Arkiv

Archive for the ‘Letërsi shqipe’ Category

Kur romansierët shndërrohen në historianë e historianët shndërrohen në teologë!

09/12/2014 Lini një koment

Dr. Muhamed MUFAKU

 

KUR ROMANSIERËT SHNDËRROHEN NË HISTORIANË E HISTORIANËT SHNDËRROHEN NË TEOLOGË!

Prof. Muhamed Mufaku (Arnauti)

Prof. Muhamed Mufaku (Arnauti)

Me befasi vërtet të madhe e lexova (me vonesë) shkrimin “Ismail Kadare godet ashpër qarqet islamike në Kosovë”, i botuar në gazetën “Zëri” me datën 18 nëntor 2014, e pastaj edhe librin e shkrimtarit tonë të njohur Ismail Kadaresë “Mëngjeset në kafe Rostand” (Tiranë 2014).

Kuptohet, Kadareja viteve të fundit po bëhet figurë problematike me esetë e tij, pasi që nuk po krijon më. Si duket, mungesën e shkrimeve të mirëfillta letrare, dhe për ta mbajtur emrin të pranishëm në opinion, merret me gjërat provokuese. E them këtë duke u bazuar në shkrimin e fundit të tij, akuzë ndaj meje, që e “fabrikon” duke u mbështetur te citati i tjetërkujt, e jo te libri im që nuk e ka lexuar dhe, besoj, as që do ta lexojë ndonjëherë. Nuk është i rastit që mu për librin e tij të fundit me ese “Mëngjeset në kafe Rostand”, u botua në Tiranë artikulli analitik i prof. dr. Hysamedin Ferajt: “Kadareja, gabi i mendimit shqiptar“, i cili ka të bëjë me temat e shtruara këtu nga Kadareja.

Nga libri i tij “Mëngjeset në kafe Rostand” është nxjerrë fragmenti që u botua te gazeta “Zëri”, ndërkaq nëse lexohet në tërësi libri me ese i shkrimtarit, e shohim Kadarenë si historian dhe, me një lloj prepotence, përpiqet të bindë opinionin se vetëm ai e di mirë historinë e kombit tonë, se vetëm ai ndan thirrje shkencore kush është historian e kush nuk është historian, etj. Por, për fat të keq, këtu “historiani” nxjerr gjykime e akuza të rënda në bazë të trillimeve dhe të gjysmë të vërtetave kundër meje, sa që (kësaj i thonë ironi) më nxjerr “pranë Serbisë në orët e këqija të saj”, kurse dihet ç’fushatë ishte kundër meje në shtypin serb pas 1981, kur Kadareja ishte figurë e privilegjuar e regjimit monist në Shqipëri.

Deri tani Kadareja u shfaq me qëndrime antiturke, antiaziatike, antikomuniste e antiislame, që i lidh ato me mjeshtëri, kurse tani merret me “makthin” e “arabizmit” të shqiptarëve. E për këtë niset nga disertacioni im “Lidhjet letrare shqiptare-arabe” që u mbrojt në Universitetin e Prishtinës në vjeshtë të vitit 1981, dhe u botua si libër në Tiranë më 2009. Pasi që në hyrje është dashur të shkruhet për lidhjet historike është përmendur një traditë e pasur që trashëgohej me shekuj te shqiptarët e te arabët për “prejardhjen arabe të shqiptarëve”. Edhe pse në disertacion flitet shprehimisht se “këto mendime nuk marrin vlerë shkencore” (f. 28 nga disertacioni i botuar në Tiranë), Kadareja kapet me një fragment për të dëshmuar tendencën e re të rrezikshme për “arabizmin” e shqiptarëve!

Kadareja në vend që të lexojë librin tim, ai mbështetet në një vështrim të librit të tjetrit “Shqiptarët në botën arabe” nga orientalisti shqiptar Ermal Bega, për ta shndërruar në përrallë satirike në stilin kadarejan. Kadareja, me fjalë të tjera, nuk mbështetet në librin tim, sepse për traditën e përmendur aty e kam si burim librin e A. Stipçeviqit “Ilirët” që tregon versionin e hershëm fenikas-grek e legjendës për djalin e mbretit fenikas Agnor, i cli doli në Perëndim për të kërkuar motrën e vet të humbur, Europën, prej nga kontinenti e mori emrin që do të thotë Perëndim në gjuhën fenikase, por në Ballkan u vendos dhe u martua duke pagëzuar djalin e tij të parë me emrin Ilir.

Për të dëshmuar se kjo tezë (prejardhja arabe e shqiptarëve) lindi me porosi në kohë të duhur për shqiptarët (pas demonstratave të marsit 1981), Kadareja nuk ngurron të trillojë gjithçka. Ai, për momentin që atij i është dashur të tregohet historian, nga shkrimet e disertacionit në fjalë (që, po e përsëris, nuk e ka lexuar) paraqet këtë skenë si të ishte pjesë e historisë, e jo pjese e ndonjë romani të tij. Ja çfarë shkruan: “Në universitetin gjysmë të braktisur, ndërsa shokët copëtoheshin nga tanket, në një kthinë të heshtur, një student nga Peja vijonte të shkruante doktoratën e vet “Zanafilla arabe e shqiptarëve”. Është doktor i ardhshëm Muhamed Mufaku. Ai që do t’i gjendej pranë Serbisë në orët e këqija të saj. Më pranë se tanket. Doktorata e Mufakut tridhjetë e ca vite më parë dëshmon se projekti i turqizmit të Shqipërisë nuk ka qenë asnjëherë një frymëzim i rastit” (f. 172).

Sikurse shihet këtu, Kadareja nuk ngurron të më shpallë për tradhti sa që jam gjendur “pranë Serbisë në orët e këqija të saj”, madje “më pranë tankeve”, që është baras me një dënim me vdekje morale. Mirëpo, këtu “historiani” Kadare nuk përfill të vërtetat e njohura, se disertacioni në fjalë (mund të shikohet e vërtetohet në arkivin e F. Filozofik) u krye në fund të vitit 1980 e u formua komisioni përkatës në fillim të vitit 1981. Për shkak se në komision ishte një profesor shqiptar nga Universitetit i Stambollit (Nezif Hoxha), procedura për mbrojtjen u vonua deri në tetor të vitit 1981. Po ashtu, menjëherë pas mbrojtjes së disertacionit filloi edhe fushata e shtypit serb kundër meje, për çka jam detyruar ta lëshoj Kosovën në verë të vitit 1987.

Përkundër trillimeve, Kadareja i jep vetes të drejtë të vendosë kush është historian e kush nuk është. Ai me “respekt” tregon emrin tim të plotë, kurse nuk tregon as emrin e historianes së njohur franceze Nathalie Clayer, duke e konsideruar “historiane amatore” pse e përdor nëntitull “Lindja e një kombi me shumicë myslimane në Evropë” për veprën e saj kapitale “Në fillimet e nacionalizmit shqiptar”. Për Kadarenë, pra, është trillim të thuhet një e vërtetë (komb me shumicë myslimane në Evropë), kurse N. Klayer do të bëhet “historiane profesionaliste” nëse thotë sikur dëshiron Kadareja. Është edhe një intencë tjetër të më shmangë nga profesioni shkencor i historianit që merrem tërë jetën. Në “Zëri” jam shndërruar edhe në teolog, ku thuhet se Kadareja në këtë libër të ri “godet disa teologë të islamit në Kosovë, të cilët i akuzon për tjetërsimin e identitetit shqiptar”, ndërkaq në librin e tij Kadareja nuk sulmon me emër ndokënd tjetër në Kosovë, përveç meje. Për një “historian” si Kadare jam “dikush nga Peja”, pra nuk jam anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës dhe bartës i Medaljes Presidenciale për Merita më 2012, me një stazh pune universitare 40-vjeçare e me shumë libra për Shqipëri e Kosovë në mesin e tyre edhe autor i librit “Kadareja në mes të letërsisë dhe politikës” që doli në Amman më 2005 dhe u shit shumë shpejt. Tani, pas këtij libri të fundit të Kadaresë po më duket shumë e arsyeshme të nxirret sa më shpejt një ribotim i librit në fjalë, kuptohet me plotësime të reja.

 

Burimi: http://zeri.info/kultura/9847/kur-romansieret-shnderrohen-ne-historiane-e-historianet-shnderrohen-ne-teologe/

Në gjurmët e miniaturave artistike të shkrimtarit të talentuar Idajet Jahaj

29/05/2014 Lini një koment

Prof.dr. Eshref YMERI

 

NË GJURMËT E MINIATURAVE ARTISTIKE TË SHKRIMTARIT TË TALENTUAR IDAJET JAHAJ

Eshref Ymeri
Eshref Ymeri

Para pak ditësh më ra në dorë një vepër artistike e shkrimtarit vlonjat Idajet Jahaj që ma dërgoi me kushëririn tim Arshi Ymeri, një veprimtar i njohur ky i Shoqatës “Mesapliku”. Vepra titullohet: “Loti i diellit dhe hënëzat e limonit”. Është një përmbledhje me grimca lirizmi të artë, me 22 miniatura artistike në 67 faqe gjithë-gjithë.

Këtë shkrimtar e kam bashkëpatriot. Të dy jemi nga Smokthina, nga fshati Mesaplik. Që në moshë të re, pas përfundimit të studimeve të larta në Institutin Pedagogjik të Shkodrës, ai filloi punë në shkollën 8-vjeçare të fshatit të tij të lindjes. Që asokohe, ai i hyri me shumë zell punës për hapjen e një muzeu të fshatit në mjediset e shkollës. Më pati lënë përshtypje të jashtëzakonshme puna e tij këmbëngulëse për pasurimin e muzeut me të dhëna interesante nga jeta e figurave historike të fshatit tonë.

Me kalimin e viteve, në personin e Idajetit erdhi e u kristalizua figura e një krijuesi të aftë në fushën e gazetarisë, të publicistikës, të memorialistikës historike dhe të letërsisë artistike. Prandaj sot, kur ai po i afrohet moshës së pensionit, në inventarin e krijimtarisë së tij në këto fusha, figurojnë 35 libra të botuar, 13 nga të cilat i përkasin artit poetik dhe prozës artistike.

Libri në fjalë është një perlë e vërtetë në botën e letrave shqipe. Ai të rrëmben me miniaturat tërheqëse që autori i ka qëndisur aq mjeshtërisht, saqë të befasojnë me larminë e figuracionit artistik.

Miniatura është një gjini mjaft interesante e letërsisë artistike. Ka mendime të ndryshme rreth vlerësimeve që i bëhen asaj në lëmin e kritikës letrare. Dikush mendon se ajo është një poezi në prozë, dikush tjetër thotë se në këtë rast kemi të bëjmë me një tregimth të shkurtër apo thjesht me një formë të gjinisë letrare të përmasave tejet të rrëgjuara. Kësisoj miniatura përfaqëson një largim nga kornizat   tradicionale të gjinive letrare.

Me këto miniatura, shkrimtari Idajet Jahaj ecën në gjurmët e shkrimtarëve të shquar të traditës sonë letrare, si Migjeni dhe Nonda Bulka, duke e pasuruar edhe më tej këtë traditë me larminë e figuracionit artistik.

Miniaturat e këtij shkrimtari të talentuar dhe të heshtur deri në thjeshtësi të admirueshme, bien në sy për pasurinë e mjeteve artistike, në të cilat krahasimi i lë vendin metaforës, metonimia zëvendëson sinekdokën, pas epitetit vjen personifikimi etj.

Fjala, në miniaturat artistike të shkrimtarit Idajet jahaj, përfaqëson në vetvete një botë origjinale. Fjala artistike në këto miniatura është pasqyrë e raportit të autorit me realitetin, e perceptimit të veçantë të botës që e rrethon. Në tekstet e tij artistike, saktësia e rrëfimit përcillet përmes larmive metaforike, të vërtetat jetësore përfaqësojnë zbulime artistike. Mënyra e rrëfimtarisë së autorit në këto miniatura, më sjell në kujtesë një dyvargësh të shkëlqyer të poetit të shquar gjerman Henrik Hajne (1797-1856):

 

Në një fjalë të vetmëve do të doja

Ta shkrija brengën dhe trishtimin.

 

Arti i fjalës në këto miniatura është shprehje e individualitetit të autorit. Përmes metaforave, autori na përcjell thurimën letrare, e cila krijon figura që lexuesin e ngrejnë peshë, figura këto që ndikojnë mbi të me një forcë emocionale të jashtëzakonshme. Fjalët autori i pasuron me ngarkesa kuptimore mjaft domethënëse, duke i stërpikur ato me magjinë e ngjyrimeve stilistikore.

Figuracioni në miniaturat e këtij autori, vjen e shpërfaq gjallërinë, qartësinë, natyrën bukurimore të pasqyrimit artistik, që janë tipar i përhershëm i çdo lloj arti, që janë forma të njohjes së realitetit nga pozitat e një ideali estetik.

Me stilistikën e vet krijuese, shkrimtari Idajet Jahaj, figuracionin e ligjërimit e trajton si një tipar të veçantë të rrëfimtarisë artistike, tipar ky që vjen e përfton shprehjen më të plotë në gjuhën e miniaturave të tij të magjishme. Prandaj, në kontekstin artistik, fjala e autorit në këto miniatura bëhet pjesë e pandashme e sistemit të mjeteve figurative dhe kryen domosdoshmërisht një funksion estetik.

Në ditët tona, miniatura është një gjini letrare mjaft e qëlluar. Prandaj edhe shkrimtari Idajet Jahaj, duke pasur parasysh ritmet e përshpejtuara të jetës bashkëkohore, kohën e racionuar për leximin e librave, morinë e reklamave me subjekte të shkurtra, del para lexuesve me këtë buqetë miniaturash që të emocionojnë jo vetëm me rrëfimtarinë fjalëkursyer, por edhe me natyrën  e tyre poetike që herë-herë shoqërohet edhe me kadencën karakteristike të vargëzimit.

 

Tiranë, 28 maj 2014

Disa vërejtje një vepre me vlerë

16/09/2013 Lini një koment

Nuhi ISMAJLI

 

DISA VËREJTJE NJË VEPREJE ME VLERË

Vështrim kritik

 

Divani shqip

Divani shqip

Me shkrimet e tij të deritashme, veçmas me veprën “Nezim Frakulla dhe Divani i tij shqip” (bot. Logos – A, Shkup – Prishtinë – Tiranë, 2008), pa dyshim, studiuesi Abdullah Hamiti radhitet në radhën e studiuesve më të shquar të poezisë së bejtexhinjve.

Vepra “Nezim Frakulla…” është një studim i rëndësishëm monografik për jetën e veprën letrare të N. Frakullës, por edhe për poezinë e bejtexhinjve në përgjithësi, /ku mendojmë se studiuesi, me studimin e tij, sjell risi dhe rezultate me rëndësi, në radhë të parë, sa i përket trajtimit të problematikës, çështjes së ndikimeve, çështjes së poetikës orientale dhe çështjes së gjuhës së veprave të bejtexhinjve/. Në vepër autori ka botuar edhe dy kopjet e divanit të Nezimit, duke ofruar kështu mundësinë e njohjes, leximit dhe të studimit më të mirë të veprës së këtij autori. Gjithsesi, në veprën e përmendur, rëndësi të veçantë ka kapitulli: Shpjegimi i termonologjisë orientale /mistike, në të cilin është dhënë fjalori i shpjegimeve të fjalëve orientale, i cili, me gjithë mungesën e shpjegimit të disa fjalëve të nevojshme, ofron një ndihmesë të madhe për kuptimin e veprës së Nezimit dhe të bejtexhinjve të tjerë.

Krahas vlerës së pamohueshme që ka vepra “Nezim Frakulla dhe Divani i tij shqip”, në të  vërehen edhe disa të meta, si: sistemimi jo i mirë i lëndës, përsëritja e mendimeve, shprehja e mendimeve të paqëndrueshme dhe, shpesh, kundërshtimore.

Kështu, çështjes së ndikimeve të ndryshme: letrare, kulturore, fetare, gjuhësore etj., në poezinë e Nezimit dhe të bejtexhinjve të tjerë, në vepër, me të drejtë, i është kushtuar vëmendje e posaçme, me ç’rast janë vënë në dukje veçanti, karakteristika të dalluara të veprës së Nezimit dhe letërsisë së bejtexhinjve, të pavërejtura më parë, në atë masë. Por, në këtë aspekt, ky interesim (mbase i mbështetur në parime fetare, si: “Në islam, në esencë, edhe vetë mësimet zyrtare janë mistike…Islami i cili preferon nënshtrimin total, është i mbështetur në dorëzim të pakushtëzuar dhe të plotë ndaj Zotit ” (f. 61), bëhet i tepërt, kur kaptina të tëra i kushtohen çështjes së dijes për fenë, duke bërë çështjen e përhapjes së dijeve e porosive fetare objekt kryesor të veprës; kur vepra e Nezimit dhe letërsia e bejtexhinjve përgjithësisht trajtohen nga pikëvështrimi fetar, dhe kur çdo elementi letrar të trajtuar i jepet fryma fetare, duke reduktuar në këtë mënyrë tematikën e veprës së Nezimit dhe të të tjerëve në tematikë fetare, duke njëkuptimësuar semantikën e figurave (simboleve) vetëm në kuptimin fetar (me përjashtim të ndonjë rasti dhe përkundër faktit se ndonjë rast përmendet polivaleca kuptimore e gjuhës së Nezimit), duke shprehur ide të çuditshme, absurde, si ideja e vetëshkatërrimit (f.53-55 ), ideja e fatalitetit dhe e nënshtrimit ndaj shtypjes (f. 104 ) etj.

Ndonëse në vepër theksohet shumë ndikimi i thellë i Nezimit nga letërsia orientale (”…ai nga çdo aspekt është nën ndikim të poezisë orientale-islame” (f. 44), ndikimi nga literatura klasike persiane për të cilin ishte model (f. 44), krijimi i Nezimit “nën ndikimin dhe në kuadër të shkollës neopersiane” (f. 43)  etj., në veprën “Nezim Frakulla…”, Nezimi konsiderohet krijues i një rryme të re me tematikë, motive e strukturë të re metrike (“Kur kthehet në Berat, Nezimi…filloi të krijonte poezi në gjuhën shqipe, duke i vënë kështu themelet e një rryme të re, me tematikë, me motive e strukturë të re metrike” (f. 23-24).

Por, kundër një mendimi të tillë, edhe në vetë veprën, shprehet një mendim tjetër, sipas të cilit: “…Nezimi sjell një frymë të re poetike që, megjithatë, në Berat nuk ishte e panjohur, sepse në Berat, në mos shqip, turqisht krijohet edhe para tij dhe aty kishte një traditë të poezisë…” (f. 24) etj.

Në veprën “Nezim Frakulla dhe Divani i tij shqip” është shprehur mendimi se Nezim Frakulla “i vuri themelet e letërsisë artistike te shqiptarët” (f. 13), dhe mendimi i përsëritur tashmë mjaft në shkrimet për letërsinë e bejtexhinjve se me bejtexhinjtë “nisi të zhvillohej letërsia artistike shqipe, e cila dilte nga rrethi i ngushtë i një letërsie fetare dhe didaskalike e filloi të ngrihej në nivel të një letërsie artistike” (f. 16), duke mohuar vlerën e pamohueshme artistike të poezisë së P. Budit, të P. Bogdanit, të L. Bogdanit, të N. Brankatit, por edhe të krijuesve para tyre, si vlerën e poezisë së Matrëngës, apo të veprës së Buzukut.

Vlera letrare, pra edhe letrarësia e veprave të autorëve shqiptarë, që krijuan para bejtexhinjve, në shkrimet e ndryshme për letërsinë shqipe, si edhe në këtë të tashmin, është mohuar pa kurrfarë baze shkencore, sepse është marrë si shkak prania e problematikës fetare në veprat e autorëve të përmendur. Siç dihet, tema, pra, as tema fetare nuk paracakton letrarësinë apo joletrarësinë e një vepreje. Në anën tjetër, autorët shqiptarë, të cilët shkruajnë para bejtexhinjve, nuk trajtuan vetëm temën fetare në veprat e tyre.

Tani që në veprën Nezim Frakulla…, jo vetëm nuk mohohet, por edhe çmohet lart vlera artistike e poezive fetare të N. Frakullës dhe e bejtexhinjve të tjerë (për Nezimin thuhet se “…krejt talenti e afshi poetik i Nezimit vihet në pah pikërisht me poezitë e tij mistike artistikisht të realizuara, në figuracionin dhe simbolikën e tyre…” (60), kurse për poezinë e tij se “ishte poezi sublime që i reflektonte vlerat e artit poetik islam e të kulturës islame”,f. 14, etj.), nuk dihet se ç’merret për bazë për të mohuar vlerat e mëdha letrare të autorëve shqiptarë të shek. XVI-XVII, të krahasuara edhe me vlerat e mëdha të letërsisë evropiane, siç janë p. sh. poezitë e P. Budit e të P. Bogdanit dhe për të pohuar se N. Frakulla ose bejtexhinjtë përgjithësisht janë themeluesit e letërsisë shqipe.

Në veprën “Nezim Frakulla…” mohohet edhe ekzistenca e mëhershme e identitetit kulturor e gjuhësor të qyteteve shqiptare, ndërsa bejtexhinjtë konsiderohen si themelues dhe krijues të tij. Duke identifikuar të përgjithshmen, universalen me të  veçantën, tipiken, kombëtaren, në vepër thuhet se bejtexhinjtë, përmes idetitetit kulturor islam, krijuan identitetin shqiptar të qyteteve shqiptare (“Ky identitet kulturor-islam i përshkonte pothuaj të gjitha qytetet shqiptare të atëhershme, në të cilët pëer shekuj me radhë mungonte identiteti gjuhësor e kulturor i shqiptarëve, që ishte pasojë e inferioritetit dhe dezintegrimit” , f. 142).

Letërsia e bejtexhinjve trajtohet si pararendëse e letërsisë romantike, ndonëse letërsia romantike, si letërsi e esencave të identitetit dhe të idealit kombëtar, ishte një  letërsi krejtësisht e kundërt me të, mohimi dhe refuzimi i saj.

Kështu, në veprën “Nezim Frakulla…” flitet edhe për, siç thuhet, “Poezinë patriotike e shoqërore me karakteristika të romantizmit që flet për vendlindjen për mallin e atdheut…” (f. 114), ndonëse, në letërsinë e bejtexhinjve kurrë nuk e kemi konceptin atdhe, kurse vendlindja e bejtexhinjve nuk mund të barazohet me atdheun e romantikëve, as malli e vuajtja e poezisë së bejtexhinjve me mallin e vuajtjen romantikëve.

Shkaqet sociale të mallit të bejtexhinjve nuk mund të krahasohet me shkaqet atdhetare të mallit të romantikëve, as malli i bejtexhinjve për vendlindjen (p.sh. Beratin),  me mallin e romantikëve për atdheun (Shqipërinë).

Nezimi braktis vendlindjen për të siguruar mirëqenie sociale, romantikët braktisin atdheun ose dëbohen nga revolta e pakënaqësia me realitetin shoqëror, duke kërkuar një ndryshim të tij, ose dëbohen me dhunë nga pushtuesi, për shkak të veprimtarisë së tyre atdhetare, siç ndodh me romantikët shqiptarë.

Në veprën “Nezim Frakulla…” , në njërën anë ngulmohet për theksimin e ndikimeve të thella të Nezimit dhe të bejtexhinjve të tjerë nga kultura orientale dhe të integrimeve të thella të letërsisë së bejtexhinjve me kulturën orientale, në anën tjetër synohet të theksohet origjinaliteti i veprës së Nezimit (“Nezimi ishte poet origjinal…”, f. 138), kombëtariteti ose lidhja e ngushtë e veprës së tij dhe e bejtexhinjve të tjera me kulturën kombëtare, si dhe vlera e tyre për zhvillimin e saj (“…Nezimi e poetët e tjerë të alhamiados shqiptare janë ata që me krijimet e tyre shqipe e argumentuan manifestimin dhe zhvillimin e identitetit kulturor dhe gjuhësor të shqiptarëve” , f. 142, etj.).

Elementet e shumta dhe esenciale të ndikimeve nga kultura orientale, si dhe përmasat e mëdha të integrimit e njëjtësimeve të veprës së Nezimit dhe të bejtexhinjve të tjerë me kulturën orientale, e përjashtojnë origjinalitetin krijues dhe lidhjen e ngushtë të tyre me kulturën kombëtare. Elementet e huaja dhe universale nuk përcaktojnë veçantinë e kulturës së një populli, po bota dhe gjuha e tij e veçantë.

Nëse Nezimi mori vargun tetërrokësh dhe u përpoq që poezisë së tij t’i jipte ngjyrë lokale (f. 43), kjo s’ka ndonjë peshë, përballë ndikimeve të mëdha që ka pësuar vepra e tij. Madje, edhe ngjyra lokale e poezisë së Nezimit, është ngjyrë tipike orientale, e kohës dhe e meseve të bejexhinjve.

Poezinë e polemikës me politikanët nuk e bën poezinë e Nezimit gjithsesi patriotike, siç thuhet, f. 24. Poezia patriotike nuk varet vetëm nga polemika e poetit me politikanët, po nga ajo që thuhet për kombin dhe atdheun, në kuadër të saj. Nezimi nuk polemizon me politikanët për çështjen robërisë së atdheut, për pozitën e popullit të robëruar, për rrezikimin e gjuhë dhe të kulturëës shqiptare, për mungesën e arsimit shqip dhe prapambeturinë e shqiptarit, për imponimin dhe praninë aq të madhe të shkollës dhe të botës së pushtuesit në Shqipëri etj.

Është e çuditshme se si në veprën ”Nezim Frakulla…”, edhe pozitë e Nezimit kushtuar figurave të pushtetit (f.104), konsiderohen poezi patriotike (“…poezitë panegjirike (lavdithurrëse) që Nezimi u kushton Ibrahim pashës dhe Sulejman pashës, mund të futen në kuadër të angazhimit patriotik…”(f. 104).

Nëse nuk tradhtohet natyra dhe ideali i vërtetë i artit, poezitë kushtimore e lavdithurëse, për njerëzit e pushtetit (madje edhe për sulltanin!), aq më tepër, në rrethanat e pushtimit të vendit dhe të popullit të poetit, paraqesin një të metë të madhe: dobësinë, servilitetin, nënshtrimin e poetit, (në këtë rast Nezimit si poet), por edhe gabimin e madh të interpretimit të tyre si poezi patriotike.

Sipas interpretimeve të poezive kushtimore të Nezimit, në veprën “Nezim Frakulla…”,  në Shqipëri s’ka pasur robëri e varfëri, po ka qenë parajsë, ku udhëheqësve iu thuret lavdëratë.

Por, sa i paqëndrueshëm është ky mendim dhe parimi i interpretimit të dyfishtë (që nuk mungon në këtë vepër), shihet edhe nga mendimi tjetër, i kundërt me këtë, shprehur, f. 110: “…poezitë që u kushton këtyre dy udhëheqësve lokalë, nuk mund të merren si përshkrim serioz i jetës shoqërore, i organizimit shoqëror, sepse këto janë poezi lavdithurrëse, nuk e paraqesin edhe anën tjetër të medaljes, që s’ka dyshim se do të ishte krejt ndryshe nga ajo që na del në poezitë që Nezimi ua kushton këtyre dy figurave figurave politike vendore.”

Në veprën “Nezim Frakulla…” janë dhënë mendime e vlerësime të ndryshme (dhe kundërshtimore) për gjuhën e veprës së N. Frakullës dhe të letërsisë së bejtexhinjve , në përgjithësi. Kështu, kemi vlerësimin (e qëndrueshëm) se gjuha e Nezimit “…ishte e stërngarkuar me orientalizma”, të cilat “shfaqnin ambientin kulturor të atëhershëm të popullit tonë, sidomos të rrethit e ambientit të qytetit shqiptar, çfarë ishin Berati, Vlora, Elbasani etj.” (f. 36); mendimin për stërngarkimin e poezisë së Nezimit dhe të alhamiados shqiptare me leksikun oriental islam, “me qëllim të caktuar, pra me funksion poetik” (f.18- 19),  për hir të kërkesave të poetikës orientale; mendimin (e paqëndrueshëm dhe të kundërt me dy të parët) se Nezimi “…aftësitë dhe prirjet krijuese të tij i vuri në shërbim edhe të ruajtjes dhe të kultivimit të gjuhës shqipe…(f. 14). (Si mund të thuhet se Nezimi ka ndihmuar gjuhën shqipe, duke mos kërkuar e imponuar një nivel tjetër, më të lartë gjuhësor, se niveli gjuhësor i masës, po duke përdorur barbarizma në kohën e rrezikimit të shqipes dhe duke braktisur atë për hir të poetikës letrare orientale  ?!); trajtimin e fjalëve orientale në poezinë e Nezimit (dhe në letërsinë e bejtexhinjve), si fjalë terma, siç trajtohen edhe në fjalorin, në fund të veprës (fjalët orientale “nuk duhet marrë thjesht si fjalë leksikore, por më tepër si terma, nocione me kuptim të caktuar teorik e filozofik…” (f. 80) dhe, ç’është edhe më e pazakonshme, trajtimi si terma edhe i figurave (simboleve) të poezisë së Nezimit (“duhet të njihet gjuha mistike dhe zhvillimi i leksikonit të misticizmit, duhet të njihen e të kuptohen nocionet dhe termat e shumtë të përdorur si simbole e figura, që janë të lidhura ngushtë me misticizmin…” (f. 80), d.m.th. trajtimi i figurës në kundërshtim me natyrën e saj polisemike, me mundësitë e saj të shumta kuptimore ose kufizimi semantik i figurës  vetëm në kontekstin e përdorimit fetar.

Duke ia nënshtruar vlerësimit fetar vlerësimin e çdo gjëje, pra edhe vlerësimin e gjuhëve, në vepër janë shprehur edhe pikëpamje e vlerësime fetare për gjuhët, sipas së cilave gjuha kombëtare shqipe injorohet në raport me gjuhët tjera ( “vetë leximi i Kur’anit është akt i shenjtë, veçmas nëse ai lexohet në origjinal arabisht ”, f. 61) etj.

Në veprën “Nezim Frakulla…”, herë thuhet se poezia e Nezimit ishte një poezi që ka qenë shumë larg bejteve (f.17),”një poezi elitare, e cila iu drejtohej atyre që kishin një farë arsimimi, që kishin mbaruar medrese apo shkolla të tjera” (f.18), “Ishte poezi e qarqeve intelektuale ”, që iu dedikohej “intelektualëve të formuar  (f.15),  herë thuhet se Nezimi shkroi  për receptuesit jo aq të arsimuar, për ata që nuk njihnin gjuhët orientale (f.15), se Nezimi dhe bejtexhinjë të tjerë filluan të shkruanin për popullin e tyre (f.15), se Nezimi shkroi poezinë fetare, poezinë më të kërkuar nga masat e gjera (f.76-77), se Nezimi shkroi poezi mistike, e cila i kishte ithtarët e vet në shtresat e gjera (f.130), poezi përmes së cilave ai “donte të formonte e të mbillte te masat mendimin fetar” (f. 78) etj. , pra, shprehen dy mendime të kundërta, të cilat e përjashtojnë njëra-tjetrën.

Ndonësë e pabotuar, pra edhe e pamundshme për t’u përhapur masivisht, dhe e shkruar vetëm për një pjesë të popullit shqiptar, për atë të besimit islam, për poezinë e Nezimit thuhet se “poezia e tij ishte e shpërndarë në të gjitha trojet shqiptare (f.13)… dhe… lexohej me ëndje” (f.14) (receptuesi më i shpeshtë mbase ka qenë dëgjuesi).

Po kështu, për letërsinë e bejtexhinjve, e cila nuk qe e botuar që të kishte mundësi të shihej, letërsi e krijuar nën ndikimin e shkollës së pushtuesit dhe e lidhur ngushtësisht me botën e tij, letërsi, krijuesit e së cilës i kushtuan vjersha sulltanit, figurave të pushtetit, apo shkruan poezi lutje dhe poezi në të cilat paraqesin nënshtrimin ndaj tyre dhe pozitën e robit etj., thuhet se “nuk ishte parë me sy të mirë nga pushtetarët, madje se ajo dhe krijuesit e saj luftoheshin si nxitës të pakënaqësive popullore dhe prishës të rendit e qetësisë. Për këtë arsye shumë krijues të alamiados shqiptare e kanë pësuar keq…” (17)

Rivalitetet personale të krijuesve me njerëzit e pushtetit dhe pësimi i ndonjërit prej tyre, siç është rasti me Nezimin, nuk duhet të keqinterpretohen e t’u jepet një kuptim tjetër, i pavërtetë, si luftë e pushtuesit kundër letërsisë së bejtexhinjve, apo si përndjekje dhe dënim i autorëve për shkak të veprës së tyre. Siç dihet, në kohën e rrezikimit të gjuhës dhe të kulturës kombëtare shqiptare, bejtexhinjtë i ofrohen gjuhës dhe botës së pushtuesit dhe i kontribuojnë  përhapjes së tyre të mëtejme tek shqiptarët. Veprat e bejtexhinjve, duke qenë të krijuara nën ndikimin e shkollës së pushtuesit dhe lidhur ngushtësisht me botën e tij, ishin produkt dhe në shërbim të tij, prandaj pushtuesi s’kishte pse t’i dënonte ato as autorët e tyre.

Autori i veprës “Nezim Frakulla…” ka shfrytëzuar një bibliografi mjaft të pasur, por ka edhe shkrime shumë të rëndësishme, të cilat nuk i ka shfrytëzuar, as përmendur. Disa shkrime shfrytëzohen pak, duke injoruar interpretimet e deritashme të qëndrueshme të poezisë së Nezimit, etj.

Përkundër vërejtjeve që mund t’i bëhen veprës Nezim Frakulla…, siç u tha që në fillim, ajo ka vlera të mëdha dhe duhet çmuar si një vepër shumë të rëndësishme.

Nezim Berati, mendimtar dhe poet mistik

18/08/2013 Lini një koment

NEZIM BERATI, MENDIMTAR DHE POET MISTIK

134f737Themi se Nezimi është poet-mendimtar mistik, gjykuar nga vepra e tij dhe nga gjykimet që kanë dhënë mendimtarët bashkëkohor për të. Nezimi, mesa dimë, nuk ka lënë ndonjë vepër të mirëfilltë mistike, të karakterit studimor, siç kanë lënë të tjerë. Por, po t’i hedhim një vështrim veprës së tij, do të shohim se ajo rrezaton kudo botën e tij mistike. Pas vdekjes tragjikisht të Nezimit, në një nga burgjet e Stambollit, për të u shkruan shumë poezi kushtuar jetës dhe veprës së tij, por ajo që na e jep më të plotë portretin e tij, është poezia e shkruar nga miku i tij poet beratas, Fejziu, bashkëkohës me të. Ja, ç’thotë ai, i prekur thellë dhe i zemëruar, kur e qan mikun-poet duke treguar edhe fundin e tij të dhimbshëm: “Perëndia e shenjtëroftë misterin e tij! I parë ndër shumë dijetarë, krye ndër faltarë…, i zoti në fushën e diturisë, njohës i hollë i kuptimeve dhe dijetar i lartë. Fati e burgosi pa faj në dhe të huaj, i torturuar vdiq dëshmor dhe u nis në parajsë. Mirësia e Zotit e gëzoftë atë dijetar të kohës me të parët e fytyrës së tij dhe me hyritë e caktuara për strehën e tij. Fejziu qau dhe dha datën e vdekjes: “Prej burgut të kësaj jete Nezimi u bë banor i parasjsës.” Poezia u perhaps shumë dhe bëri përshtypje për guximin me të cilën u shkrua. Fejziu tregohet mjeshtër në dhënien e portretit të poetit-martir, duke nënvizuar meritat e tij. Nga ky portret mund të zbulojmë disa veçori të poetit: Nezimi ishte me kulturë të gjerë, i parë ndër shumë dijetarë. Ai ishte një besimtar i devotshëm islam, krye ndër faltarë. Njohës i hollë i kuptimeve, pra, një mistik i thellë, dijetar i lartë, me kulturë që nxiti smirën e karrieristëve të paaftë që e detyruan të shkonte në internmim dhe të përfundonte në burg ku gjeti edhe vdekjen. Fejziu i del në mbrojtje poetit, e quan të pafajshëm, që vdiq i torturuar, që u largua nga burgu i kësaj jete për t’u bërë banor i parajsës. E shohim kështu Nezimin të veçuar në tri fusha: si dijetar, si besimtar dhe si mistik. Por, para se të njihemi me mistaken e poetit, le t’i hedhim një sy jetës së tij plot tallaze. Lindi dhe u rrit në mjedisin  e Beratit të shekullit XVII-XVIII, që ishte kthyer në një qendër të rëndësishme ekonomike, kulturore dhe administrative, ku lulëzonte arsimi, dhe ku kishte filluar të lulëzonte poezia shqipe e shkruar me alfabet turko-arab. Kjo letërsi në Berat, dhe jo vetëm në Berat, pati dy drejtime kryesore. Drejtimi i parë e mbajti krijimtarnë poetike afër kulturës poetike të Lindjes. Përfaqësuesi kryesor i këtij drejtimi është Nezim Berati. Të kësaj kohe janë edhe poetët Muçi Zade,  Sulejman Naibi, Mulla Aliu, Mehmet Ashkiu, Fejziu dhe të tjerë më pak të njohur. Këta poetë e dijetarë mblidheshin në vendshplo-dhjet buzë Osumit, në mjediset e pazareve dhe në sallat e bibliotekave dhe, bashkë me diskutimet për probleme të diturisë, komkuronin dhe vinin në diskutim edhe krijimtarinë e tyre poetike, që shumë shpejt i kapërceu   kufijtë e qytetit të tyre, Beratit, dhe me ndikimin e fuqishëm që pati, krijoi kushtet e lëvrimit të kësaj poezie në rrafsh kombëtar. Kjo letërsi u ndikua nga modelet letrare turke, persiane dhe arabe. U lëvruan marabeja (vjershë e gjatë lavdëruese), ilahija (himn fetar), kronogrami dhe epigrami. Përmbledhjet poetike të kësaj letërsie u quajtën divane. Nezimi është më i madhi ndër poetët e letërsisë shqipe të shekullit XVIII. Është autor i shumë poezive dhe i disa divaneve në gjuhën shqipe, persiane, turke e arabe, me vlera të dukshme artistike. Divani shqip i vitit 1735, kopjuar nga Sali Durdia, u botuas pjesërisht nga beratasi Abdullah Ferhati në vitin 1938 në reviastën “Zani i naltë”. Siç e thotë vetë “vatani i tij është Berati.” Emrin e fshatit Frakull nuk e gjejmë të përmendet në asnjë nga divanet e tij. Familja e tij ka banuar gjithmonë në Berat, në lagjen “Murat Çelepi”. Mendohet se ka patur shtëpi edhe në Velabisht. Ka qenë në traditën e bejlerëve beratas që të kishin, veç shtëpisë në qytet, ku kalonin kohën më të madhe të vitit, që, sipas rasteve, varej edhe nga detyrat e ndryshme që mbanin në administratën shtetërore, të kishin shtëpi të dytë edhe në pronat e tyre, ku banonin, zakonisht, për verim ose në periudhën e mbledhjes së prodhimeve bujqësore. Nga kjo traditë nuk ka si të ketë bërë përjashtim familja e Nezimit. Megjithë këtë vendlindja e tij  ka qenë Berati. Më kot nuk e kanë quajtur dhe e quajnë studiuesit edhe sot  Nezim Berati. Ndonjë studiues nënvizon se Nezimi mësimet e para i mori në Frakull. Kjo s’ka si të jetë e vërtetë. Në Frakullën e veçuar, nëse e marrim për vendlindje këtë fshat (edhe pse autori nuk e thotë), në atë kohë, nuk bëhej fjalë për ndonjë shkollë. E  pakta, atje mund të ketë patur ndonjë hoxhë. Vitet e shkollës i pati në Berat. Studimet e larta, sipas traditës, i kreu në vendet e Lindjes. Në këto vite përvetësoi gjuhët klasike dhe fitoi një kulturë të gjerë. Në vitin 1731 kthehet në qytetin e tij dhe i kushtohet poezisë. Në jetë pati shumë shqetësime. Mërgimi, kritikat, smira, ia rrëmbyen qetësinë. Hyri në debate letrare me poetët beratas të kohës. E dëgjuar mbeti polemika me Mulla Aliun. Jeta e tij ishte e një rebeli. Nuk pranoi të poshtërohej dhe as të nënshtrohej. Në poezitë e tij në shqip dhe turqisht përdori një gjuhë që fanatikëve u  dukej e papranueshme. Hani, studiues gjerman, nënvizon se fanatikët e Beratit, për shkak të poezisë që përmbante vargjet: “Mihrab’ i Qabesë ejvallah, vetullat e tua janë…”, u zemëruan keq me të, se e morën si shkelje të moralit fetar. Mundet që në raportimin te sulltani, të kenë ndikuar edhe këta fanatikë në ndëshkimin e poetit. Në këto kushte duhet gjykuar dhe vlerësuar edhe debate që pati me Mulla Aliun. Ky debat vazhdoi me vite dhe tërhoqi pas përkrahësit e poetëve. Shehu prej të cilit Mulla Aliu kishte marrë dorë, mbajti anën e Nezimit. Për këtë debat, në Divanin e tij, poeti shkruan: “Ç’faj ju paçë, o Mulla Ali, pse ju mburra me nasihat, a ujdis t’i bëhesh asi shehut që ke marrë bejat?” Thelbi i këti debate nuk duhet të ketë qenë thjesht për probleme arti, por të botëkuptimit. Kjo vihet re edhe nga qëndrimi që ka mbajtur shehu ndaj Mulla Aliut duke iu gjetur krah Nezimit. Nezimi ishte i thellë në mistikë dhe kishte bërë për vete shumë pasues, sa t’i bënte ballë edhe një personaliteti fetar siç ishte Mulla Aliu, myfti i Beratit. Ndonjë kundërshtar, që nuk u bë i ditur, këtë debat ia bën të njohur Shej-ul-islamit në Stamboll si një rast që kishte sjellë pështjellim në popull. Pa hetime dhe pa kërkuar sqarime nga kadiu i Beratit, në korrik të vitit 1739, urdhërohet shkarkimi i Mulla Aliut. Për dyshimet që pati ndaj Nezimit, poeti i përgjigjet: “Vetë ju thotë fakiri: në ju paça faj, më mviri… O zemra ime, mos qaj, se Nezimi nuk ka faj”. Nezimi mërgoi në Besarabi dhe Stamboll. Bëri jetë të lirë. Nga ky internim i detyruar, u zemërua. Zuri të fliste edhe kundër sulltanit. U burgos dhe u dënua si fajtor politik. Vdes në burg nga torturat.  Miqtë e tij në Berat u dëshpëruan. Ata qenë poetë dhe e bënë emrin e Nezimit të paharruar. Sipas traditës, u shkruan shumë kronograme. Mehmet Ashkiu shkroi katër poezi të tilla. Por kronogrami më i arrirë u shkrua nga miku i tij poet, Fejziu. Për vitin e lindjes dhe të vdekjes ka mendime të ndryshme. Në botimet kryesore, së fundmi, jepen si vit i lindjes 1685 dhe i vdekjes 1760. Nga krijimtaria e tij njihen një divan shqip dhe poezi të shkëputura, dy divane turqisht, njëri gjetur në bibliotekën e Sali Vrionit, një divan persisht, gjetur në bibliotekën e Faik Vrionit, dhe një divan arbabisht. Divani shqip i plotë nuk njihet. Njihen vetëm tri kopje të tij: një kopje e  Elbasanit me 55 poezi, me gjuhë të prishur, kthyer në të folmen e këtij qyteti; një kopje e Tepelenës me 78 poezi dhe një kopje e Beratit me 16 poezi.  Divani shqip duhet të ketë qenë me 200 faqe dhe 110 poezi. Nezimi lëvroi poezinë lirike dhe fetare. I këndoi bukurisë së njeriut, natyrës dhe Zotit. U thuri lavde sundimtarëve të Beratit, Ismail Pashës dhe Bajram Pashës. Trajtoi tema shoqërore. Shprehu pakënaqësinë ndaj sunduesit të huaj. Kritikoi paragjykimet e kohës. Lartësoi punën e zanatet. Trajtoi edhe temën e krijimtarisë poetike. Me Divanin që krijoi, i vuri vulën e personalitetit të tij gjithë një periudhe në historinë e letërsisë shqipe. Një pjesë të poezive i muzikoi. Duke zënë, kështu, vend edhe si kompozitori i parë beratas. Janë ruajtur deri në ditët tona këngët: “Behari u lulëzua”, “Një zog në sabah, more, ç’më thirri”… Hani e vlerësoi si “Anakreont të Shqipërisë”. * Nazimi si poet mistik e shikonte botën të krijuar nga Allahu në shumëllojshmërinë e shfaqjes së saj si burim të frymëzimit të tij. Në këtë mënyrë mendimi poetik i tij lëviz nga e dukshmja tek e padukshmja. Kjo krijimtari tregon lidhjen e ngushtë të poetit me tarikatin dhe mistikën islame. Në poezinë “Behari”, këtë stinë të bukur dhe të begatë, ai e sheh si krijim të Allahut, prandaj i drejtohet atij: “Bismil-lah thirra, Allah, zura nijazë; o behar, el-hamdylil-lah, fole avazë. Narqizeja me zymbylë myzhde na dhanë; erdhi behari për bilbilë, mendtë na vane. Nëpër bahçetë bilbilëtë zun’ e këndojnë; çelënë trëndafilëtë, jetën gëzojnë. Kënga jote s’harronetë, ka shumë lezet; o shpirt, do të këndonetë gjer në kiamet.” Nezimi, nëpërmjet këtyre vargjeve, i drejtohet me lutje Allahut dhe e falënderon atë që solli stinën e përtëritjes së natyrës, që u lajmërua me çeljen e luleve dhe me këngën e bilbilit, këngë, që nuk do të harrohet dhe ka për t’u kënduar deri në kiamet. I dehur nga kjo bukuri, vepër dhe dhuratë e Allahut, në një poezi tjetër, ai i thërret frymëzimit të tij se tani ka ardhur koha që t’i derdhë vargjet si inxhi, që t’i shohin poetët e tjerë: “Nashti ti kasavet mos ki, zëre xhamn’ e ashkut e pi; bejtet derdhi siinxhi, t’i shohënë shuheraja.” Edhe figuracionin, fjalorin poetik, poeti e zgjedh nga bota e tij mistike. Le të përmendim me këtë rast këto vargje: “Zogjtë sot heqin tespih e këndojnë; o syr’ i insanit, a s’e shih se ç’punojnë! Manushaqeja Shej-ul-islam rri e jep fetfa; nëpër jetë ka dhënë nam, i bëjnë dua.” Edhe kur merr rrugët e kurbetit, ai mbështetet në besimin tek Allahu. Edhe miqësinë dhe detyrat e saj i sheh si një nga shtyllat e moralit islam. Këtë e ndeshim fare qartë në vargjet e mëposhtme: “Jemi nisur në gyrbet, ai Zot na bëftë derman e na nxirrtë në selamet, të mirë mbeç, o gjylistan! Miqëve ju kemi rixha, të na bënjënë merhamet këtu-këtje me një dua, ashtu qofshin në devlet! Muradnë jua mbaroftë ai Zot q’është një Rrahim! Edhe për ty u dëgjoftë, këjo fjal’, i mjeri Nezim!” Edhe dashurinë, edhe kalimin nga kjo botë e sheh nën dritën e besimit të tij islam, si mistik. Midis të tjerave ai thotë: “… Sevdanë ti ma ke dhënë, unë s’e kërkova vetë; do të heq si ta kem thënë, dersa të vete m’atë jetë. Veç ty të jam bërë teslim, ti m’i di hallet e mia, në çdo punë ti më je alim, robt’ e tu ashikërija! Ymri ynë posi vesë, mjerët ne të mjerët! Kush ka ymër që të jesë, tek s’e bënë pejgamberët?” Miqësinë e vlerëson si një nga shtyllat e moralit islam: “Mik atij i them në xhihan e dua, i bëhem kurban, kur të të shohë në zëndan, me ty të jetë në figan. Jokse posi janë ca miq për të ngrënë oshaf me fiq, ej, Nezim, prej syresh u hiq, sevdan’ e tyre mos e ndiq…” Edhe karrieristin e vë në giditje të vargjevetë tij: “Gallat punën e mendove, si dolle sipër, ç’fitove? Sorrë, as u turpërove! Meqan’e biblilit ç’t’u desh?” Nezimi godet edhe krenarinë e të pasurve. U kujton atyre se pasuria e vënë pa mund e djersë dhe që harxhohet pa mend, një ditë mund të shpjerë në mjerim dhe ti ke për ta parë veten në fund, në varfëri: “Pse ke mall në këtë dynja, mos pandeh se je vakti hosh, akibet bie në bela kush vë kësulën në qosh. Kush nuk i ka mendtë tamam, veçë ta rrahsh bëhet izlam, atë pemë që është ham, shkopi në e shtyftë përposh.” * Në fund të këtyre shënimeve do të nënvizojmë edhe një fakt, që shpreh të qenit e poetit një besimtar i bindur: Nezimi e nisi punën për krijimin e Divanit të tij në shqip, me bismil-lah: “Bismil-lah nisa divanë me sevdatë fale, ja Mevla, për Muhamed Mustafanë zemra vete, ja Mevla!”

Burimi: http://bashkiaberat.gov.al/?p=1916

Imam Vehbi Ismaili – Pionieri i përkthimit midis dy letërsive, asaj shqipe dhe arabe

16/07/2013 1 koment

Dr. Muhamed MUFAKU (ARNAUTI)

IMAM VEHBI ISMAILI

(Pionieri i përkthimit midis dy letërsive, asaj shqipe dhe arabe)*

Imam Vehbi Ismaili

Imam Vehbi Ismaili

Javë më parë gazeta siriane “Revolucioni” botoi (në numrin e datës 27/08/2007), një intervistë të bërë nga Umer En-Neameh me shkrimtarin Abdulatif Arnauti, ku e përshkroi atë si “përkthyesin e parë që e njohu popullin arab me letërsinë shqipe”. Sigurisht, në vlerësimin tonë për atë çfarë dha Abdulatif Arnauti në përkthimin e disa punimeve letrare prej gjuhës shqipe në atë arabe, me të vërtetë duhet të kujtojmë praninë e përkthyesit të parë i cili vazhdon të jetojë, shkrimtarin dhe përkthyesin e njohur Imam Vehbi Ismailin i cili e nisi përkthimin e letërsisë shqipe në arabisht para se Abdulatif Arnauti të fillojë të veprojë në këtë fushë.

Në fakt, atë çfarë ka bërë Imam Vehbi Ismaili në udhëheqjen e kësaj fushe është i njohur për opinionin publik shqiptar, ku kanë shkruar shumë për të si në Shqipëri ashtu dhe në Kosovë për shkak të pranisë së tij dhe në fusha të tjera.

Imam Vehbi Ismaili lindi më 1919 në qytetin e Shkodrës, në veri të Shqipërisë, e cila ishte qendra e jetës kulturore para se Tirana të bëhej kryeqyteti i Shqipërisë më 1920. Imam Vehbi Ismaili ka lindur në një familje me tradita fetare, kulturore dhe kombëtare. Babai i tij Hakiu ishte imam në Shkodër dhe mufti në Krujë dhe Vlorë. Kështu që Vehbiu i ndoqi studimet në medresenë e Tiranës ku mësoi gjuhën arabe dhe nëpërmjet saj u njoh me kulturën arabe. Gjatë këtyre viteve u shfaq prirja e tij për të shkruar dhe përkthyer, ku botoi disa artikuj në revistën e njohur “Zëri i ngritur” me pseudonim për shkak të moshës së tij të vogël. (Vehbi Hoxha)

Pas diplomimit nga shkolla islame fitoi një bursë për të shkuar në Kajro e për të vazhduar studimet në universitetin e Az’harit por interesi i tij letrar mbizotëronte mbi të. Kajro ishte e mbushur me revista të mëdha si “Hëna”, “Letra” etj. Ai u diplomua në universitetin Al-Az’har më 1945.

Kështu, Imam Vehbi Ismaili nisi të provojë veten e tij në përkthime, e më pas në shkrime në gjuhën arabe dhe shqipe, gjatë viteve 1945-1948. Ai nisi me botimin e disa tregimeve në gjuhën shqipe të shkrimtarëve të mëdhenj si Ernest Koliqi (“Jeta”, numri 02.07.2003), pastaj Qemal Guranjaku në revistat letrare egjiptiane të tilla si “Mesazhi”, “Kultura” dhe “Libri”.

Përmbledhja e disa prej këtyre historive u botua më vonë në një libër me titull “Djepi i artë” që u botua në Kajro më 1948, ku parathënien e saj e shkroi Hasan Ulvani, ku theksoi ngjashmëritë në mes dy letërsive, asaj shqipe dhe arabe të buruara nga dy vende me natyrë të ngjashme të shqiptarëve dhe arabëve. Në këtë mënyrë libri “Djepi i artë” është quajtur si libri i parë i njohur i letërsisë bashkëkohore shqipe i përkthyer në gjuhën arabe.

Përveç kësaj, Imam Vehbi Ismaili është marrë me shkrimin e dramës historike, nën ndikimin e asaj që kishte lexuar, dhe në Kajro ai shkroi një dramë për Umer bin Hatabin. Por qëndrimi i Imam Vehbi Ismailit në Kajro, i cili zgjati deri në fillim të vitit 1949 ishte i frytshëm edhe për disa përkthime në drejtime të tjera si nga gjuha arabe në gjuhën shqipe. Dhënia rëndësi dramës në Kajro nxiti që ai të zgjedhë komedinë “Banorët e shpellës”, dhe të marrë lejen e përkthimit të saj në gjuhën shqipe. Kjo dramë është shfaqur në edicionin e saj të parë më 1962 dhe kjo ishte drama e parë e përkthyer nga letërsia bashkohore arabe në gjuhën shqipe, e cila më pas u shfaq në edicionin e dytë me një hyrje nga Lee në Prishtinë gjatë vitit 1986.

Pra, kjo ishte jeta e Imam Vehbi Ismailit në Kajro, ku qëndroi pas përfundimit të arsimit të lartë më 1945 duke pasur parasysh pamundësinë e tij për t’u kthyer në Shqipëri, e cila ra nën sundimin e Partisë Komuniste. Ai vazhdon të numërohet ndër të parët në përkthimin midis letërsisë arabe dhe letërsisë shqipe. Por për shkak të kushteve të jetesës Imam Vehbi Ismaili lëvizi në fillim të 1949 për në Shtetet e Bashkuara me ftesë të komunitetit shqiptar atje për të udhëhequr “Qendrën Islame Shqiptare”. Megjithëse qendra kishte shumë aktivitete, sidomos në fushën e botimit, Imam Vehbi Ismaili hoqi dorë nga përkthimi i letërsisë për shkak të zënies së tij me punën e re dhe daljen e një brezi të ri përkthyesish të cilët e morën këtë rol, përkthimin mes dy letërsive, asaj arabe dhe shqipe.

Duhet të theksohet se presidenti shqiptar Sali Berisha në vitin 1996 i ka dhënë Imam Vehbi Ismailit titullin”Flamur demokrat”, një vlerësim për rolin e tij në mërgim për një Shqipëri demokratike. Ai mbajti një ceremoni të madhe festive në qytetin e tij, ku vuri në dukje dhe fjalën kryesore dhënë nga Islam Dizdari për punën pioniere të bërë nga Imam Vehbi Ismaili në përkthime midis dy letërsive, asaj shqipe dhe arabe. Shpresojmë që ky artikull është një gjest dhe përmbushje për pionierin e përkthimit në mes letërsive shqipe dhe arabe, i cili tashmë ka hyrë në moshën 89 vjeçare.

/Orientalizmi Shqiptar/

Përktheu nga gjuha arabe:

Rezarta SALIAJ


* Ky shkrim është botuar në revistën “URA”, nr. 5, botim special për Arnautët, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Mevludi, poema më e recituar në botë

20/06/2013 Lini një koment

MEVLUDI, POEMA MË E RECITUAR NË BOTË

mevludi-sherifCila mendoni se është poema më e recituar në botë? A ka ndonjë poemë që recitohet përpara një audience të madhe pothuajse çdo ditë?

Një kryevepër e letërsisë Turke shkruar në 1409, Mevludi është një poemë e gjatë e cila është përgjigjja e saktë e pyetjes së mësipërme. Bashkë me të qenit një poemë e gjallë që reflekton dashurinë e popullit për Profetin (a.s.), kjo vepër 800 vargëshe është kthyer në një lutje me vlerë. Kjo është aq e vërtetë, saqë mund të themi se pothuajse në të gjitha vaktet e faljeve mund të bëhemi dëshmitarë të mbajtjes së një ceremonie Mevludi dhe dëgjojmë recitimin e kësaj poeme plot ndjenja dashurie për Profetin (a.s.). Është një praktikë e zakonshme e njerëzve të mbajnë Mevlud në raste lindjesh, diplomimesh, vdekjesh, përvjetorësh dhe shumë të tjera. Në këtë kontekst, Mevludi ka një vlerë që nuk mund të krahasohet kurrë me asnjë poemë tjetër në botë. Greku Homer, francezët La Fonten, Bodelar apo Rimbaud, anglezët Shekspir dhe Milton, gjermani Gëte, rusi Pushkin, apo Edgar Alen Po ose Emily Dikinson i amerikanëve; asnjë nga veprat e këtyre poetëve nuk është recituar kaq shumë sa ajo e Sulejman Çelebiut. Imagjinoni sikur veprat e këtyre poetëve të mëdhenj të recitoheshin rregullisht dhe të dëgjoheshin nga grupe të mëdha njerëzish në kohë të caktuara të ditës; kjo është ajo çka në mënyrë të natyrshme ndodh me Mevludin e Sulejman Çelebiut.

Duke filluar që nga shekulli X janë shkruar me qindra poema në gjuhë të ndryshme dedikuar kujtimit të bekuar të Profetit (a.s.), mesazhit dhe mrekullive të tij. Fakti që të gjitha këto poema patën të njëjtat tema çuan drejt një stili. Padyshim Mevludi i Sulejman Çelebiut fillimisht vjen në këtë perspektivë. Ky punim influencoi në vepra të ndryshme të të njëjtit lloj në arabisht dhe në gjuhë të tjera, gjithashtu ekziston edhe një përkthim i drejtpërdrejtë në arabisht.

Ekzistojnë përkthime të mevludeve në shumë gjuhë, si p.sh., në arabisht, persisht, boshnjakisht, shqip etj.

Mevludet e para në gjuhën shqipe gjejnë fill me Mevludin e parë të Hasan Zyko Kamberit e vazhdojnë deri në ditët tona. Mevludet e para në gjuhën shqipe kanë qenë të shkruara me alfabetin turko-arab e më vonë në alfabetin shqip. Këto mevlude kanë qenë përkthime, përshtatje dhe origjinale, dhe kanë përfshirë të gjitha zonat e Shqipërisë, trojet shqiptare dhe diasporën. Në gjuhën shqipe sot mund të numërojmë më shumë se njëzet Mevlude të botuara në kohë të ndryshme.

Mevludet në gjuhën shqipe kanë pasur përhapjen e tyre në zona të ndryshme, disa prej tyre janë ribotuar disa herë dhe kanë patur një shtrirje më të gjerë.

Nga Mevludet më të njohura të autorëve shqiptarë mund të veçojmë Mevludet e Hafiz Ali Ulqinakut, Hafiz Ali Korçës, Farudin Osmanit, Hafiz Zemblakut dhe Tahir Popovës.

Mevludi është një vepër e cila i prezantoi botës poemën më të recituar në botë, është e rëndësishme sepse pasqyron në mënyrë objektive ndjenjat fetare të shoqërisë. Shpresojmë që vepra të tilla të rrënjosura në kulturën e popullit do të ndihmojnë ata që duan të dinë rreth Islamit, të kuptojnë botën e brendshme të myslimanëve, dashurinë që ata ushqejnë për Profetin dhe lidhjet shpirtërorë midis tyre dhe atij në mënyrë korrekte.

Disa vargje nga vepra:

Në emër të Allahut, Mëshiruesit, Mëshirëbërësit!

Për nder të Muhamedit mos kurse rahmetin

Na dhuro neve o Zot bukurinë e xhenetit.

Sado faje të kemi, shpresën nuk e presim

Zot i madh prej Teje shumë mëshirë presim.

Madhështia Jote na jep shumë shpresë

Mëshira që ke, nuk na lë pa pjesë.

Nëse na i fal gabimet tregona bukurinë

Nëse na përzë, prapë tek Ti ne vijmë.

Me zemër të djegur Allah të thërresim

Me Allah në gojë Zot! edhe kur të vdesim!

(nga Mevludi i H. Ali Korçës)

Referencat

Mevludet në gjuhën shqipe, Faik Luli-Islam Dizdari, Sh.B. Camaj-Pipa, Shkodër 2002

Burimi: http://www.dritaislame.al/mevludi-sherif-poema-me-e-recituar-ne-bote/

Veçori gjuhësore-dialektore në gjuhën e autorëve shqiptarë të Kosovës që kanë shkruar me alfabetin arabo-osman

15/05/2013 Lini një koment

Hasan KELMENDI (Instituti Albanologjik – Prishtinë)

 

VEÇORI GJUHËSORE-DIALEKTORE NË GJUHËN E AUTORËVE SHQIPTARË TË KOSOVËS QË KANË SHKRUAR ME ALFABETIN ARABO-OSMAN

frakullaHYRJE

Për dialektologjinë e gjuhës shqipe dhe veçmas për dialektologjinë historike të saj, të një rëndësie të madhe janë pa dyshim shkrimet e vjetra që shënojnë faza të hershme përdorimi të gjuhës shqipe; në këtë aspekt krahas rëndësisë së madhe që kanë veprat e shkrimtarëve të vjetër shqiptarë të Veriut (si veprat e Buzukut, Budit, Bardhit, Bogdanit dhe Kazazit), janë të rëndësishme gjithashtu edhe shkrimet ose veprat e disa autorëve shqiptarë të Kosovës që shkruan me alfabet arabo-osman, sidomos për studimin diakronik të të folmeve shqipe të gegërishtes verilindore, ku bëjnë pjesë të folmet shqipe të Kosovës. Është fjala për disa autorë dhe disa vepra të tyre, për të cilat më parë e deri më sot nuk dihej ose dihej fare pak. Ato janë kryesisht dorëshkrime me një vlerë të padyshimtë historiko-letrare; është ky një prodhim letrar që dëshmon se gjuha dhe letërsia shqipe në Kosovë, megjithatë lëvroheshin, ndonëse në kushte të vështira, të paktën që  nga gjysma e dytë e shek. XVIII e deri në kohën e Luftës së Dytë Botërore dhe pas saj. Hulumtimi shkencor lidhur me këtë problematikë ndër ne ka filluar në vitet pesëdhjetë të shek. XX. Mirëpo, derisa për disa vepra si për VEHBIJEN e T. E. Boshnjakut, DIVANIN e Sh. Maliqit dhe për ndonjë tjetër u shkruan disa punime, madje dhe monografi; për një numër të madh veprash e autorësh, pothuajse deri më  sot nuk u shkrua fare. Me këtë problematikë ndër ne në  Kosovë u morën: M. Krasniqi, H. Kaleshi, I. Ajeti, G. Elezoviqi, J. Rexhepagiqi, H. Agani, A. Zajmi, Sh. Mehmeti, V. Shita, F. Mehdiu etj. Në kohë të fundit në sajë të punës së palodhur të M. Pirrakut, dolën në dritë  dhe iu bënë të njohura publikut shkencor edhe disa shkrime të tjera të transliteruara me alfabetin e gjuhës së  sotme shqipe, dhe këto i botoi në studimin monografik, me titull: Gjurmë të veprimtarisë letrare shqipe me alfabet arab në Kosovë117. Në këtë studim autori analizon anë të ndryshme historiko-letrare që janë të ndërlidhura me veprimtarinë e autorëve (shkrimtarëve), siç janë: Dervish Hasani (Krusha e Vogël) shek. XVIII; Mulla Beqiri (Drenicë) mesi i shek. XVIII; Mulla Dervishi (Pejë) pjesa e dytë e shek. XVIII; T. E. Boshnjaku (Gjakovë) fillimi i shek. XIX dhe Dervish Salihu (Hasi i Thatë) pjesa e dytë e shek. XIX. Këta autorë analizohen në pjesën e parë të studimit; ndërsa, në pjesën e dytë të studimit në fjalë trajtohet veprimtaria e autorëve: Azem Efendi Olluri, Hasan Hoti, Shejh Emini i Sadive (1798-1918), Shejh Januz-Sabriu (1848-1809), Tahir Efendi Lluka dhe Tahir Efendi Popova, Shejh Hyseni i Halvetive (1873-1926), Hilmi Abdyl Maliq Efendija (1865-1928) etj. Siç shihet, kemi të bëjmë me një numër jo të vogël autorësh dhe tekstesh që për herë të parë u bënë objekt i një shqyrtimi të gjerë shkencor; por, megjithatë për ne me rëndësi janë veçmas disa veçori gjuhësore, që duket se janë mjaft me interes për dialektologjinë e të folmeve shqipe të Kosovës. Qëllimi ynë në këtë kumtesë, pra, është që në bazë të teksteve të transliteruara me alfabetin e gjuhës së sotme shqipe nga ana e M. Pirrakut, të nxjerrim në dritë disa veçori gjuhësore dialektore të teksteve në fjalë, duke u ndalur vetëm në ato fonetike dhe morfologjike.

I. VEÇORI FONETIKE

I. – 1. Zanoret

Si në të folmet e tjera të gegërishtes, dhe të  gegërishtes verilindore në veçanti; në gjuhën e autorëve shqiptarë të Kosovës qe shkruar me alfabet arabo-osman, ndeshim 7 zanore (ndërsa zanorja ë është reduktuar pothuajse në tërësi, dhe rënia e saj ka shkaktuar gjatësinë e zanores paraprijëse, ose ka shkaktuar, siç do të shohim më poshtë, edhe ndërrimin e zanores në fjalë me zanoret e tjera (e ose i).

Në gjuhën e autorëve tanë, vërejmë si edhe në  të gjitha të folmet e gegërishtes, gjatësinë dhe hundorësinë e zanoreve, veçori këto kryesore të dialektit të gegërishtes që e dallojnë atë nga toskërishtja118. Në këtë mënyrë te këta autorë, përkatësisht në tekstet e tyre, përsa i takon sistemit zanor, në pozicion të patheksuar ndeshim 7 zanore: a, e, i, o, u, y dhe ë (këtë të fundit vetëm në ndonjë rast) dhe në anën tjetër në 6 fonema të gjata në pozicione të theksuara: a:, e:, o:, u:, y:, që formojnë opozicion fonologjik me zanoret e shkurtra; si dhe një radhë prej 6 fonemash që formojnë opozicione fonologjike me zanoret hundore. Kështu sistemi i zanoreve në gjuhën e autorëve tanë, që shkruan me alfabet arabo-osman përbëhet nga:

zanore gojore: a, e, i, o, u, y, e

zanore të gjata: a:, e:, ï:, o:, u:, y:

zanore hundore: ã, ẽ, ĩ, [õ], ũ, ỹ

I.- 1. – A. Gjatësia e zanoreve. – Përveç asaj që u tha më sipër, duhet shtuar edhe se kundërvënia e zanoreve sipas tiparit të gjatësisë përbën një nga veçoritë karakteristike të gegërishtes, e për pasojë edhe të gegërishtes verilindore, dhe po kjo mund të thuhet edhe për gjuhën e autorëve, përkatësisht të teksteve të tyre në shqiptim. Duke mbetur gjithnjë në vazhdën e këtij shqyrtimi, d.m.th. duke shqyrtuar gjatësinë e zanoreve, nuk do të kalojmë pa i vënë re edhe këto fakte:

a) Zanoret e gjata ndeshen në fjalë që reflektojnë  gjatësi origjinare, si mĩ:, thĩ:, de:t, ku:t etj.

b) Është i njohur fakti se zanorja që gjendet në  rrokje fundore të hapur, të theksuar, është e gjatë: shpí:, kojshí:, kusí:, dhé: etj. Dhe po këtë e vërejmë  te autorët, si Dervish Salihu: … Perení:, maná:, rixhá:, dynjá:, mevlá:, sefá: (Dituria, f. 121); Shejh Emini i Sadive: tezerá:, arashialá:, Kerbelá: (GJA – IX, f. 207); Shej Jonuzi – Sabriu: fukará:, ezelí:, dajmá:, grefá: (Po aty, f. 217); Rexhep Voka: vëllá:, …na pá:, Shkriprí:, perendí:, bir e bí: (Po aty, f. 224) etj.

c) Gjithashtu ndeshet dendur edhe gjatësia e zanoreve, që është  shkaktuar nga monoftongimi i diftongjeve apo i togjeve të zanoreve: ue, ie, ye, në u:, i: dhey:, të cilat përfshijnë shumë kategori gramatikore. Zanorja është e gjatë në të tilla raste, qoftë në pozicion fundor, qoftë në mes të mes të fjalës: dy:r, lu:jn, (i) shkru:m, ka vnú:, t’shkru:n, kujtu:m etj. (Të kihet parasysh poezia e Dervish Salihut: Eni vllazen ta bâjm ni dert). Shembuj nga kjo poezi do të sjellim më poshtë, atëherë kur do të ndalemi në shqyrtimin e diftongjeve apo togjeve të zanoreve.

Zanorja a. – Kjo zanore kur është nazale, siç do të vërehet edhe më poshtë, jo rrallë e ndeshim të tjetërsuar në o. Dhe ky fakt përkon pa dyshim me gjendjen aktuale të të folmeve shqipe të gegërishtes verilindore, përkatësisht me të folmet shqipe të Kosovës. Ky tipar i vokalizmit vërehet në disa të folme të Kosovës, sidomos në disa të folme të qytetit si në atë të Vuçitërnës (Vushtrrisë), të Gjakovës etj. dhe në disa të të folme të tjera ku përzierja e popullsisë shqiptare me popullsitë serbo-malazeze, turke e muslimane-boshnjake, ishte e dendur. Në këtë mënyrë, duke u nisur pikërisht nga një situatë e tillë gjuhësore, linguistja A. V. Desnickaja me të drejtë konstaton se rëndësi esenciale e të folmes shqipe të Kosovës dhe të Rrafshit të Dukagjinit ka dukuria që është e lidhur me shqiptimin e përgjithshëm të artikulimit të zanoreve që është të tërhequrit dukshëm prapa dhe që qëndron në të forcuarit përkatës të elementit të velarizimit gjatë shqiptimit të një vargu të zanoreve. Sipas linguistes që e cituam më sipër, me këtë veçori është e lidhur edhe përshtypja e përgjithshme që krijohet në të folmet dialektore të verilindjes.

Në lëmin e vokalizmit, sipas K. Taliavinit121, kjo gjendje e përditshme e shqiptimit shprehet më tepër në të tërhequrit prapa të zanores a të gjatë (a), që ndiqet nga një labializim. Në radhë të parë, kjo i takon zanores së nazalizuar që gjithashtu gjendet në afërsi direkte me konsonantin nazal. Prandaj, lidhur ne do të japim më poshtë, disa nga shembujt që kemi mundur t’i nxjerrim nga tekstet, si p.sh.: Ai mi çeli katër dyrt: // osht e dyta tarikat…// Tarikat e kam gjet, / osht esrari Muhamet…// (D. Hasani, Ah unë i mjeri kesh tu fjetë…, Dituria, f. 91); … mijell ia boni; me lon; s’ju bo; allah-allah me thon (Shejh Jonuzi, GJA – IX, f. 214); … dallg po bon, /mend po t’lon, / s’un po gjon; gjithë bojm dua… // (Sh. Mala, GJA – IX, f. 230) etj.

Zanorja ë. – Siç dëshmohet nga ana e studiuesve K. Taljavini, E. Çabeji, A. Dodi, I. Ajeti, L. Mulaku etj., reduktimi i plotë i kësaj foneme në gegërishte ka marrë hov këta 3-4 shekujt e fundit. Në shkrimet e autorëve të vjetër të Veriut zanorja ë përdorej edhe në pozicion të theksuar deri kah fundi i shek. XVIII.

Në shkrimet e autorëve shqiptarë të Kosovës me alfabet arabo-osman, gjithashtu ë-ja e theksuar as që mund të bëhet fjalë. Mirëpo, siç do të shohim më poshtë, kjo zanore (zanorja ë) është ruajtur ndonjëherë te autorët tanë në pozicion të patheksuar.

Ë-ja te autorët që shkruan me alfabet arabo-osman, me sa kemi mundur të konstatojmë, ka rënë:

në rrokje paratheksore: … kçyri voret, / hej i ngrat // ti alim bonu ksi dore… // etj.

ka rënë në rrokje fundore (pastheksore) ka kaluar në e p.sh. tek emrat e gjinisë femërore në trajtën e shquar dhe të pashquar: dreken (… se fal dreken për ni tfurk sân); bimes (… i ra bryma bimes heret …); udhen (… Kur e hup udhen ai qi prin … etj.) etj.

Zanorja ë ka rënë në sistemin foljor si në kohën e tashme veta e parë numër shumës, dhe këtë e vërejmë në shembujt:

… Ani me bohur do t’na timojn

Me uj tvokt do t’na pastrojn

Ani me sapun do t’na shkumojn

Me pamuk syt na qorojn

Ani me qefin do t’na pshtjellojn

Me tri dizga na shtrengojn

Ani kater vet do t’na trazojn

Shum xhemat permas shkojn

(Hafiz I. Shemsi, Ani kur t’vjen shpirti

me na dal, Gjur. alb. IX, f. 219).

Mirëpo, mund të duket ndoshta e pabesueshme që në  këtë kohë, një autor si Shejh Junuzi-Sabriu (1848-1909) të ketë shënuar zanoren ë, ashtu siç e gjejmë te shkrimtarët e vjetër shqiptarë. Duke folur për këtë autor, studiuesi dhe mbledhësi i pasionuar i teksteve me alfabet arabo-osman, M. Pirraku, shkruan: “… nuk hoq dorë nga ë-ja për gjuhën shqipe. E cilësoi me një gjysmë esreje – vizë me një kënd prej 300 të vënë nën bashkëtingëllore pas së cilës do të vinte ë-ja. Duket se këtë gjysmë esreje e përdori edhe në vend të apostrofit midis dy bashkëtingëlloreve në fillim të fjalës. Kjo zanore sot ka mundësi të mos lexohet pa e prishur vlerën e tekstit të transliteruar”. Megjithëkëtë, Shejh Jonuzi përdori një ë edhe atëherë kur ajo nuk mund të përligjet etimologjikisht dhe as nga ortografia (drejtshkrimi), p. sh.:

… Çou ti përej gafleti,

Çare lyp ti për vetveti

ose:

nëgjeti çare na mos ta lypim

eja lypim prej vetveti…

ose më poshtë:

Se këjo deka ni sherbet osht,

nuk o çare pa u kërkue.

(Gjur. alb. – IX, f. 211)

I-1.B. Nazalizimi i zanoreve. – Një ndër veçoritë kryesore të gegërishtes dhe të të folmeve të saj është pa dyshim nazalizmi ose hundorësia e zanoreve. Dhe pokështu, meqë gjuha e autorëve tanë s’është tjetër përveçse gegërishtja (geg. verilindore) me të gjitha tiparet e saj, edhe në këtë pikë gjuha e autorëve në shqyrtim nuk largohet nga tiparet e këtij dialekti (të dialek. të geg.) kryesor apo kryedialekti të shqipes, kundruall dialektit apo kryedialektit të toskërishtes.

Kur jemi te ky tipar i gegërishtes, d.m.th. nazalizimi i zanoreve (toskërishtja këtë fenomen gjuhësor nuk e njeh), atëherë  duhet të vihet në pah se autorët, përkatësisht shkrimtarët si Dervish Hasani, Mulla Beqiri, Mulla Dervishi, Tahir E. Boshnjaku, Dervish Salihu, Shejh Jonuzi, Tahir E. Popova, Tahir E. Lluka, Shejh Hyseni i Halvetive, Hilmi Abdyl Maliq Efendija, Shejh Maliqi etj.; edhe pse zanoret hundore nuk i shënuan grafikisht si zanore nazale, ato duket se shqiptoheshin si të tilla në kohën kur shkruan autorët në fjalë, dhe si të tilla (zanoret me timbër hundor) shqiptohen edhe sot. Duke folur për gjuhën e VEHBISË  të Tahir E. Boshnjakut, I. Ajeti kishte konstatuar zanoren nazale ã, sa herë kjo fonemë ndodhej para një bashkëtingëlloreje nazale (hundore). Ndërsa sa i përket Shejh Maliqit nga Rahoveci, siç thotë prapë I. Ajeti, ai për shënimin ã-së nazale (hundore) kishte shtënë në punë edhe një grafemë të veçantë. “Lidhur me këtë pikë mund të thuhet që çdo a gojore shprehej me një grafemë që nuk linte kurrëfarë dyshimi për riprodhimin e saj…”.

Një çështje tjetër, siç është labializimi i a>o (ose ao) e kemi shqyrtuar më sipër; mirëpo nuk është e tepërt këtu të theksojmë se në gjuhën e shkrimtarëve që shkruan me alfabet arabo-osman të Kosovës, përveç a-së së labializuar ose gjysëm të labializuar, hasim edhe në një a thjesht nazale, sa herë ajo ndodhet para bashkëtingëlloreve m, n, j<nj. P. sh.:

… Ej i besun bãne emrin,

Mos ia zin shejtãnit vẽnin,

… Çka ja bãn ni pun veti,

Mos ja bãn kerkuj ngjeti,

Kshtu ka thãn Muhameti.

I.-1.-C. DIFTONGJE OSE TOGJE ZANORESH

Në këtë punim do të trajtojmë këto diftongje ose grupe zanoresh: ue, ie (je) dhe ye.

Nga diftongjet që i vumë re më sipër, vetëm diftongu ié (je) në tekstet e transliteruara me alfabetin e sotëm të gjuhës shqipe e ruan mirë natyrën e vet të diftongut. Për këtë na dëshmojnë shembujt: Zoti na i hiek keta bela, / Niher turku drit me pa…// (Sh. Maliqi, DIVANI…). Ndërsa togjet e zanoreve ue dhe ye i ndeshim me ndonjë përjashtim të monoftonguara gati te të gjithë autorët shqiptarë që shkruan me alfabet arabo-osman. Kjo dukuri nuk duhet të jetë aq e vonë, meqë këto diftongje apo togje zanoresh, të monoftonguara ose të reduktuara në elementin e parë të tyre, i ndeshim që në VEHBINË (1835) e Tahir E. Boshnjakut dhe në DIVANIN e Shejh Maliqit; kështu duke folur lidhur me këtë dukuri, I. Ajeti shkruan: “Gjuha e DIVANIT, e krahasuar me gjendjen e sotme të të folmeve të Kosovës, me disa tipare del mjaft arkaike, por në punën e diftongjeve, ligjërimi i këtyre, mund të themi me plot gojë, nuk ngërthen në vete kurrfarë veçorish të shënueshme që nuk do të ishin njëkohësisht veti dialektore e të folmeve të tjera të truallit gjuhësor të Kosovës. Shkurt, diftongjet dhe bashkëlidhjet zanore të gjuhës së DIVANIT i gjejmë të mbledhura në monoftongje”.

Në këtë mënyrë, përveç pak shembujve, shembujt e tjerë që solli Ajeti në studimin për gjuhën e Divanit të Shejh Maliqit, i dalin të monoftonguara në  elementin e parë të tyre dhe duke u tjetërsuar në  zanore të thjeshta.

Edhe pse diftongjet ue, ye janë ruajtur në ndonjë të folme, prapëseprapë mund të thuhet pa mëdyshje se procesi i monoftongimit të tyre në të folmet shqipe të Kosovës, të paktën që nga fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX, është një proces mbizotërues ndaj procesit të ruajtjes, d.m.th. ndaj gjendjes së vjetër. Këtë fakt do ta përligjim me shembujt e sjellë më poshtë.

ue>u

O forcu zenbra nuk po ndin

nasihati qi asht për din…

(M. Beqiri, Shka asht kshtu qi

je habit, Dituria, f. 95.

Ç’kanë qerpikt qi po t’lujnë,

Si kalemi huruft kur i shkrunë.

Huna jote mi ket alem,

E sret arshi ka vnu kalem…

Tridhet e dy huruft jan t’shkrum,

Me sevda ti qi naj ki urri…

(D. Salihu, Eni vllazen ta bajm ni dert,

Dituria, f. 117)

Amon vllazen mos bani fjalë,

Qysh kujtum nuk do me dalë.

(Po aty, f. 117).

ye>y

Ai mi çel katër dyr

njonda osht a(h) sheriat…

(D. Hasani, Ah, un i mjeri

kesh tu fjet, Dituria, f. 99).

Përkundër monoftongimit të diftongjeve në elementin e parë të tyre, e cila gjë u theksua dhe u dëshmua më lart, vërejmë ndonjëherë edhe ruajtjen e tyre, si p. sh.:

Mall evladin e kish dhan

me pshtue ti, hej i ngrat…

(M. Beqiri, Shka osht kishtu

qi je habit, Dituria, f. 95).

… nuk o çare pa e kërkue,

Padishah e fukara,

pëlak e ri hem thëmi e gërue…

(Sh. Jonuzi, Çou i nëgrati ti përtej

gafleti, GJ – IX, f. 211).

II.-1.-Ç. BASHKËTINGËLLORET

Bashkëtingëlloret q, gj, ç, xh. – Okluzivet q, gj krahas ruajtjes, në pjesën më të madhe të teksteve të autorëve shqiptarë të Kosovës që shkruan me alfabet arabo-osman i ndeshim të tjetërsuara në okluzive prepalatale (paragjuhore) në ç, xh. Është kjo një veçori e përgjithshme e gegërishtes verilindore, e cila si e tillë u shfaq dikund në gjysmën e dytë të shek. XIX. Për këtë na dëshmon, VEHBIJA e T. E. BOSHNJAKUT, në të cilën këto bashkëtingëllore ruheshin mirë, dhe po kështu këto i ndeshim t’i ketë shënuar edhe V. Karaxhiqi në disa këngë popullore që i mblodhi nga një informues, që ishte nga Gjurakovci afër Pejës. Këto bashkëtingëllore q, gj) të patjetërsuara në afrikatet përkatëse (ç, xh) i ndeshim edhe në DIVANIN e Shejh Maliqit. Edhe për këtë veçori gjuhësore, gjithnjë për të arsyetuar atë që theksuam më parë, do të sjellim shembuj që i nxorëm nga tekstet e autorëve si Mulla Beqiri, Dervish Salihu, Shejh Maliqi etj.

Shka osht kishtu qi je habit

………………………………………

Kujto dynjaja se jet gjithmon

kqyri voret ti hej i ngrat.

(M. Beqiri, Shka osht kishtu

qi je habit, Dituria, f. 95).

Ç’kan qerpikt qi po t’lujn

…………………………………..

Gjithkush harfin s’un ta nxirrë

Amon vllazen mos bani fjalë

Qysh kujtum nuk do me dalë:

Qysh nasip kur jemi marrë,

Jemi t’dekun s’jemi t’gjallë.

(D. Salihu, Eni vllazen ta

bâjm ni dert, Dituria, f. 117).

… Aslin e vet pe don

Gjith kah drita po flitron

Qiri keshet po kujton…

(Shejh Maliqi, Halli i flutres, GJA – IX, f. 230).

I.-1.-D. GRUPET E BASHKËTINGËLLOREVE

Grupet e bashkëtingëlloreve nd dhe mb si të tilla u ruajtën gjerësisht të patjetërsuara në n dhe në m; mirëpo, vërejmë gjithashtu dhe kalimin në elementin e parë të tyre. Ky proces, d.m.th. procesi i tjetërsimit të grupeve të bashkëtingëlloreve në fjalë, në bashkëtingëllore të thjeshta, siç mund të vërehet me shembuj nga gjuha e autorëve tanë nuk është aq i hershëm: fillon si duket me të madhe në të folmet shqipe të Kosovës, dikund aty nga gjysma e dytë e shek. XIX, për të ardhur deri në ditët tona. Por, kjo është një çështje më e gjerë dhe më e thellë, që del jashtë caqeve të kësaj kumtese; e që me këtë rast, do ta vështrojmë, siç theksuam, së pari ruajtjen e grupeve të bashkëtingëlloreve në fjalë, që paraqitet kësisoj, p. sh. te Mulla Beqiri: … po ndin; nuk o’send; e kqyr vendin etj. (Dituria, f. 95). Dervish Efendiu: … n’qeter kurrkund edhe ma rond; lutfiu tond (Dituria, f. 99). Dervish Salihu: … me dyqind e nandhet e katër (Dituria, f. 114). Shejh Junuzi: … gjithsa send etj. (GJA – IX, f. 215).

Ndërsa ndryshimin, tjetërsimin e këtyre grupeve të bashkëtingëlloreve e kemi vënë re edhe te ndonjë autor, që në  të njëjtën kohë i kishte ruajtur mirë grupet e bashkëtingëlloreve në fjalë në pjesën më të madhe të përdorimit të gjuhës në veprat e tij, siç është, bie fjala, Dervish Salihu a ndonjë tjetër. Sidoqoftë, procesi i ndryshimit të grupeve të bashkëtingëlloreve nd, mb në të folmet shqipe të kësaj ane, siç kemi theksuar edhe më sipër, kishte filluar më herët, dhe se tashmë si duket ishte bërë një proces i pandalshëm. Kjo gjë vërehet edhe në gjuhën e autorëve tanë, si p. sh. kalimi i nd-së në n, dhe i mb-së në m: … hyqymetet e Perenisë; bâft perenija; po knohet n’Kura’n; kërkuj s’i met; me hyp n’kumëll (D. Salihu, Dituria, f. 119); … a po knon; pa ja da (Sh. Maliqi, GJ – IX, f. 229-231).

Kur jemi te shqyrtimi i grupeve të bashkëtingëlloreve, duhet vënë në dukje patjetër edhe një fakt: grupet e vjetra kl, gl, nuk i ndeshim si të tilla në gjuhën e autorëve që shkruan me alfabet arabo-osman; ato duket moti kishin kaluar në elementin e parë të tyre, d.m.th. në k dhe g. Është me interes të theksohet po kështu se në poezinë e Sh. Jonuzit haset edhe grupi i vjetër nt, në trajtat e numrit shumës dhent(ë), qent(ë), që tash për tash nuk mund të themi se kjo veçori gjuhësore është e vendlindjes së tij (ai ishte nga Suhodolli i Mitrovicës), apo është një trajtë që ai e ndërtoi nën ndikimin e literaturës shqipe të kohës, që nuk ishte e panjohur për këtë autor, apo mos është ky një ndryshim që e sollën kopjuesit e poezive të këtij autori?

II. VEÇORI MORFOLOGJIKE

II.-1. EMRI

II.-1.-A. Trajta e pashquar e emrit. – Trajtën e pashquar shumë emra me origjinë turko-arabe, që hasen në gjuhën e autorëve tanë, formojnë këtë trajtë me një a të theksuar, e që në disa të folme shqipe të Kosovës, këtë e kanë tjetërsuar në e të theksuar. P. sh. kështu hasim: maná, rixhá, mevlá, fukará, dynjá etj. (D. Salihu, Dituria, f. 121). Këta emra, siç mund të vërehet, kur të shquhen para nyjës – mbaresës –in marrin një –j- antihiatizuese, dhe ky fakt është i përgjithshëm në të gjitha ato të folme të Kosovës ku dukuria në fjalë është e pranishme.

II.-1.-B. Trajta e shquar e emrave.- Trajtën e shquar me një –j- para nyjës –a, e marrin të gjithë ata emra me origjinë turko-arabe, që mbarojnë me i të theksuar si perenija, turqnija, shejtnija, evlija, Hilmija (Sh. Maliqi, GJA – IX, f. 231). Emrat e gjinisë mashkullore që në trajtën e pashquar mbarojnë me bashkëtingëlloret k, g, në trajtën e shquar, siç i ndeshim në gjuhën e teksteve të autorëve tanë, janë shquar me nyjën –i dhe jo me –u, si p. sh.: haki, hallki, mynafiki etj. Këtë nyjë si të tillë e ndeshim edhe gjatë lakimit të tyre nëpër rasat përkatëse. Por, edhe në këtë pikë mund të vërehet ndonjë përjashtim siç është, bie fjala te Shejh Maliqi: … Kjo te haku pa ja da… (GJA – IX, f. 121).

Emrat me origjinë turko-arabe, që trajtën e pashquar e mbarojnë me bashkëtingëlloren –n, në trajtën e shquar të rasës kallëzore marrin nyjë – mbaresën –in: insanin, dermanin, imanin, shejtanin (D. Efendiu, Dituria, f. 99); zamanin, dushmanin, Hasanin (D. Salihu, Dituria, f. 116).

Përsa u takon rasave gjinore, dhanore dhe rrjedhore, nuk vërehet ndonjë ndryshim nga përdorimi i sotëm i tyre në të  folmet shqipe të këtyre anëve. Në këtë mes, vetëm një ndryshim, që e kemi cekur edhe më sipër (në  I-1.-Ç) është ai që vërehet në poezinë  e Shejh Jonuzit, në të cilën poezi ndeshet forma e rasës rrjedhore të shquar me – vet (… përej dhenvet), e që  më shumë ka gjasa të jetë një ndryshim, një përmirësim që e kanë bërë kopjuesit e kësaj poezie, se sa të jetë trajtë e vetë autorit.

II.-2. NYJAT

Për disa nga nyjat, sidomos ato të prapmet, të cilat tash kanë zënë të quhen mbaresa, u fol më sipër gjatë shqyrtimit të trajtave të emrit. Ndërsa për nyjat e përparme mund të themi se ato i ndeshim në gjuhën e teksteve që autorët i shkruan me alfabet arabo-osman, dhe këtë  si a) nyja të gjinores: ashik i hakit, hyqumetit e Perenisë  (D. Salihu); b) si pjesë e mbiemrit: i ngrat (M. Beqiri); i vogel, i lig (D. Efendiu); c) si pjesë të një numërori rrjeshtor: e dyta (D. Hasani) etj.

II.-3. PËREMRI

II.-3.-A. Përemri vetor. – Ky përemër përdoret pa ndonjë dallim nga përdorimi i tij në të folmet e sotme shqipe; kështu përemrat unë, ti, ai (njëjës) dhe ne (na), ju dhe ata (ato) në shumës, ndeshen si të tilla në tekstet e autorëve apo shkrimtarëve tanë, dhe këtë po e ilustrojmë me shembujt: ai qi ka gjet; mos na le neve… (D. Hasani); ti alim bonu kso dore…; ti shko kujtou; po kujton ti hej i ngrat (M. Beqiri); u dogja un me dert; Zoti për ne nuk â miftaç (D. Salihu) etj.

II.-4. FOLJA

II.-4.-1. Kohët e foljes të mënyrës dëftore. – Derisa koha e tashme në të tri vetat e numrit njëjës dhe shumës nuk shënon ndonjë veçori dalluese nga ato të të folmeve shqipe të Kosovës; kësisoj koha e kryer e disa foljeve që tregojnë lëvizje, te autorët tanë është formuar disa herë me formën jam + pjesore (si jam përpjek…; jam taptis – D. Efendiu), është një veçori dialektore e truallit gjuhësor të shqipes dhe e të folmeve shqipe të Kosovës në veçanti.

Koha e ardhme. – Nga vështrimi më i hollësishëm i mënyrës dëftore, që është mënyra kryesore (ka 8 kohë) e foljes në gjuhën shqipe; në gjuhën e teksteve të autorëve tanë, që u zunë në gojë sa e sa herë këtu; vërehet se koha e ardhme del me formën, siç është quajtur nga Sh. Demiraj, perifrastike, dhe e cila është formuar me ndihmën e foljes kam + pjesorja si p. sh.: … kame dal ni Zylfikar (D. Salihu); por në të njëjtën kohë hasim edhe formën tjetër të kohës së ardhme do + pjesorja e foljes, si p.sh.: Qysh kujtum nuk do me dal (D. Salihu, Dituria, f. 117).

II.-4.-2. MËNYRA HABITORE. – Kur është fjala për përdorimin e mënyrave të tjera të foljeve nga ana e shkrimtarëve tanë, gjuhën e të cilëve e kemi bërë objekt hulumtimi në këtë punim, do theksuar se vetën e tretë të kësaj mënyre (të mënyrës habitore) e kemi ndeshur me trajtën, që mbaron me mbaresën –nke(në vend të –ke), e cila haset pikërisht në poezinë e Shejhut rahovecas, Sh. Maliqit, dhe kjo veçori tregon gjithashtu se autori pasqyron në këtë mënyrë gjuhën e vendlindjes dhe të vendqëndrimit të tij, pra, të Rahovecit me rrethinë.

II.-4.-3. MËNYRA URDHËRORE. – Karakteristikë për format e kësaj mënyre në kohën e saj të tashme, siç na del nga një tekst (poezi) i Mulla Beqirit, dhe të ndonjë autori tjetër, është përdorimi i formës së kësaj kohe në vetën e dytë njëjës ndonjëherë pa trajtën e shskurtër të përemrit vetor të vetës së tretë e, si merr (për merre), kujto (për kujtoje), kqyr (për kqyre) etj.

II.-4.-4. MËNYRAT E PASHTJELLUARA TË FOLJES

PJESORJA. – Format e pashtjelluara të pjesores te foljet që mbarojnë me bashkëtingëllore dalin pa mbaresë, qoftë kur janë përdorur si pjesë përbërëse e mbiemrave, qoftë kur ato janë përdorur si pjesë e formave të kohës së kryer; ose kur kanë shërbyer për të formuar format e mënyrës paskajore. P. sh.: … tu fjet; jom përpjek; m’le me fjet; e kom gjet (D. Hasani); me i brit; qysh ta marr (M. Beqiri) etj.

PËRCJELLORJA. – Format e pashtjelluara të përcjellores, që gramatika tradicionale, e mbajti për një nga mënyrat e veçanta të foljes në gjuhën shqipe, ndeshet me formën tue + pjesorja e foljes, që si e tillë është e mbarë gegërishte (në vend të kësaj, siç dihet toskërishtja e ka formën duke + pjesorja e foljes = duke punuar). Kjo formë ndeshet edhe në tekstin e poezisë së Dervish Hasanit: … un i mjeri kesh tu fjet (Dituria, f. 99); si dhe në një tekst tjetër të poezisë së Sh. Maliqit: Perdet tu u hjek, Me ashik tu u pjek… (GJA – IX, f. 235).

PASKAJORJA. – Tipi më i shpeshtë i kësaj forme të pashtjelluar të foljes në dialektin e gegërishtes është pa dyshim forma foljore me + pjesorja e foljes, që haset dendur në gjuhën e shkrimtarëve që shkruan me alfabet arabo-osman; kështu në këtë mënyrë kemi ndeshur në shembujt si vijojnë: me i brit; me mar (M. Beqiri); me dek, me niçar (D. Efendiu); me ba karar; do m’u da; me lyp rrush (D. Salihu); me mar ibret; me pështu përej qenve; me i bo hizmet; me fol ajet (Sh. Junuzi) etj.

Një formë tjetër të paskajores, që haset edhe sot e gjithë ditën në të folmet shqipe të  Kosovës, është forma për+me+pjesorja e foljes, e të cilin tip të paskajores e kemi ndeshur në një shembull të  vetëm në poezinë e Mulla Beqirit: … per me mar (Shih: Dituria, f. 95).

Burimi: Revista “Studime Orientale”, Prishtinë.

/Orientalizmi Shqiptar/

 

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 69 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d blogues: