë gjatë vitit 1986.

Pra, kjo ishte jeta e Imam Vehbi Ismailit në Kajro, ku qëndroi pas përfundimit të arsimit të lartë më 1945 duke pasur parasysh pamundësinë e tij për t’u kthyer në Shqipëri, e cila ra nën sundimin e Partisë Komuniste. Ai vazhdon të numërohet ndër të parët në përkthimin midis letërsisë arabe dhe letërsisë shqipe. Por për shkak të kushteve të jetesës Imam Vehbi Ismaili lëvizi në fillim të 1949 për në Shtetet e Bashkuara me ftesë të komunitetit shqiptar atje për të udhëhequr “Qendrën Islame Shqiptare”. Megjithëse qendra kishte shumë aktivitete, sidomos në fushën e botimit, Imam Vehbi Ismaili hoqi dorë nga përkthimi i letërsisë për shkak të zënies së tij me punën e re dhe daljen e një brezi të ri përkthyesish të cilët e morën këtë rol, përkthimin mes dy letërsive, asaj arabe dhe shqipe.

Duhet të theksohet se presidenti shqiptar Sali Berisha në vitin 1996 i ka dhënë Imam Vehbi Ismailit titullin”Flamur demokrat”, një vlerësim për rolin e tij në mërgim për një Shqipëri demokratike. Ai mbajti një ceremoni të madhe festive në qytetin e tij, ku vuri në dukje dhe fjalën kryesore dhënë nga Islam Dizdari për punën pioniere të bërë nga Imam Vehbi Ismaili në përkthime midis dy letërsive, asaj shqipe dhe arabe. Shpresojmë që ky artikull është një gjest dhe përmbushje për pionierin e përkthimit në mes letërsive shqipe dhe arabe, i cili tashmë ka hyrë në moshën 89 vjeçare.

/Orientalizmi Shqiptar/

Përktheu nga gjuha arabe:

Rezarta SALIAJ


* Ky shkrim është botuar në revistën “URA”, nr. 5, botim special për Arnautët, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Mevludi, poema më e recituar në botë

20/06/2013 Lini një koment

MEVLUDI, POEMA MË E RECITUAR NË BOTË

mevludi-sherifCila mendoni se është poema më e recituar në botë? A ka ndonjë poemë që recitohet përpara një audience të madhe pothuajse çdo ditë?

Një kryevepër e letërsisë Turke shkruar në 1409, Mevludi është një poemë e gjatë e cila është përgjigjja e saktë e pyetjes së mësipërme. Bashkë me të qenit një poemë e gjallë që reflekton dashurinë e popullit për Profetin (a.s.), kjo vepër 800 vargëshe është kthyer në një lutje me vlerë. Kjo është aq e vërtetë, saqë mund të themi se pothuajse në të gjitha vaktet e faljeve mund të bëhemi dëshmitarë të mbajtjes së një ceremonie Mevludi dhe dëgjojmë recitimin e kësaj poeme plot ndjenja dashurie për Profetin (a.s.). Është një praktikë e zakonshme e njerëzve të mbajnë Mevlud në raste lindjesh, diplomimesh, vdekjesh, përvjetorësh dhe shumë të tjera. Në këtë kontekst, Mevludi ka një vlerë që nuk mund të krahasohet kurrë me asnjë poemë tjetër në botë. Greku Homer, francezët La Fonten, Bodelar apo Rimbaud, anglezët Shekspir dhe Milton, gjermani Gëte, rusi Pushkin, apo Edgar Alen Po ose Emily Dikinson i amerikanëve; asnjë nga veprat e këtyre poetëve nuk është recituar kaq shumë sa ajo e Sulejman Çelebiut. Imagjinoni sikur veprat e këtyre poetëve të mëdhenj të recitoheshin rregullisht dhe të dëgjoheshin nga grupe të mëdha njerëzish në kohë të caktuara të ditës; kjo është ajo çka në mënyrë të natyrshme ndodh me Mevludin e Sulejman Çelebiut.

Duke filluar që nga shekulli X janë shkruar me qindra poema në gjuhë të ndryshme dedikuar kujtimit të bekuar të Profetit (a.s.), mesazhit dhe mrekullive të tij. Fakti që të gjitha këto poema patën të njëjtat tema çuan drejt një stili. Padyshim Mevludi i Sulejman Çelebiut fillimisht vjen në këtë perspektivë. Ky punim influencoi në vepra të ndryshme të të njëjtit lloj në arabisht dhe në gjuhë të tjera, gjithashtu ekziston edhe një përkthim i drejtpërdrejtë në arabisht.

Ekzistojnë përkthime të mevludeve në shumë gjuhë, si p.sh., në arabisht, persisht, boshnjakisht, shqip etj.

Mevludet e para në gjuhën shqipe gjejnë fill me Mevludin e parë të Hasan Zyko Kamberit e vazhdojnë deri në ditët tona. Mevludet e para në gjuhën shqipe kanë qenë të shkruara me alfabetin turko-arab e më vonë në alfabetin shqip. Këto mevlude kanë qenë përkthime, përshtatje dhe origjinale, dhe kanë përfshirë të gjitha zonat e Shqipërisë, trojet shqiptare dhe diasporën. Në gjuhën shqipe sot mund të numërojmë më shumë se njëzet Mevlude të botuara në kohë të ndryshme.

Mevludet në gjuhën shqipe kanë pasur përhapjen e tyre në zona të ndryshme, disa prej tyre janë ribotuar disa herë dhe kanë patur një shtrirje më të gjerë.

Nga Mevludet më të njohura të autorëve shqiptarë mund të veçojmë Mevludet e Hafiz Ali Ulqinakut, Hafiz Ali Korçës, Farudin Osmanit, Hafiz Zemblakut dhe Tahir Popovës.

Mevludi është një vepër e cila i prezantoi botës poemën më të recituar në botë, është e rëndësishme sepse pasqyron në mënyrë objektive ndjenjat fetare të shoqërisë. Shpresojmë që vepra të tilla të rrënjosura në kulturën e popullit do të ndihmojnë ata që duan të dinë rreth Islamit, të kuptojnë botën e brendshme të myslimanëve, dashurinë që ata ushqejnë për Profetin dhe lidhjet shpirtërorë midis tyre dhe atij në mënyrë korrekte.

Disa vargje nga vepra:

Në emër të Allahut, Mëshiruesit, Mëshirëbërësit!

Për nder të Muhamedit mos kurse rahmetin

Na dhuro neve o Zot bukurinë e xhenetit.

Sado faje të kemi, shpresën nuk e presim

Zot i madh prej Teje shumë mëshirë presim.

Madhështia Jote na jep shumë shpresë

Mëshira që ke, nuk na lë pa pjesë.

Nëse na i fal gabimet tregona bukurinë

Nëse na përzë, prapë tek Ti ne vijmë.

Me zemër të djegur Allah të thërresim

Me Allah në gojë Zot! edhe kur të vdesim!

(nga Mevludi i H. Ali Korçës)

Referencat

Mevludet në gjuhën shqipe, Faik Luli-Islam Dizdari, Sh.B. Camaj-Pipa, Shkodër 2002

Burimi: http://www.dritaislame.al/mevludi-sherif-poema-me-e-recituar-ne-bote/

Veçori gjuhësore-dialektore në gjuhën e autorëve shqiptarë të Kosovës që kanë shkruar me alfabetin arabo-osman

15/05/2013 Lini një koment

Hasan KELMENDI (Instituti Albanologjik – Prishtinë)

 

VEÇORI GJUHËSORE-DIALEKTORE NË GJUHËN E AUTORËVE SHQIPTARË TË KOSOVËS QË KANË SHKRUAR ME ALFABETIN ARABO-OSMAN

frakullaHYRJE

Për dialektologjinë e gjuhës shqipe dhe veçmas për dialektologjinë historike të saj, të një rëndësie të madhe janë pa dyshim shkrimet e vjetra që shënojnë faza të hershme përdorimi të gjuhës shqipe; në këtë aspekt krahas rëndësisë së madhe që kanë veprat e shkrimtarëve të vjetër shqiptarë të Veriut (si veprat e Buzukut, Budit, Bardhit, Bogdanit dhe Kazazit), janë të rëndësishme gjithashtu edhe shkrimet ose veprat e disa autorëve shqiptarë të Kosovës që shkruan me alfabet arabo-osman, sidomos për studimin diakronik të të folmeve shqipe të gegërishtes verilindore, ku bëjnë pjesë të folmet shqipe të Kosovës. Është fjala për disa autorë dhe disa vepra të tyre, për të cilat më parë e deri më sot nuk dihej ose dihej fare pak. Ato janë kryesisht dorëshkrime me një vlerë të padyshimtë historiko-letrare; është ky një prodhim letrar që dëshmon se gjuha dhe letërsia shqipe në Kosovë, megjithatë lëvroheshin, ndonëse në kushte të vështira, të paktën që  nga gjysma e dytë e shek. XVIII e deri në kohën e Luftës së Dytë Botërore dhe pas saj. Hulumtimi shkencor lidhur me këtë problematikë ndër ne ka filluar në vitet pesëdhjetë të shek. XX. Mirëpo, derisa për disa vepra si për VEHBIJEN e T. E. Boshnjakut, DIVANIN e Sh. Maliqit dhe për ndonjë tjetër u shkruan disa punime, madje dhe monografi; për një numër të madh veprash e autorësh, pothuajse deri më  sot nuk u shkrua fare. Me këtë problematikë ndër ne në  Kosovë u morën: M. Krasniqi, H. Kaleshi, I. Ajeti, G. Elezoviqi, J. Rexhepagiqi, H. Agani, A. Zajmi, Sh. Mehmeti, V. Shita, F. Mehdiu etj. Në kohë të fundit në sajë të punës së palodhur të M. Pirrakut, dolën në dritë  dhe iu bënë të njohura publikut shkencor edhe disa shkrime të tjera të transliteruara me alfabetin e gjuhës së  sotme shqipe, dhe këto i botoi në studimin monografik, me titull: Gjurmë të veprimtarisë letrare shqipe me alfabet arab në Kosovë117. Në këtë studim autori analizon anë të ndryshme historiko-letrare që janë të ndërlidhura me veprimtarinë e autorëve (shkrimtarëve), siç janë: Dervish Hasani (Krusha e Vogël) shek. XVIII; Mulla Beqiri (Drenicë) mesi i shek. XVIII; Mulla Dervishi (Pejë) pjesa e dytë e shek. XVIII; T. E. Boshnjaku (Gjakovë) fillimi i shek. XIX dhe Dervish Salihu (Hasi i Thatë) pjesa e dytë e shek. XIX. Këta autorë analizohen në pjesën e parë të studimit; ndërsa, në pjesën e dytë të studimit në fjalë trajtohet veprimtaria e autorëve: Azem Efendi Olluri, Hasan Hoti, Shejh Emini i Sadive (1798-1918), Shejh Januz-Sabriu (1848-1809), Tahir Efendi Lluka dhe Tahir Efendi Popova, Shejh Hyseni i Halvetive (1873-1926), Hilmi Abdyl Maliq Efendija (1865-1928) etj. Siç shihet, kemi të bëjmë me një numër jo të vogël autorësh dhe tekstesh që për herë të parë u bënë objekt i një shqyrtimi të gjerë shkencor; por, megjithatë për ne me rëndësi janë veçmas disa veçori gjuhësore, që duket se janë mjaft me interes për dialektologjinë e të folmeve shqipe të Kosovës. Qëllimi ynë në këtë kumtesë, pra, është që në bazë të teksteve të transliteruara me alfabetin e gjuhës së sotme shqipe nga ana e M. Pirrakut, të nxjerrim në dritë disa veçori gjuhësore dialektore të teksteve në fjalë, duke u ndalur vetëm në ato fonetike dhe morfologjike.

I. VEÇORI FONETIKE

I. – 1. Zanoret

Si në të folmet e tjera të gegërishtes, dhe të  gegërishtes verilindore në veçanti; në gjuhën e autorëve shqiptarë të Kosovës qe shkruar me alfabet arabo-osman, ndeshim 7 zanore (ndërsa zanorja ë është reduktuar pothuajse në tërësi, dhe rënia e saj ka shkaktuar gjatësinë e zanores paraprijëse, ose ka shkaktuar, siç do të shohim më poshtë, edhe ndërrimin e zanores në fjalë me zanoret e tjera (e ose i).

Në gjuhën e autorëve tanë, vërejmë si edhe në  të gjitha të folmet e gegërishtes, gjatësinë dhe hundorësinë e zanoreve, veçori këto kryesore të dialektit të gegërishtes që e dallojnë atë nga toskërishtja118. Në këtë mënyrë te këta autorë, përkatësisht në tekstet e tyre, përsa i takon sistemit zanor, në pozicion të patheksuar ndeshim 7 zanore: a, e, i, o, u, y dhe ë (këtë të fundit vetëm në ndonjë rast) dhe në anën tjetër në 6 fonema të gjata në pozicione të theksuara: a:, e:, o:, u:, y:, që formojnë opozicion fonologjik me zanoret e shkurtra; si dhe një radhë prej 6 fonemash që formojnë opozicione fonologjike me zanoret hundore. Kështu sistemi i zanoreve në gjuhën e autorëve tanë, që shkruan me alfabet arabo-osman përbëhet nga:

zanore gojore: a, e, i, o, u, y, e

zanore të gjata: a:, e:, ï:, o:, u:, y:

zanore hundore: ã, ẽ, ĩ, [õ], ũ, ỹ

I.- 1. – A. Gjatësia e zanoreve. – Përveç asaj që u tha më sipër, duhet shtuar edhe se kundërvënia e zanoreve sipas tiparit të gjatësisë përbën një nga veçoritë karakteristike të gegërishtes, e për pasojë edhe të gegërishtes verilindore, dhe po kjo mund të thuhet edhe për gjuhën e autorëve, përkatësisht të teksteve të tyre në shqiptim. Duke mbetur gjithnjë në vazhdën e këtij shqyrtimi, d.m.th. duke shqyrtuar gjatësinë e zanoreve, nuk do të kalojmë pa i vënë re edhe këto fakte:

a) Zanoret e gjata ndeshen në fjalë që reflektojnë  gjatësi origjinare, si mĩ:, thĩ:, de:t, ku:t etj.

b) Është i njohur fakti se zanorja që gjendet në  rrokje fundore të hapur, të theksuar, është e gjatë: shpí:, kojshí:, kusí:, dhé: etj. Dhe po këtë e vërejmë  te autorët, si Dervish Salihu: … Perení:, maná:, rixhá:, dynjá:, mevlá:, sefá: (Dituria, f. 121); Shejh Emini i Sadive: tezerá:, arashialá:, Kerbelá: (GJA – IX, f. 207); Shej Jonuzi – Sabriu: fukará:, ezelí:, dajmá:, grefá: (Po aty, f. 217); Rexhep Voka: vëllá:, …na pá:, Shkriprí:, perendí:, bir e bí: (Po aty, f. 224) etj.

c) Gjithashtu ndeshet dendur edhe gjatësia e zanoreve, që është  shkaktuar nga monoftongimi i diftongjeve apo i togjeve të zanoreve: ue, ie, ye, në u:, i: dhey:, të cilat përfshijnë shumë kategori gramatikore. Zanorja është e gjatë në të tilla raste, qoftë në pozicion fundor, qoftë në mes të mes të fjalës: dy:r, lu:jn, (i) shkru:m, ka vnú:, t’shkru:n, kujtu:m etj. (Të kihet parasysh poezia e Dervish Salihut: Eni vllazen ta bâjm ni dert). Shembuj nga kjo poezi do të sjellim më poshtë, atëherë kur do të ndalemi në shqyrtimin e diftongjeve apo togjeve të zanoreve.

Zanorja a. – Kjo zanore kur është nazale, siç do të vërehet edhe më poshtë, jo rrallë e ndeshim të tjetërsuar në o. Dhe ky fakt përkon pa dyshim me gjendjen aktuale të të folmeve shqipe të gegërishtes verilindore, përkatësisht me të folmet shqipe të Kosovës. Ky tipar i vokalizmit vërehet në disa të folme të Kosovës, sidomos në disa të folme të qytetit si në atë të Vuçitërnës (Vushtrrisë), të Gjakovës etj. dhe në disa të të folme të tjera ku përzierja e popullsisë shqiptare me popullsitë serbo-malazeze, turke e muslimane-boshnjake, ishte e dendur. Në këtë mënyrë, duke u nisur pikërisht nga një situatë e tillë gjuhësore, linguistja A. V. Desnickaja me të drejtë konstaton se rëndësi esenciale e të folmes shqipe të Kosovës dhe të Rrafshit të Dukagjinit ka dukuria që është e lidhur me shqiptimin e përgjithshëm të artikulimit të zanoreve që është të tërhequrit dukshëm prapa dhe që qëndron në të forcuarit përkatës të elementit të velarizimit gjatë shqiptimit të një vargu të zanoreve. Sipas linguistes që e cituam më sipër, me këtë veçori është e lidhur edhe përshtypja e përgjithshme që krijohet në të folmet dialektore të verilindjes.

Në lëmin e vokalizmit, sipas K. Taliavinit121, kjo gjendje e përditshme e shqiptimit shprehet më tepër në të tërhequrit prapa të zanores a të gjatë (a), që ndiqet nga një labializim. Në radhë të parë, kjo i takon zanores së nazalizuar që gjithashtu gjendet në afërsi direkte me konsonantin nazal. Prandaj, lidhur ne do të japim më poshtë, disa nga shembujt që kemi mundur t’i nxjerrim nga tekstet, si p.sh.: Ai mi çeli katër dyrt: // osht e dyta tarikat…// Tarikat e kam gjet, / osht esrari Muhamet…// (D. Hasani, Ah unë i mjeri kesh tu fjetë…, Dituria, f. 91); … mijell ia boni; me lon; s’ju bo; allah-allah me thon (Shejh Jonuzi, GJA – IX, f. 214); … dallg po bon, /mend po t’lon, / s’un po gjon; gjithë bojm dua… // (Sh. Mala, GJA – IX, f. 230) etj.

Zanorja ë. – Siç dëshmohet nga ana e studiuesve K. Taljavini, E. Çabeji, A. Dodi, I. Ajeti, L. Mulaku etj., reduktimi i plotë i kësaj foneme në gegërishte ka marrë hov këta 3-4 shekujt e fundit. Në shkrimet e autorëve të vjetër të Veriut zanorja ë përdorej edhe në pozicion të theksuar deri kah fundi i shek. XVIII.

Në shkrimet e autorëve shqiptarë të Kosovës me alfabet arabo-osman, gjithashtu ë-ja e theksuar as që mund të bëhet fjalë. Mirëpo, siç do të shohim më poshtë, kjo zanore (zanorja ë) është ruajtur ndonjëherë te autorët tanë në pozicion të patheksuar.

Ë-ja te autorët që shkruan me alfabet arabo-osman, me sa kemi mundur të konstatojmë, ka rënë:

në rrokje paratheksore: … kçyri voret, / hej i ngrat // ti alim bonu ksi dore… // etj.

ka rënë në rrokje fundore (pastheksore) ka kaluar në e p.sh. tek emrat e gjinisë femërore në trajtën e shquar dhe të pashquar: dreken (… se fal dreken për ni tfurk sân); bimes (… i ra bryma bimes heret …); udhen (… Kur e hup udhen ai qi prin … etj.) etj.

Zanorja ë ka rënë në sistemin foljor si në kohën e tashme veta e parë numër shumës, dhe këtë e vërejmë në shembujt:

… Ani me bohur do t’na timojn

Me uj tvokt do t’na pastrojn

Ani me sapun do t’na shkumojn

Me pamuk syt na qorojn

Ani me qefin do t’na pshtjellojn

Me tri dizga na shtrengojn

Ani kater vet do t’na trazojn

Shum xhemat permas shkojn

(Hafiz I. Shemsi, Ani kur t’vjen shpirti

me na dal, Gjur. alb. IX, f. 219).

Mirëpo, mund të duket ndoshta e pabesueshme që në  këtë kohë, një autor si Shejh Junuzi-Sabriu (1848-1909) të ketë shënuar zanoren ë, ashtu siç e gjejmë te shkrimtarët e vjetër shqiptarë. Duke folur për këtë autor, studiuesi dhe mbledhësi i pasionuar i teksteve me alfabet arabo-osman, M. Pirraku, shkruan: “… nuk hoq dorë nga ë-ja për gjuhën shqipe. E cilësoi me një gjysmë esreje – vizë me një kënd prej 300 të vënë nën bashkëtingëllore pas së cilës do të vinte ë-ja. Duket se këtë gjysmë esreje e përdori edhe në vend të apostrofit midis dy bashkëtingëlloreve në fillim të fjalës. Kjo zanore sot ka mundësi të mos lexohet pa e prishur vlerën e tekstit të transliteruar”. Megjithëkëtë, Shejh Jonuzi përdori një ë edhe atëherë kur ajo nuk mund të përligjet etimologjikisht dhe as nga ortografia (drejtshkrimi), p. sh.:

… Çou ti përej gafleti,

Çare lyp ti për vetveti

ose:

nëgjeti çare na mos ta lypim

eja lypim prej vetveti…

ose më poshtë:

Se këjo deka ni sherbet osht,

nuk o çare pa u kërkue.

(Gjur. alb. – IX, f. 211)

I-1.B. Nazalizimi i zanoreve. – Një ndër veçoritë kryesore të gegërishtes dhe të të folmeve të saj është pa dyshim nazalizmi ose hundorësia e zanoreve. Dhe pokështu, meqë gjuha e autorëve tanë s’është tjetër përveçse gegërishtja (geg. verilindore) me të gjitha tiparet e saj, edhe në këtë pikë gjuha e autorëve në shqyrtim nuk largohet nga tiparet e këtij dialekti (të dialek. të geg.) kryesor apo kryedialekti të shqipes, kundruall dialektit apo kryedialektit të toskërishtes.

Kur jemi te ky tipar i gegërishtes, d.m.th. nazalizimi i zanoreve (toskërishtja këtë fenomen gjuhësor nuk e njeh), atëherë  duhet të vihet në pah se autorët, përkatësisht shkrimtarët si Dervish Hasani, Mulla Beqiri, Mulla Dervishi, Tahir E. Boshnjaku, Dervish Salihu, Shejh Jonuzi, Tahir E. Popova, Tahir E. Lluka, Shejh Hyseni i Halvetive, Hilmi Abdyl Maliq Efendija, Shejh Maliqi etj.; edhe pse zanoret hundore nuk i shënuan grafikisht si zanore nazale, ato duket se shqiptoheshin si të tilla në kohën kur shkruan autorët në fjalë, dhe si të tilla (zanoret me timbër hundor) shqiptohen edhe sot. Duke folur për gjuhën e VEHBISË  të Tahir E. Boshnjakut, I. Ajeti kishte konstatuar zanoren nazale ã, sa herë kjo fonemë ndodhej para një bashkëtingëlloreje nazale (hundore). Ndërsa sa i përket Shejh Maliqit nga Rahoveci, siç thotë prapë I. Ajeti, ai për shënimin ã-së nazale (hundore) kishte shtënë në punë edhe një grafemë të veçantë. “Lidhur me këtë pikë mund të thuhet që çdo a gojore shprehej me një grafemë që nuk linte kurrëfarë dyshimi për riprodhimin e saj…”.

Një çështje tjetër, siç është labializimi i a>o (ose ao) e kemi shqyrtuar më sipër; mirëpo nuk është e tepërt këtu të theksojmë se në gjuhën e shkrimtarëve që shkruan me alfabet arabo-osman të Kosovës, përveç a-së së labializuar ose gjysëm të labializuar, hasim edhe në një a thjesht nazale, sa herë ajo ndodhet para bashkëtingëlloreve m, n, j<nj. P. sh.:

… Ej i besun bãne emrin,

Mos ia zin shejtãnit vẽnin,

… Çka ja bãn ni pun veti,

Mos ja bãn kerkuj ngjeti,

Kshtu ka thãn Muhameti.

I.-1.-C. DIFTONGJE OSE TOGJE ZANORESH

Në këtë punim do të trajtojmë këto diftongje ose grupe zanoresh: ue, ie (je) dhe ye.

Nga diftongjet që i vumë re më sipër, vetëm diftongu ié (je) në tekstet e transliteruara me alfabetin e sotëm të gjuhës shqipe e ruan mirë natyrën e vet të diftongut. Për këtë na dëshmojnë shembujt: Zoti na i hiek keta bela, / Niher turku drit me pa…// (Sh. Maliqi, DIVANI…). Ndërsa togjet e zanoreve ue dhe ye i ndeshim me ndonjë përjashtim të monoftonguara gati te të gjithë autorët shqiptarë që shkruan me alfabet arabo-osman. Kjo dukuri nuk duhet të jetë aq e vonë, meqë këto diftongje apo togje zanoresh, të monoftonguara ose të reduktuara në elementin e parë të tyre, i ndeshim që në VEHBINË (1835) e Tahir E. Boshnjakut dhe në DIVANIN e Shejh Maliqit; kështu duke folur lidhur me këtë dukuri, I. Ajeti shkruan: “Gjuha e DIVANIT, e krahasuar me gjendjen e sotme të të folmeve të Kosovës, me disa tipare del mjaft arkaike, por në punën e diftongjeve, ligjërimi i këtyre, mund të themi me plot gojë, nuk ngërthen në vete kurrfarë veçorish të shënueshme që nuk do të ishin njëkohësisht veti dialektore e të folmeve të tjera të truallit gjuhësor të Kosovës. Shkurt, diftongjet dhe bashkëlidhjet zanore të gjuhës së DIVANIT i gjejmë të mbledhura në monoftongje”.

Në këtë mënyrë, përveç pak shembujve, shembujt e tjerë që solli Ajeti në studimin për gjuhën e Divanit të Shejh Maliqit, i dalin të monoftonguara në  elementin e parë të tyre dhe duke u tjetërsuar në  zanore të thjeshta.

Edhe pse diftongjet ue, ye janë ruajtur në ndonjë të folme, prapëseprapë mund të thuhet pa mëdyshje se procesi i monoftongimit të tyre në të folmet shqipe të Kosovës, të paktën që nga fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX, është një proces mbizotërues ndaj procesit të ruajtjes, d.m.th. ndaj gjendjes së vjetër. Këtë fakt do ta përligjim me shembujt e sjellë më poshtë.

ue>u

O forcu zenbra nuk po ndin

nasihati qi asht për din…

(M. Beqiri, Shka asht kshtu qi

je habit, Dituria, f. 95.

Ç’kanë qerpikt qi po t’lujnë,

Si kalemi huruft kur i shkrunë.

Huna jote mi ket alem,

E sret arshi ka vnu kalem…

Tridhet e dy huruft jan t’shkrum,

Me sevda ti qi naj ki urri…

(D. Salihu, Eni vllazen ta bajm ni dert,

Dituria, f. 117)

Amon vllazen mos bani fjalë,

Qysh kujtum nuk do me dalë.

(Po aty, f. 117).

ye>y

Ai mi çel katër dyr

njonda osht a(h) sheriat…

(D. Hasani, Ah, un i mjeri

kesh tu fjet, Dituria, f. 99).

Përkundër monoftongimit të diftongjeve në elementin e parë të tyre, e cila gjë u theksua dhe u dëshmua më lart, vërejmë ndonjëherë edhe ruajtjen e tyre, si p. sh.:

Mall evladin e kish dhan

me pshtue ti, hej i ngrat…

(M. Beqiri, Shka osht kishtu

qi je habit, Dituria, f. 95).

… nuk o çare pa e kërkue,

Padishah e fukara,

pëlak e ri hem thëmi e gërue…

(Sh. Jonuzi, Çou i nëgrati ti përtej

gafleti, GJ – IX, f. 211).

II.-1.-Ç. BASHKËTINGËLLORET

Bashkëtingëlloret q, gj, ç, xh. – Okluzivet q, gj krahas ruajtjes, në pjesën më të madhe të teksteve të autorëve shqiptarë të Kosovës që shkruan me alfabet arabo-osman i ndeshim të tjetërsuara në okluzive prepalatale (paragjuhore) në ç, xh. Është kjo një veçori e përgjithshme e gegërishtes verilindore, e cila si e tillë u shfaq dikund në gjysmën e dytë të shek. XIX. Për këtë na dëshmon, VEHBIJA e T. E. BOSHNJAKUT, në të cilën këto bashkëtingëllore ruheshin mirë, dhe po kështu këto i ndeshim t’i ketë shënuar edhe V. Karaxhiqi në disa këngë popullore që i mblodhi nga një informues, që ishte nga Gjurakovci afër Pejës. Këto bashkëtingëllore q, gj) të patjetërsuara në afrikatet përkatëse (ç, xh) i ndeshim edhe në DIVANIN e Shejh Maliqit. Edhe për këtë veçori gjuhësore, gjithnjë për të arsyetuar atë që theksuam më parë, do të sjellim shembuj që i nxorëm nga tekstet e autorëve si Mulla Beqiri, Dervish Salihu, Shejh Maliqi etj.

Shka osht kishtu qi je habit

………………………………………

Kujto dynjaja se jet gjithmon

kqyri voret ti hej i ngrat.

(M. Beqiri, Shka osht kishtu

qi je habit, Dituria, f. 95).

Ç’kan qerpikt qi po t’lujn

…………………………………..

Gjithkush harfin s’un ta nxirrë

Amon vllazen mos bani fjalë

Qysh kujtum nuk do me dalë:

Qysh nasip kur jemi marrë,

Jemi t’dekun s’jemi t’gjallë.

(D. Salihu, Eni vllazen ta

bâjm ni dert, Dituria, f. 117).

… Aslin e vet pe don

Gjith kah drita po flitron

Qiri keshet po kujton…

(Shejh Maliqi, Halli i flutres, GJA – IX, f. 230).

I.-1.-D. GRUPET E BASHKËTINGËLLOREVE

Grupet e bashkëtingëlloreve nd dhe mb si të tilla u ruajtën gjerësisht të patjetërsuara në n dhe në m; mirëpo, vërejmë gjithashtu dhe kalimin në elementin e parë të tyre. Ky proces, d.m.th. procesi i tjetërsimit të grupeve të bashkëtingëlloreve në fjalë, në bashkëtingëllore të thjeshta, siç mund të vërehet me shembuj nga gjuha e autorëve tanë nuk është aq i hershëm: fillon si duket me të madhe në të folmet shqipe të Kosovës, dikund aty nga gjysma e dytë e shek. XIX, për të ardhur deri në ditët tona. Por, kjo është një çështje më e gjerë dhe më e thellë, që del jashtë caqeve të kësaj kumtese; e që me këtë rast, do ta vështrojmë, siç theksuam, së pari ruajtjen e grupeve të bashkëtingëlloreve në fjalë, që paraqitet kësisoj, p. sh. te Mulla Beqiri: … po ndin; nuk o’send; e kqyr vendin etj. (Dituria, f. 95). Dervish Efendiu: … n’qeter kurrkund edhe ma rond; lutfiu tond (Dituria, f. 99). Dervish Salihu: … me dyqind e nandhet e katër (Dituria, f. 114). Shejh Junuzi: … gjithsa send etj. (GJA – IX, f. 215).

Ndërsa ndryshimin, tjetërsimin e këtyre grupeve të bashkëtingëlloreve e kemi vënë re edhe te ndonjë autor, që në  të njëjtën kohë i kishte ruajtur mirë grupet e bashkëtingëlloreve në fjalë në pjesën më të madhe të përdorimit të gjuhës në veprat e tij, siç është, bie fjala, Dervish Salihu a ndonjë tjetër. Sidoqoftë, procesi i ndryshimit të grupeve të bashkëtingëlloreve nd, mb në të folmet shqipe të kësaj ane, siç kemi theksuar edhe më sipër, kishte filluar më herët, dhe se tashmë si duket ishte bërë një proces i pandalshëm. Kjo gjë vërehet edhe në gjuhën e autorëve tanë, si p. sh. kalimi i nd-së në n, dhe i mb-së në m: … hyqymetet e Perenisë; bâft perenija; po knohet n’Kura’n; kërkuj s’i met; me hyp n’kumëll (D. Salihu, Dituria, f. 119); … a po knon; pa ja da (Sh. Maliqi, GJ – IX, f. 229-231).

Kur jemi te shqyrtimi i grupeve të bashkëtingëlloreve, duhet vënë në dukje patjetër edhe një fakt: grupet e vjetra kl, gl, nuk i ndeshim si të tilla në gjuhën e autorëve që shkruan me alfabet arabo-osman; ato duket moti kishin kaluar në elementin e parë të tyre, d.m.th. në k dhe g. Është me interes të theksohet po kështu se në poezinë e Sh. Jonuzit haset edhe grupi i vjetër nt, në trajtat e numrit shumës dhent(ë), qent(ë), që tash për tash nuk mund të themi se kjo veçori gjuhësore është e vendlindjes së tij (ai ishte nga Suhodolli i Mitrovicës), apo është një trajtë që ai e ndërtoi nën ndikimin e literaturës shqipe të kohës, që nuk ishte e panjohur për këtë autor, apo mos është ky një ndryshim që e sollën kopjuesit e poezive të këtij autori?

II. VEÇORI MORFOLOGJIKE

II.-1. EMRI

II.-1.-A. Trajta e pashquar e emrit. – Trajtën e pashquar shumë emra me origjinë turko-arabe, që hasen në gjuhën e autorëve tanë, formojnë këtë trajtë me një a të theksuar, e që në disa të folme shqipe të Kosovës, këtë e kanë tjetërsuar në e të theksuar. P. sh. kështu hasim: maná, rixhá, mevlá, fukará, dynjá etj. (D. Salihu, Dituria, f. 121). Këta emra, siç mund të vërehet, kur të shquhen para nyjës – mbaresës –in marrin një –j- antihiatizuese, dhe ky fakt është i përgjithshëm në të gjitha ato të folme të Kosovës ku dukuria në fjalë është e pranishme.

II.-1.-B. Trajta e shquar e emrave.- Trajtën e shquar me një –j- para nyjës –a, e marrin të gjithë ata emra me origjinë turko-arabe, që mbarojnë me i të theksuar si perenija, turqnija, shejtnija, evlija, Hilmija (Sh. Maliqi, GJA – IX, f. 231). Emrat e gjinisë mashkullore që në trajtën e pashquar mbarojnë me bashkëtingëlloret k, g, në trajtën e shquar, siç i ndeshim në gjuhën e teksteve të autorëve tanë, janë shquar me nyjën –i dhe jo me –u, si p. sh.: haki, hallki, mynafiki etj. Këtë nyjë si të tillë e ndeshim edhe gjatë lakimit të tyre nëpër rasat përkatëse. Por, edhe në këtë pikë mund të vërehet ndonjë përjashtim siç është, bie fjala te Shejh Maliqi: … Kjo te haku pa ja da… (GJA – IX, f. 121).

Emrat me origjinë turko-arabe, që trajtën e pashquar e mbarojnë me bashkëtingëlloren –n, në trajtën e shquar të rasës kallëzore marrin nyjë – mbaresën –in: insanin, dermanin, imanin, shejtanin (D. Efendiu, Dituria, f. 99); zamanin, dushmanin, Hasanin (D. Salihu, Dituria, f. 116).

Përsa u takon rasave gjinore, dhanore dhe rrjedhore, nuk vërehet ndonjë ndryshim nga përdorimi i sotëm i tyre në të  folmet shqipe të këtyre anëve. Në këtë mes, vetëm një ndryshim, që e kemi cekur edhe më sipër (në  I-1.-Ç) është ai që vërehet në poezinë  e Shejh Jonuzit, në të cilën poezi ndeshet forma e rasës rrjedhore të shquar me – vet (… përej dhenvet), e që  më shumë ka gjasa të jetë një ndryshim, një përmirësim që e kanë bërë kopjuesit e kësaj poezie, se sa të jetë trajtë e vetë autorit.

II.-2. NYJAT

Për disa nga nyjat, sidomos ato të prapmet, të cilat tash kanë zënë të quhen mbaresa, u fol më sipër gjatë shqyrtimit të trajtave të emrit. Ndërsa për nyjat e përparme mund të themi se ato i ndeshim në gjuhën e teksteve që autorët i shkruan me alfabet arabo-osman, dhe këtë  si a) nyja të gjinores: ashik i hakit, hyqumetit e Perenisë  (D. Salihu); b) si pjesë e mbiemrit: i ngrat (M. Beqiri); i vogel, i lig (D. Efendiu); c) si pjesë të një numërori rrjeshtor: e dyta (D. Hasani) etj.

II.-3. PËREMRI

II.-3.-A. Përemri vetor. – Ky përemër përdoret pa ndonjë dallim nga përdorimi i tij në të folmet e sotme shqipe; kështu përemrat unë, ti, ai (njëjës) dhe ne (na), ju dhe ata (ato) në shumës, ndeshen si të tilla në tekstet e autorëve apo shkrimtarëve tanë, dhe këtë po e ilustrojmë me shembujt: ai qi ka gjet; mos na le neve… (D. Hasani); ti alim bonu kso dore…; ti shko kujtou; po kujton ti hej i ngrat (M. Beqiri); u dogja un me dert; Zoti për ne nuk â miftaç (D. Salihu) etj.

II.-4. FOLJA

II.-4.-1. Kohët e foljes të mënyrës dëftore. – Derisa koha e tashme në të tri vetat e numrit njëjës dhe shumës nuk shënon ndonjë veçori dalluese nga ato të të folmeve shqipe të Kosovës; kësisoj koha e kryer e disa foljeve që tregojnë lëvizje, te autorët tanë është formuar disa herë me formën jam + pjesore (si jam përpjek…; jam taptis – D. Efendiu), është një veçori dialektore e truallit gjuhësor të shqipes dhe e të folmeve shqipe të Kosovës në veçanti.

Koha e ardhme. – Nga vështrimi më i hollësishëm i mënyrës dëftore, që është mënyra kryesore (ka 8 kohë) e foljes në gjuhën shqipe; në gjuhën e teksteve të autorëve tanë, që u zunë në gojë sa e sa herë këtu; vërehet se koha e ardhme del me formën, siç është quajtur nga Sh. Demiraj, perifrastike, dhe e cila është formuar me ndihmën e foljes kam + pjesorja si p. sh.: … kame dal ni Zylfikar (D. Salihu); por në të njëjtën kohë hasim edhe formën tjetër të kohës së ardhme do + pjesorja e foljes, si p.sh.: Qysh kujtum nuk do me dal (D. Salihu, Dituria, f. 117).

II.-4.-2. MËNYRA HABITORE. – Kur është fjala për përdorimin e mënyrave të tjera të foljeve nga ana e shkrimtarëve tanë, gjuhën e të cilëve e kemi bërë objekt hulumtimi në këtë punim, do theksuar se vetën e tretë të kësaj mënyre (të mënyrës habitore) e kemi ndeshur me trajtën, që mbaron me mbaresën –nke(në vend të –ke), e cila haset pikërisht në poezinë e Shejhut rahovecas, Sh. Maliqit, dhe kjo veçori tregon gjithashtu se autori pasqyron në këtë mënyrë gjuhën e vendlindjes dhe të vendqëndrimit të tij, pra, të Rahovecit me rrethinë.

II.-4.-3. MËNYRA URDHËRORE. – Karakteristikë për format e kësaj mënyre në kohën e saj të tashme, siç na del nga një tekst (poezi) i Mulla Beqirit, dhe të ndonjë autori tjetër, është përdorimi i formës së kësaj kohe në vetën e dytë njëjës ndonjëherë pa trajtën e shskurtër të përemrit vetor të vetës së tretë e, si merr (për merre), kujto (për kujtoje), kqyr (për kqyre) etj.

II.-4.-4. MËNYRAT E PASHTJELLUARA TË FOLJES

PJESORJA. – Format e pashtjelluara të pjesores te foljet që mbarojnë me bashkëtingëllore dalin pa mbaresë, qoftë kur janë përdorur si pjesë përbërëse e mbiemrave, qoftë kur ato janë përdorur si pjesë e formave të kohës së kryer; ose kur kanë shërbyer për të formuar format e mënyrës paskajore. P. sh.: … tu fjet; jom përpjek; m’le me fjet; e kom gjet (D. Hasani); me i brit; qysh ta marr (M. Beqiri) etj.

PËRCJELLORJA. – Format e pashtjelluara të përcjellores, që gramatika tradicionale, e mbajti për një nga mënyrat e veçanta të foljes në gjuhën shqipe, ndeshet me formën tue + pjesorja e foljes, që si e tillë është e mbarë gegërishte (në vend të kësaj, siç dihet toskërishtja e ka formën duke + pjesorja e foljes = duke punuar). Kjo formë ndeshet edhe në tekstin e poezisë së Dervish Hasanit: … un i mjeri kesh tu fjet (Dituria, f. 99); si dhe në një tekst tjetër të poezisë së Sh. Maliqit: Perdet tu u hjek, Me ashik tu u pjek… (GJA – IX, f. 235).

PASKAJORJA. – Tipi më i shpeshtë i kësaj forme të pashtjelluar të foljes në dialektin e gegërishtes është pa dyshim forma foljore me + pjesorja e foljes, që haset dendur në gjuhën e shkrimtarëve që shkruan me alfabet arabo-osman; kështu në këtë mënyrë kemi ndeshur në shembujt si vijojnë: me i brit; me mar (M. Beqiri); me dek, me niçar (D. Efendiu); me ba karar; do m’u da; me lyp rrush (D. Salihu); me mar ibret; me pështu përej qenve; me i bo hizmet; me fol ajet (Sh. Junuzi) etj.

Një formë tjetër të paskajores, që haset edhe sot e gjithë ditën në të folmet shqipe të  Kosovës, është forma për+me+pjesorja e foljes, e të cilin tip të paskajores e kemi ndeshur në një shembull të  vetëm në poezinë e Mulla Beqirit: … per me mar (Shih: Dituria, f. 95).

Burimi: Revista “Studime Orientale”, Prishtinë.

/Orientalizmi Shqiptar/

 

Fondi i persizmave në shqipen e sotme dhe në zhvillimin historik të shqipes prej Mesjetës e këndej

04/04/2013 Lini një koment

Emil LAFE

 

FONDI I PERSIZMAVE NË SHQIPEN E SOTME DHE NË ZHVILLIMIN HISTORIK TË SHQIPES PREJ MESJETËS E KËNDEJ

zabane farsiPersishtja dhe shqipja janë gjuhë të një familjeje, të familjes indoeuropiane, ku bëjnë pjesë një numër gjuhësh nga më të rëndësishmet e më të përhapurat në botën e sotme moderne, si anglishtja, frëngjishtja, spanjishtja, gjermanishtja, rusishtja, portugalishtja e të tjera. Vetë termi familje, i huazuar nga shkencat biologjike, tregon për një burim të përbashkët të kryehershëm të këtyre dy gjuhëve. Në trungun e familjes indoeuropiane persishtja e ka vendin në degën e gjuhëve iraniane, bashkë me një varg gjuhësh të tjera që fliten në atë rajon, si në Afganistan, në Pakistan, në Taxhikistan, në Kurdistan, në Oseti e gjetkë. Këto janë ndërmjet tyre si gjuhë motra ose kushërira të para e të dyta. Shqipja jonë ka qëlluar degë e vetme në trungun indoevropian, pa motra e kushërira të afërta. Pas gjase ka pasur të tilla, s’dihet si, ku e kur ato gjuhë të afërta me shqipen janë tretur pa gjurmë. Në një lashtësi të thellë parashqipja dhe iranishtja e lashtë e përbashkët kanë qenë deri diku të afërta, sepse studiuesit i vendosin të dyja në grupin e gjuhëve lindore ose satem. Për disa zhvillime paralele dhe marrëdhënie të shqipes me iranishten në periudhën e lashtë kanë shkruar Sh. Demiraj dhe S. Mansaku.

Në kumtesën tonë do të vështrojmë marrëdhëniet ndërmjet këtyre gjuhëve në periudhën e re, kur me shtrirjen e Perandorisë Osmane në Ballkan, u shtri edhe kultura e gjuhët e popujve të Lindjes së Afërt. Fjalët që hynë me atë rast në gjuhët e Ballkanit, e në këtë mes edhe në gjuhën shqipe, quhen përgjithësisht orientalizma. Kemi fatin që këto orientalizma janë mbledhur dhe shpjeguar me kujdes nga një studiues aq i zellshëm e a i përgatitur në këtë fushë, siç ishte Tahir Dizdari. Emri i tij do të përmendet gjithnjë në studimet e në veprimtaritë shkencore të kësaj natyre.

Dihet mirëfilli se ndër orientalizmat e shqipes një pjesë e mirë janë fjalë që valët e historisë i morën nga hapësirat e Iranit dhe i sollën deri në brigjet e Adriatikut e të Jonit. Hyrja e orientalizmave në gjuhën shqipe dhe karakteri i përgjithshëm i tyre janë të lidhura ngushtë me mënyrën e organizimit të Perandorisë Osmane dhe të qeverisjes së tokave që u përfshinë në kufijtë e saj. Sunduesit këtë radhë vinin nga një kontinent tjetër dhe sillnin një tjetër kulturë e një tjetër fe. Pushteti osman nuk pati si qëllim kolonizimin e trevave të pushtuara me një popullsi të re (siç kishin bërë p.sh. dikur Romakët e më pas Sllavët), por sundimin politik të tyre dhe përhapjen e besimit të ri islam, me qëllim që t’i afronin popujt e perandorisë me pushtetin qendror, duke i kthyer në një fe të përbashkët. Siç është vënë re prej studiuesve, orientalizmat kanë rrokur më fort jetën e qyteteve, ku ishte përqendruar veprimtaria administrative, kulturore e fetare. Është e nevojshme të theksohet se kultura e qytetërimi persian, ashtu si edhe kultura e qytetërimi arab, kishin arritur një shkallë të lartë zhvillimi, kur këta popuj u ballafaquan me Turqit osmanë dhe hynë në marrëdhënie të dendura me ta. Me këtë epërsi kulturore shpjegohet edhe depërtimi i një numri të madhe fjalësh persiane e arabe në gjuhën turke. Orientalizmat filluan të depërtojnë në gjuhën shqipe që në shekullin XV. Ndoshta orientalizmi i parë i dokumentuar është fjala haraç, që del në marrëveshjen e Skënderbeut me mbretin e Napolit, Alfonsin e Aragonës në vitin 1451. Dëshmitë e dialekteve arbëreshe të Italisë e të shkrimtarëve arbëreshë dhe veprat e autorëve tanë të vjetër (Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Frang Bardh, Pjetër Bogdani) na japin dorë të njohim cilat orientalizma hynë në gjuhën shqipe gjatë dy shekujve të parë të sundimit osman dhe të ndjekim dinamikën e tyre. Në këtë mes neve na interesojnë persizmat, d.m.th. ata orientalizma që kanë dalë nga persishtja dhe pastaj në kohë të ndryshme e me rrugë të ndryshme kanë arritur deri në gjuhën shqipe. Sipas studimeve historike për fjalorin e shqipes, persizmat më të vjetër janë: bori (Bogdani: kaa me raam boria; del dhe te Kuvendi i Arbënit e te J. De Rada), çarçaf (G. Meyeri e jep për arbërishten e Kalabrisë), çoban (Bardhi te opilio, pecoraio; pecorarius; pecuarius; upilio), çorape (te Arbëreshët e Italisë para vitit 1530), dervish (Bogdani : po vinte si një dervish), fil (Bogdani: fili kaqa i madh), gajtan (edhe te Arbëreshët e Kalabrisë që para vitit 1530; dëshmohet te J. De Rada, A. Santori), hambar (Bardhi te granarium, granaio), hoxhë (dëshmohet që në vitin 1614 ; Bogdani: hoxhëtë), jaran (te “Rapsoditë” e Zef Skiroit), manushaqe (te Arbëreshët e Sicilisë dhe të Kalabrisë), masur (G. Meyeri e jep edhe për arbërishten e Kalabrisë), pazar (del te Budi: venë trigjevet e pazarevet), saraj (Bogdani: kthei përsëri ndë sarajt; nji saraj të praruem), sejmen (te Bogdani me kuptimin “ushtar i thjeshtë”: u ba vojvoda i sejmenet; po me këtë kuptim e jep edhe G. Meyeri), selvi (Bogdani: druja e selviisë), terezi (Budi: me vuum … përmbii tereziit; Bogdani: dita e nata mbë terezi janë njëmendë mbë 25 ditë ndë mars), terzi-u (Bogdani: zanatin e terzivet), xhambaz (Bardhi: te scoenobates “ai që luan duke ecur” dhe te scurra, bufone), zinxhir (Bardhi: senxhir – catena), zymbyl (Bogdani: si zymbyli ndë prill). Janë pra 21 fjalë me burim nga persishtja që kanë hyrë si orientalizma në tre shekujt e parë (XV-XVII) të marrëdhënieve intensive të Shqiptarëve me kulturën, me gjuhët dhe me fenë e Perandorisë Osmane. Ky numër erdhi duke u shtuar me ritëm të shpejtë në shekujt XVIII e XIX. Tahir Dizdari ndër 4406 orientalizmat e fjalorit të tij, ka numëruar 505 fjalë të burimit persian . Por në këtë fjalor janë regjistruar një numër fjalësh që sot kanë dalë krejt jashtë përdorimit ose që kanë pasur përdorim të rrallë edhe në kohën e vet. Prandaj, për të gjykuar për persizmat e shqipes në kohën tonë, duhet marrë si bazë “Fjalori i gjuhës së sotme shqipe” (1980). Nga vjelja e plotë e tij del se në të janë përfshirë rreth 270 fjalë me burim nga persishtja; po të shtojmë këtu edhe fjalët e prejardhura e të përbëra të formuara me temat e tyre (p.sh. farfuri: i farfurinjtë, farfurit, farfuritje, farfuritës; naze: nazeli,nazeqar, nazetor, nazemadh etj.), ky numër shkon në rreth 425.

Për historinë kulturore është me rëndësi përndarja e persizmave (dhe e orientalizmave në përgjithësi) në sferat e ndryshme të jetës dhe në fushat e veprimtarisë së njeriut. Orientalizmat (e në këtë mes edhe persizmat) përfshijnë anë të ndryshme të jetës shoqërore, shtetërore-administrative e shtëpiake, kulturën materiale e shpirtërore, terminologjinë fetare etj.

Vendin e parë me rreth 40 fjalë e zë fusha e kuzhinës dhe e gjellëtarisë d.m.th. emërtime gatesash, ëmbëlsirash, pijesh, lëndësh ushqimore e përdorësesh të kuzhinës. Të tilla janë: burani, jahni, meze, paçe, pilaf, qofte, rishte, samsa, trahana, turshi; paluze, pelte, reçel, revani, sheqerpare, zerde; bozë, narden, pekmez; maja, niseshte, sheqer; çini, farfuri, hanxhar, havan, kuze, qepshe, rende (që ka dhënë edhe rrjedhojat rendoj, rendim), tas, tavë; majhosh, taze. Shumica e këtyre fjalëve i përkasin leksikut aktiv, d.m.th. janë fjalë që përdoren gjerësisht, janë emërtime të vetme për sendet që shënojnë. Pra, fjalët me burim nga persishtja janë të pranishme më së shumti në fushën e kuzhinës e të gatesave. Pa dyshim kjo lidhet me shkallën e lartë që kishte arritur prej kohësh arti i kuzhinës në Iran.

Vendin e dytë (23 fjalë) e zënë emërtimet që lidhen me banesën dhe me pajisjet e saj, si avdeshanë, baxhë, çerçive, gjerdek, kafaz, qoshe, reze, bohçe, çarçaf, destemel, divan, legen, mutaf, paçavure, perde, peshqir, peshtemall, poste, postiqe, qilim. Ndryshe nga fjalët e sferës së kuzhinës, këtu një pjesë e madhe kanë përdorim të kufizuar ose po dalin nga përdorimi me modernizimin e jetës.

Emërtimet nga fusha e bimësisë (drurë frutorë e jofrutorë, perime, lule etj.) janë gjithashtu mbi 30: bajame, fëstëk, gonxhe, hurmë, idërshah, jargavan, jasemin, manushaqe, nerënxë, pambuk, panxhar, patëllxhan, razaki, sasë (krahin.), shebojë, shefteli, zerdeli, zymbyl. Shumica e tyre janë fjalë të leksikut aktiv, emërtime të vetme për drurët a bimët që shënojnë. Nga fusha e almiseve dhe përdorëseve të ndryshme kemi gjithashtu rreth 20 persizma: bel, çark, çengel, çirak (kandil), gjergjef, llullë, masur, nargjile, neshter, palldëm, perdah, pergjel, qase, qese, shishe, terezi, tezgjah, zemberek, zumpara. Edhe këto në pjesën më të madhe janë fjalë të leksikut aktiv.

Rreth 20 fjalë të tjera kanë të bëjnë me njeriun dhe me tiparet e tij fizike e morale; të tilla janë: ferishte, naze, nazik, neqez, nishan, paq, perçe, pishman, qel, qelan, qorr, sarhosh, serbes, shend, viran, xhadi, xhan, xhanan, xhymert, zor, zylyfe. Një pjesë e mirë e tyre kanë fituar ngjyrime stilistike.

Një fushë tjetër, përsëri me rreth 20 fjalë, është veshmbathja dhe lëndët që përdoren për të. Këtu hyjnë fjalë si: anteri, çember, çarap, humai, ibërshim, meshin, mitan, pambuk, papuçe, perçe, qelepoçe, qylah, qyrk, reshme, saftjan, shallvare, taç, tafta, tumane, zavë. Duke zbritur më tej sipas numrit të fjalëve, po përmendim emërtimet e mjeshtërive, si: belaxhi e beltar (nga pers. bel), çirak, çoban, dadë e dado, pazvan, pehlivan, tajë, terzi, tezgjahiste (nga pers. tezgjah), usta, xhambaz. Një pjesë e mirë e tyre kanë dalë nga përdorimi (belaxhi, beltar, pazvan) ose janë zëvendësuar (terzi me rrobaqepës). Nga fusha e tregtisë dhe e transportit kemi fjalët badihava, dyqan, paha, para, pazar, peshin, qar, reshper, sheqer, teste; araba, deng, karvan. Nga kozmetika dhe stolitë kemi fjalët gjerdan, lajle, lalë, mazi, myshk, perishane, reshme, sermajë, susme, zile. Disa prej tyre, si perishane, reshme, sermajë sot ndihen si etnografizma. Dihet se qyteti në disa vise shqiptare është quajtur me fjalën persiane sheher, aq sa për antonomazi qyteti i Dibrës quhej thjesht Sheher. Emërtime persiane kemi edhe për disa pjesë të qytetit e të ndërtimeve në të, si çarshi, çezmë, gjiriz, han, mejhane, pazar, saraj, shatërvan. Nga sfera e fesë kemi fjalët: avdes, dervish, gjynah, gjynahqar, hoxhë, kalander, kaur, namaz e nevruz. Edhe në leksikun ushtarak ka një dorë persizma: çadër e dylbi përdoren edhe sot, ndërsa hanxhar, havan, kumbara, shahi, shishane, xhephane janë historizma, që brezi i ri i mëson nga folklori ose nga letërsia. Disa emra veglash muzikore e kanë burimin te persishtja, si çapare-t, qemane, saze e zurna, po ashtu aheng. Nga pak persizma ka edhe në fusha të tilla si bujqësia: bahçe, bahçevan, bostan, hergjele, zarzavate; ndërtimi si: mahi, furde, pajandër, qemer, qereste; bota shtazore, si bilbil, çakall, fil, kumri, lejlek, panxhë.

Nga pikëpamja stilistike-ligjërimore persizmat nuk kanë ndonjë dallim nga orientalizmat e tjerë. Duhet pasur parasysh se pas vitit 1912 Shqipëria i preu lidhjet me Perandorinë Osmane dhe nisi të orientohet drejt vendeve të Perëndimit. Kjo solli si pasojë edhe diferencimin stilistik të orientalizmave, p.sh. orientalizmit farfuri (me burim nga persishtja), që ka hyrë dhe në gjuhët e tjera të Ballkanit e në rusishte, i doli si shemër fjala perëndimore porcelan, që u bë fjala zyrtare e emërtesës përkatëse në industri e në tregti. Sot rrallëkush thotë pjatë ose filxhan farfurie, por: artikuj (pjata, filxhanë) porcelani. Madje shumë mund të mos e dinë se farfuri e porcelan janë e njëjta gjë. Por orientalizmi farfuri ka mbetur në krahasimin e njohur: e ka gushën farfuri ose në frazeologjinë e bëj farfuri “e pastroj sa të shkëlqejë”.

Disa persizma kanë fituar kuptime të reja në gjuhën shqipe me mënyra të njohura të fjalëformimit semantik. Kështu p.sh. siç shpjegohet në “Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe”, fjala dervish, në krye një term fetar, ka marrë edhe kuptime të tjera: 1) Dordolec; 2) Lloj kërpudhe me bisht të gjatë e me kësulë të bardhë; 3) Çafkëlore (një lloj zogu); 4) Lloj misri me shumë mustaqe në kalli . Përveç këtyre, emri dervish del edhe si emërtim sinonim ose i vetëm për disa bimë, si: 1) nenë e bardhë (Amaranthus albus L.), 2) kokëmadhe kallishkurtër, kokëmadhe, buf (Phalaris brachystachys Link), 3) shavar gjethengushtë, stikë, lesh livadhi, drog, plyzhgë, boçëkanari, preshxharpni, buka e kajushave, kamish, xhidë, rrogoz, tërskë (Typha domingensis Pers.), 4) shavar gjethegjerë (Typha latifolia L.) . Një hulumtim interesant për zhvillimet kuptimore të disa persizmave në gjuhën shqipe ka botuar orientalisti Feti Mediu . Në këtë mes është e nevojshme të ndiqet jeta e këtyre persizmave përgjatë rrugës që kanë bërë derisa kanë arritur në gjuhën shqipe, sepse disa zhvillime kuptimore të tyre kanë ndodhur më parë në turqishte e disa të tjera janë të përbashkëta për gjuhët ballkanike.

Prof. Eqrem Çabej ka tërhequr prej kohësh vëmendjen se orientalizmat e shqipes kanë rëndësi të studiohen jo vetëm përbrenda shqipes, po edhe nga orientalistët për historinë e vetë gjuhëve orientale dhe për lidhjet kulturore të gjuhëve të ndryshme . Mendoj ka ardhur koha për një bashkëpunim më të drejtpërdrejtë me kolegë iranianë për studime të përbashkëta në këtë fushë. Një fushë me interes si për albanologjinë, ashtu edhe për iranologjinë, do të ishte studimi i orientalizmave të shqipes me burim nga persishtja, duke ndjekur historinë e depërtimit të tyre, përhapjen brenda shqipes dhe në gjuhët ballkanike, si dhe zhvillimet kuptimore të tyre. Fondacioni “Saadi Shirazi”, që po bën një punë kaq me vlerë për gjallërimin e studimeve orientalistike në Shqipëri, siç e dëshmon dhe kjo konferencë, le ta ketë ndër projektet e tij të ardhshme bashkëpunimin ndërmjet studiuesve shqiptarë e iranianë në fusha me interes shkencor e kulturor të përbashkët.

Referencat e Artikullit

1. Boretzky, Norbert: Der t?rkische Einfluss auf das Albanische. Teil 1 Phonologie und Morphologie der albanischen Turzismen. 1975, 279 f.; Teil 2 Wörterbuch der albanischen Turzismen. 1976, 224 f. Otto Harrasowitz,. Wiesbaden.
2. Çabej, Eqrem: 1. Hyrje në historinë e gjuhës shqipe. 2. Fonetika historike e shqipes. Universiteti Shtetëror i Tiranës. Tiranë, 1960, 129 f.
3. Çabej, Eqrem: Për një shtresëzim kronologjik të huazimeve turke të shqipes. – Studime filologjike, 1975, nr. 4, 79-85.
4. Çabej, Eqrem: Studime etimologjike në fushë të shqipes. I-VII. Akademia e Shkencave e Shqipërisë. Tiranë, 1975-2006.
5. Demiraj, Shaban: Rreth huazimeve prej burimit turk, arab dhe persian në gjuhën shqipe. – Univers 2001, 1, 15-30.
6. Demiraj, Shaban: Rreth huazimeve të shqipes prej burimi persian. – Perla 11/2006, 1, 29-36.
7. Dizdari, Tahir N.: Fjalor i orientalizmave në gjuhën shqipe (rreth 4500 fjalë me prejardhje nga gjuhët turke, arabe dhe perse). Instituti Shqiptar i Mendimit dhe i Qytetërimit Islam (AIITC) – Organizata Islame për Arsim, Shkencë dhe Kulturë (ISESCO). Tiranë 2005, XVII + 1202 f.
8. Dizdari, Tahir: Persizmat në gjuhën shqipe. – Perla 1/1996, 1, 4-11.
9. Kastrati, Jup: Një studiues i fjalëve iranishte (persishte) në gjuhën shqipe. – Perla 1/1996, 2, 3-15.
10. Kastrati, Jup: Për historinë e marrëdhënieve gjuhësore shqiptaro-persiane. – Perla 4/1999, 1, 24-31.
11. Kostallari, Androkli: Rreth depërtimit të turqizmave në gjuhën shqipe gjatë shekujve XVII-XVIII. Gjurmime albanologjike Seria e shkencave filologjike (Prishtinë), 7/1977, f. 39-50.
12. Krajni, Anton: Hymja e turqizmave në shqipen dhe përpjekjet për zëvendësimin e tyre. – Studime filologjike, 1965, nr. 1, 143-151.
13. Lafe, Emil: Persizmat në kuadrin e orientalizmave të shqipes. – Perla 4/1999, 1, 39-46.
14. Lafe, Emil: Persizmat në gjuhën shqipe. Trajtimi i tyre në veprën e Tahir N. Dizdarit “Fjalor i orientalizmave në gjuhën shqipe”. – Perla 12/2007, 1, 162-169.
15. Mehdiu, Feti: Ngulitja e disa persizmave dhe evoluimi i tyre semantik në gjuhën shqipe. – Perla 4/1999, 1, 47-56.
16. Meyer, Gustav: Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache. Strasburg, 1991.

/Orientalizmi shqiptar/

Ky artikull është botuar në revistën “Perla”, 2009, Nr. 1.

Titulatura në letërsinë e bejtexhinjve: Rasti i Nezim Beratit

13/03/2013 Lini një koment

TITULATURA NË LETËRSINË E BEJTEXHINJVE: RASTI I NEZIM BERATIT

Divani shqip

Divani shqip

Në divanin shqip të Nezim Beratit një ndër elementet që të bie në sy është titulatura e përdorur për sundimtarët e kohës së tij, veçanërisht për pjesëtaret e familjes Velabishti, të cilët ishin në krye të sanxhakut të Vlorës me qendër Beratin. Kjo titulaturë është e ndryshme nga titulatura që këto sundimtarë përdorin për veten e tyre, dhe nga kjo ndryshueshmëri lind edhe interesi për studimin e saj.

Titulatura sikurse dihet është një titull honorifik i përdorur për një sundimtar ose për një personalitet të caktuar. Me këtë titull sundimtari kërkon të transmetojë në mënyrë të drejtpërdrejtë tek të tjerët pushtetin që ai gëzon si dhe pozicionin që ka në marrëdhënie si me njerëzit ashtu edhe me mjedisin dhe botën në përgjithësi.1 Po kaq e rëndësishme është edhe mënyra se si të tjerët i drejtohen atij, dhe kjo mënyrë adresimi ka të bëjë jo më me pushtetin që gëzon sundimtari, por me marrëdhëniet që individi ka me të. Kështu që ky adresim jo gjithmonë domosdoshmërish është i njëjtë me atë që sundimtari përdor për veten e tij.

Në letërsi është e kuptueshme që kemi të bëjmë më shumë me mënyrën se si shkrimtarët dhe veçanërisht poetët i drejtohen sundimtarëve. Kjo është një marrëdhënie asimetrike, prandaj dhe titulatura nuk pritet që të jetë e rigoroze dhe të respektojë rregullat protokollare. Në letërsinë e divaneve këtë dimension e gjejmë të shprehur më qartë se në çdo lloj letërsie tjetër. Kjo ndodh për faktin se jo vetëm letërsia e divaneve është një letërsi elitare oborri (ose saraji po të përdorim termin osman), por edhe sepse ajo është krijuar në një sistem autokratik patrimonial. Në një sistem të tillë autokratik statusi, nderi social dhe shkalla hierarkike përcaktohej nga sundimtari. Përkrahja që jepte ai ishte e domosdoshme për poetin, sepse vetëm në sajë të kësaj përkrahjeje ai mund të siguronte jetesën, zhvillimin e artit në kushte normale, madje ajo ndikonte drejtpërdrejtë në futjen e artistit në shtresën elitare të shoqërisë. Kjo kulturë patronazhi, përcaktuese për zhvillimin e jetës kulturore e sociale në Perandorinë Osmane i kishte rrënjët në traditat e Iranit mesjetar dhe të shteteve autokratike të Azisë qendrore.2

Në këtë kuadër poeti në Divanin e tij ishte i detyruar që krahas poezive panegjerike kushtuar perëndisë dhe profetit të shkruante dhe kaside lavdërimore për sundimtarët e kohës ose për klerikët e lartë prej të cilëve priste favore të ndryshme. Madje edhe emërtimi kaside i këtyre poezive dëshmon qartë misionin që ato përmbushnin. Pasi siç dihet fjala kaside e cila e ka origjinën nga fjala kast ”qëllim, synim” do të thotë t’i drejtohesh dikujt me një qëllim të caktuar. Me fjalë të tjera kaside do të thotë të shkruash poezi sipas një sistemi të caktuar metrik e përmbajtësor për t’i thurur lavde e himne një individi të rëndësishëm.

Në këtë kuadër merr kuptim edhe titulatura e përdorur në letërsinë shqipe të Divaneve, dhe veçanërisht në Divanin shqip të Nezim Beratit. Jam ndalur në këtë Divan sepse është divani më i plotë i shkruar në gjuhën shqipe, por edhe sepse Nezimi është i pari që mendohet se ka filluar traditën shqip të divanit dhe ka pasur ndikim edhe mbi autorët e tjerë.

Nezimi në Divanin shqip, që e njohim në sajë të kopjeve që na kanë mbërritur deri më sot, ka shkruar 6 poezi për sundimtarët lokalë të sanxhakut të Vlorës, me qendër Beratin, dhe të gjashta këto poezi i ka për pjesëtarët e familjes Velabishti, e cila sikurse dihet në shekullin XVIII ka qenë dinastia lokale e cila ka sunduar qytetin e Beratit.

Konkretisht Nezimi ka shkruar poezi për Mahmud Pashë Velabishtin, për dy djemtë e tij, respektivisht Ismail Pashën dhe Bajram Pashën. Në divanin e tij shqip, Nezim Berati i është drejtuar Mahmud Pashë Velabishtit duke përdorur titujt devletlü e cila në shqip përkthehet i gjithëpushtetshëm si dhe veliyy-ün-niam ”bamirësit”. Si pjesë të titulaturës ai përfshin urimin/lutje dame ikbaluhu “fati dhe suksesi qoftë me të”, dhe përcaktuesit yeganei devran akil-ül-zaman miri celil-üş-şan hazretleri të cilëtliteralisht përkthehen “shkëlqesisë së tij, i pashoq në botë, mendje e kohës, komandant famëmadh”.

Kurse për djemtë e Mahmud Pashës, respektivisht Ismail Pashën dhe Bajram Pashën, ai përdor titulaturën devletlü inayetlü (gjithëpushtetshmin dhe bujarin) dhe lutjet për të parin etal-Allahu ömrehu (Zoti i zgjastë jetën), dhe për të dytin dame devletuhu (i përjetshëm qoftë pushteti i tij). Ndërkohë që për të dy jep përcaktimin Mahmud Pashazade do me thënë të bijtë e Mahmud Pashës.

Devletlü është një titulaturë zyrtare e cila në Perandorinë Osmane përdorej për vezirët, komandantët ushtarakë, krerët e dijetarëve islamë, administratorët e vendeve të shenjta myslimane (Mekë dhe Medinë) si dhe për ofiqarët e lartë të sarajit perandorak.3 Kurse veliyy-ün-niam është një titulaturë e përdorur për krerët e dijetarëve islamë dhe lidhet me natyrën humane të tyre, mirësinë dhe bamirësinë që u falin njerëzve.4 Duhet vënë në dukje se Mahmud Pasha, së bashku me të bijtë kanë pasur titullin vezir, të cilin sulltani në shekullin XVII dhe sidomos në shekullin XVIII ia ka akorduar edhe autoriteteve të larta lokale, për të vënë në dukje peshën që ato kishin në sytë e Stambollit. Kështu që ky titull honorifik mund të justifikojë edhe përdorimin e titulaturës formale, të përshtatshme për postin e vezirit.

Kurse cilësimi inayetlu ”bujar, bamirës”, që e gjejmë si pjesë të titulaturës së përdorur për Ismail Pashë dhe Bajram Pashë Velabishtin nuk haset në titulaturën zyrtare të kohës. Kështu që sipas të gjitha gjasave është një shtesë që poeti ka bërë në kërkim dhe pritje të bujarisë dhe bamirësisë së sundimtarit. Kjo pritje bamirësie te Mahmud Pasha është vënë në dukje me përdorimin e titulaturës formale veliyy-yn-niam ”bamirësi”, titull që i adresohet klerikëve të lartë.

Nga ana tjetër, pjesën e lutjes në titulaturat e gjata, në poezinë e parë drejtuar Mahmud Pashës, poeti e ka zëvendësuar me një sërë përcaktimesh që kanë të bëjnë me individualitetin e këtij sundimtari; Nezimi e shquan si një komandant të madh, dijetar të shquar dhe një personalitet të rrallë të kohës së tij. Këto cilësime që i gjejmë të adresuara vetëm ndaj këtij sundimtari lidhen me impresionin dhe impaktin që ka pasur te Nezimi ky personalitet të cilin poeti e ka hasur në rininë e tij.

Edhe në titulaturën adresuar Ismail Pashë dhe Bajram Pashë Velabishtit vihen re disa ndryshime të vogla që hedhin dritë edhe mbi natyrën e marrëdhënieve dhe të konsideratave të poetit për këto dy personalitete. Pjesa e lutjes që ai përdor për të dy këta sundimtarë nuk gjendet në trajtat e përdorura tradicionalisht dhe zyrtarisht.Të parit, do me thënë Ismail Pashës, i uron jetë të gjatë kurse për Bajram Pashën urimi është për vazhdimësinë dhe përjetësinë e pushtetit të tijSikurse ka vënë në dukje Osman Myderrizi, Nezimi kishte një konsideratë të veçantë për Bajram Pashën dhe e respektonte atë në një mënyrë të sinqertë. Ky pasha, sipas Myderrizit, është kujdesur dhe ka ndihmuar Nezimin në mënyrë të posaçme.

Kështu siç vihet re Nezimi nuk ka qenë korrekt në përdorimin e titulaturës. Në të gjithë rastet ai ka përdorur një titulaturë e cila lartëson pozitën politike e sociale të sundimtarit, dhe i ka vënë theksin faktit që sundimtari është bujar dhe bamirës. Kjo pritje ka ndikuar edhe në adresimin e përdorur dhe në zgjedhjen e titulaturave të cilat më shumë se realitete historike janë elozhe që poeti i drejton sundimtarëve.

Diferencat në titulaturë shprehin dhe natyrën e raporteve që poeti ka me këto sundimtarë të cilët kanë sunduar në periudha të ndryshme të jetës së tij.

Ky shkrim është botuar në revistën shkencore-kulturore “PERLA”, 2009, Nr. 1.

Veprimtaria publicistike e Hafiz Ibrahim Dalliut

10/02/2013 Lini një koment

Bedri ALIMEHMETI

VEPRIMTARIA PUBLICISTIKE E HAFIZ IBRAHIM DALLIUT*

Bedri Alimehmeti

Bedri Alimehmeti

Para se t’ju njoh me atë çka kam përgatitur në referatin tim lidhur me veprimtarinë publicistike të Hafiz Ibrahim Dalliut, desha të thoja dy fjalë me anën e të cilave dua të falënderoj nënkryetarin e shoqatës “Hafiz Ibrahim Dalliu”, z. Xhemal Balla, i cili prej vitesh i është përkushtuar me një zell vërtet për t’u marrë shembull, figurës dhe veprimtarisë së Hafiz Ibrahim Dalliut. Librat e njëpasnjëshëm që ka botuar kushtuar pikërisht kësaj figure të ndritur jo vetëm të trevës së Tiranës, por të mbarë kombit, dëshmojnë më së miri këtë gjë, pa harruar që edhe ky tubim i sotëm është fryt i kontributit të tij.

Po kështu një falëndërim të veçantë dua të bëj në adresë të shoqatës “ALSAR”, me drejtues z. Mehdi Gurra, falë kujdesit të të cilit u mundësua organizimi i kësaj veprimtarie, e cila sot më datë 22 nëntor 2012 përkon mjaft bukur me një datë shumë të rëndësishme për historinë e kombit tonë. 104 vite më parë, më 22 nëntor të vitit 1908 në Manastir u dha fund punimeve Kongresi, i cili kishte nisur më 14 nëntor, ku u vendos përfundimisht Alfabeti i gjuhës shqipe. Ai alfabet pra, me të cilin shkruajmë e lexojmë sot. E pra në atë Kongres pjesëmarrës ka qenë edhe Hafizi ynë, i madhi Ibrahim Dalliu. Madje, ai bashkë me klerikët e tjerë muslimanë pjesëmarrës në atë Kongres ishin mbështetësit kryesorë për vendosjen e alfabetit të përgatitur nga shoqëria “Bashkimi”, që drejtohej nga At Gjergj Fishta. Fakt ky që dëshmon se sa largpamës ishin ata për interesat e kombit.

Por, nuk mbaron këtu. Ishte po Hafiz Ibrahimi me gjithë këta hoxhallarë të nderuar muslimanë, absolutisht vetëm me këta hoxhallarë, që financuan gjatë ditëve të punimeve të kongresit për blerjen dhe vënien në punë të një shtypshkronje elektrike, moderne për kohën, ku u shtypën numrat e parë të gazetës “Bashkimi i Kombit”, e cila i bëri jehonë vendimeve historike të Kongresit. I përmenda këto fakte, sepse në këtë aspekt historiografia shqiptare, është për të ardhur keq, thuajse ka heshtur. Ndaj them se, në kuadër të këtyre kremtimeve me rastin e 100 vjetorit të pavarësisë ia vlen të evidentohen edhe këto kontribute padyshim dinjitozë.

Gjithsesi tani të përqendrohemi në analizën e veprimtarisë publicistike të Dalliut.

Figura e ndritur e Hafiz Ibrahim Dalliut padyshim që është numri një i frymëzimit, imitimit e përkushtimit për çdo tiranas të vërtetë. Dëshiroja ta thoja këtë që në krye të asaj çka do të përpiqem të them pak më poshtë për krijimtarinë e tij të gjerë e të pamatë publicistike e letrare. Them kështu sepse vepra e Hafiz Ibrahim Dalliut është ajo e një atdhetari të flaktë të orëve të para, e një mësuesi të shquar, që si askush bëri aq shumë për përhapjen e gjuhës shqipe, e një publicisti të gjithanshëm e të rrallë për kohën, që diti të depërtojë edhe nëpër skutat më të errëta të prapaskenave të asaj kohe për të nxjerrë në dritë të diellit të vërtetën, e një shkrimtari e poeti që ndonëse shkroi vetëm pak vepra letrare, na ka lënë aq shumë, sa që edhe sot pasi po bëhet një shekull nga botimi i tyre, tiranasit ende i mbajnë nëpër gojë dhe vargje prej tyre shpesh i recitojnë me njëri tjetrin. Ndodh kështu sepse gjithçka, Hafiz Dalliu ia kushtoi popullit e kombit. Dhe ndonëse ishte një teolog i shkolluar në një universitet oriental, aspironte dhe luftonte me të gjitha forcat që vendi i tij të kishte një qeverisje perëndimore, me qëllimin e madh aq evident edhe në ditët e sotme të të gjithë shqiptarëve, që atdheu i tij Shqipëria të bënte pjesë në Europën perëndimore.

Publicistika e Dalliut e ka zanafillën e saj që në krye të shekullit të kaluar, natyrisht shumë më shpejt se sa veprat e tij letrare. Ndaj edhe fillimisht ne do të përpiqemi të marrim në analizë pikërisht krijimtarinë e tij publicistike, ndonëse jemi të përgjegjshëm, që sado të jemi përpjekur për ta analizuar sa më thellë, prapëseprapë do të mbeten ende hapësira të pashkelura, në ato ç’ka hedhur në faqet e shtypit të shekullit të kaluar një nga mendjet më të ndritura të këtij kombi, Hafiz Ibrahim Dalliu.

Së pari, firma e Hafiz Dalliut u duk në faqet e periodikëve “Bashkimi”, “Dita e re” dhe “Zani i ri”, kjo e fundit ishte gazeta e parë tiranase, që drejtohej nga miku i tij i ngushtë, personaliteti dhe orientalisti më i shquar shqiptar Osman Myderrizi, por veçanërisht penda e Dalliut spikati në faqet e gazetës “Xhoka”, përpos që ajo nuk mungoi edhe në organet e klerit musliman si “Udha e së vërtetës” dhe “Zani i naltë”, ku ai padyshim kishte obligimet e petkut fetar që mbante. Por shkëlqimin e vërtetë, dinjitoz ende vezullues edhe në ditët e sotme, penda potente e Dalliut do ta shfaqë në faqet e gazetës “Dajti”, të cilën e ideoi, e krijoi dhe drejtoi vetë për tre vite me radhë në 130 numra të rregullta, që arriti të botonte gjatë kësaj kohe.

Publicistika e tij në faqet e “Dajtit” dëshmon më së miri për rolin që kishte marrë përsipër të luante dhe misionin e detyrat që i kishte vënë vetes, ku parësore ishte ndihmesa e madhe, madje e pandalshme, që duhej dhënë për ta çuar vendin përpara në rrugën e zhvillimit e të qytetërimit. Dhe këtë mision fisnik, që ka marrë përsipër ta bëjë nëpërmjet publicistikës, fare lehtë mund ta konstatojë cilido që do të ulet e të shfletojë koleksionin e plotë të kësaj gazete. Dhe në këtë mision Dalliu ka parasysh të informojë saktë, shkurt e thjeshtë lexuesit me ngjarjet e brendshme e të jashtme, të karakterit politik e shoqëror me kusht për t’u pasqyruar ashtu siç ndodhin në të vërtetë. Së dyti, t’i analizojë, gjykojë e komentojë ato në frymën e interesave kombëtare, me synimin për ta drejtuar kombin e tij në hullinë e mirësisë, përparimit e qytetërimit europian. Së treti, të luajë rolin e një kritikuesi të rreptë për çdo hap të gabuar të qeverisë, teksa të godasë e qortojë pa hezitim të gjithë zyrtarët, që do të veprojnë në kundërshtim me ligjet e shtetit. “Dajti” do t’i tregojë gjithë Shqipërisë kiblen, udhën e drejtë. “Nuk do e bëjmë pleshtin bullë” – thekson ai në editorialin e kësaj gazete më 15 janar të vitit 1924 – “tue zmadhue një send të vogël, për me shfry mllefet dhe nuk do vocrrojmë ndonjë ngjarje të madhe për hatër e frykë të kërkujt. Do ju shkrujm paansisht dhe do gjykojmë me gjak të ftohët…” Për çka citova më lart mendoj se nuk ia vlen fare komenti im, ndonëse ndihem shumë mirë si tiranas që Dalliu ynë gati një shekull më parë i ka njohur e përdorur aq mirë parimet bazë të etikës së gazetarit.

Por veçmas kësaj, Dalliu e ndjente më shumë se kushdo domosdoshmërinë e bashkimit, njësisë e unitetit kombëtar duke e parë këtë si faktor të rëndësishëm jo vetëm për përballimin e rrezikut, që mund t’i kanosej vendit nga jashtë por edhe si kusht për zhvillimin, përparimin e demokratizimin e vendit, për ta shëndoshur shoqërinë shqiptare, që lëngonte nga problemet. Dhe ishte kjo e vetmja mënyrë për t’iu bërë ballë tendencave përçarëse krahinore, fisnore e fetare. Ndaj pikërisht për këto probleme ai shkruan në kryeartikullin e “Dajtit” më datë 1 janar 1925 me titull: “Ndryshimi dhe shpresë e jonë”. Kurse në artikullin “Qytetnimi” në faqet e brendshme të këtij numri ndër të tjera shkruan: “…qytetnimi asht pasunia e asaj njerëzie që mendon e punon”. Një temë kjo të cilën ai e shtjellon mjeshtërisht edhe në artikujt e tjerë, si “Atdhetarë e tradhëtarë”, në artikujt “Ku jemi”, “Qysh jemi e si duhet të jemi”, të cilët për nga ajo çka ka marrë përsipër të trajtojë, mendojmë që në shumë drejtime i shërbejnë ende kohës që jetojmë.

Dalliu në faqen e parë të “Dajtit” nuk abuzon asnjëherë me tituj bombastikë të kronikës së zezë, ndonëse rastet i ka pasur të shumta për ta bërë këtë gjë, siç kanë vepruar rëndom kolegët e tij nëpër gazeta të tjera. Vetëm një herë në kushtet e dhimbjes së madhe, për humbjen e ish-nxënësit të tij në Normalen e Elbasanit, Avni Rustemit, është i detyruar për ta bërë këtë gjë. Sepse prej kohësh atë e kishte mik e bashkëluftëtar të idealit kombëtar ndaj nuk ngurron ta quajë “Hero i kombit”, dhe “Zëri i nacionalizmës së vendit” (gazetar “Dajti”, 25 prill 1925).

Duke qenë një mjeshtër i vërtetë i publicistikës ai e ka përsosur vazhdimisht “Dajtin” e tij, me rubrika nga më të ndryshmet duke e bërë atë tejet të larmishme e tepër të kërkuar në treg nga lexuesit, e sidomos nga ata tiranas. Çka e dëshmon këtë është fakti që edhe sot nëpër shumë familje tiranas gjenden koleksione të plota të kësaj gazete, mundësuar nëpërmjet abonimit të rregullt, që kanë pas bërë që në atë kohë. Kështu lexuesit e “Dajtit” në faqet e tij gjenin jo vetëm lajmin politik e ekonomik, por edhe atë të problematikës, të kronikës së zezë, faqen letrare e atë të humorit. Kështu shumë të dashura ishin bërë për lexuesin e asaj kohe rubrikat: “Fjalë pa doganë”, “Letër e hapur” dhe sidomos “Dajti në gaz”, jehona e së cilës edhe pse kanë kaluar dekada vitesh gjithsesi ende nuk është shuar. Ibrahim Dalliu ishte ndër ata atdhetarë demokratë, i cili donte ta shihte Shqipërinë duke ecur në një udhë të re nën shembullin e demokracive europiano-perëndimore. Ndaj në majën e goditjes së humorit të tij të hollë, por edhe në sa e sa artikuj do të jetë gjithnjë administrata e shtetit dhe nëpunësit e saj anadollakë. “Populli lipset ta dijë mirë – shkruan ai në një artikull më 13 gusht 1924 – se ai asht zot i vetes e i pasunis së vet, e nuk asht rob i urdhnave të qeverisë, kur ata urdhna janë kundra ligjit, si në kohën e sundimit turk ose të sunduesve të tjerë. Edhe qeveritarët lipset ta mbajnë gjithmonë parasysh se ato s’janë gjë tjetër veçse shërbëtorë të popullit me rroga të veçanta”. Por më fort se kurrë qeverinë dhe administratën Dalliu do t’i godasë në radhët e rubrikës “Dajti në gaz”. Për ironi të fatit tek e lexon edhe këtë rubrikë historike dhe njëkohësisht fantastike do ta quaja unë për nga ajo që çfarë është trajtuar e shigjetuar nëpër ato radhë përsosmërie humori e sarkazme të pashoq, shumë nga anët negative të kryeqytetit të atëhershëm, që godiste i madhi Dalliu si baltën, pluhurin, ndotjen, kanalet, rrugët, mejhanet e zhurmshme, nëpunësit e korruptuar etj., janë imediate edhe sot për Tiranën tonë.

Gjithsesi zhvillimin e përparimin e Shqipërisë Hafiz Ibrahim Dalliu e shikon te arsimi dhe vetëm te arsimi. “Që arsimi i rregullt – shkruan ai në një kryeartikull të gazetës “Dajti” me titull “Vetëm arsimi” – do të zhdukë injorancën dhe do të syprimojë një jetë të lumnueshme për mbarë kombin…” “Nuk ka sepse – vijon Dalliu në një artikull tjetër më 11 korrik 1924 po në “Dajti” – arsimi të shihet nga qeveria si e mbramja brimë e kavallit” dhe po aty thekson “se pa shkolla të mira e pa mësues të zotë, nuk do të kemi qytetarë të vlefshëm, për vete e për shoqninë, prandaj të hapen sa më shumë shkolla të mesme të mira, me mësues të mirë me vegla e mjete mësimore të mira.” Dhe pikërisht për problemin e arsimimit të popullatës Dalliu, për të pasur një efektshmëri sa më të madhe nç qeverinë e asaj kohe në faqet e gazetës së tij angazhon për të shkruajtur penda të tilla kalibri si Lumo Skëndo, Haxhi Isuf Banka, Ferit Vokopola, Mehdi Frashëri etj.

Publicistika e Hafiz Ibrahim Dalliut, e cila sikurse thamë është shumë e gjerë dhe e shpërndarë nëpër faqet e periodikëve të ndryshëm, gjithsesi me atë ç’ka marrë përsipër të trajtojë nëpërmjet saj mendja dhe penda e tij, mendoj se do të ishte vërtet një punë me vlerë nëse një ditë, faqet më të ndritura të kësaj krijimtarie të begatë të përmblidheshin në një vëllim më vete, i cili mendoj se padyshim do të shërbente jo pak edhe në ditët tona. Sepse Dalliu ynë edhe pse ishte klerik musliman i mirëfilltë posedonte një shkallë të lartë emancipimi ekonomiko-shoqëror të stilit europiano-perëndimor, vërtet për t’u pasur zili nga kushdo.

Dhe së fundi, në mbyllje të këtyre që thashë, kisha dëshirë t’ju lexoja një poezi timen kushtuar Hafiz Ibrahim Dalliut.

PËRPARA MONUMENTIT TË HAFIZ IBRAHIM DALLIUT

(Shkruar për inat të Maks Velos)*

Çallma e bardhë
si bora e Dajtit
xhybja lehtë
të derdhet shtatit

Dritë në shpirt
flori në mendim
djalë i Tironës
hafizi ynë Ibrahim

Për gjuhn’e shqipes
për Islam e Muhamed
për Shqipninë e shenjtë
jeta jote shkoj krejt

Nuk t’u ndal fryma
penda nuk të reshti
nuk iu tute hasmit
stuhisë e rrebeshit

Herë me pushkë
e herë me penë
nuk e ndale luftën
për mëmëdhenë

Se ty ndaj të thonë
Hafiz Ibrahim Dalliu
që për Shqipninë
krejt jetën e shkriu

Dhe kurrë s’u tut
e asnjëherë s’u dha
vigan i pamposhtur
n’doresh ja Resul Allah![1]

Se je bir i Tironës
“zonjës barkmbarë
që gjithnjë ka nxjerrë
shumë shqiptarë”[2]

/Orientalizmi Shqiptar/


* Kumtesë e mbajtur në seminarin kushtuar Hafiz Ibrahim Dalliut, organizuar nga shoqata “Hafiz Ibrahim Dalliu”, më datë 22 nëntor 2012, në sallën e Akademisë së Shkencave, Tiranë.

* Në një artikull botuar para disa kohësh në gazetën “Shekulli” (26 janar 2004) Maks Velo u përpoq të denigrojë figurën madhore të atdhetarit, luftëtarit e mësuesit të gjuhës shqipe, poetit, shkrimtarit e publicistit të shquar tiranas Hafiz Ibrahim Dalliu “Mësues i popullit” dhe “Martir i Demokracisë”. Në atë artikull famëkeq Maks Velo përpiqet të baltosë edhe monumentin e Hafiz Ibrahim Dalliut vendosur nga populli i Tiranës në sheshin përpara Medresesë, që tashmë mban emrin “Hafiz Ibrahim Dalliu”. Si ish i burgosur politik, Maks Velo duhej të kishte shumë më tepër respekt për të madhin Hafiz Ibrahim Dalliu, që burgun e diktaturës komuniste e provoi shumë më përpara se ai, që në vitin 1945.

[1] Shprehje fetare: “Në dorën tënde o i dërguari i Allahut”.

[2] Shprehje krahasuese, të cilën ai e përdorte shpesh për Tiranën. Me termin shqiptarë, Ibrahim Dalliu identifikon gjithmonë atdhetarët.

Në mbrojtje të bejtexhinjve

28/01/2013 Lini një koment

NË MBROJTJE TË BEJTEXHINJVE

flamuriBejtexhinjtë janë marrë pak si shumë nëpër gojë këto kohë, prandaj ca gjëra duhen saktësuar.

Duam apo s’duam ne sot, këta janë po aq pjesë e kulturës dhe e letërsisë shqipe sa edhe Buzuku, Matrënga, Budi, Bogdani, Bardhi, Chetta e Variboba. Në kuptimin që tradita e bejtexhinjve është e trupëzuar në kulturën tonë të sotme, edhe pse në trajta që nuk shquhen aq lehtë.

Kulturorisht krijimet e bejtexhinjve i përkasin letërsisë orientale që kultivohej brenda perandorisë osmane. Kjo ishte letërsi e mbështetur kryesisht në letërsinë klasike arabe dhe persiane. Studiues seriozë të bejtexhinjve shqiptarë, si Osman Myderrizi, Hasan Kaleshi dhe Armin Hetzer, kanë vënë re se këta afrohen më shumë me modelet arabe dhe me të ashtuquajturin stil “të mesëm” sesa me poezinë më të sofistikuar persiane.

Letërsia e bejtexhinjve konsiston në dorëshkrime në alfabet arab që kryesisht kanë mbetur të pabotuara. Vetë bejtexhinjtë nuk shkruanin me synimin që të botonin libra, por që t’i fiksonin në letër krijimet e tyre të destinuara për deklamim. Të shkruarit ishte praktikë mnemonike. Kontakti i kësaj letërsie me publikun kryhej në mjedise si teqe ose çajhane, ku mblidhej mileti të dëgjonte poetët të recitonin krijimet e tyre. Ky milet ishte zakonisht analfabet.

Për këtë arsye, fakti që këto krijime u shkruan me alfabetin arab është praktikisht irrelevant për natyrën e asaj letërsie; meqë publiku nuk i konsumonte në trajtë të shkruar, por i dëgjonte të deklamuara. Kjo duhet theksuar, sepse zakonisht nuk kuptohet mirë. Ne sot e asociojmë letërsinë me tekstin e shkruar dhe librin; por ky nuk është model universal, por historik dhe lokal.

Gjuha e bejtexhinjve, nga ana tjetër, është një shqipe e rënduar me fjalë orientale, kryesisht arabe e persiane. Shumë nga këto fjalë nuk përdoreshin fare në gjuhën e zakonshme të kohës kur krijonin bejtexhinjtë, por janë futur në tekste si mjete stilistike. Nga ana tjetër, ndonjë autor, si Nezimi, ka qenë i vetëdijshëm që ishte “i pari” që po e shkruante shqipen.

Bejtexhinjtë janë konsideruar edhe si të parët që shkruan letërsi laike në trojet shqiptare në Ballkan, madje ndonjëherë edhe satira sociale, çka nuk është pak, po të kihet parasysh se deri atëherë prodhimi letrar në katolikët kufizohej brenda komunikimit fetar, ndërsa ortodoksët shqiptarë nuk lejoheshin fare të kishin letërsi të tyren në shqipe…

Temat e trajtuara nga Nezimi me shokë ishin konvencionale (formulaike), merreshin nga kanoni arabo-persian dhe përcilleshin nga një autor në tjetrin; po aq konvencionale sa ç’ishte, bie fjala, tema e “oxhaqeve të nalta” apo e “të rënëve” në lirikën realiste-socialiste shqiptare të viteve 60.

Sot bejtexhinjtë nuk i lexojmë dot, por vetëm ngaqë me Rilindjen e këtej kultura dhe letërsia shqipe erdhën duke iu larguar atij modeli kulturor: duke adoptuar alfabetin latin, duke e pastruar gjuhën nga orientalizmat, duke krijuar neologjizma e duke iu drejtuar letrarisht modeleve folklorike autentike, ose modeleve perëndimore. Te Fishta këto dy modele bashkëjetojnë.

Mirëpo bejtexhinjtë nuk mund të likuidohen lehtë nga tradita jonë kulturore. Pa bejtexhinjtë përnjimend nuk do të ekzistonte, bie fjala, Naim Frashëri, i cili kishte bejtexhinj edhe në familje, të tillë si Dalip e Shahin Frashëri. Nga pikëpamje formale e strukturore, Naimi ka aq shumë gjëra të përbashkëta me bejtexhinjtë, sa ndonjë kritik ka shkuar deri atje sa ta quajë “bejtexhi pa bejte”.

Ajo që bëri Naimi, në pajtim me frymën e Rilindjes, ishte ta merrte atë traditë e ta modernizonte duke e pastruar nga orientalizmat e deri diku nga tematika. Edhe të tjerë Rilindës vepruan njëlloj. Jani Vretoja, p.sh., përshtati një poemë të Muhamet Kyçykut, “Erveheja”, e cila më pas e në versionin e ri fitoi popullaritet të madh në lexuesit.

Thashë që pa bejtexhinj Naimi nuk do të ekzistonte. Pa Naimin, as Asdreni as Lasgushi nuk mund të mendohen. Pa Asdrenin e Lasgushin, Kadareja nuk do të ishte bërë ai poet që u bë. Birësimi letrar procedon pikërisht në këtë mënyrë, nga daja tek nipi; madje sa më i rreptë që të jetë mohimi, aq më të thella afëritë.

Një vizitë në shtëpinë e Faik Konicës

19/01/2013 Lini një koment

Msc. Dorina ARAPI

NJË VIZITË NË SHTËPINË E FAIK KONICËS

Shtepia e Faik KonicesNë të njëjtin qytet ngrihen shtëpitë e gjyshit dhe nënës së Ali Pashë Tepelenës. Ato ofrojnë pamje të braktisjes dhe humbjes së shkëlqimit të dikurshëm

Por ajo çka është më e rëndësishmja në këtë qytet të vogël dhe që unë ndihesha më e lidhur me to ishte shtëpia e Zenel Beut dhe Hamkos, gjyshit dhe nënës së Ali Pashë Tepelenës, si dhe shtëpia e Faik Konicës, por që në qytet kjo e fundit njihet e emërtuar si shtëpia e Hysein Siskos. Këto dy banesa të mëdha u përkisnin familjeve më të pasura myslimane të qytetit të Konicës. Duke pasur fatin të qëndroja disa ditë në këtë qytet, fillova të pyes qytetarët rreth këtyre dy shtëpive. Për shtëpinë e Hamkos, qytetarët ishin më se të informuar për vendndodhjen e saj dhe të gjithë e njihnin si nëna e Ali Pashës dhe me shumë lehtësi të tregonin shtëpinë. Madje, dhe me një farë bindjeje, thoshin se kishte qenë një grua shumë e njohur për kohën e vet dhe e fuqishme, ashtu siç pohohet nëpër libra, Hamko pat qenë një grua me një bukuri mahnitëse, ku i gjithë qyteti asokohe fliste për bukurinë e saj, madje i kishin thurur dhe këngë. Shumë djem e patën kërkuar për grua, por ai që arriti të martohej me të ishte Veli Bej Tepelena. Nga martesa e tyre lindi Aliu dhe vajza e tyre, Shanisha. Roli i Hamkos në jetën e djalit të saj, ka qenë vendimtar. Ashtu siç shkruan Richard A.Davenport në librin e tij “Jeta e Ali Pashë Tepelenës, vezir i Epirit”(1837), Ali Pashai do t’i shprehej një konsulli francez ku thoshte se nëna e tij e bëri burrë dhe vezir ashtu siç përmenden dhe fjalët e saj drejtuar të birit se ai, i cili nuk mbron pasurinë e tij, meriton ta humbë atë. Lidhja e Pashait me të ëmën ka qenë tejet e fortë dhe vendimtare në krijimin e figurës së vezirit të Janinës.

Një tjetër shtëpi, e cila gjendej në afërsi të shtëpisë së Hamkos, ishte shtëpia e Faik Konicës, shtëpia ku ai u lind, jetoi vitet e para të fëmijërisë derisa shkoi në shkollë të mesme. Faik Konica është një nga figurat më të rëndësishme të kulturës, letërsisë dhe historisë sonë kombëtare. Ai ishte prozator, publicist, estet, i cili u diplomua në Universitetin e Harvardit për letërsi. Konica ishte kryetar i shoqatës “Vatra”, ishte një ndër udhëheqësit e grupit përfaqësues në konferencën e ambasadorëve në Londër, si dhe ministër i Shqipërisë në SHBA. Kaloi vitet e para të fëmijërisë së tij në Konicë dhe nga përshkrimet e tij duket se ka qenë i lidhur me shtëpinë e tij me një lloj nostalgjie e malli që e mundoi gjatë gjithë jetës së tij.

Për shtëpinë e Faik Konicës, asnjë njeri nuk kishte njohuri se ku mund të ishte dhe ku mund të ndodhej. Rastësisht, një ditë në kafenë e rrapit e cila ndodhej në qendrën e qytetit, duke bashkëbiseduar me një shqiptar me origjinë nga Leskoviku, ai më tregoi se shtëpia e Faik Konicës ndodhej në pjesën e sipërme të qytetit. Ajo faktikisht në qytet njihej si shtëpia e Hysein Siskos, vëllait të vogël të shkrimtarit. Personi në fjalë, filloi të më shpjegonte ashtu siç e kuptonte ai, për një shtëpi të rrënuar, ku dallohej një oxhak i madh. U lumturova shumë dhe menjëherë shkova ta shoh. Nuk mund të humbja kurrsesi një gjë të tillë. Atë pasdite, një shi i lehtë kishte freskuar disi qytetin e vogël. Një shqiptar, që punonte e jetonte aty me familjen e tij prej vitesh, na shoqëroi të shihnim shtëpinë e Faik Konicës. Ai na shpjegoi se falë shiut, rreth shtëpisë nuk mund të dilnin gjarpërinj. Duke qenë se ishte një vend plot rrënoja e barishte të larta e plot myshk, mund të ishte një terren i favorshëm për shfaqjen e tyre. Pasi kaluam gardhin e hekurt dhe barishtet e larta, vështrova me entuziazëm shtëpinë e Konicës. Për fat të keq, ndërtesa kishte mbetur në gjendje të mjeruar. E dëmtuar gjatë kohës së tërmetit, sot kjo rezidencë e madhe është tejet e rrënuar. Për shumë vite me radhë ajo ishte përdorur si shkollë e mesme. Ndjeva keqardhje për shtëpinë duke menduar për figurën e lartë të kombit tonë. Teksa e sheh, dallohet ngrehina e një rezidence të madhe që ka humbur shkëlqimin. Familja e Konicës kishte qenë asokohe një nga më të pasurat familje shqiptare myslimane të kohës. Ndërtesa ishte një shtëpi e madhe, ku mungonte çatia e ku muret ishin të larta e prej guri, të rrethuara me lule zvarranike. Kati i parë i shtëpisë ishte i ndërtuar me blloqe guri të rregullta drejtkëndore, ndërsa kati i dytë ishte me gurë jo të rregullt dhe me një ngjyrë disi të errët. E tërë shtëpia kishte një ton gri në umbra, ku në sfondin e maleve dukej sikur zhytej akoma më shumë në një atmosferë mistike e të humbur në kohë. Hyrja kryesore e shtëpisë ishte një portë me një hark të plotë e të konsiderueshëm, i cili rrethohej në pjesën e sipërme nga një tjetër hark gurësh drejtkëndorë. Në pjesët anësorë të sipërme të portës,  gjendeshin dy pllaka guri të shkruara në arabisht. Nga kërkimet e mia falë miqve të mi, të cilët mund ta deshifronin, u arrit të lexohej se në njërën pllakë është shkruar në arabisht një sure për mbarësi, ndërsa te pllaka tjetër është shkruar data e ndërtimit të banesës sipas kalendarit islam, e cila përkon me 19 safar 1261 dhe me kalendarin tonë 26 shkurt 1845. Arkitektura e shtëpisë përngjason me atë epirote, që të kujton shtëpitë e gurta të Epirit e me kulla të larta e të fortifikuara. Nga pamjet satelitore në “Google”, duket që shtëpia ka një planimetri në formën e U-së. Në cepin juglindor gjendet kulla, të cilën e dalloja me vështirësi ndërmjet trarëve që zaptonin shtëpinë. Ndoshta ky grumbull trarësh mund të ishte struktura e çatisë. Brendësia e ndërtesës ishte e mbushur me gurë, me shumë barishte e myshqe dhe dukej që kishte prani lagështie. Kjo shtëpi dallohej që mund të kishte qenë mjaft e madhe. Sapo hyje brenda, në të majtë dhe në të djathtë, dalloheshin nga 3-4 shkallë, të cilat zbrisnin e të çonin në dy porta me harqe. Ndoshta këto dy porta mund të bënin lidhje me pjesën e poshtme të shtëpisë ose mund të kenë qenë hambare.

Sipas studimeve të kryera, para tërmetit, shtëpia e Faik Konicës  kishte në katin përdhes 7 dhoma dhe në katin e parë kishte 6. Thuhet se ka pasur mure të larta e të mbuluar me lule kacavjerrëse, dyert e dritaret kanë qenë prej druri, si dhe dhoma kryesore e tavani kanë qenë të dekoruar me gdhendje druri dhe të pasur me elemente dekorative e ndoshta të realizuar nga mjeshtrit dru gdhendës të zonës. Kopshti i shtëpisë ka qenë i mbushur me lule të ndryshme, me shatërvanë guri të gdhendur që ftonin njerëzit në një atmosferë të këndshme dhe aristokrate.

Sipas autobiografisë së Faik Konicës, ashtu siç shkruan dhe gazetari Ilir Konomi në librin e tij, Faik Konica binte në fis me Aliun, gjyshi i Ali Pashë Tepelenës ishte katragjyshi i Faik Konicës.

Shtëpia e Zenel Beut dhe e Hamkos ishte disa hapa më sipër se ajo e familjes së Konicës. Në pamje të parë, shtëpia e Hamkos, ashtu siç e thërrisnin të gjithë e siç njihej, ishte një ndërtesë me të vërtetë impresionuese. Ajo ishte në përmasa shumë më të mëdha në krahasim me atë të familjes së Konicës. Që në momentin e parë më dha përshtypjen e një familjeje të fuqishme e të pasur të asaj kohe. Zeinel Beu kishte qenë një nga vendasit myslimanë më të pasur të qytetit, i cili kishte pasur prona dhe në Selanik. Sipas studimeve që janë kryer, duke qenë se kishte mjaft pasuri, për shkak të sigurisë së tij shtëpia ka pasur hyrje-dalje sekrete për t’u mbrojtur nga sulme të ndryshme. Që në pamje të parë, rezidenca shfaqet madhështore me muret e saj rrethuese dhe portën e hyrjes kryesore, e cila mban një hark të plotë e të lartë. Harku i portës ishte i gjerë, i rregullt dhe i rrethuar me tre breza harqesh të tjerë. “Për nga stili i ndërtimit dhe ornamentet e përdorura në harkun e jashtëm të hyrjes, kjo gjë është cilësuar si një traditë që përdorej zakonisht nëpër kisha dhe shtëpi të Epirit”. (Një takim me qytezën e Konicës, Dhionisios Dhim Tacis, Konicë, 1993)

Interesante ishin disa daltime e vizatime që gjendeshin në brezin e mesëm të harkut te porta e jashtme ku pasqyroheshin rozeta, kalorës, çekiçë, skuadra që ishin mjete të gurëgdhendësve, sëpata, shpata, bimë dhe ndoshta kaligrafi arabe. E ndërtuar në pjesën e sipërme të qytetit të Konicës, shtëpia e Hamkos duket sikur mbështillet nga malet e larta të qytetit. Ajo çka mbetur nga e gjithë kjo ndërtesë është kulla mbrojtëse, një pjesë e shtëpisë, disa kolona guri, si dhe muret rrethuese. Sipas studimeve të kryera, shtëpia e Hamkos filloi të ndërtohej nga mesi i shekullit XVIII nga babai i saj, Zenel Beu, dhe me kalimin e kohës u shtuan dhe hapësira të tjera. Në pjesën e saj perëndimore gjendet kulla e cila është ndërtuar në vitin 1843 dhe është restauruar në vitet ‘97-‘98. Gjatë viteve janë bërë ndërhyrje të shumta si ndërrimi i çatisë duke ruajtur stilin e kohës, ndërrimi i mureve, konservimi i harqeve të shtëpisë dhe i oxhakut, si dhe kthimi në gjendje funksionale i portave dhe i dritareve. Në projektet e shumta të bashkisë për shtëpinë e Hamkos mendohet të realizohet një muze për figurën e Ali Pashës.

Dëshira për të vënë në dukje këto momunte, vjen si një reflektim ndaj tyre, duke qenë se ato flasin diçka për historinë e dy figurave shqiptare. Duke menduar figurën e lartë të Faik Konicës dhe kontributin e tij për Shqipërinë, si dhe duke menduar figura historike si ajo e Ali Pashë Tepelenës, që paraqet një periudhë të rëndësishme të historisë sonë, e ndjeva si diçka që të vjen natyrshëm ta shprehesh e ta bësh ditur. Duke u larguar nga qyteti i Konicës, ndjeva një lloj keqardhjeje. Ato ditë korriku në këtë qytet, kishin qenë për mua të mbushura me kuriozitet, me një sfond historik që do të mbeten në kujtesën time për një kohë të gjatë.

Marrë nga faqja: http://gazeta-shqip.com/lajme/2012/09/04/nje-vizite-ne-shtepine-e-faik-konices/

Kafe turke apo kafe greke?

26/12/2012 Lini një koment

Besnik MUSTAFAJ

KAFE TURKE APO KAFE GREKE?

Besnik Mustafaj

Besnik Mustafaj

Në Greqi kam shkuar për herë të parë në nëntor 1991, afro një vit pas rënies së diktaturës te ne. Unë isha zgjedhur ndërkohë deputet në Kuvendin e Shqipërisë, një barrë e re kjo dhe krejt e panjohur për mua. Politika nuk kishte bërë pjesë kurrë në ëndrrat e mia për të ardhmen deri pak muaj më parë, kur ndodhi përmbysja historike, një revolucion i butë, por i përshpejtuar, në radhën e parë të të cilit u gjenda thjesht e vetëm pse shkrimtari, që kishte fituar tashmë një farë pjekurie brenda meje, ishte bërë i vetëdijshëm se sa e pakompensueshme për ta shprehur veten në vazhdim ishte mungesa e lirisë. Përfshirja entuziaste në politikë, sipas parashikimit tim fillestar, do të mbaronte me ardhjen e lirisë.

Parashikim i gabuar. Në prag të pranverës (1991), kur m’u kërkua me ngulm të kandidoja për deputet i Partisë Demokratike përballë partisë së komunistëve, që po përpiqeshin kuturu të përshtateshin me rrethanat e reja historike, unë i munda dilemat vetëm duke i dhënë vetes arsyen se politika do të më ndihmonte për ta kuptuar më shpejt thelbin e lirisë si realitet. Unë e kisha kaluar fëmijërinë, rininë dhe fillimin e moshës së burrit në një vend, i cili ishte vendi im pa dyshim, por një vend i rrethuar nga brenda me tela me gjemba dhe ku rojat shqiptare të kufirit e mbanin pushkën të drejtuar kah bashkatdhetarët e tyre, gati për të qëlluar mbi cilindo që do të orvatej të dilte nga rrethimi. Kush ishte armiku i atdheut në rrethana të tilla? Kjo pyetje bëhet sfilitëse për ndërgjegjen e shkrimtarit dhe letërsia e tij e ka të pamundur ta vështrojë nga lart dramën, indi i të cilës është organikisht politik. Shkrimtari do të jetë doemos palë: me të rrethuarit ose me rrethuesit, që do të thotë se shkrimtari mbruhet pashmangshëm politikisht dhe vizioni i tij mbërthehet në kllapat “pro” dhe “kundër” si në një darë të hekurt. Cilido shkrimtar që ka shkruar nën diktaturë duke besuar se po qëndron jashtë politikës, vetëm ka gënjyer veten. Diktatura e ngordh qysh në embrion specien e shkrimtarit apolitik. Shkrimtari i mbrujtur nën diktaturë, pra, do s’do mbetet thelbësisht politik edhe pas shembjes së diktaturës. Për të ekzistuar si shkrimtar në rrethanat e reja historike, ai e ka urgjente ta kuptojë mirë se nuk mund ta kapërcejë këtë thelb të vetvetes për t’u shndërruar në një tjetër. Kjo nuk do të thotë aspak se ai mbetet i mëparshmi. Përkundrazi. Me ardhjen e lirisë çmontohet njëherë e mirë dara “pro regjimit” ose “kundër regjimit”, brenda së cilës ai ka qenë i mbërthyer si në shtratin e Prokustit.

Me të kaluar euforia e natyrshme për çaste të tilla siç janë kthesat rrënjësore në historinë e kombit, – dhe kjo eufori fiket shpejt, – shkrimtari zbulon i tronditur se ndrydhja e skëterrshme e hequr dje brenda kllapave të darës në të vërtetë ka qenë për të dhe konfort. Duke u çliruar nga tortura, ai ka humbur njëherazi edhe qetësinë. Nuk ka më kushte për të qenë “kundër”, gjë që i kërkon të çmësohet me krejt mënyrën e vet të funksionimit, ushtrim ky që rezulton tejet i ndërlikuar dhe për të cilin ai nuk ishte stërvitur. Por, pa zgjidhjen e këtij ushtrimi, ai nuk mund të vendosë paqe me veten. Aq e thellë është tronditja e tij për shkak të këtij zbulimi, sa ai nuk e shmang dot pyetjen nëse ardhja e lirisë shënon për të përmbushjen e ëndrrës së vet më të shenjtë apo daljen përfundimtare nga ëndrra e vet më e shenjtë? Javë pas jave e muaj pas muaji, kjo pyetje gjithashtu po shndërrohej në torturë për ndërgjegjen time të shkrimtarit. Në atë periudhë nuk më shqitej nga mendja subjekti i një poezie greke, lexuar rastësisht vite më parë në një antologji të poezisë së re greke, botim i UNESCO-s në frëngjisht. Nuk më kujtohej autori dhe nuk më kujtohet as sot. Poezia bënte fjalë për një tigër lindur e rritur në kopshtin zoologjik. Në kafazin e tij 6 metra katrorë tigri vraponte çdo ditë 60 kilometra. Një ditë kujdestari harroi derën e kafazit hapur. Tigri doli në oborr dhe zuri të sillej rreth vetes gjithë furi, por vetëm në një sipërfaqe 6 metra katrorë. Ai thjesht nuk dinte të vraponte drejt, sepse në kujtesën e tij nuk ekzistonin hapësirat e pakufishme të savaneve dhe horizonti i largët me iluzionin e bashkimit të tokës me qiellin. Në përfytyrimin tim të trazuar kryhej pavullnetshëm një përqasje midis vetes time dhe atij tigri fatkeq. Jam bindur se shkrimtari e ka shumë më tronditëse se politikani apo sociologu përballjen me diskontinuitetin e Historisë. Ai mësohet me mundim të madh të jetojë në vitin zero, ose nuk mësohet dot dhe shkërmoqet e asgjësohet si shkrimtar. Nuk është e rastit që shumë shkrimtarë në vendet ish-komuniste, midis të cilëve edhe autorë shumë të mirë, u përfshinë në politikë me shembjen e diktaturave, fituan një publik të ri me përgjegjësitë e larta që morën para kombeve të tyre, që do të thotë se bënë një jetë të re fund e krye, por nuk u kthyen më kurrë te dorëshkrimet e romaneve, të poezive apo të pjesëve të teatrit. Shembulli më i ndritshëm i tyre është Vaclav Havel.

Unë nuk i merrja dot me mend të gjithë këto në atë fillim. Vetëm shpresoja se pjesëmarrja në politikë do të më ndihmonte t’i kapërceja më shpejt dhe më lehtë hutimin dhe pasiguritë e shumta gërryese e të cilat vetëm shtoheshin, gërryenin për shkak të papërsosmërive të reja që zbuloja në fytyrën e përndritur të lirisë. Kapërcimi më shpejt dhe më lehtë i hutimit dhe pasigurive do të ishte kohë e fituar dhe, siç e mendoja unë, kjo kohë do të ishte në të vërtetë e fituar për shkrimtarin brenda meje, i cili i kishte kapërcyer tashmë të tridhjetat dhe besonte përfundimisht se shkrimi ishte qëllimi kryesor i jetës së tij. Nga ana tjetër do thënë se nuk kisha as edhe një shllim të përafërt për ç’përmbante mandati i deputetit, të cilin pranova ta kërkoja në një zonë elektorale të kryeqytetit dhe që e fitova pa lodhje: bëra vetëm një miting dhe asgjë tjetër. Nuk mora madje as mundimin të jepja një fotografi për të shtypur një poster të thjeshtë siç bënë kolegët e mi dhe siç duhej bërë në të vërtetë. Shkurt fjala, isha krejtësisht mospërfillës ndaj rezultatit. Padija për punën e re nuk më turbullonte fare dhe as nuk ndieja ndonjë frikë nga dështimi. Në mendjen time isha i sqaruar: nuk kisha hyrë në rrugën e politikës me synimin për të shkuar larg. Po ashtu, – do pohuar tani pas njëzet vjetësh, – nuk më vlonte në shpirt ndonjë tharm i fortë prej “shërbëtori të popullit”. Në gjithë këtë rrëmujë, që ma mbushte kokën, për ca muaj nuk arrita as ta vija re që nuk po shkruaja më. Nuk ndieja mirëfilli nevojë të tërhiqesha qoftë edhe një pjesë të vogël të ditës në vetminë e romancierit. Kjo ishte e tepërt, e padurueshme.

Për ta shprehur këtë gjendje kaotike, ambigue dhe me shpresë për t’i ikur asaj kështu, ndërmora asokohe shkrimin e esesë “Midis krimeve dhe mirazheve”. Fjala ishte për krimet e të kaluarës komuniste dhe mirazhet e të ardhmes demokratike dhe unë, shqiptari tridhjetëvjeçar, për më tepër shkrimtar, me të sotmen time midis dy epokave, që rropaten për të kuptuar se ç’është diskontinuiteti i Historisë, i cili nuk ishte thjesht një diskontinuitet estetik. Ku po shkoj? pyesja sa e sa herë veten siç e pyeta edhe gjatë atij udhëtimi tim të parë në Greqi, për të marrë pjesë në një takim parlamentarësh të Ballkanit, organizuar në Selanik nga Parlamenti Europian me Parlamentin e Greqisë. Kisha një mijë e një arsye për t’iu gëzuar atij rasti që po më çonte te fqinji ynë i lashtë, me të cilin Shqipëria komuniste kishte qenë në një armiqësi të gjatë e të hapur, aq sa marrëdhëniet diplomatike mes dy vendeve ishin vendosur vetëm pak vite para shembjes së diktaturës.

Ne nga brenda rrethimit me tela me gjemba, me vullnetin për t’u mbrojtur nga manipulimi, tërë fajin ia hidhnim qeverisë tonë për këtë mbyllje hermetike ndaj fqinjit tonë jugor. Greqia ishte de juro në gjendje lufte me Shqipërinë qysh nga viti 1940, kur Italia e Musolinit, e cila një vit më parë kishte pushtuar Shqipërinë, përdori territorin shqiptar për ta sulmuar. Ky fakt ishte, pra, absurd qysh në origjinë dhe vazhdonte, megjithatë, të ishte në fuqi edhe pas vendosjes së marrëdhënieve diplomatike. Parlamentet e kolonelëve që e kishin sunduar Greqinë me dorë të hekurt sigurisht që nuk do e shfuqizonin. Paradoksi ishte që këtë absurditet nuk e kishin fshirë as parlamentet demokrate pas rrëzimit të diktaturës së kolonelëve, ndërkohë që ndryshonin fatin e vendit të tyre duke e anëtarësuar në NATO e pastaj në Bashkimin Europian. Po me ne, fqinjin më të vogël të Ballkanit, më të dobëtin ekonomikisht e më fatkeqin politikisht, pse demokratët grekë, të majtë si të djathtë, vazhdonin ta mbanin ende gjallë lugatin e luftës? Sidomos ne, intelektualët e rinj të Tiranës, nuk ia shtronim kurrë vetes një pyetje të tillë nga frika se me logjikë të ftohtë do të gjenim ndonjë fije të vërtete në retorikën zyrtare e, rrjedhimisht, do e lehtësonim sadopak regjimin tonë nga barra e përgjegjësisë historike për izolimin ku jetonim. Një arsye më vete për t’iu gëzuar këtij udhëtimi ishte shoqëria e Donikës, gruas time. Asokohe ajo ishte 31 vjeç dhe e kishte për herë të parë jo vetëm vizitën në Greqi, por edhe daljen jashtë Shqipërisë. Për më tepër, do të udhëtonim me makinë. Pavarësisht rrugës së keqe, duke kaluar përmes fshatrash e qytetesh të vogla greke, do të shihnim më nga afër jetën e njerëzve të thjeshtë, gjë që na ngazëlleu po aq Donikën sa edhe mua.

Mbërritëm në Selanik në buzëmbrëmje. Ishte butë për një muzg vjeshte dhe nuk frynte erë. Zumë shpejt e shpejt vend në hotel, si njerëz që nuk kanë asnjë minutë për të humbur. Dritarja e dhomës shihte nga Olimpi. Por ne, përpara se të sodisnim aq larg, ishim të etur të preknim qytetin. Kishim afro dy orë kohë për darkën e mirëseardhjes, që jepnin autoritetet greke për deputetët e ftuar. Gruaja ime pi rrallë kafe, por asaj here, për një arsye që një femër nuk ka zakonisht pse ta shpjegojë, ajo dëshironte një para se të dilnim shëtitje. Zumë vend në barin e hotelit. Kamerieri, një burrë rreth të dyzetave, i shkurtër e me trup të ngjeshur, – nuk do e harroj kurrë pamjen e tij, – u afrua sakaq te tryeza jonë me ca hapa të vegjël e të shpeshtë, gazmorë do të thosha dhe, me një çehre shumë miqësore, na u drejtua në greqisht. Kishte një të folur të përshpejtuar e me rrokje të ngjitura njëra pas tjetrës, një shëmbëlltyrë e tingullzuar e ecjes së tij. Po matesha t’ia shprehja gruas time në shqip kënaqësinë që kamerieri, i pari grek me të cilin shkëmbenim dy fjalë në tokën e Odiseut, na ishte drejtuar në gjuhën e tij, në të cilën as unë e as gruaja ime nuk kuptonim asgjë. Por në atë fillim të çlirimit tonë, neve nuk na pëlqente të vihej re ndryshimi që besonim që kishim me njerëzit e rritur në liri. Thellë-thellë vetes ne kërkonim para së gjithash ngjashmërinë me ta, si terapi për të fituar siguri në vete, gjë për të cilën kishim nevojë po aq sa edhe për ajrin. Duke na folur në qasjen e parë greqisht, kamerieri na kishte bërë një dhuratë të këndshme. Ai na kishte menduar si vetja e tij. Ne gjithsesi e morëm me mend se ai na kishte pyetur çfarë dëshironim të pinim.

-Flisni frëngjisht?- iu drejtova unë me merakun për t’ia thjeshtuar komunikimin gruas time.

-Sigurisht, – m’u përgjigj ai menjëherë me një frëngjishte të rrjedhshme e po aq gazmore sa edhe greqishtja. – Këtu jeni në një hotel “Internacional” dhe personeli i shërbimit zgjidhet në përputhje me lartësinë e klientëve.

-Do të më pëlqente një kafe turke, – ndërhyri Donika me një lloj intimiteti që nuk e ka zakon t’ua japë të panjohurve. – Ma bëni dot?

-Më falni, zonjë? Çfarë thatë? – iu kthye kamerieri i prishur sakaq në fytyrë a thua se kishte dëgjuar diçka të tmerrshme, aq sa nuk po u besonte veshëve.

Gruaja ime do e kishte përsëritur kërkesën, madje me të njëjtin shpengim, që tjetri ta përkthente si mirëkuptim nga ana e saj në qoftë se nuk mund t’ia bënin kafen turke. Por i shtangu fjala në buzë përpara vështrimit të acaruar befas të kamerierit. Ajo u soll nga unë dhe më pyeti në shqip gjithë shqetësim nëse kishte bërë ndonjë gabim. Nëpër fijet e holla të nervave të saj kishte vërshuar rrëmbyeshëm gjithë pasiguria e njeriut që gjendet për herë të parë në një kafene të huaj dhe porosit në gjuhë të huaj. Për më keq, në një gjuhë të tretë, ku gjithashtu ajo nuk ishte shumë e ushtruar.

-Jo,- iu përgjigja shpejt e shpejt vetëm për ta qetësuar. Nuk e kisha aspak të qartë se ç’ndodhi. Pse u mërzit kamerieri?

Donika nuk kishte më dëshirë për kafe dhe më kërkoi të dilnim. Ajo ishte zbehur si të mos ngopej më me frymë.

Kamerieri ishte ende aty bashkë me vështrimin e vet të lëvizshëm që lëshonte shkëndija mbi gruan time. Ai na pa që po ngriheshim e nuk na ftoi të qëndronim. Haptas nuk kërkonte pajtim. Vetëm më pyeti mua me atë frëngjishten e vet të rrjedhshme, por të ftohur tashmë, se në ç’gjuhë kisha folur me zonjën. Unë ndihesha tani i bezdisur nga prania e tij. Megjithatë iu përgjigja pa e vrarë mendjen pse kjo kureshtje.

- Jemi shqiptarë. – Me bisht të syrit vura re se si fytyra e tij u përflak fare.

- Nuk mund të vini në shtëpinë tonë e të na provokoni, – e ngriti ai zërin dhe mori të largohet drejt banakut me një tendosje të shtirur të trupit të vet të ngjeshur. Shumë nga klientët e sollën kokën nga ne. Ai shtoi edhe diçka në greqisht, por pa na u drejtuar posaçërisht mua e gruas time.

Unë nuk dija ç’të thosha për ta hequr nga vetja njollën e një faji të pabërë. Përshtypja se kamerieri duhej të ishte pak budalla nuk vlente. Hodha nëpër sallë një vështrim të çmeritur dhe mblodha instiktivisht supet me shpresën se trupi do të më ndihmonte për ta shprehur më mirë sikletin. Nuk ndesha në asnjë vështrim mirëkuptues. Do të thotë se në sytë e të pranishmëve unë dhe gruaja ime ishim provokatorë. Gruaja kishte vënë të dy duart te bërryli im në një mënyrë që nuk dallohej nëse mbështetej aty apo vigjëlonte mbi mua në rast se do të shpërtheja. Vura re se ishte zverdhur edhe më, dhe më ngjau si një vajzë e vogël e trembur nga nja ëndërr e keqe. Bëra aq sa mund të bëja: I hodha dorën në qafë për ta tërhequr ngrohtësisht drejt derës. Në atë çast kamerieri, gjithnjë i pazbutur, ndoshta edhe i kënaqur për dorëzimin tim, pati një shtysë ta theksonte deri në fund mësimin që na kishte dhënë. Ai lëshoi pas shpinës tonë:

- Këtu jeni në Greqi, dhe pihet kafe greke ose ekspres. Nguleni mirë në kokë: kafe greke. Kafen turke e pini në vendin tuaj me çallmë. Ose shkoni në Anadoll!

Zëri i tij kutërbonte nga përçmimi, aq sa pata përshtypjen se dëgjova një personazh të Niko Kazanzaqis dhe gjithçka u sqarua si me magji në kokën time. Mllefe të vjetra dhe që ashtu, krejt jashtë kohës që i kishte mbjellë, të paktën sipas kuptimit që kisha unë për “Kohën”, ngjanin në sytë e mi jo vetëm të papërligjura, por edhe të shëmtuara e karikaturale. Me sa thoshte historia, sherret greko-turke kishin më shumë se shtatëdhjetë vjet të mbyllura. Ç’e kishte penguar këtë burrë, lindur e rritur në liri, të pastrohej nga ato mllefe? Gruaja më tërhiqte gati me nxitim drejt derës. Ajo me siguri druante ndonjë shpërthim tjetër, nga ana e kamerierit, vështrimin e të cilit e ndieja si diçka të bezdisshme në zverk. Ai dukej nga ata që e kanë të pashtershëm vrerin dhe nuk do të ishte çudi të na lëshonte edhe një breshëri para se t’i humbisnim nga sytë. Nuk do të më bënte më përshtypje. Ai e kishte humbur me shpejtësi fuqinë të më fyente me prapashtesa të tilla si ajo “me çallmë”, që nxori për vendin tim, vetëm pse shumica e popullsisë ishte myslimane apo ku i di unë se çfarë tjetër të ngjashme mund t’i pillte mendja e që gjithsesi do të ishte pa farë lidhjeje me të vërtetën. Thelbi i së keqes që sapo zbulova nuk ishte pse ai nuk e dinte si ishim ne shqiptarët, fqinjët e tij të parë e më të vjetër ballkanikë. Thelbi i të keqes ishte pse ai nuk donte ta mësonte si ishim ne. Kush mund të ma shpjegonte pse kjo mungesë dëshire te ky burrë i rritur në liri?

Ne do të shiheshim përsëri pa kaluar dy orë, por tashmë në rrethana të tjera. Gjatë darkës së mirëseardhjes që dhanë të zotët e shtëpisë për deputetët e ftuar, për një arsye që vetëm protokolli duhet ta dijë, mua më kishin ulur në tryezë me një ministër grek. Dhe do të më shërbente i njëjti kamerier. Unë nuk i dhashë të njohur dhe shmanga vazhdimisht sytë e tij, sado që e kisha një kureshtje gati-gati të sëmurë ta përballja vështrimin tim me vështrimin e tij. U përmbajta vetëm duke i thënë vetes se nuk më lejohej t’i shëmbëlleja atij. Por nuk ishte e thënë ta përmbushja deri në fund betimin tim. Pak para mbylljes, sipas rendit të darkës, ai u afrua edhe njëherë te tryeza jonë, ku ishim tetë veta, të merrte porosinë për kafe. Dëgjoi secilin ta shprehte dëshirën, ndërsa për mua foli vetë:

-Miku shqiptar e di që do kafe greke. – Kishte folur në anglisht. Askush përveç meje nuk do të mund ta pikaste vibrimin e fshehtë të provokimit në tingëllimin gazëror të zërit të tij.

-Kafe turke, – iu përgjigja ftohtë. Dhe shtova: – Pa sheqer, ju lutem! E dua të hidhur. – Unë prita një çast që kamerieri të yshtej nga provokimi im i sajuar aty për aty. Ndërsa ai, nga ana e vet, duket se priti ndërhyrjen e ministrit grek për të më treguar vendin. Ra një heshtje e shkurtër, kohë e mjaftueshme për mua ta zija veten në faj me provokimin tim të vullnetshëm, e që ishte, ma tha mendja, një zgjim i pavullnetshëm i demonëve të mi stërgjyshorë për hakmarrje.

Krenar, megjithatë, pse arrita ta zë veten fajtor për aq sa ç’mund të ishte e fajshme porosia ime e qëllimshme për një kafe turke në rrethanat kur kafja, edhe pse e përgatitur njësoj e krejt me të njëjtën shije, lejohej të ishte vetëm greke dhe, i kthjelluar nga vetëdija e fajësisë, pyeta veten krejt seriozisht se si do të ishte letërsia ime e ngjizur në liri. Po atë mbrëmje, saktësisht me 13 nëntor 1991, në dhomën e hotelit, ndërsa gruaja ime flinte, shkrova poezinë e mëposhtme:

ASNJË ZOG S’FLUTURON NËPËR QIELL 

Asnjë zog s’fluturon nëpër qiellin e shtrirë vjeshtor.
Vetëm re, shtëllunga të varura aty-këtu mbi mal e mbi det
Si gusha e mplakur e Athinasë.

Me hi zjarresh të fikur që nga djegia e Trojës
Apo me lëndën gri të njohur si TRUTË E MIA
është mbushur hapësira?

Vështrimi i mbetur bosh më mbështillet rreth retinës
si hithër.

Hyjnitë s’po më ndihmojnë as me muzat, as me irat.
Dhe jam kaq pranë Olimpit. Kaq pranë gjurmëve të Shën Palit
Më kot. Më pa dhimbje sfilitesha kur larg isha.

Në djall le të shkojë ky varr akullnajor zotash!
Më ndihmoni, ju lutem, në udhëtimin tim, ju,
fëmijët e mi lindur në vitet tetëdhjetë,
Djem ende të vegjël, për fatin tuaj të vegjël,
Pa brerje në ndërgjegje, pa njollë nga Historia;
Ju s’dini ç’lidhje ka më përrallat DIKTATURA
Dhe me mungesën e qumështit në mëngjes
Apo me mungesën e lodrave tuaja POLITIKA.

Në moshën e Krishtit sot, dhe me dy djemtë e mi
-jo si apostuj përreth-
Shoqëruesit e mi të paepur në odisenë time,
Po kthehem te vetja ime e munguar për 33 vjet.

Priskë, qershor 2011

Marrë nga faqja: http://www.gazeta-shqip.com/opinion/10d5794f5ac030817aa7802d1dda8df1.html

Kjo pije (Poezi)

11/12/2012 Lini një koment

Fahredin SHEHU

KJO PIJE*

Fahredin Shehu

Fahredin Shehu

Çka na duhen qilimat e lashtë
Kur numërojmë fijet dhe nyjet e mëndafshit
Në tymin e dashurisë sonë
Tek i rendojmë me motive sythesh
Të trëndafilave të bardhë
Ato që bartin erandjen e eoneve
Dhe shpalosin në eter mesazhet
E të dashuruarve që kanë avulluar
Nëpër shekuj si parfumet e lotusëve të Nilit
Ty të shikoj sërish e sërish e sërish e sërish
Deri në fundin tim se edhe kjo më lejohet
Po de… edhe kjo më lejohet se askush
Faj nuk më ka që jam dehur pakëz
Më ndryshe dhe pakëz më unë-çe
E ti je edhe një dëshmi se kjo pije
E ka shijen e veçantë ka edhe efektin ndryshe
Si manifestim i sërishëm shpirti
Në trupin e parealizuar.


* Kjo poezi është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

“Nga Kërçova – Për Kërçovën”

27/11/2012 Lini një koment

Hasan KELMENDI

“NGA KËRÇOVA – PËR KËRÇOVËN”*

Profesori i orientalistikës, prof. dr. Feti Mehdiu, është studiues dhe hulumtues i njohur dhe i mirëpritur, që me një përkushtim të madh, arriti që deri më tash të botojë një numër jo të vogël studimesh e artikujsh nga fusha e orientalistikës që është fahu i tij, dhe jo vetëm nga kjo fushë; por edhe nga fusha të tjera, si historia, islamistika, gjuhësia-filologjia, folklori dhe etnologjia. (Numri i njësive të tij bibliografike arriti në 287, vetëm deri në fund të vitit 2002, shih revistën “Studime Orientale”, nr. 2, Prishtinë 2003). Kohët e fundit (më 2002), duke marrë parasysh kontributin e tij të gjerë e të shumanshëm në fushën e orientalistikës, Akademia Arabe e Shkencave (me seli në Damask), në mesin e 36 anëtarëve të rinj nga bota, e zgjodhi anëtar korrespondent të saj. Ne këtu do të ndalemi vetëm për të prezantuar dhe vështruar një libër të tij, që ndonëse doli nga shtypi më 1995, ai ruan edhe sot e më tej aktualitetin dhe rëndësinë e trajtimit dhe të shqyrtimit shkencor.

Libri “Nga Kërçova – për Kërçovën”, i kushtohet, siç mund të vërehet nga vetë titulli, vendlindjes së tij, pra, Kërçovës, qytet ky në ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë. Autori që në hyrje, “në vend të parathënies”, shkruan: “Librin e titullova ‘Nga Kërçova – për Kërçovën’. Këtë titull e kushtëzon materia e mbarështruar në këtë libër. Me fjalë të tjera, një pjesë e materialit, si kontributet folklorike, dialektologjike, onomastike (këngët vendase…), janë vjelur nga terreni i Kërçovës, kurse në punimet Kërçova nëpër shekuj, Kultura materiale islame në vendin tonë, Arsimimi i shqiptarëve të Kërçovës, madje edhe në ndonjë pjesë të punimeve nga fusha e folklorit, janë shfrytëzuar burimet historike…” (f. 17).

Ndonëse autori i këtij libri, për të mos e lavdëruar veten, veprën e tij e quan “modeste”; por, çdokush që do të ndalet për ta lexuar dhe analizuar librin e tij, do të vërejë pa dyshim se angazhimi i autorit, dr. Feti Mehdiu, për t’i ofruar lexuesit një libër si ky me kontribute me vlerë shkencore është gjithsesi edhe më shumë se kaq.

Këtë libër autori e ka ndarë në tri tërësi tematike, që në të vërtetë përfshijnë tri fusha të ndryshme: 1) histori (f. 11-17), filologji (f. 121-143) dhe folklor (f. 151-193).

Në ballë të këtij libri, autori ka vënë studimin me titull: Kërçova nëpër shekuj, me nëntitull: Kërçova deri në fund të shek. 19, në të cilin studim së pari bëhet një vështrim i pozitës gjeografike të regjionit të Kërçovës, dhe më pas autori synon për të na njohur me rrjedhat historike të këtij regjioni, që sipas tij, ishte i banuar shumë herët, në antikitet; që nga koha e neolitit e deri më sot; ndërsa në periudhën e sundimit romak, ndeshet qyteti me emrin Uskana, që kemi të bëjmë pa dyshim me Kërçovën e sotme, e cila që në vitin 170 para erës sonë, kishte 10.000 banorë, dhe kjo dëshmon për numrin e madh të banorëve të këtij qyteti qysh në kohën antike. Më vonë ky qytet, sipas autorit, do të njihet me emrin Kicavis, dhe bënte pjesë në dioqezën e Ohrit. Duke u ndalur më poshtë në shqyrtimin e burimeve osmane, vihet re se emri i qytetit të Kërçovës të jetë shënuar Ozkëna, që s’është tjetër, përveçse një formë e tjetërsuar e emërtimit Uskana. Është me interes të theksohet se në njërin nga dy dokumentet turke të shek. XV, që autori i mori për t’i shqyrtuar nga aspekti historik, (në dokumentin e parë), vërehet se popullsia e qytetit të Kërçovës, sipas këtij dokumenti, i cili shënon regjistrimin e parë të popullatës së kësaj ane, ndahej: në popullatë islame dhe krishtere, e jetonte e shpërndarë në dy lagje (“mahallë”): në lagjen me popullatë islame dhe krishtere. Në lagjen e fundit, sipas autorit, jetonin të krishterët sllavë dhe në lagjen tjetër të krishterët shqiptarë. “Popullata e krishterë, edhe pse ishte shqiptare, kishte përvetësuar shumë emra që nuk janë shqiptarë” (f. 13). Dhe për ta vërtetuar këtë, autori sjell më poshtë një listë me emra shqiptarësh të krishterë, siç janë: “Gjuro i biri i Vladkos”, “Vlajko i biri i Gjonit”, “Dinjo i biri i Gjergjos”, “Juvani (Jovani) i biri i Pejos”, “Petko i biri i Ninës”, “Todor i biri i Dodës” etj. Për të dëshmuar se ky regjion ishte i banuar edhe me banorë shqiptarë të përkatësisë krishtere (krahas banorëve të tjerë të përkatësisë islame dhe të banorëve të përkatësisë krishtere sllave), autori ndalet në të dhënat që dalin nga një defter turk i përpiluar para vitit 1476/77, të cilin më përpara e kishte botuar dhe shfrytëzuar studiuesi maqedonas, Aleksandar Stojanovski, dokument i cili është mjaft i saktë dhe eksplicit për nga të dhënat që sjell për një nga regjistrimet e popullsisë të këtij regjioni.

Në përpjekjet e autorit për të shqyrtuar të dhënat historike, gjithnjë në mënyrë objektive dhe shkencore, vëren se në periudhën që nga shekulli i pesëmbëdhjetë e deri në shekullin nëntëmbëdhjetë, Perandoria Osmane i kishte forcuar pozitat e saj, dhe që nga kjo periudhë fillon përkrahja masive e fesë islame, e cila gjë vërehet në ndërtimin e shumë objekteve të kulturës islame. Me hulumtimin e këtyre objekteve autori merret në vazhdim të librit.

Në punimin Kultura materiale islame në vendin tonë (f. 49-95) autori, F. Mehdiu, shkruan se për të hulumtuar një temë të tillë, ai së pari u kishte parashtruar një plan të tij konkret të dy Bashkësive Islame (asaj me qendër në Prishtinë dhe në Shkup), e që konsistonte në evidencimin e plotë të kulturës materiale islame, dhe pasi kishte arritur që të siguronte lejen e nevojshme nga Bashkësia Islame në Shkup, kishte filluar së pari me fotografimin e objekteve islame, në radhë të parë të xhamive. Kështu si hap të parë të këtij hulumtimi, ai e kishte përqendruar vëmendjen e tij së pari në territorin e Këshillit të Bashkësisë Islame të Kërçovës. Edhe punimi tjetër që pason, (Xhamitë e Kërçovës me rrethinë), është rezultat i angazhimit të tij për të bërë evidencimin e plotë në terren të objekteve fetare, e me këtë rast të xhamive, që në këtë anë, nuk janë të pakta.

Në vazhdim të librit, autori shkruan për arsimimin e shqiptarëve të Kërçovës para dhe pas Luftës së Dytë Botërore (f. 97-111), dhe për ta trajtuar këtë çështje sa më mirë, ai gjithë këtë periudhë e ndan më tutje në dy periudha:

1) në periudhën midis dy Luftërave Botërore (1918-1941), dhe

2) në periudhën nga Lufta e Dytë Botërore e deri para disa vitesh (1941-1991). Në të dy këto periudha, siç del nga trajtimi i gjerë e me fakte në këtë punim, dëshmohet më se një herë se dashuria dhe vullneti i popullit shqiptar për arsim në gjuhën shqipe, ishte dhe mbeti shumë i madh, dhe se këtë s’mundi ta ndalte as politika e disa pushtetmbajtësve, që ndonjëherë nuk përputhej në esencë as për së afërmi me interesat e popullatës shumicë, pra të shqiptarëve të këtij regjioni.

Në pjesën e tretë të librit (Filologji), autori trajton disa veçori gjuhësore të këtij regjioni, duke u ndalur me këtë rast vetëm në veçoritë fonetike dhe morfologjike, si dhe duke na sjellë një material deri diku të pasur onomastik. Duke qenë se janë me interes vëzhgimet e tij gjuhësore, më poshtë do të ndalemi për të analizuar disa nga këto vëzhgime, që autori i shqyrton në katër punimet e tij.

Punimi i parë, “Disa veçori fonetike dhe morfologjike të së folmes të Kërçovës” (f. 121-130), siç tregon edhe vetë titulli, është një punim përshkrues nga dialektologjia e të folmeve shqiptare, siç është e folmja e Kërçovës, që është pa dyshim me interes për vetë faktin se kjo e folme deri vonë ka qenë fare e pa hulumtuar nga ana e studiuesve të dialektologjisë, dhe nga studiues të fushave të tjera të dijeve. Por, megjithatë, kohët e fundit, për këtë të folme është botuar edhe ndonjë punim apo studim tjetër dialektologjik, siç është një punim i A. Zenkut (në revistën Jehona, nr. 3, 1968) dhe i Q. Muratit (në revistën Gjurmime albanologjike, Seria e shkencave filologjike, IX-1979 dhe X-1980), që së bashku me punimin e cekur më sipër, i çojnë më përpara njohuritë tona për këtë të folme shqiptare të Maqedonisë. Por, kur jemi këtu, duhet vënë para së gjithash në pah, se në ç’veçori gjuhësore autori, F. Mehdiu, është ndalur më shumë, dhe cilat në të vërtetë janë ato?

Është gjithashtu me interes të thuhet se autori i librit në punimin e përmendur më sipër, së pari ka parashtruar një hyrje të shkurtër, duke na e bërë të njohur se Komuna e Kërçovës përfshin 81 vendbanime, me 8.774 familje, dhe që të gjitha këto kapin numrin e 44.188 banorëve (sipas një regjistrimi të vitit 1972), shtron më poshtë me të drejtë çështjen e emrit të Kërçovës, për të cilin thekson se “deri më tani nuk kemi ndonjë studim bindës”. Autori, për të na dhënë një pasqyrë sa më bindëse të asaj që shtjellon, gjithë arealin gjuhësor të kësaj treve, e ndan në tri pjesë: 1) në grupin veriperëndimor; 2) në grupin verilindor, dhe 3) në grupin jugor, banorët e të cilit grup nuk janë shqipfolës.

Ndër veçoritë kryesore dialektore, në të cilat është ndalur autori, duhet veçuar në fillim ato fonetike, siç janë zanoret; kështu së pari shqyrton zanoren a, të cilën ai e gjen kudo të labializuar, dhe këtë e vëren në dy drejtime: 1) kur ajo ndodhet para bashkëtingëlloreve m, n, që ka dhënë o, duke sjellë shembujt: hongra (për “hângra”), Hasoni (për “Hasani”), Rrahmoni (për “Rrahmãni”), kom (për “kãm”) etj.; dhe 2) kur në të njëjtën pozitë fonetike, kjo zanore është tjetërsuar në diftongoid: , ku elementi i dytë është më i theksuar. Megjithëse numri i veçorive dialektore në punimin e cekur të autorit, siç janë ato fonetike dhe morfologjike, nuk është i vogël, në këtë vështrim do të përqendrohemi në vazhdim, vetëm në ato veçori dialektore që janë më të përgjithshme dhe me interes për dialektologjinë shqiptare. Kështu, njëra ndër karakteristikat bazë, të përgjithshme, që bie në sy në këtë punim dialektologjik është diftongimi i zanoreve, që si veçori e përgjithshme, e vendos këtë të folme ndër të folmet shqipe të gegërishtes së mesme. Në këtë mënyrë zanoret e theksuara, jo vetëm a-ja, që u vërejt më sipër por edhe zanoret e tjera, kanë pësuar një fat të tillë; kështu i-ja në pozicion nistor dhe fundor, është diftonguar në ëi ose ai (si “shtëpëi”, “mëir”, “dhëi”, “heshëi” etj.), 2) Po kështu edhe y-ja diftongohet në ou: shtoup, kroy, hoy, frou (për “shtyp”, “krye”, “hy”, “fry” etj.). 3) Edhe u-ja, siç e vëren autori, është “hapur” në ou (në grupin verilindor), si our, oudh, ouk (për “urë”, “udhë”, “ujk”); dhe në au, te të njëjtat fjalë shqipe në grupin veriperëndimor të fshatrave. Kjo zanore, siç mund të vërehet nga ky punim, është ndryshuar në zanore a, dhe kjo vihet re te disa fjalë me burim të huaj (këtë gjë e vërejmë përgjithësisht edhe në të folmet shqipe të Kosovës, siç janë: jargan, daktour, çaropa etj. 4) Zanoret e dhe ë, siç del nga punimi i F. Mehdiut, gjithashtu kanë pësuar ndryshime, duke u tjetërsuar në i, si p. sh. kimi erdhë, kini qenë (për “kemi”, “keni”); kit, lishoj, (për “këtë”, “lëshoj”); ndërsa te disa fjalë të tjera ë-ja është labiazuar në u: fumojë, muzat, kumëish (për “fëmijë”, “mëzat”, “këmishë” etj.).

Në punimin “Disa veçori fonetike dhe morfologjike…”, vërejmë gjithashtu se edhe sa i përket sistemit të bashkëtingëlloreve, vërehen disa veçori me interes. Në këtë aspekt, po i vërejmë me radhë, ashtu siç janë trajtuar në këtë punim. 1) Së pari bashkëtingëllorja g (ka dalë gabimisht “zanorja g”, f. 124) në të folmen e Kërçovës, sipas autorit, e vërejmë të ketë ndryshuar, duke u palatalizuar në gj, kur g-ja është ndodhur para zanoreve a ose u: magjar,-i (për “magar-i”, zaggjar-i (për “zagar-i”), gjur-i (për “gur-i”, gjugjash-i (për “gugash-i”) etj. 2) Bashkëtingëllorja h, edhe pse është ruajtur mirë në fillim të fjalës, kur është ndodhur në mes dhe në fund të fjalës, ajo ka rënë fare; dhe po kështu kjo bashkëtingëllore, sipas autorit F. Mehdiu, ka kaluar në bashkëtingëlloren f, në pozicion fundor te disa folje, si ngref, kref, njof etj. 3) Është me interes fakti që autori në këtë punim na e bën të njohur: “Palatalet q dhe gj shpeshherë dallohen me vështirësi nga afrikatet ç dhe xh”. Kjo do të thotë se edhe këto palatale edhe në këtë zonë të arealit gjuhësor të të folmeve shqipe të Maqedonisë, kanë filluar të trazohen. Ndonëse autori nuk merret me shkaqet e këtij trazimi; më poshtë ai sjell shembujt: xhak, xharpën, çafë-a, çylym etj.; ndërsa bashkëtingëllorja q, siç del nga ky punim, është ruajtur te disa fjalë të tjera, si qerre, qyme, qingj, qumësht, qesh dhe qe” (f. 125). 4) Sa u përket grupeve të bashkëtingëlloreve mb, nd; ato janë asimiluar në elementin e parë të tyre, siç shihet nga shembujt e sjellë këtu: mërri, mrapa, mështet, mulut, mret (për “mbërrij”, “mbrapa”, “mbështet”, “mbulutë” etj.).

Veçoritë morfologjike autori i librit, i vështron duke filluar nga gjinia e emrave, duke vënë në spikamë faktin se gjinia asnjanëse në të folmen shqipe të Kërçovës është çintegruar tërësisht, duke kaluar në gjininë mashkullore. Ndërsa, për trajtën e emrave autori vëren se emrat që mbarojnë në trajtën e pashquar me -ua (<-ue), ata në këtë të folme dalin me togun zanor -ou ose -au: ftou, thou, prrou (Zajazi); dhe ftau, thau, prrau (Serbica). Te rasat e emrave, vërehet, ndër të tjera, se emrat që mbarojnë në trajtën e shquar me -i dhe -u të theksuar, në trajtën e shquar të kallëzores e nxjerrin prapë tingullin tematik para i-së, si mullëinin, kushurëinin, drunin; kurse me mbaresën - dalin emrat: krounë. Autori i vështron edhe tri veçori të tjera morfologjike. 1) Në trajtimin e nyjës, përkatësisht të nyjës – mbaresës shquese, autori vëren se emrat që përfundojnë me bashkëtingëlloret -k, -g, kur të shquhen, marrin nyjë – mbaresën -u: jugu, lugu, zogu, vargu etj. 2) Nga trajtimi i përemrave që shqyrtohen në këtë punim, vihet re se vetëm përemri i vetës së parë shumës ne (na), shënon dallimin, që nuk ndeshet pothuajse në asnjë të folme tjetër. 5) Trajtimit të foljes autori i kushton gjithashtu vëmendje të veçantë, duke u ndalur në të pakryerën e trajtave të diatezës veprore dhe pësore; mandej është ndalur në trajtimin e veçorive të kohës së kryer të thjeshtë, të kohës së ardhme, për t’u ndalur më poshtë në shqyrtimin e veçorive të paskajores dhe të pjesëve të pandryshueshme të ligjëratës (parafjalës dhe ndajfoljes) e për të përfunduar punimin e tij me trajtimin që i bën mënyrës së formimit të fjalëve të reja në të folmen e Kërçovës me anë të parashtesimit dhe të prapashtesimit.

Në vazhdim të pjesës së dytë të librit (Filologji), autori vështron në aspektin diakronik dhe sinkronik onomastikën e trevës së Kërçovës. Kështu punimi i parë “Rreth disa prapashtesave në onomastikën e shqiptarëve të Kërçovës” është marrë me shqyrtimin diakronik të tri prapashtesave (-aj, -llarë, dhe në disa publikime -ovci), të cilat autori i gjen në patronimet e kësaj ane. Në dy punimet e tjera “Hidronimia e fshatit Zajaz me rrethinë, dhe Kontribut për onomastikën e Kërçovës”, autori merret me vështrimin sinkronik të toponimeve, d.m.th. me gjendjen e tyre të ruajtur në kohën e sotme.

Libri i F. Mehdiut – Nga Kërçova – për Kërçovën, përmban në fund edhe tërësinë e tretë (Folklor), në të cilin është bërë prezantimi dhe analiza e disa materialeve folklorike, që autori i ka mbledhur me zell e kujdes të madh; në këtë mënyrë këtu bëhet analiza e disa këngëve vendëse, duke ndjekur ato veçmas për nga gjeneza e krijimit të tyre; ndërsa po kështu autori sjell edhe disa këngë të tjera me interes që këndohen ose këndoheshin në trevën e Kërçovës me rrethinë gjatë festave kalendarike të vitit, të cilat i shoqëronin ritet e ndryshme, dhe të cilat praktikoheshin gjatë këtyre festave të motmotit, siç ishin ritet e përzheshkës, të hododoleve, të sulltan nevruzit etj. Të gjitha këto këngë si dhe ritet që i shoqërojnë ato, janë analizuar këtu nga aspekti tematik – përmbajtjesor, dhe si rezultat i kësaj, autori bën përpjekje për të dëshmuar njëkohësisht dhe gjenezën e tyre.

Në fund të librit autori boton Fjalë të urta nga Kërçova (f. 193-199), shumë nga të cilat nuk janë të tilla; por janë vetëm frazeologjizma, të cilat si të tilla janë me interes për leksikologjinë dhe dialektologjinë e të folmeve shqipe.


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Harta e letërsisë arabe në gjuhën shqipe

20/11/2012 Lini një koment

Dr. Muhamed MUFAKU (ARNAUTI)

 

HARTA E LETËRSISË ARABE NË GJUHËN SHQIPE*

(Recensim i librit të botuar kohët e fundit nga Dr. Feti Mehdiu)

Dr. Muhamed Mufaku

Dr. Muhamed Mufaku

Dr. Feti Mehdiu është prej orientalistëve që ka jetuar në dy epoka. Ai është një prej themeluesve të degës së tretë të studimeve orientale (orientalizmit) në Jugosllavinë e mëparshme e cili u formua në Prishtinë më 1973. Ai ka punuar shumë për studimin dhe përkthimin e letërsisë arabe në gjuhën shqipe. Më vonë pas shpërbërjes së Jugosllavisë u bë themelues dhe teoricient i orientalizmit kosovar i cili dallohet për veçori veçanërisht të orientalizmit jugosllav që buroi prej tij.

Si rezultat i punës së tij të gjatë me dekada në këtë fushë, Feti Mehdiu zgjodhi për temë të doktoratës së tij “Përkthimet e letërsisë arabe në gjuhën shqipe” e cila u botua së fundi në panairin e librit “Prishtina 2008”. Me këto studime mund të themi se me të vërtetë ai gjatë shekullit 20 dhe saktësisht gjatë viteve 1922-1982 na dha një hartë të qartë për atë çka përktheu prej letërsisë arabe në gjuhën shqipe. Kjo hartë përmban atë çka ka përkthyer ai prej folklorit popullor dhe më pas prej letërsisë artistike (poezi, tregime dhe romane).

Siç e theksuam më lart, fillimi ishte për folklorin popullor ku kritiku dhe shkrimtari i njohur shqiptar Faik Konica (1875-1942) u mor me përhapjen e përzgjedhjeve “Një mijë e një net” me titull ”Nën hijen e pemës” më 1922. Me të vërtetë këto përkthime ishin nga gjuha angleze të cilin e përsosi orientalisti Eduar Lin që e botoi atë më 1847 dhe e cila u botua në një ribotim të ri më 1912 dhe po ky është botimi që ra në duart e Konicës e në të cilin ai u mbështet.

Me publikimin e këtij përkthimi që u botua në botimin e dytë në Tiranë më 1943 dhe i treti në Prishtinë më 1985 patëm një ndërprerje të gjatë që vazhdon deri pas Luftës së Dytë Botërore dhe saktësisht me hartën e re të Ballkanit ku shqiptarët arritën të jetonin në dy shtete fqinj nën sundimin e diktaturës së komunizmit (Shqipëri, Jugosllavi). Pavarësisht nga ndasitë e forta ideologjike midis tyre, e përbashkëta e tyre ishte dhënia rëndësi letërsisë arabe dhe përkthimit të saj.

Kështu ishte faktori ideologjik ai që luajti rolin e tij i pari dhe më pas ishte radha e faktorit orientalist akademik në shfaqjen e gjallërimit të madh të  letërsisë arabe dhe përkthimit të saj.

Në Shqipëri ishte faktori ideologjik i cili i jepte vlerë dhe përparësi përkthimit ”të letërsisë së përparuar” në botë dhe “folklorit popullor” (Algjeri, Vietnam, Palestinë etj.). Dhe kështu përkthimi gjithashtu kufizohej në letrarët e së majtës dhe letrarët e rezistencës popullore. Ky faktor në fillim kishte një rol të madh në Jugosllavi, më pas u gjallërua me faktorin tjetër dhe ai është shfaqja ”e lëvizjes mosangazhim” që prej vitit 1955 për të kontribuar në zgjerimin e hartës së përkthimit duke përfshirë letrarët nga e majta në të djathtë nën ombrellën e mosangazhimit. Dhe në këtë drejtim orientalizmi në Jugosllavi njohu një zhvillim të madh pas vitit 1950 me themelimin e degës së orientalizmit në Universitetin e Sarajevës dhe Qendrën Orientale në Sarajevë (i cili mbeti i vetmi për nga lloji i tij) duke u pasuar me themelimin e degës së tretë në Prishtinë më 1973.

Dhe nëse dega e parë në Beograd (e themeluar më 1926) ka punuar shumë në filologjinë orientale dhe ka nxjerrë breza që kanë luajtur një rol të madh gjatë gjysmës së dytë të shekullit 20 në studimin dhe përkthimin e letërsisë arabe (Buçoviç, Fojslav, Simejç, Sulejman, Grosdanoviç, duke u pasuar nga Koftiç etj.), dega e orientalistikës në Prishtinë ka luajtur rol dallues duke qënë e vetme e llojit të saj për shqiptarët, dhe ka pasur një ndikim të madh në përkthimin e letërsisë arabe në gjuhën shqipe. Me gjithë marrjen në konsideratë të gjithë këtyre faktorëve ideologjikë, politikë dhe akademikë nuk është për t’u habitur që Jugosllavia është hapësira qendrore në përkthimin e  letërsisë arabe e cila shfaqet gjatë viteve 50 të shekullit të kaluar fillimisht me përzgjedhje poetike me poetë të njohur arabë, dhe gjatë viteve 60 u botua e para përzgjedhje e poetëve: Abdul Vehab El Bejati dhe shkrimtari arab Mahmud Tejmur. Duke u bazuar në këtë vërejmë se vala e parë e madhe në përkthimin e letërsisë arabe në gjuhën shqipe erdhi prej gjuhës serbo-kroate e cila botoi përzgjedhjet e para. Vërejmë gjithashtu se poetët më të shquar kosovarë në atë kohë u nxitën në përkthimin e poezisë arabe prej gjuhës serbo-kroate në shqip si psh, Esad Mekuli (1916-1993) dhe Enver Xherciko (1928-2009) e të tjerë.

Por me themelimin e degës së orientalizmit në Prishtinë u shfaq vala e dytë e cila u dallua nga e para me qenien e saj më të madhe dhe se arriti përkthimin direkt prej gjuhës arabe në gjuhën shqipe. Në këtë kontekst u shfaqën tek ne emra të shumtë (Hasan Kaleshi, Feti Mehdiu, Shemsi Ajvazi, Ismail Ahmeti, Muhamed Mufaku, Abdullah Hamiti, etj.

Dhe nëse i kthehemi hartës së letërsisë arabe në gjuhën shqipe gjejmë se ajo shtrihet nga Maroku deri në Liban dhe prej Sirisë deri në Sudan dhe përfshin poezi, tregime dhe romane. Për sa i përket poezisë gjejmë tek kjo hartë për ne rreth 130 emra poetësh arabë prej Imru Kajsit deri tek Mahmud Dervishi (i cili siguroi më shumë numra përkthimesh).

Vërejmë se numri më i madh i poetëve ishin nga Palestina (22 poetë), pastaj nga Algjeria (19 poetë), nga Siria (15 poetë) duke arritur tek Maroku (2 poetë). Ndërsa përsa i përket fushës së prozës në të gjejmë rreth 60 emra shkrimtarësh në gjininë e tregimit dhe romanit; duke nisur nga Siria (26 shkrimtarë) deri në Jemen (një shkrimtar).

Ndërsa shkaku i dallimit mund të jetë ekzistenca e botimeve të përzgjedhura të prozës të përqendruara në një qytet të vetëm siç është p.sh. rasti i përmbledhjes “tregime siriane” e cila u botua më 1982. Së fundmi, mund të thuhet si një përfundim i rëndësishëm i shkrimit se periudha e mëpasshme (1983-2008) është e rëndësishme deri në një kufi të caktuar e cila ka nevojë për një studim të pavarur. Dhe në mbyllje, ndikimi i këtyre përkthimeve demonstrohet në letërsinë bashkëkohore kosovare.

 

Përktheu nga gjuha arabe:

Rezarta SALIAJ


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 63 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: