Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Letërsia e bejtexhinjve’

Roli i fisnikërisë shqiptare në zhvillimin kulturor të vendit

06/05/2012 Lini një koment

Dr. sc. Nehat KRASNIQI

 

ROLI I FISNIKËRISË SHQIPTARE NË ZHVILLIMIN KULTUROR TË VENDIT

Prof. Dr. Nehat Krasniqi

Prof. Dr. Nehat Krasniqi

Tri arsye themelore më kanë shtyrë që të merrem me këtë temë: e para, është se fisnikëria shqiptare ka luajtur rol parësor dhe të pazëvendësueshëm në zhvillimet kulturore islame në trojet shqiptare, pothuaj gjatë tërë periudhës osmane, më saktë deri në fund të dekadës së tretë të shek. XIX, por rolit të saj nuk i është dhënë vendi i merituar në shkencë; e dyta, është qëndrimi anashkalues i institucioneve shkencore shqiptare, që mbahet ndaj trashëgimisë kulturore shqiptare me frymë islame, përgjithësisht. Ky qëndrim ka varfëruar shumë atë pjesë të trashëgimisë kulturore.

Edhe pse roli i fisnikërisë shqiptare në zhvillimet kulturore të vendit nuk është trajtuar më parë si temë e veçantë, megjithatë janë publikuar punime, të cilat sjellin informacione deri-diku të mjaftueshme për këtë temë. Do veçonim këtu kontributet e studiuesve: H. Kaleshi[1], E. Vlora[2], K. Frashëri[3], S. Rizaj[4], V. Buharaja[5], J. Rexhepagiq[6], F. Duka[7], H. Bushati[8], N. Krasniqi[9], M. Asimov[10], R. Vërmica[11], M. Kiel[12] etj. Nga literatura e zgjedhur turke po veçojmë enciklopeditë, si: Kamus-ul’a‘lam e Samiut, Sicill-i osmani e Mehmed Süreyyas, Islam ansiklopedisi, Türk ansiklopedisi; biografitë dhe biobibliografitë e poetëve (tezkiretu’ş-şuara) të autorëve Sehi, Latifi, Salim, Riza, Bejani, Kënali-zade Hasan Çelebi, Mehmed Tahir Bursallë, Ali Emiri e të tjerë, Seyahatnamen e Evliya Çelebisë, veprën e E. H. Ayverdit: “Vepra të arkitekturës osmane në Evropë”, si dhe sallnamet e katër vilajeteve shqiptare, të cilat ofrojnë informacione me vlerë. Burime informacionesh të rëndësishme, për këtë temë, kemi pasur edhe Koleksionin e dorëshkrimeve orientale të Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës, si dhe koleksionet e dorëshkrimeve orientale të bibliotekave speciale dhe familjare në Kosovë dhe jashtë saj.

* * *

Depërtimi osman në tokat shqiptare, që filloi nga dekada e tetë e shekullit XIV, dhe instalimi i pushtetit osman në këto toka gjatë dekadave të mëpastajme, krijuan kushte për një varg procesesh, që lidhen ngushtë me zhvillimin etnik dhe historik të shqiptarëve. Konfirmimi i vasalitetit të një vargu fisnikësh shqiptarë ndaj sulltanëve osmanë dhe fillimi i pranimit të fesë Islame prej tyre dhe vartësve të tyre, iu hapi rrugën e integrimit shumë të shpejtë në jetën shoqërore të Perandorisë Osmane. Sistemi i ashtuquajtur “gulam-i mir” u mundësonte djemve të fisnikërisë shqiptare, të veçuar si shtresë shoqërore dhe të formuar qysh në periudhën paraosmane, që të edukoheshin në institucionin më të rëndësishëm, në “Enderun-i Humajun”, ku përgatiteshin kuadro për funksionet më të larta administrative shtetërore. Një numër i konsiderueshëm shqiptarësh kanë mbaruar shkollimin në Enderun-i humaju, apo nëpër institucione të tjera arsimore osmane dhe kanë arritur pozita të ndryshme ushtarake e administrative, përfshirë këtu edhe pozitën e sadr-i a‘zamit, (kryeministrit të shtetit osman). Ata dhe sidomos pasardhësit e tyre, pastaj, u bënë shtresa drejtuese e vendit dhe bartësit e shartuesit kryesorë të kulturës islame në trojet shqiptare. Sipas të dhënave që kemi, nga gjiri i popullit shqiptar kanë dalë 39 kryeministra, 14 admiralë, 9 ministra të financave, 3 sheyh’ul-islamë, shumë vezirë, pashallarë, beglerë, sanxhakbeglerë, valinjë, myteselimë, mir-i miranë, si dhe rreth 400 poetë e shkrimtarë e shumë myderrizë, myftilerë, kadilerë, naibë, e të tjerë.

Disa dyer të mëdha shqiptare, si: Skurajt, Mahmut-begollët, Vlorajt, Asllan-pashallitë, Sinan-pashët, Bushatllinjët, Kurt-pashët, Bargjinollët, Hoxhollët, Rrotllat, Rexhep-pashët, Gjinollët, Toptanët, Biçakçinjtë, Tepelenasit etj., fituan të drejtën e trashëgimit familjar të posteve, ofiqeve dhe gradave të larta shtetërore, duke ushtruar pushtet, pothuaj, autonom në njësi të ndryshme administrative brenda hapësirës etnike shqiptare. Këto dyer të mëdha kanë pasur të gjitha tiparet dhe rolin e një fisnikërie të mirëfilltë shqiptare. Pikërisht në këto dyer janë përpunuar idetë jetike për fatin historik të popullit shqiptar.
Roli dhe kontributi i fisnikërisë shqiptare, në drejtim të zhvillimit të kulturës dhe të civilizimit islam ndër shqiptarët ka qenë i gjithanshëm, i shumëllojshëm dhe vendimtar për këto zhvillime. Ai është shfaqur kryesisht në këto pika:
1. Kanë themeluar një varg kasabash të reja, duke futur frymën e urbanizmit oriental islam.
2. Kanë themeluar një varg institucionesh fetare, kulturore e arsimore, përpunohej, krijohej dhe kultivohej kultura shqiptare me frymë islame dhe prej nga përhapej ajo.
3. Kanë përkrahur dhe kanë inkurajuar dijetarët, letrarët dhe artistët.
Ndër kasabatë më të rëndësishme shqiptare që ka themeluar fisnikëria vendëse janë: Korça, Kavaja, Gjakova, Kaçaniku, Tirana, Peqini, Zinova, Rogova etj.
Korça statusin e kasabasë e ka fituar pas ndërtimeve dhe vakufimit të objekte prej Iljaz Bej Mirahorit në vitin 1495. Iljaz beu i njohur edhe si Koxha Mirahor, është lindur në Panarit[13]. Si fëmijë i krishterë me emrin Ilo, u mor devshirme, kur Sulltan Murati II hyri në Shqipëri. U shkollua dhe u aftësua në Enderun-i Humajun në Edrene që ishte kryeqendër e Perandorisë Osmane. Pas shkollimit ai pati një karrierë të bujshme. Një kohë ka shërbyer si oficer i trupës së jeniçerëve. Fitoi famë si luftëtar trim, sidomos në luftën për marrjen e Konstantinopolit nga ana e Sulltan Mehmetit II, më 1453. Për aftësitë që tregoi, sulltani e gradoi bej. Iljaz beu ka qenë vali në disa vilajete osmane. Në vitet 1460-65 ai ka qenë vali i Janinës[14]. Në kohën e Sulltan Mehmet Fatihut arriti pozitën e Mirahorit. Vitet e pleqërisë Koxha Mirahori i ka kaluar në Korçë, ku dhe ka vdekur në vitin 1500-501. Është varrosur në tyrben pranë xhamisë që vet e ka ndërtuar. Iljaz bej Mirahori në Korçë përveç xhamisë ka ndërtuar edhe një medrese, një imaret (kuzhinë ku ushqeheshin të varfrit falas)[15], një teqe të tarikatit halveti, disa dyqane që përbënin pazarin, i cili ishte nga më të bukurit në Shqipëri. Ai është ndërtuar me gurë të gdhendur e me qepena të hekurta, në dy anët e lumit Morava[16]. Iljaz beu në Korçë ka ndërtuar edhe një hamam. Zbukurimet e xhamisë së Iljaz beut dhe mbulesa e plumbtë është bërë nga pasardhësi i tij, Mehmet beu në vitin 1572.
Kavaja ka arritur të promovohet kasaba në vitin 1561 pas ngritjes së Xhamisë së Vjetër dhe objekteve të tjera nga Ali Hajdar Beu. Xhaminë Kubelije të Kavajës e ka ndërtuar pasardhësi i Ali Hajdar beut, Kapllan pasha, në vitin 1735[17]. Nga dera fisnike e Kavajës ka pasur edhe poetë të shquar, njëri prej tyre ka qenë “Tevfik” Kavaja. “Tevfik” Kavaja ka ndërtuar, në vitin 1817, sahat-kullën (kullën e orës) shumë të bukur të Kavajës[18]. Mësimet i ka vijuar në Shkodër e Tiranë ku, përveç tjerash, ka zotëruar shumë mirë poetikën dhe stilistikën. Vdiq në vitin 1260 H. / 1844, duke lënë një përmbledhje poezish.. Ka njohur mirë krijimtarinë poetike të poetëve shqiptarë nga qytetet fqinje me Kavajën, gjë që e dëshmojnë poezitë nazire (imituese).
Gjakova ka fituar statusin e kasabasë me objektet që ka ndërtuar dhe ka dhuruar Sylejman Hadim-aga, nga fshati Guskë i rrethit të Gjakovës. Ai në vitin 1003 H. / 1594 ka dhuruar një xhami, që njihet me emrin Xhamia e Hadumit, një mekteb (shkollë), një bibliotekë, një muvakit-hane (objekt për matjen e kohës dhe për caktimin e kalendarit me ndihmën e kuadranteve astrolabike), një hamam, një han dhe disa dyqane. Për mirëmbajtjen e këtyre objekteve, ai pastaj ka kërkuar nga Sulltani që t’i bashkëngjiten vakëfit të tij një varg tokash nga haset sulltanore dhe të ardhurat e tyre të përdoren për mirëmbajtjen e objekteve dhe pagimin e personelit të angazhuar me punë në këto objekte. Zhvillimi i arsimit dhe kulturës në Gjakovë gjatë periudhës osmane nuk mund të merret me mend pa kontributin e familjes Kurtpasha. Pinjollët e kësaj familjeje kanë ndërtuar pothuaj të gjitha objektet e kultit dhe të kulturës islame në Gjakovë. I pari pashë i kësaj dere fisnike ka qenë Kurt Pasha, muhafiz i Ujvarit në vitin 1663. I biri i tij, Hasan Pasha, ka qenë pjesëmarrës aktiv në luftërat austro-turke. Në vitin 1694, Hasan Pasha ka qenë mytesarrif i Shkodrës. Mbi njëzet pasardhës të Kurt Pashës, kanë arritur gradën pasha. Disa prej tyre u dalluan si mbështetës të zhvillimeve kulturore e arsimore në Gjakovë. Mahmud Pasha, i biri i Hasan Pashës, ka ndërtuar xhaminë dhe mektebin në qendër të Gjakovës që mban emrin e tij. Murad Pasha, i biri i Adem Pashës, (vd. rreth vitit 1748), ka ndërtuar dhe ka dhuruar Medresenë e Madhe dhe Teqenë e Madhe të saadinjve në Gjakovë[19]. Këto dy objekte kanë qenë institucionet më të rëndësishme kulturore edukative të Gjakovës. Myderriz i parë në Medresenë e Madhe të Murad Pashës në Gjakovë, ka qenë Yvejs efendiu nga Shkodra. Ndërsa shehi i parë i Teqesë së Madhe ka qenë Sylejman Axhiza Baba, po nga Shkodra[20].
I ati i Murad Pashës, Adem Pasha, në ato vite, ka qenë mytesarrif në disa sanxhaqe shqiptare. Në vitin 1694 ka qenë mytesarrif i Ohrit, në vitin 1696 mytesarrif i Elbasanit, në vitin 1697 përsëri mytesarrif i Ohrit, ndërsa në vitin 1699, kur Axhiza Baba vjen në Gjakovë, Adem Pasha ishte mytesarrif i Shkodrës[21]. Shejh Sylejman Axhiza Baba në Gjakovë ka ardhur në vitin 1699 dhe ka filluar aktivitetin për ngritjen shpirtërore të masave dhe për përhapjen e tarikatit Saadi, tarikat ky, deri atëherë i papranishëm në trojet shqiptare. Objektet që Murad Pasha ndërtoi, kanë rëndësi të veçantë kulturo-arsimore dhe fetare. Teqenë e Madhe Murad Pasha e ka ndërtuar në vitin 1714, siç konfirmon Axhiza Baba me një tarih (kronogram) në Divanin e tij[22]. Ndërsa vakufimi i saj dhe i objekteve tjera që ka ndërtuar Murad Pasha, është bërë në vitin 1732. Axhiza Baba, në Divanin e tij i ka kushtuar një poezi lavdëruese Mehmet Pashës së Gjakovës, nga e cila kuptojmë se ai, në vitin 1717, përkrah Mehmet Pashë Gjakovës ka marrë pjesë në luftën kundër venedikasve që është zhvilluar në Ulqin[23]. Axhiza Baba ka vdekur në Prizren në vitin 1747-48.
Murad Pasha ka qenë mecen i vërtetë i dijetarëve dhe intelektualëve të kohës. Ai edhe vetë ka qenë njeri i ditur dhe i penës, gjë që vërtetojnë dorëshkrime të cilat ruhen nëpër disa koleksione në Prishtinë, Gjakovë dhe Sarajevë. Nga dera fisnike e Kurtpashëve dolën dijetarë dhe poetë, si: Sejfedin Pasha, i biri i Ali Pashë Gegës (vd. 1790); Ahmed Kurd Pasha ( vd. 1827) dhe Mustafa Pasha (i biri i Sejfedin Pashës). Sejfedin pasha i parë ka ndërtuar një xhami e cila quhej Xhamia e Sefës. Edhe zonjat Sofa dhe Hanka, të cilat kanë qenë nga kjo derë fisnike, kanë ndërtuar nga një xhami në Gjakovë.
Kaçaniku ka marrë statusin e kasabasë në vitin 1003 H. / 1594 kur Koxha Sinan Pasha, i biri Ali begut, i lindur në Topojan të Lumës, ndërtoi aty xhaminë, një hamam, një shkollë, një imaret dhe dy hane. Sinan Pasha gjatë periudhës 1580-1596 ka zënë pozitën e vezir-i azamit pesë herë.
Sinan Pasha dhuroi një varg objektesh fitimprurëse: 12 dyqane në Shkup, një hamam në Prishtinë, si dhe pasuri tjera të paluajtshme në disa fshatra të Shkupit, në disa fshatra të Kosovës, në Lumë, në Shqipërinë jugore, në Ulqin e gjetiu[24]. Edhe djali i tij, Mehmed Pashë Kaçaniku (vd. 1605) themeloi një varg vakëfesh. Në vitin 1601 ai ngriti një xhami në Shkup. Po në Shkup, ndërtoi një shkollë. Mehmed Pashë Kaçaniku ka ndërtuar edhe një bibliotekë dhe një teqe në Shkup[25]. Titujt e librave të bibliotekës, i ka shënuar në vakufname. Po ky vakif ka ndërtuar edhe një xhami dhe një shkollë në Gostivar, kurse për mirëmbajtjen e tyre ka vakufuar një karavansaraj dhe një hamam në Gostivar.
Tirana e ka fituar statusin e kasabasë falë objekteve që i ka ndërtuar dhe i ka dhuruar Sylejman Pashë Bargjini, nga fshati Mullet[26]. Ai, para se të vritej në luftë në vitin 1o24 H. /1614, ka ndërtuar xhaminë, e cila njihej me emrin Xhamia e Vjetër, një hamam, një imaret, një furrë dhe sarajin e tij. Sylejman Pashë Bargjini ka qenë i zoti i penës dhe i shpatës. Ka shkruar poezi në të tri gjuhët e orientit islam: në arabisht, në persisht dhe në osmanisht. Në poezitë e tij, Sylejman Pasha ka përdorur pseudonimin poetik “Halimi”, që ka domethënien “i buti”; “i mëshirshmi”[27]. Në poezitë e “Halimi” tiranasit reflektojnë shpirtmadhësi, butësi dhe shije artistike të hollë. Ndërsa me xhaminë e tij, ndërtimin e së cilës vetë e ka projektuar dhe e ka mbikëqyrë,[28], ka promovuar një stil autentik të xhamisë shqiptare. I biri i Sylejman “Halimi” Pashë Bargjinit, Ahmet Pasha, në vitin 1633 i ndërtoi minarenë xhamisë dhe një krua pranë saj[29].
Djali i Ahmet Pashës, Ibrahim Pashë Bargjini dhe i biri, Kahraman Beu, që prej kohësh ishin angazhuar në lëvizjet kryengritëse të Bushatllinjëve, si përkrahës, por edhe si miq familjarë të tyre.(Zonja e Mahmud Pashë Bushatit ka qenë e bija e Ibrahim Pashë Bargjinit, më vonë edhe bija e Ibrahim Pashë Bushatit u martua me Ahmet Pashë Bargjinin II). Ibrahim Pashë Bargjini u burgos nga pushteti osman dhe, më vonë, u ekzekutua në burgun e Jedi-kules, në vitin 1788, me pretekst se nga burgu ka komunikuar msheftas me dhëndrin e vet, Kara Mahmud Pashën, të shpallur fermanli nga Sulltani dhe të rrethuar në Kalanë e Shkodrës[30].
Rol të veçantë në zhvillimet kulturore në Tiranë dhe më gjerë kanë lozur pasardhës të themeluesit të këtij qyteti nga vija femërore. Mehmet Molla Beu në vitin 1208 h./ 1793 hodhi themelet e xhamisë më të bukur të Tiranës, e cila sot njihet me emrin Xhamia e haxhi Ed’hem Beut. Kështu e mori emrin, sepse Mehmet Molla Beu nuk arriti ta përfundojë ndërtimin e saj deri sa qe gjallë dhe, pas vdekjes së tij në vitin 1223 h./ 1808, i biri, Haxhi Ed’hem Beu, e përfundoi ndërtimin dhe dekorimin e saj në vitin 1236 h./1820. Këto të dhëna i përmban mbishkrimi i vendosur mbi portalin e jashtëm të saj. Autor i këtij mbishkrimi është Haxhi Ymer Mustafa Kashari, i cili, në krijimtarinë e vet poetike, përdorte pseudonimin “Suzi”, e jo poeti turk Ahmed “Suzi” nga Sivasi, siç supozon M. Kiel[31]. Një mbishkrim tjetër është skalitur mbi portalin e brendshëm të xhamisë. Autor i këtij mbishkrimi është poeti, dijetari dhe arsimtari tiranas Ibrahim Alltiparmak efendiu, i cili, në krijimtarinë e vet poetike, përdorte pseudonimin “Muznib”, e jo “një farë Zija”, siç shkruan K. Frashëri[32]. Ibrahim “Muznib” Alltiparmak efendiu ka qenë mësues i djalit të Haxhi Edhem Beut, Ali Riza Beu, i lindur në vitin 1832[33]. Pas ndërtimit të minares së xhamisë, të sofasë dhe pas zbukurimit të interierit dhe eksterierit të saj, Haxhi Ed’hem Begu ndërtoi kullën e sahatit dhe medresenë. Vitin e përfundimit të ndërtimit të kullës së sahatit 1238 h./1822, e ka shënuar poeti krutan Shaban “Hulusi” Bej Toptani (vd. 1833) në një poezi përhajruese me kronogram, të cilën ia ka kushtuar Haxhi Ed’hem beut[34]. Nuk kemi gjetur askund vitin e ndërtimit të medresesë së Haxhi Ed’hem Beut, por mund të supozojmë se ndërtimi i saj nuk do të ketë shkuar më vonë se viti 1825. Haxhi Ed’hem Beu (1783-1848) ka qenë poet mjaft prodhimtar. Ka përdorur dy pseudonime poetike: “Shehidi” dhe “Vefaji”. I takonte tarikatit bektashi, e jo atij kaderi, si thotë K. Frashëri[35]. Ai, madje, pas largimit nga Tirana, afër dhjetë vjet (1808-1818) ka qëndruar në Karaağaç në dergjahun bektashi të Mustafa Fatih Babës, ku ka shërbyer si postneshin (Baba) i këtij dergjahu[36]. Një Divan i Haxhi Ed’hem Beut gjendet në Bibliotekën Universitare të Stambollit, me numrin e signaturës Ty 1017.
Në Tiranë kanë jetuar dhe vepruar edhe tre poetë dhe shehlerë kaderi, të cilët kanë bërë aso kohe. Ata janë Sheh Rexhep “Lisani”, Sheh Selim “Halimi” dhe Hasan “Hadim” Tirana.
Sheh Rexhep “Lisani” Tirana (1670-1789), ka qenë sheh dhe poet i dalluar tiranas. I ati quhej Dervish Kubati, që nga mbiemri kuptohet se ka qenë me prejardhje nga fshati Kubat. Ka jetuar e vepruar në Tiranë, ku plot shtatëdhjetë vite qëndroi në postin e shehit të tarikatit kaderi[37]. Vdiq në Tiranë në moshën 119 vjeçare, më 1789[38]. Në krijimtarinë e tij letrare Sheh Rexhepi nënshkruhej me emrin poetik “Lisani”. Ai ka qenë një sheh shumë i ditur dhe i ngritur.
Sheh Selim “Halimi” Tirana (1793-1853) u lind në Tiranë. Është djali i Sheh Junus Efendiut dhe nipi i Sheh Rexhep “Lisani” Efendiut. Mësimet fillestare i mori në vendlindje, pastaj mësoi edhe nga i ati. Ndërsa mësimet e larta dhe ato speciale nga fusha e tesavufit, i vazhdoi në Dibër, te dijetari dhe shehu i njohur kaderi, Sheh Osman Efendi Dibra. Pasi mori nga ai hilafetnamen (diplomën për sheh) dhe veshi hërkën (rrobën e shehit), u kthye në Tiranë. Pas vdekjes së të atit, në vitin 1831, Sheh Selim “Halimi” zuri postin e tij. Këtë post ai e ka mbajtur 23 vite rresht, deri kur vdiq në vitin 1853. Është varrosur në tyrben pranë teqesë së kaderive në Tiranë. Sheh Selim “Halimi” Tirana kishte njohuri solide nga fusha e fikhut (e drejta e sheriatit). I zotëronte të tri gjuhët orientale: arabishten, persishten dhe osmane. Ka shkruar poezi në këto tri gjuhë, por tarihi (poezia jetëshkrimore) në gjuhën perse, të cilin ia kushtoi gjyshit të tij, Sheh Rexhep “Lisani” Efendiut, është një dëshmi e qartë se në çfarë shkalle të lartë zotëronte këtë gjuhë dhe letërsinë e poetikën orientale përgjithësisht. Përveç poezive të shumta që ka lënë në gjuhët orientale, Sheh Selim “Halimi” ka bërë edhe komentimin e disa veprave të njohura mistiko-filozofike, siç është vepra e Abdyl-Kadër Gjejlaniut “Tuhfetu’l-gajb”. Komentimin e kësaj vepre e ka përfunduar në vitin 1242 H./1826.[39] Për këtë dijetar e poet, të dhëna jetëshkrimore me interes sjell poeti tiranas Said Efendiu, i biri i Haxhi Ymer “Suzi” Kasharit, me mersijen (elegjinë) kushtuar Sheh Selimit me rastin e vdekjes.[40]
Hasan “Hadim” Tirana (vd. 1805) ka qenë sheh i kaderive dhe poet i letërsisë se teqeve. U lind në Tiranë ku edhe vijoi shkollimin. Mësime speciale nga fusha e tesavufit dhe e ngritjes shpirtërore mori nga dijetari dhe gnostiku më i madh tiranas i asj kohe, Sheh Abduselam Tirana (vd. në vitin 1776), i njohur me atributin e lartë “Shejhu’l-islam”.[41] Hasan “Hadim” Tirana nga ky dijetar i famshëm mori, po ashtu, hilafetnamen për sheh kaderi. Ai kishte themeluar një hanikah (teqe) në Tiranë, ku mblidheshin ithtarët e rendit kaderi, të cilët i mësonte dhe edukonte në frymën e këtij rendi. Pas një veprimtarie mbi dyzetvjeçare, ka vdekur në Tiranë në vitin 1805 dhe është varrosur në tyrben pranë hanikahit të tij[42]. Ka shkruar shumë poezi të karakterit mistiko-filozofik në të tri gjuhët orientale.
Peqini ka arritur të promovohet kasaba falë objekteve që ka ndërtuar dhe dhuruar Abdurrahman Pashë Peqini, nga fshati Çicul (Vd. 1687). Abdurrahman pasha në vitin 1666 ka ndërtuar një xhami, një hamam, shtatë kroje, hane, dyqane, ura etj. Abdurrahman Pasha ka qenë i afërm i Hoxha –zade Hasan Pashës. Në vitin 1669 u bë aga i jeniçerëve. Në vitin 1674 fitoi gradën e vezirllëkut dhe pozitën e valiut të Bagdadit. Prej atje, më 1679 shkoi në Egjipt, kurse në vitin 1681 u emërua vali i Bosnjës. Në vitin 1682 ishte muhafiz (komandant) i kalasë së Kamenicës, kurse në vitin 1684 u bë vali i Budimit. Në vitin 1685 qe komandant i ushtrisë osmane në Hungari dhe, po atë vit, shkoi vali në Halep. Në vitin 1686 shkoi vali në Budim, për herë të dytë dhe atje, më 26 gusht 1687, është vrarë në luftë, në moshën 80 vjeçare. Ai, përveç vakëfeve që ka lënë në Peqin, ka rindërtuar edhe tyrben e Ma’ruf-i Kerhit në Bagdad[43].
Nga kjo derë kanë dalë veprimtarë të shquar shoqërorë dhe kulturorë, si Xhafer “Sadik” Pashë Peqini (vd. 1834). Xhafer Pasha u lind në Peqin, qytezë kjo që, atëherë, binte nën juridiksionin e Vilajetit të Shkodrës. Ai rrjedh nga një familje fisnike peqinase, e cila luajti rol parësor në themelimin dhe zhvillimin e kësaj qyteze. I ati i Xhaferit, Sylejman Pashë Peqini (vd.1820), ishte një nga autoritetet e vendit. Stërgjyshi i Xhaferit, Abdurrahman Pashë Peqini (vd.1687), ndërtoi dhe një varg objektesh të rëndësishme, të cilat Peqinit i dhanë tiparet dhe statusin e një qyteze. Mësimet e para, Xhaferi i mori në vendlindje, ndërsa studimet i ka vijuar në Shkodër. Në Shkodër mori mësime nga myderisi shkodran me famë, Myrteza “Safi” Efendiu, si dhe nga dijetarë të tjerë shkodranë[44]. Pas vdekjes së babait, Xhaferi kthehet në Peqin, ku, më 1821, u emërua mydyr (prefekt) i kësaj qyteze. Për aftësitë administrative, por edhe ushtarake, që tregoi Xhaferi, pas një viti, fitoi gradën vezir. Në vitin 1827, Xhafer Pasha u emërua mytesarrif i Maçinit (tani Dobruxha në Rumani), në vitin 1829 u emërua guvernator i Inebahtit (Lepanto) dhe, po atë vit, u emërua vali i Karlli-ilit. Në luftërat që ndodhën atëherë në vilajetin e Karlli-ilit, Xhafer Pasha mori pjesë dhe tregoi aftësi të rralla ushtarake[45]. Në vitin 1833 ai shkoi në Stamboll ku u prit në audiencë te Sulltan Mahmudi II[46]. Një vit më pas (1834), Xhafer Pasha vdiq.
Xhafer Pasha në shkrimet e tij ka përdorur pseudonimin poetik “Sadik”. Një gazel i Sadikut është botuar nga biografi i parë i tij, Ali Emiri. Përndryshe, vepra e tij letrare ka mbetur në dorëshkrim dhe ruhet në bibliotekën popullore (Millet Kütüphanesi) në Stamboll. Ajo është e përmbledhur në një divan në të cilin gjejmë poezi të Xhafer “Sadik” Pashës të shkruara gjatë kohës së sundimit të tre sulltanëve osmanë: të Selimit III (1789-1807), të Mustafës IV (1807-1808) dhe të Mahmudit II (1808- 1839).[47] Xhafer Pasha ishte poet, por edhe stilist i dalluar, ishte njeri i vendosur, i edukuar dhe fisnik. Tek ai pikasnin atributet më të mira njerëzore. Poet i njohur peqinas ka qenë edhe vëllai i Xhafer Sadik Pashës, Ibrahim Fehmi bej Peqini (vd. 1853). Biobibliografët dhe autorët e antologjive të ndryshme të letrarëve osmanë ofrojnë pak të dhëna për këtë poet, madje, e ngatërrojnë me ndonjë person tjetër.
Përveç këtyre kasabave (qytezave) që u përmenden më lart, ka pasur edhe vendbanime të tjera që kanë arritur statusin e kasabave, por, për arsye të ndryshme, ato nuk kanë njohur një zhvillim progresiv dhe, me kalimin e kohës, e kanë humbur këtë status. Vendbanime të këtilla kanë qenë Zinova e Opojës dhe Rogova e Hasit.
Zinova statusin e kasabasë e ka fituar falë ndërtimeve dhe vakufimeve të Mehmet Kukli-begut. Kukli-begu ka qenë njëri nga legatorët më të rëndësishëm shqiptarë. Me objektet që ka ngritur, e ka ndihmuar shumë zhvillimin e kulturës islame ndër shqiptarët e sanxhakut të Prizrenit dhe më gjerë. Nga vakufnameja e tij, e legalizuar në vitin 1538, në Prizren, shohim se ai ka vakufuar këto objekte: 2 xhami, 1 mesxhid, 1 teqe, 3 hamame, 14 karavansaraje, 167 dyqane, 1 urë, 2 puse, 16 gurë mulliri, 50.000 akçe argjendi, shumë parcela tokash, si: vreshta, bahçe, livadhe, male etj. Prej këtyre, në kasabanë Zinovë të Opojës, ka vakëfuar: 1 shkollë, 1 xhami, 1 mesxhid, 1 karavansaraj, 1 hamam dhe 1 krua[48].
Rogova statusin e kasabasë e ka arritur falë bujarisë së birit të saj Hasan Pashë Jemishçiu (“Perimtari”), sadriazam (kryeministër) i Perandorisë Osmane prej 22 korrikut të vitit 1601 deri më 4 tetor të vitit 1603, kur u shpall fermanli dhe u ekzekutua nga sulltani. Hasan pasha në Rogovë ka ndërtuar fillimisht një urë në vitin 987 H./ 1579[49], pastaj, në vitin 989 H/ 1581 ka ndërtuar xhaminë e cila edhe sot qëndron. Përveç këtyre, Hasan Pasha në Rogovë ka ndërtuar një hamam, një imaret, një karavan-saraj disa kroje dhe dyqane. Po ashtu, nga kjo periudhë ka mbetur edhe kulla e tij, e njohur si kulla e Hasan Agës. Hasan Pasha ka lënë vakëfe edhe në Prizren dhe në Gjakovë.
Kontribut tejet të rëndësishëm zhvillimeve kulturore i ka dhënë dera fisnike e Bushatlinjve të Shkodrës, sidomos duke filluar nga Mehmet Pashë Plaku e këndej, qoftë duke themeluar institucione të arsimit e të kulturës, apo qoftë duke u marrë edhe vetë me krijimtari letrare[50]. Medreseja e Qafës, e ndërtuar nga Mehmet Pashë Plaku, ka qenë institucion me rëndësi të veçantë për zhvillimin e arsimor dhe kulturor të Sanxhakut të Shkodrës dhe më gjerë. Myderrizi i parë që ka dhënë mësim në këtë medrese është Murteza “Safi” Shkodra (vd. pas vitit 1775), i biri i Murteza “Raxhi” Shkodrës. Nga tradita njihet si Myrteza efendi Shoshi[51], ka qenë myderrizi kryesor, poeti e mjeshtri i poetëve dhe myftiu i Pashallëkut të Shkodrës. Si dijetari më i dalluar shkodran që ishte, Mehmed Pashë Plaku ia besoi arsimimin dhe edukimin e fëmijëve të vet. Kështu që, mësuesi dhe edukatori kryesor i Ibrahim “Halili” Pashës, qe Murteza “Safi” Shkodra. Ibrahim Pasha edhe artin e letërsisë dhe poetikën i mësoi nga ky poet i dalluar i kohës së tij.[52] Ky dijetar i shkëlqyer dhe poet elokuent, me rastin e vdekjes së Mehmed Pashë Plakut, i kushtoi një tarih (poezi jetëshkrimore), nga kronovargu i së cilës del viti 1189 H/ 1775, që tregon vitin e vdekjes së tij[53].
Murteza “Safi” Shkodra nxori një plejadë shkollarësh e poetësh, të cilët, pastaj, i dhanë shtytje e ndihmesë të rëndësishme zhvillimit kulturor, arsimor e shoqëror të vendit, në veçanti Pashallëkut të Shkodrës. Kontribut i veçantë i tij është nxitja e dashurisë për artin e letërsisë te studentët e tij. Po veçojmë këtu Ibrahim Halili Pashë Shkodrën dhe Xhafer Sadik Pashë Peqinin. Personalitetin e Murteza efendiut e stolisnin virtytet më të larta që mund të kishte një intelektual i lartë i kohës së tij. Jehona e famës së tij kishte arritur deri në Oborrin sulltanor. Prandaj ai ka qenë ftuar nga Shejhu’l-islami i Perandorisë Osmane për vizitë pune dhe, në atë rast, është pritur edhe në audiencë te Sulltani.[54]
Mehmed Pashë Plaku ka ndërtuar edhe objekte tjera. Nga ato po përmendim Xhaminë e Plumbit, e ndërtuar në vitin 1773, dhe bibliotekën e pare publike e cila njihej si Biblioteka e Vakëfit. Objekte të rëndësishme kulturore ka ndërtuar edhe Kara – Mahmud Pasha. Medreseja e Pazarit me Bibliotekën dhe Xhaminë e Madhe janë ndërtime të tij.
Me krijimtari letrare nga kjo derë fisnike janë marrë: Ibrahim Pasha, me emrin letrar “Halili” (vd. 1809); Mehmed Pasha, me emrin letrar “Asaf” (1768-1802) dhe Mustafa Pasha, me emrin letrar “Sherifi” (1797-1860). Bijtë e Mustafa Pashës: Mahmud “Hamdi” Pasha, i lindur në Shkodër më 1824 dhe Hasan “Haki” Pasha, i lindur në Shkodër më 1826. Këta janë dëshmuar poetë të talentuar dhe të thellë. Nga këta do të veçonim Mehmed “Asaf” Pashë Shkodrën (1768-1802). Në shkrimet e tij, Mehmed Pasha është nënshkruar me emrin poetik “Asaf”. Mehmed “Asaf” Pasha ka qenë dijetar i ngritur, shkrimtar letrar i formuar dhe poet me talent dhe shije të hollë artistike. Kështu, Mehmed Asaf Pasha ka qenë shëmbëlltyrë e poetit, intelektualit dhe e pushtetarit të kohës[55]. Poetët bashkëvendës të Mehmed Asaf Pashës, shkonin në zyrën e tij dhe lexonin poezitë e tyre. Me dijetarët dhe, sidomos, me letrarët që shkruanin në persishte, Mehmed Asaf Pasha shkëmbente letra me anekdota në vargje. Njëri nga ata ishte dijetari e poeti Mesud Kamber Demiri nga Shkodra, i cili, sipas Ali Emirit, ishte poet i rangut të Saibit[56] dhe Nabiut[57]. Mesud Kanberi i kishte dërguar Mehmed Asaf Pashës një poezi të shkurtër në gjuhën perse, me të cilën kërkonte nga ai përmbledhjen e fetfave të Ali Efendiut.[58]
Një derë fisnikësh, që u dallua në Prizren për kontributin që i dha përparimit të jetës kulturore, duke themeluar e dhuruar institucione të ndryshme, ishte familja e famshme Rrotlla, me prejadhje nga fshati Nangë i Lumës, e cila në Prizren kishte sunduar mbi një shekull, nga fillimi i shek. XVIII deri në fund të dekadës së katërt të shek XIX. I pari i kësaj familjeje ishte Salih Zajmi, të cilit, pas aftësive që kishte treguar në luftën e Kretës, në vitin 1667, sadriazami Fadil-Ahmet pashë Qypërliun i kishte dhuruar një zeamet. Salih Zaimi la dy djem: Mahmudin dhe Mehmedin, për të cilët nuk kemi informacione, nëse kanë pasur farë pozite ose jo. Por nipi i tij, Salih Pasha, i biri i Mahmudit, në vitin 1747 fitoi gradën Pashë dhe u emërua sanxhakbe i Prizrenit. Këtë pozitë e mbajti deri në vitin 1749/50. Pas tij, sanxhekbejlerë të Prizrenit patën ardhur të bijtë e tij, Emrullah Pasha (qe vrarë nga pashai i Shkodrës më 1774) dhe Ismail Pasha (sanxhakbeg i Prizrenit në vitet 1785/86). Këtë pozitë, më pastaj, e patën marrë të bijtë e Emrullah Pashës, Tahir Pasha 1794/95 dhe Rustem Pasha (1800). Më vonë këtë pozitë e kishin arritur bijtë e Tahir Pashës, Said Pasha (1805-1815), Mahmud Pasha (1819-1836) dhe Emin Pasha, i cili qe emëruar për të dytën herë sanxhakbe i Prizrenit në vitin 1842 (vdiq më 1843)[59]. Nga ndërtimet që kanë bërë ata, po veçojmë: Tahir pashë Rotlla, sipas vakufnames së tij, një kopje të së cilës kemi në dorë, në vitin 1794 ka dhuruar 120.000 akçe dhe një mulli me dy gurë në Nashec afër Prizrenit për mirëmbajtjen e ndërtesës së medresesë pesëdhomëshe, të cilën e ka ndërtuar afër xhamisë së Mehmet Pashës. Mahmud Pashë Rrotlla ka ndërtuar tri xhami në Prizren: njërën në Kala në vitin 1828, tjetrën në Bylbyl-dere dhe të tretën në Mahallën e Hoçës në vitin 1833. Mahmud Pasha ka ndërtuar, po ashtu, një medrese ndërmjet viteve 1806-1831, Kullën e sahatit në vitin 1816. Nga një kullë sahati ka ndërtuar në Rahovec (1791) dhe në Mamushë (1815). Djali tjetër i Tahir Pashës, Emin Pasha (Vd. 1843) në Prizren ka ndërtuar një xhami (1831) dhe ka themeluar një medrese, ndërtimi i së cilës është përfunduar në vitin 1855-56, pas vdekjes së themeluesit të saj. Myderrizi i parë i Medresesë së Emin Pashës ka qenë Mehmet Tahir efediu, farefis i Emin Pashë Rrotllës.
Dera fisnike e Mahmut-begollëve të Pejës, po ashtu, ka ndihmuar zhvillimin kulturor të Pejës dhe të sanxhakut të Dukagjinit. Shumica dërmuese e objekteve fetare dhe kulturore arsimore në Pejë janë ndërtuar dhe janë dhuruar prej tyre. Kjo derë ka dhënë mbi 20 pashallarë, ndër ta edhe kryeministrin Merre Hysejn Pasha i cili, në pozitën e kryeministrit të Perandorisë Osmane, ka ardhur dy herë gjatë viteve 1622-1623. Merre Hysejn Pasha në Pejë ka ndërtuar Xhaminë e Plumbit, një hamam dhe një han. Medreseja e Vjetër dhe Biblioteka e Vjetër janë ndërtuar nga pjesëtarë të kësaj familjeje fisnike. Kara Hysejn Pasha, i biri Mahmud Pashës, ka ndërtuar një xhami në Pejë. Ahraman Pasha ka ndërtuar një shkollë (mejtep).
Familja fisnike Gjinolli ka dhënë kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës në Prishtinë. Jashar Pashë Gjinolli (vd. 1840), në vitin 1834 ka ndërtuar një xhami, ndër më të bukurat në Kosovë nga aspekti i dekorimeve. Dekori artistik i kësaj xhamie është i ngjashëm me atë të Haxhi Ed’hem Beut në Tiranë dhe të Xhamisë së Larme në Tetovë. Abdurrahman Pasha, i biri i Jashar Pashës, në vitin 1869 ka ndërtuar Ruzhdijen (gjimnazin e ulët). Pas djegies në vitin 1881, atë e kanë rindërtuar bijtë e Abdurrahman Pashës: Zija Bej Prishtina, Ali Danish Beu dhe Fuad Pasha.
Një derë fisnike shqiptare që ka luajtur rol të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës shqiptare me frymë islame, është ajo e Rexhep Pashë Tetovës. Ka qenë djali i një Dervish Shalës. Kjo familje fisnike, që nga fillimi i shek. XVIII ka ndihmuar kulturën dhe arsimin. Teqeja bektashiane e Harabati Babës në Tetovë është rindërtuar nga Koxha Rexhep Pasha në vitin 1780, kur edhe u gradua Pashë. Në këtë vit, ai ka vendosur mbishkrimin mbivarror të Harabati Babës, kurse në vitin 1790 ka ndërtuar aty një krua. Kryevepër e Abdurrahman Pashës është Kalaja e Tetovës. Nga kjo derë fisnike kanë dalë shumë pashallarë, por edhe poetë të njohur. Mehmet Akif Pasha (1822-1893), pastaj i biri tij, Salih Rashit Pasha (1846-1920), kanë lënë një krijimtari të begatë poetike. Abdurrahman Pashë Tetova, së bashku me vëllezërit e vet, mbante nën pushtetin e tij krahinën nga Prizreni deri në Shtip. Mori pjesë në Lëvizjen kryengritëse të pashallarëve shqiptarë kundër pushteti qendror Osman të viteve ‘30 të shek. XIX. Në fillim të vitit 1834 Abdurrahman Pashë Tetova u thirr në Stamboll prej nga nuk u kthye më.
Medresenë më të madhe në Berat e kanë ndërtuar bashkëshortët Ajshe Kadën dhe Sali Beu në dekadat e fundit të shek. XVII.[60]
Pashallarët e Beratit, veçanërisht Ismail Pashë Velabishti dhe Ahmed Kurd Pasha, kanë ndihmuar jetën kulturore. Për të parin, dihet se ka shkruar edhe poezi shqipe dhe se ka qenë mecen i Nezim Beratit, përfaqësuesi më të rëndësishëm të letërsisë shqipe alhamiado.
Dera fisnike Libohova, e njohur si familja e Asllan Pashallinjëve të Janinës, i ka kontribuar zhvillimit kulturor të vendit. Zylfikar Aga është ndërtuesi dhe dhuruesi i Bajrakli Xhamisë në mes të Pazarit të Janinës, para vitit 1583[61]. Asllan Pasha, sanzhakbe i Janinës, në vitin 1615 ndërtoi në Kalanë e Janinës xhaminë e tij madhështore[62]. Asllan Pasha II, i biri Mustafa Pashës dhe dhëndri i Mahmut Pashë Begollit të Pejës, ka ndërtuar pazarin e Janinës. Ai ka qeverisur në Janinë nga viti 1702 deri më 1740[63]. Libohova, nga fundi i shek. XVII, mori tiparet e një qyteti.
Është me shumë rëndësi të theksohet se edhe femra shqiptare të dyerve fisnike, kanë dhënë një kontribut të çmuar në zhvillimin e kulturës gjatë periudhës osmane. Dervish Hatixhja nga Tirana ka një vend të veçantë në mesin e femrave shqiptare që i kontribuuan zhvillimit të kulturës. Ajo është gruaja e parë që krijoi poezi shqipe alhamiado[64]. Po ashtu, ajo ka ndërtuar një teqe ku, më vonë, u bë sheh i kësaj teqeje të tarikatit Kaderi. Ky është rasti i parë dhe mbase i vetmi në historinë tonë, që një femër shqiptare të mbajë postin e shehit. Zejnep Hanmi në Tiranë ka ndërtuar një xhami. Fatma Hanmi ka ndërtuar një faltore në një fshat të Beratit. Koxha Hanmi ka ndërtuar një xhami në Durrës. Ajshe Hatuna ka ndërtuar një mesxhid në Elbasan. Rabie Hatuna, e bija e Mustafa Efendiut, ka ndërtuar një xhami dhe një zavije në Elbasan. Po në Elbasan, është e njohur Xhamia e Nazireshës. Hatixhe Hatuna ka ndërtuar një xhami në një lagje të Shkodrës, Hanife Hatuna, po ashtu, ka ndërtuar një mesxhid në Shkodër, Fatime Sherife Hanmi ka ndërtuar xhaminë e Qafës në Shkodër, të cilën pastaj dhëndri i saj, Mustafa Pashë Shkodra, e ka meremetuar. Gylfem Hatuna ka ndërtuar një xhami në Pejë. Motrat Sofa dhe Hanka kanë ndërtuar nga një xhami në Gjakovë. Në Prishtinë, po ashtu, dy zonja kanë ndërtuar nga një xhami që njihen me emrat Xhamia Hatunije dhe Xhamia Kadrije. Shehzade Hanmi, e bija e Mehmet Tahir Pashë Rrotllës nga Prizreni, ka ndërtuar një xhami në Gjilan në vitin 1835. Hysnija Hanmi ka ndërtuar xhaminë më të bukur në Tetovë. Ajshe Hatuna në vitin 1596 ka ndërtuar një Xhami në Tetovë. Po në Tetovë, Mensure Hanmi ka ndërtuar një hamam.

Përfundim

Gjatë periudhës osmane në Shqipëri, fisnikëria shqiptare ka qenë shtysë e zhvillimeve kulturore. Ajo ka ndërtuar dhe ka dhuruar një varg medresesh, bibliotekash, xhamish e teqesh, si dhe një varg objektesh ekonomike, tregtare e utilitare. Me të ardhurat që realizonin objektet ekonomike tregtare, mirëmbaheshin institucionet kulturore, arsimore e fetare dhe paguhej personeli që punonte në këto institucione. Të gjitha këto institucione e objekte të ndryshme, në këtë periudhë, janë ngritur fund e krye sipas sistemit të vakëfit.
Si rrjedhojë e islamizimit më masovik të shqiptarëve, në shek. 18 kemi një zhvillim më intensiv të jetës kulturore në vend. Këtë e ka shoqëruar edhe përdorimi më dendur i gjuhës shqipe në jetën letrare e fetare, gjë që i ka dhënë një cilësi të re jetës kulturore shqiptare. Roli i fisnikërisë shqiptare në këtë kohë merr peshë më të madhe dhe përmasa më të gjera.
Rrjeti relativisht i gjerë i mektebeve që janë hapur madje edhe nëpër viset rurale me popullsi shqiptare myslimane, si dhe hapja e medreseve nëpër të gjitha qytetet dhe kasabatë e vendit, na çon në përfundimin se arsimi dhe edukimi i komunitetit shqiptar të besimit islam, në këtë periudhë, ka njohur një masivizim të lakmueshëm për rrethanat e atëhershme. Ky masivizim ka shkallëzuar, sidomos në shekullin XVIII, në radhë të parë, falë kontributit të fisnikërisë shqiptare në ndërtimin e institucioneve edukative e kulturore. Po ashtu, mbështetur në planprogramet mësimore të medreseve vendore, në këtë periudhë, si dhe në nivelin mjaft të lartë profesional dhe intelektual të arsimtarëve (myderrizëve) që jepnin mësim në to, gjë që pasqyrohet në veprat e tyre të mbetura në dorëshkrime, arrijmë në tjetër përfundim: këto medrese kanë qenë fidanishte të inteligjencies fetare e akademike të kohës. Në këto medrese janë kopjuar, komentuar e krijuar vepra të shumta, fushash dhe disiplinash të ndryshme shkencore, letrare e fetare, të cilat presin të studiohen nga historianët, historianët e kulturës, linguistët, teologët dhe sidomos nga orientalistët. Nga koleksionet e ruajtura të dorëshkrimeve, del se një pjesë e konsiderueshme e tyre është rezultat i punës intelektuale të fisnikërisë shqiptare, kurse një pjesë tjetër e rëndësishme e këtyre dorëshkrimeve kanë qenë pronë e kësaj fisnikërie.
Fisnikëria shqiptare, krahas pjesëmarrjes aktive në jetën politike dhe qeverisëse të vendit, gjithmonë ka pasur rol të veçantë që t’i sigurojë vendit rregullin, paqen, sigurinë dhe kështu të mbajë të zgjuar në popull ndjenjën për vetadministrim dhe besimin në forcat e veta, njëkohësisht ka luajtur rolin kryesor në zhvillimin kulturor të vendit.
Gjatë tërë periudhës së sundimit osman, fisnikëria shqiptare, ka përkrahur bujarisht dijen dhe artin dhe ka kultivuar shijen e hollë për të bukurën dhe të madhërishmen.

 

* Punimi është version i zgjeruar i kumtesës së lexuar në Simpoziumin e dytë Ndërkombëtar “Kultura dhe Civilizimi Islam në Ballkan” ( Tiranë 5-7 dhjetor 2003).

 

[1] Hasan Kaleši: Najstariji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku = Dokumentat më të vjetra të vakufevet në Jugosllavi në gjuhën arabe, Prishtinë 1972; Hasan Kaleši, Ismail Eren: Prizrenac Mahmud -Paša Rotul, njegove zadužbine i vakufnama, Në: Antikitete të Kosovës VI-VII, Prishtinë 1973; Kemal Ozergin, Hasan Kaleshi, Ismail Eren: Prizren Kitabeleri, Në: Vakıflar Dergisi VII, Ankara 1968. (Hasan Kaleshi): Përmendoret e arkitekturës islame dhe dorëshkrimet orientale. Në: Kosova dikur e sot, Beograd 1973, f.467-478.
[2] Eqrem bej Vlora: Kujtime, Tiranë:Shtëpia e librit dhe e komunikimit, 2001; Ekrem Vlora: Kalaja e Kaninës: [separat i revistës Shejzat], Romë,1961.
[3] Kristo Frashëri: Historia e Tiranës, Vëll.I, Tiranë: Toena 2004.
[4] Skender Rizaj: Kosova gjatë shekujve XV, XVI dhe XVII, Prishtinë:Rilindja 1982.
[5] Vexhi Buharaja: Mbishkrime turko-arabe në Shqipëri (Dorëshkrim, ruhet në Arkivin e Institutit të Historisë ) Tiranë,1980.
[6] Jashar Rexhepagiq: Školstvo i prosveta na Kosovu: Od kraja XVIII stoleca do 1918. godine. Prishtina, 1974 ; Jashar Rexhepagiqi: Dervishët dhe teqetë. Bot. i dytë, Pejë: Dukagjini, 2003.
[7] Ferit Duka: Berati në kohën osmane (shek. XVI-XVIII). Tiranë 2001.
[8] Hamdi Bushati: Shkodra dhe motet. Vëllmi I Shkodër 1998: Vellimi II Shkodër 1999. ; Hamdi Bushati: Bushatllinjtë. / Pajisur me shënime dhe një Suplement nga Nexhmi Bushati. Shkodër 2003
[9] Nehat Krasniqi: Dy dokumente gjenealogjike të rendësishme. në: “Dituria Islame”, nr. 59, Prishtinë 1994; Nehat Krasniqi: Kronika (Menakib) e Tahir efendiut, burim i rendësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane. Në: Edukata Islame, nr.57,Prishtinë 1995; Nehat Krasniqi:Mehmet Kuklibegu – legatori më meritor për zhvillimin ekonomik dhe kulturo-arsimor të Opojës gjatë shek XVI. Në: Penda, nr.1. Prizren 1995; Nehat Krasniqi: Kontributi i pashallarëve Bushatlinj të Shkodrës në fushën e kulturës. Në: Seminar i katërt ndërkombëtar “Shkodra në shekuj”, Vëllimi I. Shkodër 2002.
[10] Muxhait Asimov: Osmanska epigrafika na Kosovu i Metohiji. (Disertacion i doktorates në dorëshkrim). Prishtina 1995.
[11] Raif Vırmica: Kosova’da Osmanlı Mimari Eserleri. Ankara 1999.
[12] Machiel Kiel: Ottoman architecture in Albania 1385-1912. Istanbul 1990.
[13] N. D. N. : Korça dhe kadundet e qarkut. Korçë 1923, f. 35.
[14] Poaty f. 60.
[15] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 3, Istanbul 1996, f. 796.
[16] N.D.N.: Korça dhe katundet e qarkut, f. 36; 43.
[17] Machiel Kiel: Ottoman architecture in Albania 1385-1912. Istanbul 1990, f. 158. Sipas Mehmed Syrejasë, Kapllan Pasha me gradën mirimiran ishte muhafiz i Vlorës. (Sixhill-i Osmani 3, f.867).
[18] Ali Emiri, Po aty; Machiel Kiel, Ottoman Architecture in Albania 1385-1912, Istanbul: Research Centre for Islamic History, Art and Culture, 1990, f. 155.
[19] Nehat Krasniqi, Dy dokumente gjenealogjike të rëndësishme, Në: Dituria Isalame, nr. 59, Prishtinë 1994, f. 14.
[20] Është e pambështetur hipoteza se Axhiza Baba rrjedh nga familja e Bushatllinjëve.
[21] Mehmet Süreyya: Sicill-i Osmanî 1, Istanbul 1996, f. 141.
[22] Në kopjen e Divanit të Axhiza Babës që ruhet në Teqen e Sheh Banit në Gjakovë, f.118-119, është poezia epigrafike të cilën autori ia ka kushtuar ndërtuesit të Teqes së Madhe, Murad Pashës. Data e ndërtimit të saj del nga kronogrami: “Allah gani” i cili sipas llogaritjes ebxhedike jep vitin 1126 H. që është ekuivalent me vitin 1714 sipas erës sonë.
[23] Divani i Axhiza babes, që ruhet në Koleksionin e Dorëshkrimeve të Bibliotekës Kombëtare dhe universitare të kosovës, f 43-44.
[24] Hasan Kaleshi: Najstariji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku = Dokumentat më të vjetra të vakufevet në Jugosllavi në gjuhën arabe, Prishtinë 1972, f. 274; 328.
[25] Hasan Kaleši, Mehmed Mehmedovski: Tri vakufnami na Kačanik Mehmed Paša. Skopje 1955, f. 15 ; 33.
[26] Ali Emiri: Işkodara Vilayeti Osmanlı Şairleri, Në: Istanbul , Mil-let Kütüphanesi, Trh. 1190, f. 20.
[27] Ali Emiri. Po aty.
[28] Ali Emiri. Po aty.
[29] O. Myderizi: Qyteti i Tiranës. /ribotim/ Tiranë 1998, f. 43.
[30] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 3, Istanbul 1996, f. 772; Ahmed Cevdet Paşa: Tarih-i Cevdet, cild 4, Istanbul 1973, f. 138-139.
[31] Machiel Kiel. Po aty f. 257.
[32] Kristo Frashëri. Po aty f. 187.
[33] Ali Emiri. Po aty, f. 33. Kur biobibliografi dhe bibliofili turk Ali Emiri e viztoi Vilajetin e Shkodrës në cilësinë e inspektorit financiar në vitin 1896, Ali Riza Beu i kishte dhenë atij të dhëna biografike për 12 poetë tiranas dhe krutanë. Ali Riza Beu aso kohe ishte pensionuar duke qenë Kajmekam i Kazasë së Kavajës
[34] Ali Emiri. Po aty, f. 28.
[35] Kristo Frashëri. Po aty f. 243.
[36] Baba Rexhepi: Misticizma Islame dhe Bektashizma. New York 1970, f. 343-345; Ali Emiri. Po aty f.28.
[37] Ali Emiri, Işkodra … Vep. e cit. fl. 21.
[38] Dhimitër S. Shuteriqi, Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850, Prishtinë: Rilindja, 1978, f. 145.
[39] Ali Emiri, Işkodra vilayeti … Vep. e cit. fl. 23.
[40] Po aty, fl. 22.
[41] Për pozitën dhe rolin e shejhu’l-islamit në komunitetin mysliman në përgjithësi dhe në Perandorinë Osmane në veçanti, shih punimin: Institucioni i shejhu’l-islamit te osmanlinjtë dhe shejhu’l-islamët shqiptarë, Në: “Dituria Islame” nr. 50, Prishtinë, 1993, f. 24-26.
[42] Ali Emiri, Işkodra vilayeti … Vep. e cit. fl. 25.
[43] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 1, Istanbul 1996, f. 95.
[44] Ibnülemin Mahmud Kemal Inal, Son Asır Türk Şairleri, cüz 9, Istanbul: Maarif matbaası, 1940, f. 1559.
[45] Mehmed Süreyya, Sicilli Osmanî, cilt 2, Istanbul, 1996, f.383.
[46] Istanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma Divanlar Katalogu, IV cilt, fasikul I,II, f.129.
[47] Istanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma … vep. Cit. f. 130.
[48] Nehat Krasniqi: Mehmet Kuklibegu – legatori më meritor për zhvillimin ekonomik dhe kulturo-arsimor të Opojës gjatë shek XVI. Në: Penda, nr.1. Prizren 1995
[49] Mbishkrimin e urës së Hasan Pashë “Perimtarit” e ka gjetue z. Shaqir Shala, autor i librit Kronika e Rogovës. Ai ma solli një fotokpje të mbishkrimit për ta lexuar dhe për ta përkthyer. Informacioni për përmbajtjen e këtij mbishkrimi këtu po paraqitet për here të pare. Mbishkrimi respektivisht kronogrami përmban tre vargje në gjuhën osmane me shkrim sulus. Autori i kronogramit poeti i mirënjohur shqiptar Valihi, përndryshe autor edhe i kronogramit të xhamisë se Hasan Pashës në Rogovë. Përmbajtja e kronogramit është si vijon: ”Aynı ayān Hasan Ağa kim oldı makbūl-i șahınșahı cihān. Ola ta müˇberā binā-i sebīl yaptı bir cisr muședded erkān. Valīhi dedi onun için tarih: Hey aceb cisr metin’ül-bünyān”. Vlera numerike e kronostikut është 987 që tregon vitin e ndërtimit të urës sipas kalendarit hixhrijan dhe i përgjigjet vitit 1579 sipas erës sonë. Domethënia e këtij kronogrami është: I njëjti bujar Hasan Aga i cili u bë i pranueshëm i mbretit të mbretërve të botës. Që të bëhet ndërtimi i rrugës te vendkalimi i lumit , ka bërë një urë të përforcuar me shtylla. Valihi për këtë e tha kronstikun: O urë e çuditshme ndërtim i fortë.
[50]Më gjërësisht lidhur më këtë shih: Nehat Krasniqi, Kontributi i pashallarëve bushatlinjë të Shkodrës në fushën e kulturës, Në: Seminari i Katërt Ndërkombëtar “Shkodra në shekuj” 20-22 nëntor 2000, Vëllimi i parë, Shkodër 2002.
[51] Hamdi Bushati, Shkodra Dhe Motet, Vëllimi I, Shkodër, 1998, f. 596- 597.
[52] Ali Emiri, Işkodra Vilayeti… Vep. e cit. fl. 3.
[53] Po aty, fl. 2. Një kopje e kësaj poezie ruhet në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë.
[54] Më gjërësisht për këtë vizitë të tij në Stamboll, shih: Hamdi Bushati, Shkodra … Vep e cit , Vëllimi II,
f. 90-91.
[55] Sadettin Nüz’het Ergun, Türk Şairleri, Istanbul, /s.a./ f. 97.
[56] Saib (vd. 1676). Poet i njohur persian nga Tebrizi. Është dalluar me gazelet dhe kasidet e tij të bukura.(Më gjërësisht: Ibrahim Alaettin, Meşhur adamlar, cild IV, Istanbul, 1933-36, f.1402.)
[57] Nabi (vd. 1712). Poet i njohur turk, i cili u dallua me poezitë e tija filozofike.
[58] Zenbil-li Ali Efendiu, respektivisht Ali Efendi Shporta, ka qenë njëri ndër shejhulislamët më të shquar të Perandorisë Osmane. Ka mendime se ka pasur prejardhje shqiptare. (Shih: Kultura Islame , Tiranë 1942 viti II, nr. 16, f. 90).Pozitën e shejhulislamit e ka mbajtur prej vitit 1503 e deri në vdekje më 1526. Gëzonte epitetin e njeriut të drejtë e të guximshëm, sa dhe u bë simbol i drejtësisë. Vepra e tij “Fetavi” konsiderohet nga më të arrirat në fushën e jurisprudencës islame.(Shih: Ismail Hami Danişmend, Izahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi : Osmanlı Devlet Erkanı, Istanbul: Türkiye yayınevi, 1971, f.111).
[59] Nehat Krasniqi: Kronika (Menakib) e Tahir efendiut, burim i rendësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane. Në: Edukata Islame, nr.57,Prishtinë 1995.
[60] Po aty, f. 192.
[61] Ajet Libohova: Breznitë Libohova në shekuj, Tiranë, 2003, f. 9.
[62] Po aty, f. 12.
[63] Po aty, f. 29.
[64] Një poezi të saj e ka botuar për herë të parë Kristo Frashëri në librin Historia e Tiranës, Vëll. I, Tiranë 2004.

Thesari i Kolesianit

30/04/2012 Lini një koment

Namik Selmani

THESARI I KOLESIANIT

(Mbi një vepër të panjohur të Vexhi Buharasë)

Namik Selmani

Arkivi i studimeve, përkthimeve, transkriptimeve, pa folur për kujtimet e pashlyera që ende jetojnë në sirtarët e kujtesës së të gjithëve për Mësuesin e Popullit Vexhi Buharaja, i ngjan një dritareje gjithmonë të hapur që të sjell fllade erëkëndshme diturie. Shpesh të panjohur për lexuesin e gjerë. Shpesh edhe tragjike në atë anonimat të detyruar, vrastar që e ka shoqëruar punën e tij titanike në mbi dyzet vjet të punës së tij të shumanshme intelektuale në shërbim të kulturës sonë kombëtare e më gjerë.

M’u krijua ky përfundim kur më ra këto ditë nëpër duar një libër të autorit Shevqet Hoxha me titull “Luma në gjysmën e parë të shekulit XIX”  (Dokumenta osmane).  Në gjurmët  e veprimtarisë shumëplanëshe të këtij intelektuali asnjë studiues apo buharolog nuk ma kishte sugjeruar këtë punë të madhe që Vexhi Buharaja ka bërë për përkthimin e mbi 100 dokumentave osmane të shekullit XIX në krahinën e Lumës  së rrethit të Kukësit, por që në vitet 1800-1850 kishte lidhje administrative, etnografike, historike, ekonomike, shpirtërore me Prizrenin , Tetovën, Dibrën etj.

Kësaj radhe e papritura , nëse do ta quanim kështu kujdesin e trashëgimtarit të teqesë së njohur të Kolesianit Haki Shehu (Spahiu), vinte nga hapësira e një teqeje. Të një institucioni të rëndësishëm shpirtëror, por edhe administrativ, për mbarë popullsinë aq besimtare të asaj krahine. Ishte teqja që në hapësirat e saj kishte një vend të fshehtë ku sipas një tradite të pashkruar të nisur nga ky themelues i kësaj teqeje u përcoll nga njëri brez shehelerësh në tjetrin . Kjo nuk mjaftonte. Haki Shehu ishte një ndër klerikët më të ditur të krahinës së Lumës dhe shumë dokumenta të shkruara në gjuhët orientale, osmanisht, arabisht dhe persishte e vjetër  që hynin në të i përkthente duke i  bërë një shërbim të madh historisë dhe traditave të zonës. Erdhi një moment që ky zinxhir përkthimesh u këput dhe të gjitha shkresat (fermanë, amanetet, korrespondencat, letra ushtarësh, ankesa për pushtuesin osman, për taksat e shumta etj etj) e thesarit që sa vinte dhe pasurohej mbeteshin memece deri sa …… …Ishte viti 1981. Kishte kohë që ritet fetare në xhamitë dhe teqetë shqiptare ishin futur në sirtarët e harresës dhe një rizgjim i mundshëm i tyre të hapte me një shpejtësi të madhe dyer burgjesh, baltovina internimesh. humbëtira sociale. Një thesar i vërtetë me dokumenta të kohës osmane të para rreth 200 vjetëve  kësaj radhe patën edhe interesimin e mësuesit të zonës Shuaip Halilaj. Duhej falenderuar atëherë por edhe tani ai kujdes dhe patriotizëm, me plot kuptimin e fjalës, i ruajtjes së atyre dokumentave nga brezat e fshatit Kolesian., më saktë i 12 brezave shehelerë të Teqes së Kolesianit (ose teqeja e Sheh Muratit që ishte edhe themeluesi i saj ) deri në vitin 1981 kur gjendet dhe merr një rrugë tjetër THESARI I KOLESIANIT si do t’i quanim ato dokokumenta aq të vlefshme për historinë dhe jetën e një krahinë të madhe, por që do të mbetej si një memec nëse brezat e fshatarëve, studiues dhe njerëz të thjeshtë nuk do t’i shikonin të përkthyera nga një Mjeshtër i vërtetë dhe i pakonkurrueshëm për kohën, Vexhi Buharaja.

Në Berat në ato vite jetonte Shukri Bulica (ose Shyqyriu) një kuksian, më saktë një kolesianas me origjinë. Ishte një banim i detyruar nga sistemi i kohës. Njojhja që ai kishte me Vexhi Buharanë në Berat dhe sidomos fama e tij si një osmanolog, njohës i persishtes dhe i arabishtes,  i paarritshëm dhe shumë prodhimtar në këto fusha, ishte një arsye e fortë që kolesianasi patriot Shqyqyri Bulica ta sillte thesarin në Berat për ta përkthyer te miku i tij.. Kjo lëvizje thesari mund të ketë marrë një dorë administrative edhe te Seksioni i Arsimit dhe Kulturës. E themi këtë se një kopje e këtij materiali më vonë do të merrte edhe dritën e botimit. Ende deri tani nuk ka një dokument që të vërtetojë një pagesë qoftë edhe simbolike për këtë punë shumë të madhe e të dobishme. Si gjithnjë Vexhiu edhe këtu bëhej viktimë e punëdashjes së tij, e fisnikërisë së tij njerëzore….

Duhet ta njohësh vetë thesarin e Kolesianit në gjuhët përkatëse. Duhet të jetoje qoftë edhe për pak kohë me hallet e përditshmërisë së Vexhi Buharasë për të rritur fëmijët e tij që tashmë ishin rritur paksa, por që ende nuk i kishin të hapura dyert e jetës. Duhet të jetoje qoftë edhe për pak çaste me atë ndëshkim shembullor i fisnikërisë së këtij njeriu të jashtëzakonshëm kur ai shikohej me sytë e dhimbjes kur  priste kuponat e berberëve dhe me sytë e respektit për atë që ai kishte bërë e bënte për qytetin e mbarë kombin. Për fatin e tij të keq, në mënyrë publike atij deri në atë kohë i njihej vetëm përkthimi i “Gjylistani dhe Bostani” e ndonjë gjë tjetër. Vexhiu i përktheu të gjitha shkresat e këtij THESARI të vërtetë. Ashtu si dinte ai. Ashtu si punonte ai. Me atë përkushtim që edhe fjala nuk e thotë dot të saktë.  Me një dashuri e përkujdesje për gjuhën e punën që të trondit  e të befason . Të paktën tre muaj i janë dashur që ta ketë bërë këtë gjë. Ndoshta edhe më shumë. Në çdo dokument  të përkthyer ai, ashtu si tek veprat e Naim Frashërit “ Ëndërrimet“, bën sqarime të hollësishme. Për një emër që nuk lexohet. Për një fakt historik që ai nuk e lexonte në origjinal, por që e kishte në tërë ato njohuri historike, gjuhësore, etnografike që kishte për të gjithë fushat.

Duke i lexuar dhe i rilexuar të gjitha materialet e përkthyera (janë 85 të tilla të botuara në këtë përmbledhje), shohim një kuadër të gjerë të jetës dhe aktivitetit të kësaj krahine që shkonte deri në brigjet e detit Egje( Thraki) në Maqedoni, në Stamboll deri në Krime ku një ushtar nga Kolesiani i rreshtuar në radhët e ushtrisë turke në luftën ruso-turke shkruan një letër për familjen e tij nga Sevastopoli duke shkuar më tej drejt Tbilisit.

Pjesa më e madhe e këtij Thesari i përket aktivitetit të familjeve të Bilalëve, Halilajve në Bicaj, të Spahive në Kolesian dhe të Rrotullajve të Prizrenit (me origjinë nga Luma). Janë familje që kanë patur një ndikim të madh në jetën ekonomike dhe politike edhe më vonë në këto krahina. Me shumë interes historianët e kohës mund të shohin në këtë libër, reagimet e një pjese të rëndësishëm të fshatarësisë shqiptare kryesisht në zonat malore të Veriut në lidhje me Reformat e Tanzimatit, me taksat. Po ta shohësh librin në planin shpirtëror të bie në sy një përkushtim i madh i të gjithë fshatarëve ndaj fesë islame. në secilën letër asnjëherë nuk mund të mos gjesh respektin ndaj prindërve, ndaj më të mëdhenjve. Në një letër të Sadik Spahiut që daton e viti 1829 ndër të tjera thuhet: “ ….Nga ana financiare  jam shumë ngushtë. prandaj e kam pasur pak të  vështirë që të vij aty. Po Zoti është i madh….”Në dokumentin nr. 39 e viti 1827 që djali Ahmet Hoxha i shkruan  nga shërbimi ushtarak prindërve të tij (edhe këtu të ndihmon sqarimi i përkthyesit Vexhi Buharaja) ndër të tjera: “E dashura nënë  që jeni shkaktare e qenies sime, ju puth dorën me respekt  he i lutem Zotit që të keni jetë të gjatë e të rroni të lumtur. Nëse pyesni për mua, lavdi Zotit gjer tani që shkruaj këtë letër që është plot me lutje ndaj Zotit për ju, jam shëndoshë e mirë. Zoti na e bëftë mbarë që të shihemi së shpejti”. Thesar i Kolesianit si do ta quanim deri në fund të këtij shkrimi u shfrytëzua nga studiuesi Shevfqet Hoxha që botoi më 1999 një libër më 85 dokumenta të përkthyera nga Vexhi Buharaja. Në parathënie ai ia njeh autorësinë e përkthimit të Vexhiut dhe bën edhe nj analizë historike të gjithë fakteve, të gjitha materialit të grupuar sipas tematikës së tyre. Natyrisht duhet përgëzuar edhe puna e këtij studiuesi që e bëri të njohur publikisht atë punë disamujore të përkthyesit Vexhi Buharaja.

E parë tani pas dekadave të kësaj pune të lavdërueshme të këtij përkthyesi të talentuar, na jepet rasti që ta rikujtojmë me nderim e të jetojmë të gjithë me krenarinë dhe me dhimbjen se kemi patur mes nesh një personalitet të tillë të përmasave të mëdha njerëzore dhe intelektuale.

http://www.tiranaobserver.al/2012/04/12/thesari-i-kolesianit/

Idetë e humanizmit në krijimtarinë e bejtexhinjve

05/04/2012 Lini një koment

Balil GJINI

 

IDETË E HUMANIZMIT NË KRIJIMTARINË E BEJTEXHINJVE

Balil Gjini

Balil Gjini

Kundrimi dhe qasja ndaj poezisë së shekujve të mëparshëm mund të bëhet për shkaqe dhe arsye të gjithfarëshme: njohëse, historike, fetare, kritike, kureshtjeje, krahasuese, polemizuese etj. Duhet të pranojmë se ekskursioni drejt të shkuarës na shkakton një lloj tronditjeje që vjen nga neveria prej trajtimit klasor dhe ideologjik me të cilin është gjykuar vazhdimisht kjo e shkuar.

E shkuara në jetën e popujve, është redaktorja që korrekton gabimet e mundshme të së sotmes. Në këtë kuptim, ajo është dhe vendosësja e hierarkisë së vlerave. Rruga e vazhdueshme revolucionare e Shqipërisë, rrugë e cila barabiti malin me fushën dhe patricin me plebeun, ka ndodhur dhe ndodh, sepse s’është vendosur kjo hierarki vlerash, apo e kundërta: nga që s’ është vendosur kjo hierarki vlerash është ndjekur rruga revolucionare. Nëse në qendër të qytetit të Beratit, p.sh, do të kishim një muze të Qyprilinjve, bustin e Mehmet Ali Vrionit apo një muze të Muzakajve me gjithë flamujt, stemat, arin dhe argjendin, pra me gjithë atë arsenal aristokratik që të step dhe të befason, punët nuk do të kishin arritur gjer në këtë farë gjendjeje ku janë sot.

Jemi mësuar që poezinë e shekujve të mëparshëm ta quajmë bejte dhe autorët e saj bejtexhinj. Kjo fjalë është shndërruar në një sintagmë me kuptim ngjyrues negativ. Bejtexhi kuptohet çobani i dhive që, me krrabë e cule në dorë, kërren herë pashere vargje që satirizojnë veprimet e shtetit, meseletë e katundit apo edhe të njerëzve të zakonshëm. Zhgarravitës, shkarrashkrues, kalemxhi, bejtexhi, vargëzues, pra një mori e tillë kësisoji janë fjalët ironizuese për atë që mëton të mbërrije tek zeja dhe mjeshtëria e poetit.

Vetiu të vjen ndër mend se përderisa thirreshin “bejtexhinj”, ata që për dy-tre shekuj ushtroheshin në mjeshtërinë e poezisë, duhet të kishte dhe një rrymë tjetër alternative, e cila kuturiste drejt poezisë së vërtetë, poezi që lypsej të ishte shumë lart në sqimën artistike. Por një rrymë të tillë s’ ka patur. Ata që kanë përfaqësuar poezinë kombëtare për dy-tri shekuj me radhë, kanë qenë ata që i kemi përgojuar me emrin bejtexhinj: Hasan Zyko Kamberi, Nezim Frakulla, Sulejman Naibi, etj. Po pse kështu? Përse duhet të quhen poetë Naimi apo Noli dhe jo Nezim Frakulla. Nga cilësia artistike, thonë. Por po të marrim një nga vjershat më të mira të Nolit, “Anës lumenjve”, vëmë re se është e shpëlarë, nga figurat dhe mjetet letrare dhe është kryesisht një poezi propagandistike. Apo dhe te Naimi: shumica e poezive të tij janë didaskalike dhe përshtatje të poezive perse. Poema e tij “Bagëti e bujqësi” është botuar në një kohë me poezinë e Rembosë “Zanoret” Po të merren dhe të krahasohen dy tekstet e poezive, vihet re mangësia artistike që i ndan nga njera-tjetra. Atëherë , si? Në vlerësimin e artit nuk mund të ketë dy kute: një për “tanët”, të çanakut, dhe tjetri për “të huajt”, të josofrës. Duke shkruar kështu, e di që po qëlloj me gurë tek dritarja e zotave, sepse është fjala për mitet. Qëllimi nuk është t’ iu hyjmë atyre në hak, por të vendosim balanca të njëmendëta për hir të së vërtetës dhe jo të kulteve.

Një shkak tjetër që e ka përcaktuar këtë poezi si bejte, duhet të jetë forma e saj e ilahive apo kasideve. Një pretendim i tillë bie menjëherë poshtë po të kemi parasysh se Dantja e shkroi “Komedinë Hyjnore” në tercina, pra në një formë vargu të ngurtësuar.

Poezia që u shkrua menjëherë pas humanistëve, ka qenë një poezi e shkruar për mjedise dhe njerëz të kohe tjetër: ajo iu drejtohej atyre që kishin një farë arsimimi, që kishin mbaruar medresetë apo shkolla të tjera. Në këtë kuptim, ajo ka qenë shumë larg bejteve, sepse ka synuar të jetë një poezi elitare. Shumë nga poezitë e tyre këndoheshin apo recitoheshin. Pra organizoheshin takime si ato që quhen sot “Netët e Strugës”, “Ditët e Lasgushit” etj.

Ata që shkruajtën poezinë në shekujt XVII – XVIII kanë qenë të shumtë. Qendra e kësaj poezie, sipas gjasave, ka qenë Berati. “Berati ka qenë qendra e Gjyqit të diktimit, – shkruan “Zani i Naltë” – dhe ka pasur tre dijetarë të lartë, superiorë përmbi gjithë sundimtarët e vendit. Ata janë interesuar dhe kanë ngritur dy medrese. Si Shqipërisë së jugut, ashtu edhe asaj të veriut, së këtejmi u janë përgatitë e sigurue elementi kultural i kohës.

Poetët e posthumanizmit kanë qenë të shumtë. Shpesh poezitë e tyre kanë humbur. Është interesante të imagjinosh si mund të kenë qenë poezitë e Ismail Pashë Velabishtit, kur prej tij kemi vetëm një poezi apo mbase një fragment poezie. Ja ajo:

“…Mbi këtë kala të shkretë/ kush u bë sebep që na pru/ Belaja kurrë mos iu heqtë…”

Siç mund të shihet këto tri vargje, më shumë se poezi janë një firomë, një psherëtimë. Poeti zëre se ka lëshuar në ajër një “ah!” për mundimet e asqerit në kalanë e Lepantos; është një “ah” që vërvitet në ajër gjithë pupla e pendë për gati dy shekuj, pa mundur të gjejë prehje në tokë. Dy poezi kemi prej Sulejman Temanit. Me kaq pak material është thuajse e pamundur të rikonstruktosh ngrehinën e veprës së tyre poetike. Është njëlloj, si nga një gjurmë mbi një gjethe pylli, të përcaktosh nëse kafsha është elefant apo dinosaur.

Elementet që zbërthejnë kodet estetike të këtyre poetëve janë dy: bilbil dhe trëndafil. Nezim Frakulla: “Përmbi lulet trëndafili/ Mbret që s’e ka shoqn/ shumë vuajtje hoq bilbili/ me të sa u poq … .” Sulejman Naibi: “Ç’ i thotë gjyli gjylit:/ Neve kundërmojmë apo ajo hënë? / I prishet mendja, të shkretit bylbylit/ dhe e le përgjysëm këngën që ka zënë … .” Është e vërtetë që janë elemente të mbartura nga poezia orientale, por kjo nuk do të thotë asgjë negative. Veç kësaj, e rëndësishme është struktura poetike e ilahive, kasideve apo gazelave, si dhe atmosfera me të cilin ajo mvishet. Të mos harrojmë një gjë: gjuha shqipe në kohën e tyre ishte si gjithësia në kohën e Kaosit: amorfe, e çrregullt, e pakultivuar.

Jemi mësuar që meritat e formësimit të gjuhës letrare t’ ua veshim rilindë sve. Sigurisht, ata kanë meritën e madhe, por është fyerje ta trajtosh gjuhën e poetëve pashumanitarë si gjuhë anadollake. Kur Abdulla Ferhati dërgoi për botim Divanin e Nezim Frakullës tek “Zani i Naltë”, revista në fjalë shkruajti: “Ky poet i shkëlqyeshëm, veç që na shfaq një shpirt artisti shqiptar të shekullit XVIII, por na paraqitet edhe si një shkrimtar i përsosun i gjuhës kombëtare. Nezimi me vjershat e tij e provon se ka patur zotësi me e përkulë nën pendën e tij gjuhën shqipe, të palëvruar deri atëhere. Veç kësaj, Nezimi na parashtron edhe dialektin e Beratit, i cili duket se nuk është shumë larg nga gjuha letrare e sotme. Nezimi në këto vjersha na paraqet disa trajta morfologjike e sintaksore të padëgjuara deri më sot”.

Siç shihet, dy kanë qenë poetët që kanë rivalizuar për hierarkinë poetike: i pari, Hasan Zyko Kamberi, i dyti, Nezim Frakulla. Sipas dëshmive, Hasan Z. Kamberi ka qenë i paarsimuar dhe dellin e poetit e ka patur të lindur. Nezim Frakulla, përkundrazi, ka ditur tri-katër gjuhë të huaja, ka jetuar dhe vdekur si poet, duke provuar internimin dhe më pas burgun, ku edhe vdiq.

Poezitë e Hasanit kanë qenë poezi me tematikë shoqërore, veçanërisht ato që mbahen si kulmet e tij: “Paraja” dhe “Trahanaja”. Është kjo arsyeja pse janë mistifikuar nga kritika e realizmit socialist. Në thelb, ato janë vargëzime agjitative.

Me sa duket, kemi dhe dy qëndrime të ndryshme ndaj misionit të poezisë: qëndrimi i parë, që e sheh poetin si kritikues të realiteteve shoqërore, pra dhe si misionar për ndryshimin e këtyre realiteteve. Hasan Zykoja është më pranë këtij vlerësimi. Qëndrimi i dytë e shikon poezinë si vlerë dhe bukuri më vete. Nezim Frakulla është partizan i këtij qëndrimi. Jo më kot, ai thotë “Shiri është një hidajeti hak” (poezia është një frymëzim hyjnor).

Jemi të mendimit se poezitë e Nezim Frakullës dhe Sulejman Naibit janë konceptualisht më afër me poezitë moderne që erdhën më pas. Të tilla, poezitë e tyre i bëjnë temat universale që kanë trajtuar: dashuria, xhelozia, brenga, vuajtja. Poezitë e tyre s’kanë si objekt denoncimin e padrejtësive dhe pabarazisë shoqërore, por kënaqësinë estetike, që buron prej thelbit të tyre. Këta poetë e shikojnë njeriun në thelbin e vet ekzistencial dhe jo në realitetin politik apo shoqëror.

Për hir të së vërtetës, duhet të pranojmë se në Divanin e Nezim Frakullës ka shumë poezi,` ku flitet për ashikë e dylberë dhe ku i këndohet bukurisë së tyre. Tani për tani, e kemi të vështirë të pranojmë që në Shqipërinë orientale të shkruhej hapur (bile dhe të recitohej) për një tematikë të tillë tabu, ndërkohë që edhe në Europën e qytetëruar janë dënuar nga morali i asaj kohe, Ë ilde, Rembo dhe Pol Valerni. Rreth kësaj teme ka patur dhe debate midis Mati Logorecit dhe zonjës Prendë dhe ne parapëlqejmë që debatin mbi këtë temë, hëpërhë, ta lemë të hapur për studiues te tjerë.

Së mbrami, lypset të themi se poezia që erdhi pas humanizmit shqiptar, ka qenë një poezi brenda rrjedhës kulturore natyrale dhe s’ka pse të fyhet me ndajshtime keqësuese. Studimet për të kanë qenë më së shumti studime të përcaktuara nga ideologjia, ndaj duhen studime e vlerësime të tjera.

BIBLIOGRAFI

1. Sami Frashëri, “Mbledhje e këngëve të reja e të ra”, Stamboll, 1882.
2. “Antologjia e letërsisë shqiptare”, Botim 1955, fq. 64.
3. “Zani i naltë”, Botim i vitit 1938-1939.
4. “Kultura islame”, nr. 5, 6, 7, 1942, fq. 157.
5. “Nezim Frakulla në Berat”, Shetos ( pr. dr. Shefik Osmani).
6. “Alhamiada shqiptare”, vëllimi I, fq. 53, Mahmud Hysa në artikullin “Vera poetike e Nezim Frakullës”.
7. Mahir Domi, “Historia e letë rsisë shqipe”, fq. 254-300, 1959.

Hafiz Ali Riza Ulqinaku (1853-1913)

23/01/2012 Lini një koment

HAFIZ ALI RIZA ULQINAKU
(1853-1913)

Hafiz Ali Ulqinaku

Hafiz Ali Ulqinaku

Hafiz Ali-Riza Ulqinaku lindi në Ulqin në vitin 1855, në familjen e një barkatari, që banonte në lagjen Rana pranë bregut të detit. Babai i tij quhej Jakub Behluli, prej fisit Usta Ali. Në Ulqin e thërrisnin Hafiz Ali Gjoku, sipas familjes që njihej edhe me këtë emër. Mësimet i filloi në Ulqin te myderrizi Sali ef Hylja. Në Medresenë e Ulqinit mësimet i ka ndjekur deri në librin Fenari. Me rënien e Ulqinit nën Mal të Zi, më 1880 familja e tij emigroi në Shkodër bashkë me 413 familje të tjera që u shpërngulën nga Ulqini. Në kohën kur iu lehtësua pikëllimi dhe mjerimi i madh, që e dërrmoi moralisht e materialisht familjen e tij, Hafiz Aliu vendosi të vazhdonte mësimet në Medresenë e Shkodrës dhe aty e mori ixhazetin (diplomën e medresesë). Pas kryerjes së Medresesë në Shkodër, Hafiz Aliu në vitin 1882 emërohet mësues i shkollës fillore në lagjen Dudas të Shkodrës. Ishte djalosh në moshë 27- vjeçare. Diskutabil duhet të jetë edhe transferimi i Hafiz Aliut nga Shkodra për në Lezhë. Në disa burime thuhet se, me kërkesën e popullit të qytetit të Lezhës, në vitin 1889 emërohet imam dhe mësues në shkollën fillore e këtij qyteti, si dhe myfti pranë Babu-Meshihatit. Mirëpo gjuhëtari dhe orientalisti i njohur Tahit N. Dizdari (tani i ndjerë), autor i veprës madhore ”Oriental-izmat në gjuhën shqipe” pohon se prej disa ulemave regresistë u përgatit një ”mazbatë” kundër tij, çka i kushtoi edhe transferimin për në Lezhë. Sidoqoftë, në Lezhë Ali Ulqinaku do të vendoset familjarisht edo të qëndrojë 24 vjet radhazi, deri në fund të jetës së vet. Ky qytet do ti bëhet si një vendlindje e dytë. Këtu do të njohë kulmin e karrierës së tij, do të realizojë prodhimtarinë më të rëndësishme kulturore dhe dotë lërë pasardhësit që të jetojnë edhe sot e kësaj dite Hafiz Aliu vdiq në Shkodër më 23 prill1913. Është varrosur në xhaminë e Shaban-efendisë në Mahallë të Re. Varri i tij sot nuk gjendet.

Veprimtaria letrare

Hafiz Ali-Riza Ulqinaku u muar me krijimtari letrare e me veprimtari filo-logjike dhe pedagogjike jo i shtyrë vetëm nga feja, por i shtyer fuqimisht nga nevojat e popullit për dije dhe arsim, për kulturë dhe shkencë, i motivuar nga dashuria për gjuhën shqipe, për ruajtjen e kësaj gjuhe si kushtim më parësorë, për ruajtjen e kombësisë shqiptare të popullsisë shqiptare islame. Opusi krijues i Hafiz Aliut është mjaft i gjërë. Ai ka lënë disa vepra, qofshin ato të botuara, qofshin dorëshkrime. Ka botuar një përmbledhje me tri vepra të veçanta:
1) përkthimin shqip të veprës turke Huda Rabbim të dijetarit dhe filozofit turk Ibrahim Hakki Erzurum,
2) Mevludin me titull: ”Terxheme-i-mevlud ala lisani arnaud”, dhe
3) Një fe-rrëfenjës me titull: “‘Mexhmuat-ul- avah”. Në dorëshkrim kë lënë një ”Abetare” shqipe dhe tre fjalorë që i quajti ”Ulqin”. Fjalori i parë Bedi-ul-Mukattar është një fjalor në vargje turqisht-shqip, sipas modelit të shkollës orientale, që përvetësohej nga nxënësi duke e mësuar përmendësh. Fjalori i dytë Axhib-ul-menzar është fjalor alfabetik turqisht-shqip, ndërsa fjalori i tretë Garib-ul-me. Ôsar është fjalor shqip-turqisht. Ky fjalor paraqet më tepër interes dhe përbëhet prej 4000 fjalëve. Si kryevepër e Hafiz Ali-Riza Ulqinakut merret Mevludi Sherif. (Trajta burimore e kësaj fjale arabe është mevlid dhe ka domethënien: vendlindje, ditë-lindje ose vjershë për lindjen e profetit Muhamed). Në realitet fjala është për Mevludin e poetit të shquar turk Sylejman Çelebiut, të cilin Hafiz Aliu e ka përkthyer në gjuhën shqipe. Përveç përkthimit origjinal kjo vepër ka edhe adaptime, përshtatje dhe poezi origjinale. Mevludin Hafiz Aliu e ka shkruar me metrin remel tri herë failatun. Nga vetë përkthimi mësojmë që Hafiz Aliu mirë e ka njohur mjeshtrinë e vargëzimit, duke patur parasysh meloditë e Mevludit. Është me ineteres të theksojmë se përkthimin e Mevludit Hafiz Aliu e bëri në Ulqin në moshë të djalërisë, në vitin 1873. Duke u shpërngulur nga Ulqini veprën e mori me vete në dorëshkrim. Mjaftë i diskutueshëm është viti i botimit të Mevludit. Por sipas të dhënave që jep vetë Hafiz Aliu në autobiografinë e tij, del se ky Mevlud është botuar në vitin 1884-85. Vepra letrare e Hafiz Aliut, ajo e botuar dhe pjesa në dorëshkrim, ka bërë ndikim të madh në krijuesit letrarë me alfabet arab pas tij. Vargjet e ngritura shqip të Hafiz Aliut dhe gjuha e tij, ndonëse plot me orientalizma, paraqesin interes të posaçëm për studime letrare dhe gjuhësore, kurse përmbajtja moralizuese e tyre shërben dhe mund të shërbejë si udhëzim, si doracak për sjellje praktike të besimtarit në islam nëjetën individuale dhe në kolektivitetin kombëtar. Hafiz Ali Ulqinaku në veprat e tija është nënshkruar me pseudonimin poetik Ali-Riza, ndërsa mbiemrin Ulqinaku me siguri do ta ketë marrë pas emigrimit në shenjë kujtimi për vendlindjen e tij.
Hafiz Aliu i takon frymës fetare në krijimtarinë e bejtexhinjve ulqinakë. Për këtë na flet bejtja në vazhdim:
U ndriçue jeta, kur leu Ai Resul,
Qiell e tok’ m ‘at sahat u mbush me Nur.
Kushdo të don prej xhehenemit nexhatë,
Le të bin tuj qa me lot ai sallavatë.

ose:
llahi mi gjunaqar banqerem hem kti Ali-Riza, me na fal neve për hatër t’ati Ahmed resulull-llah.
Duke i bërë Mevludit një parathënie të vjershëruar, duke i shtuar poezi origjinale, vepra mori karakter didaktik dhe patriotik, sepse siç thotë autori: Zoti i di të gjithë gjuhët. pra edhe shqipen. Kjo parathënie ka gjithsej 20 vargje dhe autori atë e fillon me një lutje:
Bismil-lahi thaç me izën t’Perenis hem me nim t ‘Zotit qi na ka jaratis.
Xuna me shkrumun ni mevlud un si ka, ardhun n ‘dynja aj Muhamed Mustafa.

Është shumë me rëndësi të theksohet një varg e këtij Mevludi për të vërtetuar vetëdijen kombëtare të Hafiz Ali Ulqinakut, të cilin e shpreh në parathënien e tij:
Arnaudçe me qerem t ‘Zotit u lenis isht nji gjuh qi kalem s’isht kollanis
Kushda qi ta ven hesab danji hata mej gadit aj qi ta shofi banj rixha

Nga ky varg mund të vërehet edhe ajo që Hafiz Aliu ishte i mendimit që i pari filloi ta shkruante shqipen me alfabetin arab. Frika e gabimit, qartë mund të vërehet në këto vargje. Mirëpo, duhet theksuar se, shqipen me alfabetin arab në Shkodër, sipas Zef Jubanit, të parët e kanë shkruar bejtexhinjtë shkodranë mulla Hysen Dobraçi dhe mulla Salih Pata, i cili njëkohësisht ishte poet satirik i oborrit të Bushatlinjve. Flitet, pra, për gjysmën e dytë të shekullit XVIII.
Hafiz Aliu ishte modest në vlerësimin e aftësive të veta. Për këtë bën fjalë vargu në vazhdim:
Nji vesile për me ba Aj Dhylxhealë,
Me qerem t ‘Vet mue gjynahet me m’ifalë.
Dhe shefaat Aj Muhamed Mustafa,
Ktij gjynahqari Hafiz Ali Riza.

Nga ky detaj mësojmë se para se të shpërngulej në Shkodër e të merrte mbiemrin Ulqinaku sipas vendlindjes, ai quhej Ali-Riza. Ai ishte atdhetar i kulluar, poet i talentuar, përkthyes i shkëlqyeshëm, leksikograf i dalluar dhe alim i nderuar në rrethin ku jetoi dhe veproi e më gjerë.
N’qoft, qi prej qyfrit me kast, ose gabim, Fjalë, qi nuk duhen, e kamfol’pa mendim.
Jo se shejatit muhalifndonji punë, Prej gjith atyne u largova un.
Njerëzit që e njihnin thonë se ka qenë bejtexhi shumë i talentuar, kurse njëri prej tyre, I hafiz Hasan Mavriqi ka thënë: ”Ka qenë i zoti, sidomos si shair. Letrën ka pas mujt me e ba në bejte”.
Me interes të posaçëm për mendimin letrar e fetar është vjersha ”Farzet e Nemazit”. Poezia ka 20 vargje, përkatësisht pesë strofa katërvargëshe. Është bejte moralizuese dhe është e dedikuar masave të gjera, gjegjësisht besimtarëve në islam. Poezia fillon me:
Ashtu dhe namazi dymdhet farze ka,
Njenin mangut t’a lan, namaz nuk ka.
Përpara nemazit, gjasht jan pa.fillue,
Farzi i par ‘P: gjith vuxhudin me mbulue.

Pasi besimtarët në islam i njofton që nemazi ka gjithsej 12 farze, ai jep njëkohësisht edhe këshilla që kanë të bëjnë më të, siç janë: besimtari duhet plotësuar të gjitha 12 farze dhe, kështu, me qëllim në strofën e parë e thekson se: ”vuxhudin me mbulue”.
Pasi bëri njoftime themelore që kanë të bëjnë me nemaz, në strofat që vijojnë bën fjalë për abdesin, Kiblen, mënyrën e të falunit etj. Autori vjershën e përfundon me këshillë:
Gjith e cilin ryqën n ‘vend të vet e ban,
Kush s’i ruen, nemazin s’e ka tamam.
Me mendue qije n ‘huzur të Perendis,
Mir ‘e ke dal, shejtanit mos i ujdis.

Bejtexhiu kijametin e sheh si realitet, gjë që do të vijë. Në poezinë ”Shenjat e kijametit” thotë:
Kijameti dit’ për dit ‘vjen tuj afrue
Dhe nishanet për kijamet tuj zbulue.
Padishahi gjith dynjas Aj Pejgamer,
Për disa nishane ka dhanun haber.
Zor, me rujt imanin për at qi mendon,
Edhe dielli ka me lemun kah prendon.
Kah prendon, Dielli kur t’lejn, Zot na ruj,
Tobja ma kabull s’i bahet hiç ndokuj.

Siç vërehet, bejtexhiu përpiqet që në hollësi të na informojë se nishanet e kijametit janë evidente dhe vërehen. Besimtarët sipas tij, imanin zor do ta rujanë kur të vijë kijameti, të cilin e sheh me shumë çrregullime në natyrë. Jeta e njeriut nuk është e përhershme. Njeriut i vjen mbarimi, mbarim ky që përfundon me vdekje. Ky autor njeriut në përgjithësi ia shtron një pyetje, të formuluar në vjershë, si vijon:
A ti Dynjanë, a Dynjaja t ‘mujti ty?
A e mblodhe mallin ti a malli ty?
A e le Dynjanë, a Dynjaja t ‘la ty?
A ti Dynjanë a Dynjaja t ‘rrejti ty?

Varrin e sheh si një vend të përhershëm për njeriun. Këtë e përshkruan me një realizëm, kur thotë:
Natën e vetme Zotyn n’a e baft kollaj,
Veç qeverimit t ‘Zotit, s’asht tjetër uzdaj.
Vorri nuk njefkend të madh as padish,
Kushdo qi t’i vijn s’asht aty veç nji All-llah.

Marrë nga faqja: http://www.shqiperia.com/kategori/kat/knr/319/Ali-Riza-Ulqinaku

Shah-name-ja dhe Vexhi Buharaja

16/01/2012 Lini një koment

Dritëro AGOLLI

 

SHAH-NAME-JA DHE VEXHI BUHARAJA

Vexhi Buharaja

Vexhi Buharaja

Është një ngjarje e madhe letrare dhe kulturore botimi i «Shah-Namesë» të Firdusit, përkthyer nga poeti dhe njohësi i papërsëritshëm i gjuhës perse, Vexhi Buharaja, që pati ëndërruar që në rininë e tij t’ia dilte mbanë kësaj pune kolosale, të cilën rrallëkush e përballon. Në këto caste, tek flasim për «Shah-Namenë», neve na vjen keq që nuk e kemi mes nesh Vexhi Buharanë që nuk e pa të botuar sa ishte gjallë këtë kryevepër të letërsisë botërore. Por ne ngushëllojmë veten, duke ditur se edhe Firdusi sa ishte gjallë nuk e pa «Shah-Namenë» e tij të përhapur në lexuesit. Një fat paskan patur edhe Firdusi edhe Vexhi Buharaja. Me siguri, një shekull e ca më parë, edhe Naim Frashëri ka dashur të përkthente qoftë edhe një këngë nga «Shah-Nameja», ashtu siç përktheu këngën e parë të «Iliadës» së Homerit, por vdekja nuk e la. E them këtë, se Naim Frashëri në parathënien e botimit të këngës së parë të «Iliadës» së Homerit, njëqind e tetë vjet më parë, më 1896 shkruan:

“Arabëtë kanë marrë shumë gjëra të diturisë nga elinëtë, po në vjershëtë mbajtnë mënyrën’ e tyre veçan. Janë shumë vjershëtor’ arabë, po më të mirë janë vjershëtorët’ e Persisë, dhe m’i mir’ e m’i madh’ i tyre është Firdevsiu, i cili ka bërë «Shahnamenë», që rrëfen ngjarjet’ e mbretërvet të Persisë fort bukurë dhe thuhetë i urt’ i vjershëtorëvet. Firdevsiu është shoku i Omirit dhe Virgjilit.”

Dhe pa dyshim Naim Frashëri, që e shpreh admirimin ndaj «Shah-Namesë», në ato pak radhë që përmenda, është ndikuar nga Firdusi në poemat e tij epike «Historia e Skënderbeut» dhe «Qerbelaja».
“Ashtu si në «Shah-Namenë» e Firdusit, edhe në këto poema ndërthuren elementët mistike me ato reale historike. Edhe Fishta, padyshim, e ka njohur «Shah-Namenë», por ai ndikimin e ka të drejtëpërdrejtë nga «Iliada» e Homerit dhe nga «Eneida» e Virgjilit. Megjithatë, mendoj se në epopenë e tij «Lahuta e Malsis» ka elementë orientalizmash, që mbase ndërthurazi kanë ardhur nga «Shah-Nameja».”
Dhe pas këtij udhëtimi të shkurtër do të kthehem përsëri tek Vexhi Buharaja, tek ky mik i madh i Iranit dhe i letërsisë Iraniane, që na e ka dhënë në shqip edhe Saadinë me kryeveprën e tij «Gjylistani dhe Bostani» përmes një përkthimi të mahnitshëm mjeshtëror. Por do t’ju tregoj sesi ndodhi me «Shah-Namenë». Kishte dy-tre vjet që unë isha kthyer nga studimet në universitetin e Sant-Petërsburgut dhe punoja në gazetën «Zëri i Popullit». Atëherë në librarinë e letërsisë së huaj mora një katalog, ku shënohej se Akademia e Moskës botonte «Shah-Namenë» në dhjetë vëllime dhe mund të bëheshin abonimet. Ishte viti 1961. Unë e bëra porosinë dhe më erdhi «Shah-Nameja» jo siç e doja unë në rusisht, por në persisht me shkronja arabe. Ishte vëllimi i parë. Ishte një libër me kapakë të zinj i shkruar përsipër me shkronja ngjyrë ari. I bukur libri, por i pakuptueshëm për mua. Atëherë takoj mikun tim Ahmet Kondon, publicist dhe historian, dhe i them se kujt t’ia japim «Shah-Namenë» që ma ka dhuruar në persisht. Ahmeti tha se e kishte mik Vexhi Buharanë dhe «Shah-Nameja» vetëm te ai duhet të shkojë. Pasi Vexhi Buharaja, që jetonte në Berat, e mori «Shah-Namenë», më dërgon një letër falënderimi, ku më thotë se është e para kopje e «Shah-Namesë» në gjuhën perse që vjen në Shqipëri, pasi Perandoria Osmane e paskesh ndaluar përhapjen e veprës së Firdusit në domenet e saj. Në letër Vexhi Buharaja më thoshte se do të fillonte të shqipëronte «Shah-Namenë». Më kërkonte edhe vëllimet e tjera të kësaj epopeje universale, por atëhere filloi prishja e Shqipërisë me Bashkimin Sovjetik dhe nga dhjetë vëllimet e «Shah-Namesë» mbeti vetëm një azilant në shtëpinë e Vexhi Buharasë, azilant që doli tani duke na përqafuar.
Unë nuk pata mundësi ta lexoja dorëshkrimin e përkthimit të «Shah-Namesë» nga Vexhi Buharaja, po miqtë e mi Abdyl Pilafi dhe Ahmet Kondo, që ishin pranë tij, më thoshin se ishte një gjë e bukur. Dhe sot unë u jap të drejtë atyre, duke lexuar dyvargjësh të tillë si:

Dy faqet si lule në mes të lëndinës
Dhe dallgë pas dallge kish leshrat pas shpinës

Apo:

Fytyrë e kreshnikut plot vesk e plot dritë
Si flaka ia ndezi dashnores dy gjitë

Ose:

Qepallat i njomën me lotëz të valë
Dhe qiellit së bashku i thanë ca fjalë

Në një pyll të madh vargjesh plot çudira dhe plot të papritura, ku çudirat dhe të papriturat ndërtojnë një harmoni me botën reale, edhe mund të humbasësh rrugën, apo t’i biesh një rruge të thjeshtë dhe të dalësh nga ky pyll. Vexhi Buharaja në pyllin e «Shah-Namesë» ka synuar drejt rrugës së kërkimit dhe zbulimit. Ai ka zbuluar rima të reja me emra objektesh frymorë dhe jo frymorë, duke u shmangur nga rimat foljore: -oj, -on, -onte, -ojmë, -ajmë, -inte, e me radhë. Mjeshtër i përkthimit nga persishtja, Vexhi Buharaja ka dhënë në shqip frymën patriotike të Firdusit dashurinë e tij për Iranin dhe revoltën ndaj padrejtësive shoqërore.
Firdusi si mjeshtër i madh ka gërshetuar dhe harmonizuar veprimet e personazheve të legjendave të Iranit me ato të historisë për konkretizimin e idesë së tij humane të luftës të së mirës ndaj të keqes. Por edhe vetë Firdusi më vonë është kthyer në një hero legjende që ndeshet me të keqen. Siç tregojnë studiuesit, një ndër këto legjenda është edhe ajo që e ka përpunuar Henrik Hajnia lidhur me konfliktin e Firdusit me sultan Mahmutin e ghaznës, pushtuesin dhe sunduesin e Horasanit, vendbanimin e poetit. Sultan Mahmuti u zemërua ndaj «Shah-Namesë» dhe i hodhi poshtë, megjithëse kishte premtuar ta shpërblente poetin me një monedhë floriri për çdo dyvargësh. Megjithatë, Sulltani ia dërgoi Firdusit karvanin me deve për ta shpërblyer, por në vend të monedhave prej ari, kishte vënë monedha të argjenta. Kur erdhën këto dhurata, Firdusi lahej në banjë. Me t’i parë monedhat prej argjenti u fye dhe i ndau në tri pjesë: njërën ia dha shërbyesit të banjës, tjetrën karvanxhinjve dhe më të fundit bleu pije freskuese për vete. Sulltani lajthiti nga zemërimi dhe urdhëroi ta zinin poetin dhe ta hidhnin nën këmbët e elefantit për ta shtypur. Firdusi atëherë iku, duke u endur nëpër Iran dhe vetëm në pleqëri u kthye në Horasan. Por në këtë kohë të pleqërisë të poetit, njëherë kryeministri i oborrit në prezencë të sultan Mahmutit recitoi disa vargje të Firdusit. Sulltan Mahmuti u mallëngjye dhe dërgoi karvanin me deve të ngarkuar me arka me flori për ta shpërblyer Firdusin. Por ndërsa karvani vinte në portat e hyrjes së qytetit, në portat e daljes kalonte arkivoli i Firdusit. Për këtë një poet ka shkruar:
“Po të hysh thellë në këtë legjendë, del se shkaku kryesor që sulltani u vërsul kundër «Shah-Namesë», ishte se nga një anë ai vepron si një despot i pashpirt, duke shtypur pa mëshirë kryengritjet popullore dhe duke vënë në lëvizje hordhi grabitëse në emër të Islamit, nga ana tjetër, në të kundërtën e sulltanit, poeti gjenial Firdusi, që i këndonte luftës për atdheun, me rreptësi e dënonte ashpërsinë dhe gjakderdhjen, duke lavdëruar ata udhëheqës dhe mbretër të urtë dhe ata njerëz të thjeshtë që e fitojnë “bukën e përditshme me krahë” sipas shprehjes së Firdusit.”
Ne e shohim Firdusin si një mik dhe si një shenjt që vjen mes nesh dhe na thotë: O njerëz, kërkoni harmoninë mes jush, duke luftuar të keqen, që po kanos botën, atë të keqe të veshur me frakun e përparimit, apo atë të keqe me brekushet e prapambetjes. Firdusi nuk ka qejf për interpretime estetizante, por për biseda për të sotmen. Ai, i madhi i persëve, na flet: Ku vini, o njerëz! Unë kam pirë çaj veresije në çajhane dhe kam menduar për njerëzit, kurse ju ngitni makinat dhe shtypni njerëzit!
Ja, kështu duhet kuptuar Firdusi. Edhe këtë takim sot e bëjmë për të kuptuar Firdusin dhe epokën tonë të turbulluar, ku të mëdhenjtë duan të fundosin të vegjlit dhe të vegjlit duan të dalin nga fundosja. Neve të vegjëlve na ndihmon Firdusi për të dalë nga fundosja dhe na thërret: O njerëz, jetoni në harmoni dhe në paqe.

 

Botuar në revistën PERLA (Revistë shkencore–kulturore, tremujore), Viti IX, 2004, Nr. 1 (32), f. 8-12.
Botuesi: Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” – Tiranë

Një vështrim rreth poezisë perse

11/01/2012 Lini një koment

Dalan SHAPLLO

 

NJË VËSHTRIM RRETH POEZISË PERSE

Dalan Shapllo

Dalan Shapllo

Pamje e përgjithshme dhe burimet filosofike

Poezia e Rilindjes Perse u zhvillua në rreth gjashtë shekuj, nga shekulli i 10-të deri në shekullin e 16-të. Në këtë periudhë të lulëzimit klasik pers hyjnë poetë si Rudakiu, Firdusiu, Rumiu, Khajami, Saadiu, Hafizi, Nizamiu, Attari, Xhamiu; po edhe mendimtarë e filozofë si Avicena, Hatibi etj. Këto kanë qenë shekuj të një lulëzimi dhe përhapjeje në vendin e origjinës. Më pas përhapja u vërtetuar në shkallë botërore. Ajo u përhap si poezi me frymëmarrje të gjerë, me një botë shpirtërore të pasur dhe me origjinalitet të dallueshëm. Kjo Rilindje, që nis me Rudakiun, i paraprin Rilindjes Europiane, pra, flet për një lulëzim shpirtëror dhe kulturor qysh herët në mesjetë. Tradita greke dhe arabe kanë luajtur rol në zhvillimin e letërsisë persiane, po më e rëndësishmja është tradita e vendit, letërsia popullore perse dhe përtëritja e një zhanri të tillë, siç janë rubaitë, tipike persiane, një formë e shkëlqyer aforistike dhe sentenciale për të dhënë mendimin, filozofinë dhe ndjenjën në mënyrë sa më konçize dhe elegante. Poezia persiane u lëvrua me gazele, kaside, me dyvargëshin karakteristik që jep mundësira të shumta për një muzikë të thjeshtë e të lirë, duke i lënë më shumë fushë mendimit e ndjenjës dhe jo stërhollimeve poetike.

Lëvizja e vetë jetës, varfëria dhe pasuria, pabarazia në mënyrën e të jetuarit, shtegtimet nën pushtues, lëvrimi i pikëpamjeve teologjike dhe teozofike, jeta midis shkretëtirave, me dervishë endacakë, me lutje dhe ekstazë për një jetë më të mirë, ëndrra mbi tokë dhe besimi te qielli – të gjitha këto dhe Pamje të tjera të mendimit dhe të jetës, krijuan mundësi për theksin filozofik, të figurshëm dhe mistik të poezisë së madhe persiane. Cilado qoftë paraqitja e koklavitur filozofike dhe mistike e kësaj poezie, nuk ka dyshim se themelore për të, si kurdoherë për artin, mbetet humanizmi i saj, njeriu i shenjtëruar apo real, i njësuar me ëndrrat qiellore dhe tokësore, me besimin e padiskutueshëm të atëhershëm te forca qiellore, pa përjashtuar edhe të mirat e tokës, të cilat vetë perëndia dëshiron që të gëzohen.

Autorë të mëdheNj si Saadiu, Khajami, Hafizi janë bërë gjërësisht të njohur në Europë e në botë. Khajami e Saadiu, siç dihet, janë shumë të njohur tek ne përmes përkthimeve të bukura të Nolit dhe të Buharasë. Firdusiu, që konsiderohet si poeti epik më i madh persian, ka emër në botë, po vepra e tij e gjatë, me elementë historikë dhe mitologjikë, me një bazë reale, po edhe me fantazi të pasur, megjithatë, nuk kanë zënë ende në Europë atë vend që zënë rubairat e Khajamit, apo poezitë moralizuese, rrëfenjat në prozë e poezi, të Saadiut. Në vendin e vet “Shah-Name-ja” e Firdusiut është një kryevepër e padiskutueshme. Edhe në vendin tonë përmes përkthimeve të V. Buharasë e ka këtë përmasë. Me atë çka përktheu Buharaja mund të gjykojmë më mirë për këtë vepër.

Poeti lirik Persian, magu i Shirazit, Hafizi, i cili më parë tek ne nuk ka qenë i njohur, konsiderohet gjithashtu një poet i madh, e, ndofta, më liriku i poezisë së Rilindjes Perse. Vlerësimi i lartë i Gëtes për të është i njohur: Hafizi, sikurse shprehet studiuesi A. Kondo, është një lirik tokësor, i mbështetur jo mbi idetë platonike dhe panteistike, po mbi një bazë më reale, si një poezi asociative, e cila i afrohet më shumë lirikës moderne.

Qëllimi i kësaj sprove nuk është përshkrimi historik i kësaj periudhe të lavdishme të poezisë perse. Ajo që dua të ofroj te lexuesi është një vështrim panoramik për të bërë të qartë atmosferën dhe kushtet shorërore-psikologjike kur u krijua kjo poezi.

Persia ka pasur një shtrirje të gjerë, po erdhi duke u ngushtuar në kufijtë e saj për shkak të luftërave dhe të pushtimeve të ndryshme. Në fillim ajo u pushtua nga arabët, të cilët përhapën edhe gjuhën dhe kulturën e tyre. Më vonë hynë turqit, selçukët. Në kohën e sulltanëve zuri vend më shumë edhe Poezia panegjirike, e cila humbet cilësi në krahasim me poezinë e lirë dhe filozofike persiane. Persia njohu edhe pushtimin mongol.

Pushtimet e shumta dhe sundimi i huaj çuan në poezinë e protestës, po edhe të rrugëve të tërthorta për të gjetur shprehjen e mendimit. Kështu, lindën rrëfenjat alegorike, një gërshetim i tregimit me poezinë morale, didaskalike, po jo në kuptimin e një poezie të zhveshur nga arti dhe të thatë, përkundrazi: kjo ishte një poezi e këndshme, me një fillesë estetike dhe konkrete, çka dëshmon, edhe në një rrafsh teorik, se nuk është morali, as ana edukative e veprës, ato që pengojnë artin, po mungesa e konkretësisë dhe e talentit për t’i shprehur idetë.

Në këtë periudhë të gjatë historike, në gjashtë shekujt e Rilindjes Perse, me gjithë kushtet e rënda shoqërore e pushtimet, me gjithë aktivizimin e kulturave zyrtare, persishtja ruhej përmes folklorit e rubaive në gjuhën e popullit. Spikati në krye një poet si Rudakiu, i cili i recitonte vargje e i këndonte vargjet e veta (thonë se ishte i verbër, apo u bë më vonë i tillë, hyri në oborre mbretërore për të jetuar e për të botuar këngët e tij). Po ai nuk u pajtua me oborrtarë, iku që andej e vdiq në mjerim, dhe këngët nuk i hoqi nga goja gjer sa vdiq. Pastaj lindi ai emër e ajo bukuri e fuqishme – epika në letërsinë persiane, Firdusiu, me “Shah-Name-në” e tij, një kryevepër që hyri në eposet e mëdha botërore (për të cilën do të bëhet fjalë në vijim), dhe e ngre letërsinë persiane në një lartësi të re e hap shtigje për rrugën e mëtejshme, lirike e filozofike të saj. Vijnë në këtë rrugë Khajami, Rumiu, Saadiu, Hafizi etj, që nxjerrin në dritë, përmes poezisë, shpirtin e popullit të tyre, një gjerësi të shikimit të jetës, dyzimin midis qenies e mosqenies, filozofinë e jetës dhe të vdekjes, kërkimin e së vërtetës dhe një urtësi tokësore që buron nga praktika dhe përvoja.

Siç është e njohur, mendimi filozofik, i shprehur shpesh herë me gjuhë poetike dhe “jo me prozë teologjike të thatë, po me vjersha të holla dhe rubaira të mprehta” – siç thotë Noli në introduktën e tij në librin me përkthimin e rubaive, mori një zhvillim në Persi. Mendësia filozofike perse mbështetej asokohe në panteizëm, çka përkon edhe me botëkuptimin teologjik të sektit musliman të bektashinjve. Dihet edhe nga përvoja shqiptare se bektashizmi, sidomos në disa faza të tij, me dervishët e teqetë, ishte, nga pikpamja e mendimit, një largim nga dogmatizmi teologjik, një shmangie prej tij: zoti gjendet kudo, ai është te njeriu, shfaqet në çdo çast mirësie. Ky lloj panteizmi, që gërshetohet me akmeizmin poetik, do të shprehej te mjaft poetë edhe përmes “monizmit ekzistencial”, siç thotë studiuesi Jan Ripka, në veprën “histori e letërsisë irano-taxhike”, duke quajtur me këtë shprehje shfaqjen e një perëndie të vetme në Pamje të ndryshme të natyrës, në qenie të gjalla, te njeriu, bagëtia, shpezët e kafshët, si edhe te sendet e ngurta duke përfshirë, për shembull, edhe poçen (te Khajami) ku balta na flet (këtu si figurë animistike) me gjuhën e njeriut. Nga panteizmi, te një lloj “monizmi ekzistencial”, ka kaluar një proces evoluimi, më tepër sesa filozofik, do të thoshnim poetik, sepse Poezia niset më tepër nga një konceptim i figurshëm i shpirtit. Ajo nuk shkëputet, zakonisht, nga besimi te perëndia, po e merr këtë si diçka sublime, të identifikuar me njeriun dhe nuk qas dogmat dhe ritet që do të zbehnin dhe shuanin shpirtin poetik. Një poezi e tillë mistike, e lidhur me sufizmin, si një lloj neoplatonizmi, që merr nga feja e krishterë dhe nga islamizmi ngjyra të reja, të buruara nga kohë të tjera, ruan në vetvete bukurinë e vet të papërsëritshme, çka nuk mund të përftohet, kur dukuritë kapen me një sy të kthjellët, konkret dhe racionalist. Këtu vlera e poezisë ka të bëjë më shumë me një psikologjizëm, që e merr njeriun si tërësi, ku zhvillimi i marrëdhënieve të ndërlikuara shpirtërore bëhet në një botë plot kontradikta reale. Kurse një poezi, për shembull, si e ajo e Xhelaledin Rumiut – tipike për misticizmin, po edhe me thellësi, shquhet për madhështinë e saj, për universalizmin, ku njeriu shkrihet në një me perëndinë, me qiejt, me kozmosin dhe kjo hap udhë për mendime dhe frymëzime, të cilat marrin një shtrirje kohore të gjerë. Kështu, edhe përfytyrimi i dashurisë në vargjet e Rumiut ngrihet mbi dashuritë “e thjeshta” njerëzore dhe del në rrafshin universal të dashurisë gjithëkohore e mbarënjerëzore, e cila mitizohet dhe merr ngjyra simbolike duke u nisur nga mendimi i nënkuptuar se gjithçka ka lindur dhe mbetet mbi dashurinë dhe jeta lëviz sipas ligjeve të saj. Ja ç’thotë, për shembull, Rumiu në një poezi të tij:

“O ju, prej grash të bukura zaptuar! Prej kohësh dashuroj!
Në ëndrra dashurie i thelluar! Prej kohësh dashuroj!
Aherë bota zinte fill, tymnajë ish kudo,
Përherë zemra mu në gji, më thoshte: dashuro!
Dhe vit për vit, në mijëra vjet u gdhend fytyra ime,
Prej tyre linda dhe gjalloj: prej kohësh dashuroj!”

Një përfytyrim i tillë i dashurisë do të shprehej në shekullin tonë edhe te një poet shqiptar si Lasgushi, i cili me siguri i njihte edhe letërsinë persiane e atë indiane etj, po dinte edhe për rrymat filozofike gjermane dhe poezinë romantike rumune.

“Se s’dashuroja as unë as ti,
Po dashuronte dashuria,
Një dashuri, një fshehtësi,
M’e thellë sesa fshehtësia”.

Në kohën e Hafizit, kur ndjenjat bëheshin më tokësore dhe lirizmi ishte më tepër konkret e figurat asociative, vargjet e dashurisë do të tingëllonin, midis të tjerave, kësisoj:

“Ky shpirti im do prehej në qetësi,
Ku përmbi tokë lumturi të gjente,
Për mua ti do ishe mirësi,
Vegim i shenjtë mbi dhe që do shkëlqente”.

Pra, vegimin e shenjtë Hafizi e zbret mbi tokë dhe atje e kërkon.

Në poezinë tonë, siç është e njohur, veçanërisht te Naimi, gjejmë një figurë enimistike, një metamorfozë figurative, e cila ka edhe ndikim nga Poezia orientale, po gjen edhe përfytyrimin e vet origjinal, kur e fetishizon dashurinë e shpie vetën gjer në një flijim të skajshëm, duke shprehur kështu forcën dhe përjetësinë e saj:

“Do të shkrihem
Të venitem,
Si kandili kur s’ka vaj,
Balt’e pluhur do të bëhem
Të më shkelnjë këmb’ e saj;
E të prehem
Duke puthur
Atë këmbë pasandaj…”

Rudakiu dhe Firdusiu

Rudakiu ishte i pari poet persian që çeli periudhën e Rilindjes, që shkroi persisht, ose, më mirë, këndoi në persisht.

Lindi në një fshat malor në lindje të Samarkandit (në Taxhikistanin e sotëm), dhe jetoi në vitet 914-943. I verbër deri në fund të jetës së tij, mbas endjeve të shumta duke kaluar nga një qytet te tjetri me këngë në gojë, ai u kthye në vitin 940 të vdesë në vendin e tij të lindjes. Disa vite më parë eshtrat e tij u gjetën nga arkeologë sovjetikë. Ai kultivoi, pothuajse, të gjitha gjinitë: panegjirike, elegjitë e përmortshme, lirikat e dashurisë, poezinë bakike (të verës dhe gëzimeve), poezinë narrative dhe morale. Ai hodhi në vargje përmbledhjen e fabulave me prejardhje indiane të njohur me emrin “Kalile dhe Demne”, që mori një famë të madhe në Orient para se të bëhej burimi kryesor i fabulave të La Fontenit. Rudakiu u frymëzua nga tradita popullore, e cila i dha një vepër të rëndësishme, por fatkeqësisht humbi. Fragmentet që mbijetuan dëshmojnë një natyrë të gjerë, një stil të vetin dhe të shkëlqyer, ku fisnikëria gëshetohet me thjeshtësinë.

“Poemë bakike
Është vera që nxjerr në pah vlerën e njeriut,
dhe dallon nga skllevërit të lindurit të lirë.
Ajo është tipari i një race të mirë.
Sa virtyte mban brenda ky lëng!
Më të bukurat çaste kalojnë ata kur pinë,
Në kopështin ku çelin trandafila dhe jaseminë”.

Për Firdusin është shkruar mjaft e janë thurur edhe rrëfime e legjenda. Dihet që për të kanë shkruar Gëtja e Hajneja, gjer edhe poetë të vonët, si Kedrini në Rusi (përkthyer në shqip nga D. Agolli). Poema e Hajnes është prekëse dhe krijon një portret të papërsëritshëm: Firdusi, duke bërë një jetë modeste, shkruante “Shah-Name-në” dhe priste që oborri t’ia vlerësonte dhe ta shpërblente. Kur mbreti Mahmud dëgjoi një këngë që i këndohej, pyeti se kush e kish bërë atë dhe i thanë për Firdusiun. Atëherë vendosi t’i dërgojë karvanin me peshqeshe dhe kur dërgata e mbretit po hynte në Tuz, u kryqëzua me vargun e njerëzve që përcillte Firdusiun.

“Shah-Name-ja”, të cilën kam mundur ta njoh përmes shqipërimit prej V. Buharasë (në Bibliotekën Kombëtare ajo gjendet dhe në italisht e, ndofta, dhe në rusisht, e plotë) është një epos i plotë me historitë e mbretërve të Persisë që nga lashtësia deri në kohët më të vona, kur jetonte poeti.

Kjo poemë e gjatë, e shkruar në distihë dhe e përkthyer shqip nga V. Buharaja me 7-rrokësh të dyzuar (me varg 14-rrokësh) jambik, është një histori poetike e Persisë, që zë fill nga prijësit mitikë-legjendarë, dhe vjen gjer te mbretërit e Samsanidëve dhe përmban 28 këngë. Kjo nuk është një kronikë e thjeshtë dhe e rimuar, po një përshkrim sa historik, aq edhe fantastik e legjendar, plot alegori dhe figura të gjetura poetike. Ndjenja e hakmarrjes – natyrisht e fisnikëruar dhe e përligjur – prin në veprimet mitike, ndërsa, kur bëhet fjalë për epikën samsanide, atje zotëron drejtësia, sikurse vëren Jan Ripka, në të njëjtën vepër. Tema kryesore e librit janë luftërat dhe përpjekjet për të vënë në vend të vërtetën, për pavarësinë dhe lirinë e popullit persian, drejtuar nga mbretër me virtyte të larta, të cilët poeti i himnizon.

Poema epike ka edhe një linjë të përcaktuar dashurie, me gjithë të papriturat dhe befasinë e kësaj ndjenje në mjedise mitologjike e më të besueshme të mendësisë persiane të asaj kohe. Studiuesit kanë vërejtur se autori nuk është bërë shumë merak për saktësi historike dhe gjeografike, ai ka logjikën e vet të krijimit poetik e legjendar dhe fantazon sipas kësaj logjike dhe këtij frymëzimi. ‘‘Mungesa e një koncepti teorik sintetik dhe metoda e përshkrimit konkret janë një anë e fortë e poetit dhe japin mundësi që çdo e kaluar të mbetet e gjallë’’, thotë J. Ripka. Duke u qëndruar besnik parimeve estetike të krijimit, Firdusiu nuk merret me konkluzione historike dhe lë faktet të flasin. Në përkthimin e bukur shqip, do të vëmë re figura tipike të një mendësie orientale, persiane – një figurshmëri që mund të kapet prej nesh.

Saadiu, ky poet persian, krijimtaria e të cilit i përket shekullit të 13-të, ishte një dervish shtegtar, shëtiste me predikimet e tij nga qyteti në qytet, u mësonte njerëzve virtytin. Rrëfenjat dhe mësimet morale janë si epigrame. Personazhet e Saadiut janë dervishët e murgjit eremitë. Krijimtaria e Saadiut mbështetet në folklorin e pasur persian, ai flet për ngjarje të popujve persianë. Përdor gazele dyvargëshe, ka vargje katërshe që ngjajnë nga frymëzimi dhe ideja me Khajamin, por përdor edhe strofa me 6 vargje. Saadiu thotë (si duket, mbështetur në folklorin e vendit):

“Se s’kanë thënë kot të urtët:
Dhjetë dervishë të varfër
Në një qilim flenë për bukuri,
Kurse dy mbretër nuk i nxë
një mbretëri”.

Studiuesi çek Jan Ripka e ngre lart këtë poet Persian: “Gazeli për karvanin që ikën në vende të largëta dhe merr me vete të dashurën e tij hyn në thesarin e lirikës botërore”.

Omar Khajami lindi e vdiq në Nishapur. Ai ishte i njohur në Persi si edhe në botën arabe si shkencëtar, si një astronom i kohës dhe matematicien që kish dhënë shumë në fushën e algjebrës. Omar Khajamit i përket zbulimi i x-it në algjebër! Idetë e tij u bënë të njohura në Europë vonë, nga gjysma e shek. të 19-të, kur u përkthyen në Francë njohuri algjebrike e astronomike, në një libër të titulluar ‘‘Vërtetime të problemeve algjebrike’’, apo ‘‘Trajtesa të disa vështirësive në gjeometrinë e Euklidit’’, si edhe në librin ‘‘Tabela astronomike’’. Dihet gjithashtu puna e tij e madhe për hartimin e një kalendari, i cili nuk u çua gjer në fund për arsye financimi etj. njohuri që na flasin për këtë savant. Për dijet e tij të gjera në fushën e shkencës ka folur në introduktën e tij Fan Noli. Ai, në gjallje, ishte pak i njohur me rubaitë e tij që ua jepte miqve. Pas vdekjes ato u gjetën dhe u shumuan, pastaj, siç dihet, edhe u krijuan të tjera dhe është dashur një kohë që të vendoset pak a shumë se cilat prej rubaive janë apokrife e cilat autentike dhe mendohet se do të jenë rreth 180 a 200 apo ndofta diçka më shumë. E dimë nga Noli se ishin poetë të mëdhenj të Iranit, në kohë të ndryshme, si Nizami dhe pastaj Hafizi, që u kujdesën për rubaitë e poetit nga Nishapuri, i cili, kuptohet, si astronom, të themi, zbriste nga yjet dhe, në kohë të lira, shkruante rubaitë e tij që do të mbeteshin të pavdekshme. Si poet, në vitin 1868, kur u përhapën në Europë përkthimet e Fitz-geraldit, dalëngadalë u bë shumë i njohur dhe doli mbi të tjerët. Edhe tek ne, Noli e ngriti shumë lart duke përkthyer rubaitë e tij, që janë shumë të njohura e të përhapura. Omar Khajami veprat shkencore-natyrore apo filozofike i shkruante në arabisht, Kurse në persisht shkruante pak (këtu hyn edhe përkthimi i Ibn Sinës “Nevruz-Name” me katërvargësh. Asokohe shkenca dhe Poezia përziheshin. Katërvargëshi i Ibn Sinës dhe Khajamit shpjegohen me burimet nga Poezia popullore. Strofa katërshe e Khajamit ishte filozofike, pesimiste, e trishtuar.

Në vitin 1176 Bajhaki flet për poezi të Khajamit në arabisht. Në persisht njiheshin vetëm tri strofa (nga katër vargje), por këto erdhën duke u shtuar. Studiuesit kanë vërejtur se pikëpamja pozitive, filozofike e Omar Khajamit nuk mund të pajtohet me skepticizmin e tij. (Jan Ripka, vep. e përmendur).

Shekulli i 11-të e ai i 12-të, ishin mjaft të trazuar për Iranin: shtegtarë të egër, pushtues, turqit-selçukë, një figurë e vjetër ikte, një e re ia zinte vendin tjetrës. Atëhere mbretëritë binin njëra pas tjetrës. Kështu, kufizimi mistik sikur i përgjigjej kohës.

Nëse do të ndaleshim në shtratin poetik persian kur lindi poezi e Khajamit, duke e parë vendin e tij midis traditës dhe vijimësisë në periudha më të vonëta, po prapë brenda asaj kohe që është quajtur “Përlindja” ose “Rilindja Perse”, kjo ndofta do të ndihmonte për ta parë Khajamin në procesin poetik të kohës dhe për të kuptuar rrjedhat e poezisë së tij. Ndonëse Rilindja Europiane ka veçoritë e saj, është më e drejtpërdrejtë ndaj jetës e më konkrete në krijimin e figurave njerëzore, ndërsa Poezia e Rilindjes Perse priret më shumë nga filozofia, morali i poetizuar dhe abstragimi i mendimit që shpie pastaj në poezi mistike, ku zotëron edhe sufizmi si misticizëm mysliman, Khajami i dëshmon bukur ngjashmëritë mes tyre.

Poezia perse ka një rrugë të gjatë dhe të ndritur me emra të njohur dhe të përkthyer kudo. Khajami kishte përpara tij një traditë poetike që niste me periudhën paraislamike, me Avestën, përmbledhjen e shkrimeve të shenjta, me një mitologji të pasur për aq sa është gjetur nëpër kohë. Në mishërimin e së mirës dhe së keqes, të mbretërisë së dritës dhe mbretërisë së djallit, në përfytyrimin mitologjik të kuajve të mbrehur te retë etj. ndihet forca e fantazisë, ngjasimi me mitologjinë greke, po edhe origjinaliteti i saj. Khajami kishte përpara tij Rudakiun dhe Firdusin. Veçanërisht, mendoj, se rubaitë e Rudakiut duhet të kenë ndikuar në krijimtarinë e Khajamit. Kjo gjini u përpunua më pas, siç është e njohur, nga Attari, po veçanërisht nga Saadiu e Hafizi, i cili u shqua më tepër me gazelet e tij që i dhanë një shkëlqim lirik të madh poezisë persiane.

Frymëzimi i Khajamit vinte në radhë të parë nga jeta, po ai kishte edhe burime letrare e folklorike, kishte kulturën arabe dhe greke, me gëzimin epikurian për të jetuar dhe me etjen për liri, kundër çdo lloj skllavërie. Po, siç pohojnë edhe studiues iranianë, frymëzimi kryesor i Khajamit vinte nga jeta, si përgjigje ndaj panegjerizmit të tepruar në poezinë e kohës, të cilën ai nuk e duronte dot dhe prandaj doli me ca të vërteta që nuk mund t’i thoshte dot kushdo. Te botimi i rubaive në 30 gjuhë më 1988 studiuesi iranian Mohsen Ramazani thotë: ‘‘Omar Khajami lindi në një epokë kur Poezia ishte një mjet luksi në duar të panegjeristëve, me një frymë rebele kundër bestytnive, shtypjes dhe injorancës. Ai dënoi gjithë universin e krijuar mbi të padrejtën me fjalë që buronin nga një intelekt me të vërtetë human. Poeti shprehu një dyshim ironik ndaj iluzioneve të kota dhe shkroi përmes një filozofie njerëzish universalë…’’ Këto fjalë më bëjnë të mendoj edhe për një nga shkaqet më të rëndësishme që shpjegon përhapjen dhe jetën e gjatë të kësaj poezie, ku çdo brez gjen pjesën e tij të gëzimeve dhe brengave të jetës që i takon në kohën e vet. Duke u ngritur mbi kohët Khajami i drejtohet botës së padrejtë dhe shpreh nga zemra një mllef, një pasion të cilin e ndjen kushdo midis brengave dhe dëshirës për ta kaluar njerëzisht këtë kohë që i është dhënë mbi tokë. Arsyetimet mbi jetën, mbi padrejtësitë, e kanë bërë atë të nxjerrë psherëtima dhe të bjerë në skepticizëm kur thotë:

“Për vdekjen s’dridhem, as derdh fare lot,
M‘e mirë gjë në botë s’gjendet dot,
Trembem nga jeta që i madhi Zot,
Më kot ma dha e unë ia kthej më kot!”

Po në çaste zemërimi dhe dëshire të papërmbajtur ai lëshonte thirrjen, të cilën e ndjejmë përmes pëkthimit të përkryer të Nolit:

“Të kisha, ah, fuqi prej Perëndie,
I jipnja shkelmin kësaj Gjithësie,
Dhe krenja Botë tjatër ku të kishte,
Çdo plotësim dëshire dhe lirie!”

Poezia e Khajamit është përkthyer në shumë gjuhë dhe interesi vazhdon të mbetet i gjallë. Në një botim të francezit Zhan Ryje (Jean Rullier) të vitit 2000, ku paraqitet një version i ri të rubaive të Khajamit, ka një ritëm koherent dhe rima që krijojnë muzikalitet dhe e sjellin poezinë qartë dhe bukur. E kjo vjen pas shumë përkthimesh, midis të cilëve vlen të përmendet përkthimi i parë i vitit 1867 nga J. B. Nikolas, i cili ishte me punë atëhere në Teheran dhe njihte persishten. Studiuesit iranianë shkruajnë se përkthimi i rubaive në arabisht është nga më të mirët. Dihet që albanologë gjermanë kanë çmuar përkthimin e Nolit. Përkthimet në rusisht ruajnë ritmin dhe i përmbahen skemës së rimave të origjinalit. Italianë e spanjollë kanë preferuar përkthimin pa rimë. Kurse gjermanët i janë përmbajtur gjithashtu skemës së origjinalit. Bie në sy se në disa gjuhë të tjera, si ajo çeke, serbe, polake, si dhe në gjuhët nordike, i përmbahen gjithashtu strukturës së origjinalit. Por mund të them se në rusisht Khajami del bukur, po ashtu se edhe në përkthimet pa rimë, si italisht dhe frengjisht, ruhet forca dhe i jepet rëndësi bukurisë së mendimit. Kush njeh spanjishten ka vënë re meritat e përkthimit edhe në këtë gjuhë. Do të ishte me interes të dihej gjithashtu se në 1988 u botua në Paris romani i Amin Maaluf-t ‘‘Samarkand’’, një biografi e letrarizuar e jetës së Khajamit. Ky libër ka marrë çmimin Gonkur më 1993.

Xhelaledin Rumiu lindi më 1207 në Azinë e Vogël, kur po ndodhnin dyndjet e Çingis-hanit. Rumiu u bë sheik sufist. Vëllimi i tij me poezi “Masnavi”, në krye të të cilit është Poezia “Kënga e fyellit”, quhet si një lloj “Kur’ani Persian” dhe ka një popullaritet të gjerë.

Rumiu ishte njeriu që këndoi fenë e zemrës. Në thelb të krijimtarisë së Rumiut është përmbajtja mistike-kundërvështruese. Konceptin humanist të Rumiut e gjejmë edhe në këto pak rreshta:

“Ata që thonë “jam rob i Perëndisë”, e vënë veten baras me Perëndinë – megjithëse të nënshtruar. Kush thotë: “unë jam vetë Perëndia, jam e vërteta” – ata kthehen në asgjë, ata, pra, mund t’u shërbejnë njerëzve sepse janë modestë”.

Rumiu vdiq më 17 dhjetor 1272 në Konja, ku edhe u varros nga njerëz besimesh të ndryshme : muslimanë, të krishterë, çifutë, hinduistë, budistë.

Nizamiu është një poet tjetër i Rilindjes Perse. Ka lindur në Ganxhë më 1141 dhe ka vdekur, me sa duket, më 1209 ose 1211. Nuk ka lëvizur pothuaj nga qyteti i tij dhe ka jetuar atje. Ishte njeri i ditur, me kulturën e kohës së vet, i përfshirë plotësisht në jetën, problematikën dhe historinë e Persisë, të shahëve të saj, të shtresave të ndryshme shoqërore, të femrës si një qenie e vuajtur, hera-herës e poshtëruar, po, në vështrimin e tij liridashës dhe të emancipuar, si burim jo vetëm bukurie po edhe krenarie dhe e etur kurdoherë për të shpëtuar nga skllavëria e për të qenë e lirë. Këtë e dëshmon jeta, fryma e thellë dhe kuptimi më i qenësishëm i veprës së tij.

Emri i Nizamiut është i njohur dhe i përmendur te ne nga poeti ynë i madh Naimi. Ai thotë: “Pas Firdusiut vinë Enveriu, Nizamiu, Saadiu, Attari, Xhamiu, Hafizi i Shirazit”. Edhe Fan Noli, në introduktën e vet për rubaitë e Omar Khajamit, na thotë se falë kujdesit të Nizamiut dhe Hafizit, në kohë të ndryshme, duke kaluar dorë më dorë, u bë e mundur që të ruhen rubaitë e Khajamit.

Vepra e parë e Nizamiut është përmbledhja me lirikë e poezi moralistike “Thesari i fshehtësive” (1178-1179). Vepra të tjera të tij janë: “Lejlaja dhe Mexhnuni”, vepra e gjerë epike “Iskander-Name” kushtuar figurës dhe bëmave të Aleksandrit të madh; romani në vargje “Hosrevi dhe Shirini”; poema “Shtatë bukuroshet” apo siç e ka përkthyer Michael Barry ‘‘Pavioni i shtatë princeshave’’. Nga ‘‘pesëshja’’ e Nizamiut kjo vepër (“Shtatë bukuroshet”) dallohet për një botë magjike, për figura të skajshme fantastike, sepse te veprat e tjera, ndonëse, në frymën e kohës, prapë ka skena që janë të ngjashme me format e vetë jetës. Që të orientohesh drejt në veprat e Nizamiut duhet të njohësh mësimet teologjike, një filozofi të mirëfilltë metafizike, të njohësh mirë Kur’anin, si edhe arritjet e shkencës në shekullin e 12-të, si dhe të fillimit të shekullit të 13-të. Iranologu i njohur çek Jan Ripka shkruan në vitin 1951: ‘‘Nuk është ky gjeni, – për këtë kam bindje, – i pazoti të matet me epokën tonë; përkundrazi, epoka jonë është e pazonja të matet me të. Feniksi bëhet hi, po prej hirit lind prap feniksi”.

Fakti që Nizami është i panjohur, nuk e prek aspak vlerën e tij. Nga madhështia, Nizami i kalon gjithë të tjerët, sepse ai ishte, njëherazi, mjeshtër i epopesë dhe i poezisë lirike, i mendimit dhe i formës. “Ka qenë një mistik që kurrë nuk ka rreshtur së kuptuari njerëzit dhe së ndjeri si ata, një filozof i thellë, si edhe më besniku ndaj Zotit, një vetmitar i izoluar i botës.’’ Këtë mendim e sjell në librin e tij Michael Barry, nga i cili janë marrë edhe citimet e mëposhtme, I pari nga Gëte dhe I dyti nga Xhamiu (“Baharistan”):

“O Nizam, kur mbërrite fundin,
Udhën e drejtë a e zbulove?
A e zgjidhe të pazgjidhshmen,
Ata që duhen a i bashkove?
Nizam, Zoti qoftë me ty!”

“Virtytet dhe meritat e tij janë të qarta. Ato s’duan shpjegime. Ai ka qëmtuar aq bukuri, brishtësi, aq të vërteta te ‘‘Pesë thesaret e tij’’, sa askush tjetër nuk do të arrinte. Jo. Sepse vepra e tij e kalon kufirin e asaj që mund të bëjë mendja njerëzore”.

Hafiz Shiraziu është një nga poetët më të njohur klasikë persianë të shek. të 14-të dhe hyn në plejadën e më të mëdhenjve, si Firdusiu, Rudaki, Saadi, Khajami, Rumi etj. Lindi në Shiraz nga fillimi i shekullit, më 1325, dhe vdiq po në qytetin e tij më 1389, i rrethuar me lavdi, ndonëse i varfër. Mori kulturë teologjike dhe dinte Kur’anin përmendësh, prandaj u quajt edhe Hafiz. Emri i tij i vërtetë është Shemsedin Mohamed. Ngaqë u bë poet shumë i njohur, më pas në Persi çdo poet popullor i njohur quhej Hafiz për nder të tij.

Gëteja i madh e ka ngritur shumë lart Hafizin. Ai e çmonte këtë poet, tek i cili gjente një harmoni të përsosur midis frymës dhe fjalës, dhëndërrit dhe nuses. Poezitë e Hafizit, thoshte ai, janë të bukura në tërë thurjen e tyre. Po kështu poezinë e këtij poeti e ka çmuar edhe Pushkini; A. Feti që përktheu disa gazele të tij, si edhe mjaft poetë të tjerë europianë e botërorë. Noli, shqipërues i madh i Khajamit, i Shekspirit, Servantesit etj., shkroi se ishin Hafizi dhe Nizami që shpëtuan rubaitë e Omar Khajamit. Edhe Naimi e vinte në radhën e poetëve të mëdhej të Persisë.

Përse vallë vjen e na prek, na mbush me magji dhe na vë në mendime edhe tani kjo poezi e Hafizit? Sepse nga një largësi gjashtëshekullore ai flet si i gjallë me ne, se Poezia e tij tingëllon e freskët, muzikore, se në të ka ekzaltimin e njeriut të ndershëm, i cili sheh kudo frymën e perëndishme si diçka homocentrike. Ai, pa dyshim, është deist, po edhe panteist si sufi, po kjo teo-sofi, për mendimin tim, nuk e largon nga njeriu, nga e drejta e tij për të qenë i lirë, i panënshtruar ndaj sarajeve, të plotfuqishmëve, për të mos e ulur kokën para tinzarëve dhe hipokritëve. Na flet Hafizi i dashurisë së shenjtë dhe të ndershme, Hafizi që do ta gëzojë jetën, me një duf rilindës, duke qënë i bindur se me një hov të tillë shpirtëror, ai ngrihet lart në frone perëndie.

Duke ecur në gjurmën e poezisë më të mirë perse Hafizi përtërin zhanret, veçanërisht gazelin. Poezia e tij, me bukuri delikate, të rafinuar, lartëson figurën e gruas, ekzalton bukurinë dhe kështu sjell një mendim të qytetëruar e fisnik, i cili shpie drejt një ekuilibri shpirtëror në shoqërinë njerëzore. Përhirimi i bukurisë femërore (pa qenë naiv dhe i njëtrajtshëm, po duke hyrë edhe në një dialektikë shpirtërore – edhe me djallëzi e natyrën lodronjëse të femrës) ngrihet te Hafizi si një ndjenjë sublime e tingëllon edhe sot si diçka fisnike dhe e bukur estetikisht.

Poezia e Hafizit përshkohet nga simbole e metafora të shumta; dikush e ka quajtur edhe poezi me asociacione, si një përrua ndërgjegjeje me fare pak caste, ku vërehet subjekt e ndodhi, po kalohet në përsiatje, në krahasime, në vegime nga më të bukurat që kam lexuar në poezinë botërore. Prandaj, nga kjo pikëPamje, ajo është moderne dhe u përgjigjet disa prirjeve të poezisë edhe të shekullit tonë. Në një vjershë të tij ai thotë se është lodhur nga alegoritë e pra kërkon të flasë hapur e drejtpërdrejt. Po gjithmonë poeti do të përgjithësojë, të simbolizojë dhe të fantazojë përmbi jetën. vera, dashuria, taverna apo bodrumet që, sipas tij, për nga thjeshtësia dhe ndjenja e lirë, ngrihen mbi sarajet, dervishët endacakë që ekzaltojnë ndjenjën e lirisë dhe ngrihen kundër nënshtrimit, janë edhe nocione simbolike, të shenjtëruara edhe do të thoshja, kuptime reale, të nxjerra nga jeta e asaj kohe. Se ka qenë edhe një kohë pushtimesh osmane dhe mongole, kohë kontrastesh sociale, sektesh të shumta që grindeshin. Duke qenë i perëndishëm me drejtësinë më të lartë supreme, Hafizi ngrihej kundër atyre klerikëve që, në të vërtetë, iknin nga udha e Zotit dhe zinin udhën e hipokrizisë. Pra, edhe te vera, edhe tek adhurimi për femrën, si te Naimi, ndihet kudo, në çdo pikë të dheut ‘‘zoti i vërtetë’’, atje gjejmë një kuptim të tërthortë simbolik të dehjes së shenjtë për të kuptuar të vërtetën dhe njeriun, po edhe kuptimin e lirisë për të mos frenuar ndjenjat njerëzore.

Hafizi ka misticizmin e vet, po e ndjen se kjo botë ka dhe do të ketë halle; mbi dhe çdo gjë harrohet dhe humbet; qiriri ndaj të gdhirë shuhet, paraja e shumtë mbaron, edhe xhevahiret kanë një fund, edhe me lëvdata do të ngopesh, po:

“Kupës qiellit shiko, ç’është shkruar mbi tokë:
Përveç punës së mirë për njerinë – çdo gjë tjetër merr fund”.

Duke qënë një besimtar sufi, Hafizi, lavdëron dervishët endacakë, i vë ata më lart se vezirët dhe thotë se fjala e tyre, shpirti i tyre ka forcë më të madhe se ajo e sundimtarëve. Këtu është fjala për një të vërtetë shpirtërore që shenjtërohet nga poeti dhe që qëndron më lart se bota e sundimit dhe e urdhërave zyrtare. Këto figura dervishësh, me dollomatë e tyre të grisura, kanë një forcë të madhe poetike sugjestionuese.

Tipike për persishten është një muzikalitet mbi bazën e nëntërrokshit të dyzuar. Po te Hafizi gjejmë edhe tetërroksh të dyzuar (gjashtëmbëdhjetërrokësh) edhe gërshetime të nëntërrokshit me shtatshin etj., si edhe njëmbëdhjetërrokshin në gazele e në rubaira, të cilat te Hafizi janë më të pakta, sepse gazeli, pra lirika e dashurisë, zotëron te ky poet. Eshtë karakteristike për vargun e tij dhe vargun persian, përgjithësisht, disa herë përsëritja e një fjale në fund të çdo vargu që vlen si refren. Në kësi rastesh rima është e kufizuar nga kjo përsëritje, ose nuk i jepet rëndësi kësaj, po veprohet më tepër me ritmin dhe me mjete stilistike si përsëritje, aliteracion.

Lidhja e poezisë së Hafizit me natyrën duhet të ketë edhe rrënjë folklorike, ajo të kujton edhe folklorin tonë, kur njeriu i thjeshtë e gjen lumturinë duke soditur vreshtat, i lirë, pa zotër dhe tiranë, me mendimin e tij për madhështinë e jetës dhe bukurinë e të jetuarit. Hafizi u këndoi edhe derteve e halleve të kësaj bote, po në themel ishte optimist:

“I varfër jam, po kësaj dite, më ra një nur prej mbretërie,
Një re kam strehë, nën këmbë prrua dhe bregun, fron prej Perëndie!

Kështu, duke ecur në rrugën e nisur për të paraqitur në një Pamje sintetike Rilindjen Perse në poezi, përmes krahasimesh me poezinë tonë, si edhe duke u ndalur më gjerë tek autorë të përkthyer në shqip, mbërrita në fund të saj me bindjen se munda të sjell disa mendime të vyera për poezinë persiane.

 

Botuar në PERLA – Revistë kulturore-shkencore tremujore, Viti XI, 2006, Nr. 1 (40), f. 123-139
Botuesi: Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi”, Tiranë.

Tematika e misticizmit islam në poezinë e bejtexhinjve

06/01/2012 Lini një koment

Doc. Dr. Abdullah HAMITI

 

TEMATIKA E MISTICIZMIT ISLAM NË POEZINË E BEJTEXHINJVE

Dr. Abdullah Hamiti

Dr. Abdullah Hamiti

Kontaktet e para të shqiptarëve me Islamin datojnë para ardhjes së turqëve në trojet shqiptare. Ato ishin kontakte më të hershme të Evropës, pra edhe të shqiptarëve me arabët respektivisht me islamin.1 Por, sado që paraqitja e Islamit dhe e kulturës islame ndër shqiptarët ndodh para ardhjes së turqve në Ballkan, njohja e drejtpërdrejtë e shqiptarëve me Islamin bëhet pas kontakteve të tyre me turqit osmanlinj, pra pasiqë trojet shqiptare futen nën sundimin osman. Pas rënies nën sundimin osman shqiptarët me të madhe fillojnë të islamizohen, dhe për këtë ndikonin rrethana e faktorë të ndryshëm. Natyrisht që dervishët endacak dhe tarikatet kanë luajtur rol të rëndësishëm edhe në islamizimin dhe ngritjen kulturore, shkencore e artistike të shqiptarëve, pra në zhvillimin e jetës kultuore islame. “Ato i kanë dhënë ngjyrë dhe ton të posaçëm atmosferës shoqëroro-politike dhe fetare në viset tona”2.

Prandaj detyrë parësore e jona është edhe grumbullimi, studimi dhe botimi i trashëgimisë së shkruar në gjuhët orientale arabisht, persisht e turqisht, e të mos flasim për krijimtarinë letrare të shkruar shqip me grafi arabe. Kemi parasysh trashëgiminë kulturore shqiptare islame, e cila është një nga shtyllat themelore të karakteristikave kulturore dhe kombëtare të popullit shqiptar.

Hulumtimi dhe studimi i kulturës shpirtërore e materiale dhe të trashëgimisë kulturore të popullit tonë, e cila ka lindur si rezultat i jetës së përbashkët shumëshekullore me popujt musliman nën Perandorinë osmane si dhe me frytet e saj kulturore me kulturën tonë autoktone duhet të bëhet në mënyrë të institucionalizuar. Dhe kjo trashëgimi shpirtërore e materiale e shqiptarëve e lënë në vepra të ndryshme në gjuhët orientale e në gjuhën shqipe padyshim që ishte një kontribut i çmuar dhe me vlerë të konsiderueshme për kohën e vet në kulturën orientale. Por siç konstaton edhe G. Shpuza: “Kjo pasuri me vlera të shumanshme deri vonë nuk u muar parasysh, sepse ajo nuk konsiderohej pjesë e kulturës shqiptare për rjedhojë as pjesë e historisë së saj”3.

Megjithatë tash viteve të fundit ka filluar të mendohet ndryshe për këtë trashëgimi të begatshme kulturore, dhe kjo po bëhet preokupim më i shpeshtë i studiuesve4 të cilët e çmojnë dhe e vlerësojnë nivelin intelektual të atyre shqiptarëve që krijuanë në gjuhët orientale dhe kontribuan në zhvillimin e kulturës, dijes dhe në veçanti, letërsisë në gjuhët orientale dhe i vejnë në pah lidhjet me karakter të ndërsjellë të kulturës shqiptare me kulturën orientale-islame.

Kështu, mbi bazë të kësaj trashëgimie të shumtë kulturore, shkencore, fetare-islame, letrare e filozofike, të shkruar në gjuhët orientale, fillon të shkruhet edhe poezia shqipe me grafi arabe. Dhe kjo poezi shqipe e shkruar me grafi arabe, ose poezia e bejtexhinjëve siç njihet në letërsinë tonë, ishte poezi e qarqeve të caktuara intelektuale, por që përhapej shpejt, në një anë për shkak se tashmë nëpër të gjitha qendrat e mëdha kishte numër të konsideruar intelektualësh, të formuar në medresetë e shumta që funksiononin nëpër ato qendra dhe të cilët pëlqenin artin poetik dhe merreshin me përkthimin e veprave të njohura poetike sidomos persiane, por edhe të atyre arabe e turke, dhe në anën tjetër edhe për shkak se kultura islame ishte përhapur në popull dhe se ajo më nuk ishte e huaja për ta, sepse tashmë shqiptarët me shumicë i përkisnin fesë islame dhe rrjedhimisht edhe kësaj kulture.

Letërsia shqipe e shkruar me grafi arabe nuk lind rastësisht. Ajo lind në mjediset urbane ku kishte intelektual dhe një masë që dinin shkrim leximin arab, në mjediset ku ishin formuar qarqet kulturore ku vepronin medrese të shumta. Ajo lindi si nevojë e kohës pasiqë ata krijues që deri dje krijonin në gjuhët orientale e panë se për të komunikuar me masat duhej krijuar në gjuhën amtare. Dhe kështu fillon të krijohet një poezi shqipe e ndikuar nga poezia orientale-islame si për nga forma e motivet edhe për nga teknika poetike, por që për lexuesit kjo teknikë poetike dhe këto forma e motive poetike nuk ishin të panjohura ngase ata poezi të këtillë kishin lexuar e dëgjuar në gjuhët orientale dhe nuk do mend se në atë kohë alfabeti arab ishte më i përhapuri ndër shqiptarët. Kjo poezi shqipe e shkruar me grafi arabe do të krijohet plot dy shekuj nga e cila do të trashëgojmë vepra të bukura poetike me vlera të çmueshme artistike me autorët e njohur të kësaj pjese të letërsisë së vjetër shqipe si: Ibrahim Nezimi, Hasan Zyko Kamberi, Muhamed Çami, Zenel Bastari, Dalip Frashëri e të tjerë dhe të cilët letërsinë shqipe e pasuruan si me tema të reja që trajtuan si përshkrimi, satira, panagjirika, ashtu edhe me forma të reja poetike, si mesnevia (poema), kasida (vjershë e gjatë-oda), ilahia (vjershë fetare), gazeli (lirika) e të tjera.

Ne në këtë shkrim dëshirojmë të vëmë në dukje tematikën e misticizmit islam dhe disa tipare të ndikimit të letërsisë orientale-islame në atë të bejtexhinjëve shqiptarë. Poezia e bejtexhinjëve ka qenë më pak e ndriçuar, e trajtuar në mënyrë të sipërfaqshme dhe disa herë e interpretuar në mënyrë të gabuar. Studiuesit tanë më tepër janë marrë me aktivitetin shoqëror e politik të shkrimtarit sesa me krijimtarinë letrare e artistike të tij.

Rruga e formimit të poetëve bejtexhinj ishte medreseja në vise të ndryshme të Shqipërisë, dhe një numër sosh edhe kishin vazhduar studimet islame në Stamboll, e në ndonjë qendër tjetër, ku qëndronin me vite të tëra. Në qendrat e tilla ata paiseshin me nhjohuri të shkëlqyeshme Islame, kulturës dhe rrymave të mendimit islam, sidomos mësonin shumë për krijuesit letrar e filozofët arabë, persianë e turqë, mendimet dhe pikëpamjet e të cilëve do të na reflektohen edhe në krijimtarinë e tyre letrare. Pikërisht njohja e tyre e mrekullueshme e thesarit të pasur të letërsisë orientale-islame (arabe, perse e turke) bënë që ata të formoheshin e të kompletoheshin si poetë të mirë të kohës që njihnin shumë mirë artin poetik.

Bejtexhinjtë, si në mbarë poezinë islame, zakonisht poezitë i fillojnë me invokacion, falënderim Zotit dhe lavdrim profetit Muhammed, p. sh. Nezimi shkruan se Divanin e ka nisur në emër të Zotit dhe dashurisë ndaj Tij, si dhe që zemra i rrah për profetin Muhammed:

Bismil-lahi nisa divanë
Për sevda tënde ja Mevla,
Për Muhammed Mustafanë
Zemra rrate ja Mevla5.

dhe pastaj në frymë të misticizmit islam, për të shprehur nënshtrimin e tij, pason bejti ku thotë se Nezimi nuk e do kënaqësinë dhe kërkon nga Zoti t’i jap mundim:

Nezimi s’e do sefanë
Jepi xhefanë, ja Mevla.

Ashtu sikur vepronin poetët e Orientit edhe bejtexhinjtë shqiptarë e ndoqën rrugën e tyre për të përdorur emra poetik (mahlas) dhe si zakonisht ata vetë e shpjegojnë në poezitë e tyre se cili është emri poetik i tyre e cili emri i vërtetë. Kështu vepron edhe më i madh i tyre Nezimi:

Benim mahlasëm Nezimdir*
Emrin e kam Ibrahim.

e kështu kishte vepruar edhe Muçi Zade autori i vjershës më të vjetër shqiptare me grafi arabe Imzot, mos më lerë pa kave, një lutjeje humoristike të përbërë nga shtatëmbëdhjetë strofa katërshe e cila daton nga viti 1725 e që përfundon me këto vargje:

Lut-iu Zotit Muçi Zade,
se heq bari shumë derde,
se s’ke as pilaf as zerde!
Imzot, mos më lerë pa kave!6

Kështu, duke lexuar poezitë e poetëve më të hershëm I. Nezimit, S. Naibit, H. Z. Kamberit, M. Çamit, Z. Bastarit, D. Frashërit, por edhe të atyre të mëvonshëm Tahir Boshnjakut, Dervish Salihut, Sheh Malës e të tjerëve mund të hetojmë se ata nga çdo aspekt janë nën ndikim të poezisë orientale-islame. Tek e fundit edhe te popujt e tjerë të islamizuar ishte vështirë të gjeje ndonjë poet krejt origjinal. Si shumë poetë turqë, edhe bejtexhinjtë shqiptarë ishin të ndikuar shumë nga poetët klasik të famshëm persian duke u përpjekur që mangësinë e ideve ta kompenzojë me virtuozitete gjuhësore e poetike.

Natyrisht me qëllim që lexuesi ynë të kuptoj më mirë poezinë mistike islame, duhet të paiset me njohuri më të gjera rreth misticizmit islam-tesavufit, zhvillimit të tarikateve/rendeve dervishe në botën islame e në Shqipëri për çka edhe kohëve të fundit kemi disa botime7.

Nuk ka dyshim që numri më i madh i poezive të bejtexhinjëve, duke filluar nga Nezimi janë të karakterit fetar, janë poezi mistike islame dhe del se misticizmi islam ishte karakteristikë dalluese për shumë shkrimtarë shqiptarë që shkruan me grafi arabe. Tek e fundit ata ishin formuar në këtë frymë, andaj edhe morali i tyre dhe përgjithësisht, mendimi që kanë për jetën dhe botën është i karakterit fetar-mistik islam. Kjo ndodh për shkak se të gjithë ata dijetarë islam të paisur me moral e dituri islame gjatë jetës janë marrë me përhapjen e këtij morali dhe këtyre diturive islame, dhe nga masa ata edhe janë konsideruar si persona të shquar në jetën fetare, sidomos ata që merreshin me doktrinën e misticizmit islam. Natyrisht që kjo nuk përjashton vetëdijen kombëtare, mbase edhe angazhimin e tyre jashtë vetëdijes fetare, si ai iluminist, patriotik e shoqëror.

Kjo poezi, e cila flet për moralin islam, për përsosjen shpirtërore, tek e fundit, reflekton edhe rrjedhat shoqërore që në atë kohë zhvilloheshin edhe nëpërmjet vetëdijes fetare. Dhe duke pasqyruar kështu edhe preokupimet e pakënaqësitë shpirtërore e fizike të masave fetare islame të cilave u dedikohej, ka shprehur në këtë mënyrë edhe nivelin e përgjithshëm shoqëroro-kulturor të kohës kur ka jetuar e vepruar poeti. Në fund të fundit, kjo ishte poezia e cila i përshtatej nivelit të vetëdijes fetare e kulturore të masës.

Pikërisht poezia mistike islame e bejtexhinjëve shqiptarë kujtojmë që më së paku është studiuar8. Ndërsa siç dihet si temë shumë e gjerë dhe komplekse “Misticizmi islam nuk mund të vështrohet i izoluar, si veprimtari e veçantë spirituale, por duhet të merret në kompleks të asaj çështje e cila quhet islam dhe civilizimi i tij”9.

Kështu, misticizmi islam është zhvilluar duke medituar dhe interpretuar temat e ndryshme Kur’anore, sidomos duke u thelluar në kuptimet e fshehta spirituale, që ndryshojnë nga kuptimet e dukshme e tekstuale, e nga kjo dalin edhe kuptimet themelore të misticizmit islam. Tema që më së shumti meditohej në misticizëm, padyshim ishte përsiatja e njohja e Zotit të gjithfuqishëm, i cili bën çka don, i cili është krijues i çdo gjëje dhe i cili është i përhershëm e i pambarim, përderisa të gjitha ato gjallesa e krijesa të Tij do të mbarojnë e shkatërrohen.

Dy janë aspektet në bazë të të cilëve mund t’i qasemi islamit: aspekti ekzoterik dhe aspekti ezoterik. Këto dy aspekte vijnë në shprehje që nga faza e parë e zhvillimit të islamit. Që të dy këta aspekte të qasjes ndaj islamit pretendojnë të kenë mbështetjen e vet në Kur’an dhe në traditën e profetit Muhammed (synnet)10. Kështu, si bartës të islamit egzoterik paraqiten dijetarët të cilët konsiderojnë që detyra themelore e çdo muslimani është t’i plotësojë normat religjioze dhe morale të përcaktuara në bazë të ligjit hyjnor -sheriatit. Pra kjo anë e mendimit të të kuptuarit dhe të zbatuarit të fesë merret kryesisht me rregullat e jashtme të saj. Ndërsa dijetarët e islamit ezoterik synojnë njohjen e Zotit. Dhe sipas tyre me respektimin e udhëzimeve praktike të sheriatit mund të jesh në harmoni me hakikatin, por nuk mund të vish deri te njohja e Tij -ma’rifa e cila është njohje e të vërtetës apsolute (hakikat). Të njohësh të vërtetën, sipas tyre, domethënë të njësohesh me të, të jesh një me Allahun.

Gjithë kjo që u tha, na shërben të shpjegojmë kompleksin e realitetit historik e fetar nga të cilat do të dalë tesavufi, pra misticizmi islam i cili ekzistimin e vet e ka mbështetur në interpretimin ezoterik të islamit. Misticizmi islam orientohet kah mendimi i thellë, e i lirë, që nënkupton mësimin e brendshëm të fesë. Dhe tesavufi tash, pos anës formale të fesë, merret me esencën e saj, me hulumtimin e të padukshmes, të fshehtës, pretendon njohjen e së vërtetës, Zotit. Pikënisje e misticizmit islam është Tevhidi, mësimi për njëshmërinë e Zotit. Dhe, sipas misticizmit Zoti njihet me zemër e jo me mendje dhe mund të njihet vetëm atëhere kur uni njerëzor shlyhet pranë pambarueshmërisë së Zotit. Sipas përfaqësuesve të misticizmit, të njohësh të vërtetën domethënë të njësohesh me të, të jesh një me Allahun. Dhe kështu fillon përhapja e rrymës së tesavufit që si fazë të hershme ka atë të shekullit VIII e pastaj fazë të zhvillimit të vet të theksuar atë të shekullit X -XII kur tashmë fillojnë të lindin rendet (tarikatet) islame11 dhe tashmë pos Sirisë, e Bagdadit, kjo frymë e të menduarit mistik islam kalon në Iran, Turqi e Indi dhe pastaj edhe në vise të tjera. Dhe në këtë mënyrë do të zhvillohet letërsia shumë e pasur sufiste e joesufiste në të cilën ideologjia e tesavufit edhe tematikisht edhe artistikisht do të ndikoj thellë.

Po ashtu, shumë bejtexhinj shqiptarë kanë qenë ithtarë të ndonjë tarikati, jo vetëm për faktin se në shekujt XVIII e XIX shumë dijetar të dalluar kanë qenë pjesëtar të ndonjë tarikati mistik, por për faktin se një numër i madh i poezive të shumë bejtexhinjëve, jo vetëm që janë me karakter fetar, por thjesht kanë të gjitha karakteristikat e poezisë së misticizmit islam të shkruara sipas modelit të poezive mistike të kohës në të cilën krijohej. Në mesin e atyre poezive mistike, ka asosh me të cilat synohet të formësohet e të mbjellet te masat mendimi fetar dhe të njihen ata me rregullat fetare, mbi të gjitha me ato të tarikateve që mëtojnë që njeriun ta shpënë sa më afër pranisë së Perëndisë duke u përshkruar dervishëve mënyrën e rrugën të cilën duhet ta ndjekin, ku duhet të kalojnë nëpër shkallë të caktuara. Prandaj të gjitha këto shkallë e faza kalohen me kujdes të veçantë dhe me mbikqyrje të udhërrëfyesit (murshidit) shpirtëror të cilit duhet t’i nënshtrohen bindshëm. Këto shkallë përshkruhen mirë në poezinë “Ah un i mjeri kesh tu fjet” të Dervish Hasanit:

Ah, un i mjeri kesh tu fjet
e m’dul gjumi per ahiret,
Me ni myrshid jom perpjek,
çka m’kallzojti ah medet.

Ai mi çeli kater dyer,
njonda osht ah sheriat
Osht e dyta tarikat
dera tret hakikat;

Edhe njonda osht marifet
lumi ai qi e ka gjet.12

Këto shkallë (sheriat, tarikat, hakikat, marifet), që dervishët duhet t’i kalojnë me devotshmërinë dhe adhurimin e tyre ndaj Zotit për të arritur shkallën e njeriut të përsosur, të pastër e të patëmeta dhe kështu të mund të arrihet te njohja e Zotit dhe te shijimi i bekimit dhe kënaqësisë së Tij, përshkruhen në poezi të shumë bejtexhinjëve.

Tesavufi, pra, përqëndrohet në mendimin për Zotin, në dëshirën që të arrihet afria e Zotit dhe mëshira e Zotit, të njihet Ai. Ndërkaq, Zoti mund të njihet vetëm në përputhje me fjalët “Nuk ka hyjni pos Zotit”. Sipas mësimit sufist, organi me të cilin njeriu e njeh praninë e Zotit nuk është mendja, por është zemra. Tash si mjet për t’iu afruar Zotit është dashuria ndaj Zotit (mahabba /ashk). Në këtë dashuri kemi procesin metafizik të dashurisë së njeriut ndaj Zotit. Dhe dashuria e zjarrtë e mistikëve ndaj Zotit dhe avanturat e tyre shpirtërore të vuajtjes si metoda të të afruarit ndaj Zotit kanë tërhequr vëmendjen e studiuesve. Dashuria te mistiku është si një medium jomaterial gjithpërfshirës dhe energji e takimit të njeriut dhe Zotit. Ndërsa mistiku me Zotin nuk njësohet (nuk bashkohet) substancialisht, por me anë të dashurisë, krejt deri te më e larta “Unë” nëpërmjet të dialogut të zemrës dhe Zotit. Pra kur mistiku e thekson varshmërinë apsolute ndaj Krijuesit, lind kënaqësia kulmore e llojit të vet e vetëmohimit dhe të dëshmimit të Zotit me plot zell.

Po ashtu nga poezitë mistike të bejtexhinjëve tanë ka asosh në të cilat në veçanti trajtohet dashuria ndaj Zotit, dashuri e cila për mistikun është mënyra e drejtpërdrejtë për të arritur te njohja dhe përfytyrimi i Zotit e që pastaj të pasoj shlyerja e individualitetit të tij dhe njësimi me Zotin. Për këtë arsye Nezimi betohet se “Sirrë (fshehtësinë) e ashkut kush nuk e di / bil-lahi që s’është njeri”, dhe sipas tij “ai që e mohon ashkun / nuk është insan, është gomar” dhe shkon deri atje sa që të tillin ta konsideroj pa iman:

Një që shanë ashikërinë
Ka bërë inqar Perëndinë,
A s’e vritni faqezinë,
A s’e vritni!

ose në të cilat përshkruhet mënyra e kryerjes së ritualeve mistike-dhikri (ziqri), të përmendurit e emrit të Zotit zëshëm duke u përcjellë edhe me muzikë e vallëzim që simbolizon aktin spiritual në rrugë të privimit të vetes, ku krijohet atmosfera e ekstazës mistike e cila sufijtë i shpie në rrugën e vetëshkatërrimit, në ndarjen e shpirtit nga trupi dhe kështu të arrijnë gjendjen e njësimit me Zotin, përkatësisht njohjen e Zotit. Kështu Sheh Jonuzi shkruan:

Me e dit nefsin, ziqer Zotin
Me e bo sabri osht ilaç,
Me nur të ziqrit shëndoshe zemrën
Ziqri daim është ilaç.13

Dhikrin si ceremoni e ushtrojnë të gjitha tarikatet. Udhëtimi shpirtëror i sufiut sendërtohet vetëm nëpërmjet dhikrit. Dhe siç shkruan S. Eraydin, qëllimi i jetës së njeriut është arritja e përsosshmërisë dhe vështrimi i bukurisë hyjnore. Kjo përsosshmëri arrihet vetëm me ndihmën e dhikrit. Njerëzit që bëjnë dhikër dalëngadalë i braktisin kënaqësitë e kësaj bote dhe në zemër vendosin dashurinë ndaj Allahut xh. sh. Njeriu i cili e përkujton Allahun xh. sh. me qetësi shpirtërore në fund arrin gradën e ihsanit (bërja e ibadetit sikur e sheh Allahun) dhe afërsinë me Krijuesin.14

Cak i rrugës mistike, respektivisht i udhëtimit shpirtëror është tejkalimi i egos dhe kjo rrugë nuk mund të kalohet pa murshid/rehber (udhëheqës shpirtëror). Mistiku në këtë udhëtim shpirtëtor futet pasi të jetë përgatitur mirë, pasi të jetë pastruar mirë zemra e tij. Ai duhet të jetë i vendosur, i durueshëm për t’i përballuar vështirësitë e ndryshme me të cilat ballafaqohet dhe t’i nënshtrohet udhëzimeve të murshidit të tij i cili në mënyrë graduale e shpie në shkallë të ndryshme shpirtërore. Dhe natyrisht se në këtë rrugë peripecitë janë të shumta sepse siç shprehet edhe Nezimi:

Pa mos hequrë një mushkil
Kush u bë naili meram!

që domethënë se askush nuk e arrin qëllimin pa vuajtur e hjekur mundime në rrugën për njohjen e Zotit.

Ndërsa gjetja e murshidit për mistikun që do ta përcjell në udhëtimin e tij shpirtëror është e domosdoshme, kështu bejtexhiu Muharrem Mahzuni Babai thotë:

Fshi lotët nga sytë
Dhe kërko mejdan,
Shiko gjej myrshidin
Që të bën derman.15

dhe mistiku duhet t’i nënshtrohet bindshëm udhërrëfyesit, apo mësuesit, sepse poqëse nuk e dëgjon dhe futet në udhëtim shpirtëror i mbështetur në iniciativën e vet, ai nuk do të arrij suskes kurrë dhe nuk mund të arrij synimin që të përjetoj dritën e njohjes së Krijuesit. Këtë e kuptojmë edhe nga një strofë e një poezie të Nezimit ku shohim se një salik që është bërë anëtar i tarikatit dhe ka marrë rrugën e udhëtimit shpirtëror pa udhëzues ai nuk e di rrugën dhe mundohet ta gjej sipas mendjes së vet prandaj edhe e ka shumë të vështirë vendqëndrimin të cilin duhet kaluar gjatë udhëtimit shpirtëror:

Sot një salik* u bë rahi*
Pa rehber* udhënë s’e di
Rreh ta gjenj me mend të ti
Mushkil menzili ti gajet*.

Po ashtu te bejtexhinjtë tanë terminologjia e misticizmit është përdorur dendur që dëshmon për karakterin mistik të poezive. Prandaj për t’i kuptuar e interpretuar këto poezi duhet paisje e gjerë intelektuale islame, dhe sidomos njohje e zhvillimit të tesavufit dhe të tarikateve në botën islame, po edhe në trojet shqiptare, e në veçanti të njihen e të kuptohen nocionet e termat e shumtë, të cilët janë të lidhur ngushtë me misticizmin, respektivisht me tarikatatet. Ato nuk duhet marrë thjesht si fjalë leksikore, por më tepër si terme e nocione me kuptim të caktuar teorik e filozofik. Sepse këto terme, si edhe vetë praktika e ritualeve kanë të bëjnë me psikologjinë, etikën, filozofinë e religjionit, kulturologjinë, letërsinë dhe jetën e situatat shpirtërore, se ato janë simbole poetike. Dhe në doktrinën mistike simboli luan rol shumë të rëndësishëm për arsye se sipas mendimit të mistikëve, doktrina ezoterike mund të transmetohet vetëm me ndihmë të simbolit.

Arsyeja pse bejtexhinjtë shqiptarë shkruajnë poezi fetare, do parë në përgatitjen e tyre fetare si dhe te masa me të cilën komunikonin ata me poezitë e tyre nga njëra anë, dhe nga ana tjetër, edhe në faktin se në kohën e tyre, poezia më e realizuar dhe më e kërkuar për masat e gjera popullore në botën islame ishte poezia mistike me poetët e njohur të misticizmit, që ishin inspirim për poetët e ardhshëm te të gjithë popujt islam. Dhe, siç thamë, mëtim kryesor i poezisë së tesavufit ishte njohja e Krijuesit dhe e Islamit. Natyrisht, në rrugën e tyre të njohjes së Krijuesit të gjithësisë dhe Islamit poetët shqiptar janë nën ndikim të mistikëve të njohur të botës islame dhe të mësimeve të tyre, e kjo edhe do të ndikojë shumë në strukturën e poezisë së tyre. Këta poetë në poezitë e tyre moto kishin krijimin e njeriut të përsosur – insani kamil, njeriut me shpirt të pastër, me vyrtyte të larta morale, me kulturë e vetëdije të theksuar fetare islame duke besur se në këtë mënyrë do të mënjanoheshin veçoritë e këqija te njerëzit. Ata pra synojnë një shoqëri ideale, një shoqëri të devotshme fetarisht e të pastër moralisht sipas rregullave që përcakton Islami. Ndërsa këto edhe ishin koncepte të përgjithshme në poezinë orientale islame. Këto ishin tema që dominonin në poezinë orientale islame, me forma vjershash e mjete të njohura stilistike të poetikës orientale.

Nga poezitë e disa bejtexhinjëve që mund t’i lexojmë nëpër veprat e studiuesve tanë, mund të shihet se ata i njihnin thellë disiplinat e dijes islame, problematikën e mendimit islam, sidomos thellimin e tyre në çështjen e transcendencës së Zotit, përfytyrimin e njohjen e Zotit që ishte bërë bosht i poezisë së misticizmit islam, ngase islami burimor ndalonte të menduarit e thellë rreth kësaj çështjeje duke u mjaftuar me ato që thotë Allahu për vete. Sidomos, vërehet ndikimi i klasikëve të njohur mistik si Xhami, Attari, Gazaliu, Hal-laxhi, Rumiu, Emre, Fuzuli etj., si edhe i teknikës letrare të kohës, respektivisht i letërsisë orientale islame. Madje, jo që leht vërehen reflektimet dhe ndikimet e poezisë orientale, porse ato janë të shkruara si poezi shqipe e asaj shkolle, sepse lidhjet poetike të tyre me poezinë orientale-islame janë të natyrshme, madje edhe të pashmangshme, pasi që ata u shkolluan e u formuan në ato shkolla dhe në atë frymë. Kështu, jo vetëm që kompozicioni dhe forma në shumë poezi të tyre plotësisht u përgjigjen atyre të natyrës së këtillë të poetëve të tjerë mistik – oriental, por edhe pjesë të caktuara të poezive të tyre mistike, na dalin shumë të ngjashme me pjesë të poezive mistike turke, persiane e arabe. Prandaj integrimi i gjithanshëm i ndikemeve të përmendur, që mund të argumentohen qysh te krijimtaria e Nezimit, krijuesit më të hershëm të bejtexhinjëve që njohim sot, do të vërehen në tërë krijimtarinë e bejtexhinjëve që është pjesë përbërëse e letërsisë shqipe, dhe gjithsesi këto ndikime duhet të merren edhe si tregues të nivelit të depërtimit të kulturës islame te intelektualët dhe te shtresat e gjera popullore shqiptare.

Dhe për fund, të themi se këto vepra, ( veprat shqipe me grafi arabe) të cilat ende kanë mbetur të pabotuara, pos fragmentarisht, nga disa poezi të autorëve të caktuar, pa marrë parasysh kohën kur janë shkruar, kanë rëndësinë dhe peshën e vet, sepse tek e fundit i kanë kontribuar zhvillimit të mendimit shoqërorë, kulturës, e mbi të gjitha zhvillimit të letërsisë shqipe. Fundja, shumllojshmëria e mendimit fetar e kulturor për çdo popull duhet të jetë begati, sepse ato shprehin aktivitetin e shpirtit njerëzor të popullit tonë dhe duhet të kuptojmë se edhe këto vepra ishin veprimtari e shoqërisë sonë dhe gjithnjë kanë mëtuar që të mos jenë një tërësi e ndarë, por të jenë si një pjesë përbërëse e një tërësie kulturore, letrare shqiptare. Këtë jo rrallë e kanë theksuar në vargjet e tyre krijuesit e tillë. Qëndrimi i shoqërisë sonë ndaj kësaj pjese të letërsisë shqipe ka qenë inferior e mospërfillës. Ndërsa tashti rrethanat kanë ndryshuar, është krijuar realitet i ri në të menduarit dhe edhe kjo pjesë e letërsisë sonë ka filluar të trajtohet drejt e mbarë, dhe t’i jepet vendi që e meriton e që duhet ta ketë në tërësinë tonë letrare-kulturore.

========
1. Nexhat Ibrahimi, Kontaktet e para të islamit me popujt ballkanikë në periudhën paraosmane, Shkup, 1997, fq. 102.
2. Metin Izeti, Tarikati Bektashian, Tetovë, 2001, fq. 68.
3. Gazmend Shpuza, “Jeta letrare në gjuhët orientale në Shqipëri”, në: “Perla”, 2001, nr. 1-4, Tiranë, fq. 3.
4. Gazmend Shpuza, Jeta letrare në gjuhët orientale në Shqipëri, në: “Perla”, 2001, nr. 1-4, fq. 3-13; Shaban Sinani, Dorëshkrime orientale dhe tradita kulturore e Shqipërisë, në: “Perla”, 2001, nr. 1-4, fq. 24-38; shih edhe: Hasan Kaleshi, Roli i shqiptarëve në letërsitë orientale, në: Seminari i kulturës shqiptare për të huaj, 2/1967, Prishtinë, fq. 151-217. (Fakulteti Filozofik). Shih edhe në: Hasan Kaleshi. Kontributi i shqiptarëve në dituritë islame, Prizren, 1991, fq.112. etj,.
5. Vargjet e Nezimit i citojmë nga Divanet e Nezimit që në dorëshkrim ruhen në Arkivin e Shtetit në Tiranë me signaturë F. 43, D. 2 dhe F. 43, D. 3.
*. Emri im poetik është Nezim.
6. Cituar sipas: Osman Myderrizi, Letërsia shqipe me alfabetin arab, në: Buletini i shkencave shoqërore, 2 / 1955, (fq. 148-154). E kështu veprojnë gati të gjithë në gazelet e tyre ku në bejtin e fundit (makta) përmendin emrin e tyre ose edhe të dilberit – murshidit të tyre.
7. Dr. Selçuk ERAYDIN, Tesavufi dhe tarikatet, Tetovë, 2001, f. 428; Jashar Rexhepagiqi, Dervishët, rendet dhe teqetë, Dukagjini – Pejë 1999, f. 282; Hans Joahim Kisling, Derviški redovi i puçki islam, në: SUFIZAM, Izdanje “Vuk Karadziç”, Beograd, 1981, s. 118-126; Nedim Filipoviç, Tasaëëuf – islamski misticizam, në: Prilozi za orijentalnu filologiju, XXIV / 1974, Sarajevo 1976; Metin Izeti, Tarikati bektashian, Tetovë, 2001, f. 184; Baba Rexhepi, Misticizma islame dhe bektashizma, Nju-Jork, 1970 dhe në Tiranë, 1995; Robert Elsie, Islam and the dervish sects of Albania, në: The Islamic Quarterly A Review of Islamic Culture, Volume XLII, Number 4, 1998, London, England, (fq.266-289), etj.
8. Me sa dijmë analizën më të mirë rreth karakterit mistik të poezive të bejtexhinjëve e ka bërë Mr. Hajdar Salihu, shih: Poezia e bejtexhinjve, “Rilindja”, Prishtinë, 1987.
9. Nedim Filipoviç, Tasaëëuf – islamski misticizam, në: POF, XXIV / 1974, Sarajevo, 1976, s. 13.
10. Më gjerësisht shih: Dr. Selçuk Eraydin, Tesavvufi dhe tarikatet, përktheu Metin Izeti, Tetovë, 2001.
11. Tarikat është shumës i fjalës Tarik që do të thotë: rrugë për të njohur Zotin, respektivisht zhvillimi praktik i jetës i plotësuar sipas rregullave dhe principeve të përcaktuara të asaj rruge. Çdo tarikat ka themeluesin e vet sipas të cilit edhe është emërtuar. Për tarikatet shih: Dr. Selçuk ERAYDIN, Tesavufi dhe tarikatet, Tetovë, 2001, f. 428; Jashar Rexhepagiç, Dervishët, rendet dhe teqetë“, Dukagjini – Pejë, 1999, f. 282; Hans Joahim Kisling, Derviški redovi i puçki islam, në: Sufizam, Izdanje “Vuk Karadziç”, Beograd, 1981, s. 118-126; Metin Izeti, Tarikati Bektashian, Tetovë, 2001, fq. 184 etj.
12. Cituar sipas: Muhamet Pirraku, Gjurmë të veprimtarisë letrare shqipe me alfabet arab në Kosovë, në: DITURIA, nr. 1-2, 1978, Prishtinë, fq. 91.
13. Cituar nga: Mr. Hajdar Salihu, Poezia e bejtexhinjve, “Rilindja”, Prishtinë, 1987.
14. Dr. Selçuk ERAYDIN, Tesavvufi dhe tarikatet, Tetovë, 2001, fq. 117.
15. Cituar sipas: Mr. hajdar Salihu, Poezia e bejtexhinjve, Prishtinë, 1987.
*. Salik = pasues (anëtar) i një tarikati, udhëtari shpirtëror.
*. Rahi = udhëtar.
*. Rehber = udhërrëfyes.
*. Mushkil menzili ti gajet = është i vështirë shumë vendqëndrimi i tij.

Mehmet Akif Ersoj – Unë jam shqiptar

28/12/2011 Lini një koment

Mehmet Akif ERSOJ

 

UNË JAM SHQIPTAR

Mehmet Akif Ersoj

Mehmet Akif Ersoj

Tre milionë (shqiptarë) po vuajnë nga tri koka (bajraktarë shqiptarë) pa tru,
shiko, si po masakrohet babai! Ngrihu nga varri baba, ngrihu!
të gjallët nuk u erdhën në ndihmë, të paktën ti eja,
Shqipëria po digjet, kësaj here (djegiet) janë shumë të mëdha.

Kështu një llavë e vjellur ferri
llava përcëlluese i përfshiu të gjitha viset e vendit
ai është zjarri që nuk la pa shkatërruar asnjë oxhak
ajo është stuhia që nuk la pa djegur e rrënuar asnjë konak.

Nëse e ç’prushë hirin, nga përfundi jam i bindur,
do të dalin dy-tri eshtra të kallura
baba, nëna jote më e dashur (Kosova), mëmëdheu i vërtetë
a të bëhet viktimë e tre hajdutëve horra?

Toka, të cilën e lëvroi gjyshi, ku edhe shpirtin e la, shkoi…
Ashtu shkoi që, tashmë nuk kthehet, i huaji e pushtoi
Nëse do të ngrihesh e këtë ta shohësh çfarë do të kishe bërë, vallë?
baba mbi varrin tënd kryqi (serb) a do të kishte qëndruar, vallë?

Kudo që ndodhem para syve më del një fushë e përgjakur…
a je ti, apo përfytyrimi yt: Kosovë e papërkrahur!
ku qëndron shkaku me mijëra herë i pushtimit tënd?
ku është qëllimi i kalimit të rrugës shkatërruese e rrufesë mbi varrin tënd?

Ku është ushtria? Dëshmori që flen në zemër të saj, ku është?
ah, kurbani triumfues ku është? Ai ku është?
kështu, varreza të dëshmorëve, duke puthur tokën po bëj lutje
ah sikur të kishte dy-tre pika gjak dëshmori…

Ah varreza të dëshmorëve, çfarë janë ato? Trualli yt është bërë pijetore
nuk e shoh kandilin dot, ç’është…, gotë pije?
kush janë ata që flejnë në shtëpinë tënde me kasketa (kapela)?
ndoshta jam gabim… (por) kjo është e vërteta… e vërteta.

A të prishi në gjoks shkelja e opingës së serbit?
a u prishën trojet ku pushojnë me mijëra dëshmorë?
kush do ta shporrë çizmen e ushtarit të poshtër?

Gjaku i vrullshëm i heronjve veteranë a do të tjetërsohet?
Ja dinjiteti kombëtar u shua, u shkatërrua.

Je në gjumë… Nëse do të zgjohesh, kanë për të zhdukur
truallin, mos e mbyt përnjëherë, horizonti i mëngjesit të përgjakur
malazezi hajdut, bullgari gjarpër, serbi gomar
pastaj greku qen, atdheun rreth e përqark e kanë rrethuar.

O popull, tani i vdekur, zgjohu, agoi dita!
Ty të erdhën pa ezane (të krishterët), thuaj a të tingëllon kjo kambanë?

Qytetërimi (Europa) ju konsideron si të huaj
njëherë për t’ju copëtuar, pastaj për t’ju gëlltitur dëshiron
shqiptarët po çuditen me ju (bajraktarë-politikanë) tani
çfarë është kjo politikë e përzier, kjo e prishur padi?

Shumica prej jush (politikanë) u mor vesh, rrugën e gabuar s’po e shihni…
hajninë, që tani ju shërben si këshilltar, dëbojeni,
dëgjoni këtë prej meje, vërtet, jam shqiptar…
gjë tjetër s’mund të them… Ja, atdheu im është rrënuar!

 

Poema e Mehmet Akifit për krimet (1913)
21 Shkurt 1913

Ç’është orientalistika?

29/06/2010 Lini një koment

Ç’ËSHTË ORIENTALISTIKA?

Oriental door

Kur përmendim Orientalistikën, ne kuptojmë një varg shkencash, përkatësisht disiplinash shkencore, të cilat studiojnë kulturën e popujve të Lindjes (Orientit) – e kundërta e Perëndimit (Oksidentit), si: gjuhët, letërsitë, arkeologjinë, historinë, artin, religjionin, qytetërimin, traditat e tyre etj.
Tek ne, zakonisht, mendohet, por jo me të drejtë, se Orientalistika është vetëm njohje e gjuhëve të Orientit (vendeve të Azisë, Lindjes së Mesme dhe të Afrikës Veriore e Lindore).
Orientalistika në kuptim më të gjerë përfshin: Sinologjinë, indiologjinë, iranologjinë, turkologjinë, asirologjinë, jamatologjinë, semitologjinë (ku bën pjesë edhe një pjesë e asirologjisë, hebreistikën, arabologjinë dhe epitiopologjinë), hetitologjinë dhe azianologjinë, egjiptologjinë (këtu hyn edhe kiptologjia), berberologjinë dhe hamitologjinë.
Me përjashtim të semitologjisë, të gjitha disiplinat e tjera janë zhvilluar në shekullin XIX.

Çfarë duhet të kuptojmë me “Orientalistikë”?

Në trojet shqiptare, me fjalën “Orientalistikë” nënkuptohet studimi i gjuhës dhe kulturës arabe, turke dhe pjesërisht asaj perse dhe osmane. Sipas praktikës së deritanishme, ai që ka studiuar këtë lëmi quhet orientalist.
Prandaj, me Orientalistikë duhet të kuptojmë studimin e gjuhës arabe dhe turke, në mënyrë të barabartë në një anë dhe studimin e pjesërishëm të gjuhës persiane dhe osmane, në anën tjetër.

Orientalistika në Evropë

Interesimi i Evropës për Orientin është i hershëm. Janë bërë studime vëllimore për një varg problemesh, natyrash të llojllojshme, nga fusha e Orientalistikës, në kuptim të gjerë, kurse katedra e parë në Evropë për studimin e gjuhës arabe është ajo e vitit 1250 në Paris.
Më vonë, më 1311 Papa Klementi V lëshoi dekretin për themelimin e katedrës në Universitetin e Romës, Parisit, Oksfordit, Bolonjës dhe Salamankës, ku do të studiohej gjuha arabe, arameje dhe hebreje.
Rezultat i këtyre studimeve është, pa mëdyshje, edhe përkthimi i ‘Avestës’ në frëngjisht, më 1771, gramatika e parë e gjuhës kineze më 1831 në Paris, pastaj përkthimi i Kur’anit që nga viti 1543, 1641, 1782 etj. Më vonë Kur’ani përkthehet edhe në gjuhën serbe, më 1895 (Miço Lubibratiç), në gjuhën shqipe më 1920 (Hafiz Ali Korça), më 1922 (I. Mitko Qafzezi) etj.

Orientalistika në trojet shqiptare

Studimi i Orientalistikës në trojet shqiptare ka një histori të gjatë, duke nisur me lëvrimin e komentimin e letërsisë dhe dijeve orientale që në shekullin XVI-XVII deri te orientalistët e rinj (në shekullin XX) si Hafiz Ali Korça, Hafiz Ibrahim Dalliu, Ferid Vokopola, Sadik Bega, Sherif Putra, Vexhi Buharaja, Osman Myderrizi etj. Por, momentalisht, katedra e vetme për studimit të Orientalistikës është ajo e Prishtinës në Kosovë, të cilën e themeloi Dr. Hasan Kaleshi, në vitin 1973 (Prof. Dr. Hasan Kaleshi 1922-1976). Shpresojmë që kjo katedër të hapet së shpejti edhe në Tiranë.
Kjo degë është ndër më të rejat në Fakultetin Filologjik të Universitetit të Prishtinës. Është themeluar në vitin 1973 dhe studimet në këtë degë kanë filluar në dhjetor të vitit 1973.
Kjo, qysh në fillim ka qenë një degë me dy lëndë, ku studioheshin me planprogram të barabartë gjuha arabe dhe ajo turke me letërsitë e tyre.
Profesori i parë dhe themelues i kësaj dege ishte Dr. Hasan Kaleshi, i cili nuk arriti të përcillte as brezin e parë, sepse vdiq në vitin 1976.
Gjuha arabe dhe turke studiohen nga tetë semestra secila, kurse letërsia arabe dhe turke vetëm katër semestra.
Qëllimi i studimeve në këtë degë kërkon që të jetë kështu, sepse, këtu në radhë të parë përgatiten kuadro për hulumtime shkencore, detyra e të cilëve është që të kontribuojnë për studimin e historisë sonë kombëtare në periudhën e Perandorisë Osmane, ku dihet se administrata dhe literatura e burimet që i përkasin asaj periudhe, kërkojnë njohjen e të dyja këtyre gjuhëve, asaj arabe dhe turke, sepse gjuha turke në këtë periudhë është shkruar më alfabetin arab të modifikuar.
Qëllimi është arritur shumë pak, për shkak të mbylljes së institucioneve shkencore ndaj këtyre kuadrove.
Me gjithë faktin se arkivat e Stambollit janë fort pak të shfrytëzuara dhe me gjithë deklarimet se duhet të bëjmë hulumtime në ato arkiva për historinë tonë kombëtare, kuadrot e reja kanë mbetur që të orientohen më tepër në fushën e kulturës, ekonomisë, shëndetësisë, ku gjithsesi kanë dhënë rezultate me interes shoqëror, por jo në atë fushë ku është pritur më së shumti.
Megjithatë, Dega e Orientalistikës, e kryen me sukses funksionin arsimor, pedagogjik, shkencor e kulturor.
Këtu, deri në vitin 2003, janë diplomuar 140 studentë, prej të cilëve afro 80 prej tyre janë shqiptarë, kurse të tjerët janë boshnjakë, turq dhe serbë.

Rezultatat e deritanishme të Orientalistikës në Prishtinë

Nga rezultatet konkrete mund të cekim veçanërisht këto:
1. Përkthimin e parë komplet të Kur’anit, nga Dr. Feti Mehdiu, në vitin 1985;
2. Tri libra të Sami Frashërit (Kamul al-a’lam), të përkthyera nga osmanishtja;
3. Disa romane e përmbledhje me poezi arabe;
4. Doracakë për mësimin e gjuhës arabe, turke etj;
5. Përkthimi i koleksioneve të Buhariut, që arrijnë një numër prej afro 30 titujsh të ndryshëm;
6. Disa vepra për studimin e gjuhëve arabe, turke etj., si p.sh. Gjuha Arabe 1-2 për vitin e I dhe II), Gramatika e gjuhës së sotme turke (Për vitin e I dhe II), Gramatika e Gjuhës Turke (Për vitin e III dhe IV), Sintaksa e gjuhës arabe, Sintaksa e gjuhës turke, etj.
Pra, kjo më së miri dëshmon arsyeshmërinë dhe veprimtarinë konkrete të Orientalistikës shqiptare.

Orientalistika shqiptare në shërbim të kulturës kombëtare

Për historinë e popullit shqiptar, pa dyshim ka rëndësi të madhe edhe orientalistika shqiptare, e cila në kuadër të studimeve të saj kultivon edhe diplomacinë dhe paleografinë osmane. Administrata Osmane gjatë pesë shekujve sundimi në këto troje ka përcjellë dhe ka evidentuar të tëra ngjarjet që janë zhvilluar te shqiptarët dhe rreth tyre.
Tërë ajo lëndë që ka të bëjë me historinë e vendit tonë, posaçërisht ajo arkivore, ndodhet në arkivat e Turqisë.
Natyrisht, ato burime janë të shkruara me alfabet osman, të cilin përveç orientalistëve të specializuar për këtë fushë, kuadrot e tjera nuk kanë mundësi t’i lexojnë.
Në anën tjetër, përveç burimeve arkivore, për historinë tonë kanë rëndësi të veçantë edhe onomastika, topografia, kronologjia, statistika, arti, epigrafia etj., që i përkasin asaj periudhe. Por, asnjëra nga këto disiplina nuk mund të studiohet nga dijetarët që nuk kanë përgatitje nga fusha e studimeve orientale, e kjo në profilin e Orientalistikës shqiptare nënkupton studimin e gjuhës arabe, alfabeti i së cilës ishte baza e shkrimit të gjuhës turke në periudhën osmane deri në vitet ’20 të shekullit të kaluar.
Me një angazhim gjithëpërfshirës të të gjitha strukturave shoqërore dhe kombëtare mund të arrihet orientimi dhe përgatitja e nevojshme e kuadrit përkatës, e cila mund të llogaritet edhe me ndihmën e vendeve arabe dhe Turqisë, të cilat shprehin gatishmëri për ndihmë profesionale në këtë drejtim në forma të ndryshme.
Mbetet detyrë e kuadrove të reja, të cilët sigurisht kanë nevojë për përkrahje konkrete, që të thellojnë studimet nga fusha e Orientalistikës, për të kryer obligimet ndaj historisë kombëtare, si nga aspekti i historisë politike, kulturore, ekonomike, ashtu dhe nga fusha e letërsisë, për të ndriçuar një varg figurash të shquara letrare, por edhe për nevoja aktuale të komunikimit të drejtpërdrejtë me një kulturë të vjetër, e cila i ka dhënë kon-tribut të çmuar edhe letërsive evropiane.
Orientalistika shqiptare ka dallim të madh nga Orientalistika evropiane. Në Shqipëri ka shumë mundësi dhe hapësirë për të studiuar mbi Orientalistikën shqiptare, mbi lidhjet e saj me Orientin, mbetjet kulturore dhe arkeologjike të mbetura në Shqipëri, etj.
Pra, kjo ishte arsyeja pse ‘Qendra Shqiptare për Studime Orientale’ – ‘Albanian Center for Oriental Studies’ mori këtë iniciativë për hapjen e revistës së parë në Shqipëri për studime orientale, duke shpresuar se studiuesit, historianët, gjuhëtarët, arkitektët, arkeologët etj., do të gjejnë shumë hapësirë në revistën tonë mbi studime të ndryshme që kanë të bëjnë me Orientalistikën në përgjithësi, dhe me Orientalistikën shqiptare në veçanti.

 

Kjo pjesë është parathënia e numrit të parë të revistës “URA”, Vjeshtë/Dimër 2008.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 57 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: