Arkiv

Archive for the ‘Letërsia e bejtexhinjve’ Category

Në mbrojtje të bejtexhinjve

28/01/2013 Lini një koment

NË MBROJTJE TË BEJTEXHINJVE

flamuriBejtexhinjtë janë marrë pak si shumë nëpër gojë këto kohë, prandaj ca gjëra duhen saktësuar.

Duam apo s’duam ne sot, këta janë po aq pjesë e kulturës dhe e letërsisë shqipe sa edhe Buzuku, Matrënga, Budi, Bogdani, Bardhi, Chetta e Variboba. Në kuptimin që tradita e bejtexhinjve është e trupëzuar në kulturën tonë të sotme, edhe pse në trajta që nuk shquhen aq lehtë.

Kulturorisht krijimet e bejtexhinjve i përkasin letërsisë orientale që kultivohej brenda perandorisë osmane. Kjo ishte letërsi e mbështetur kryesisht në letërsinë klasike arabe dhe persiane. Studiues seriozë të bejtexhinjve shqiptarë, si Osman Myderrizi, Hasan Kaleshi dhe Armin Hetzer, kanë vënë re se këta afrohen më shumë me modelet arabe dhe me të ashtuquajturin stil “të mesëm” sesa me poezinë më të sofistikuar persiane.

Letërsia e bejtexhinjve konsiston në dorëshkrime në alfabet arab që kryesisht kanë mbetur të pabotuara. Vetë bejtexhinjtë nuk shkruanin me synimin që të botonin libra, por që t’i fiksonin në letër krijimet e tyre të destinuara për deklamim. Të shkruarit ishte praktikë mnemonike. Kontakti i kësaj letërsie me publikun kryhej në mjedise si teqe ose çajhane, ku mblidhej mileti të dëgjonte poetët të recitonin krijimet e tyre. Ky milet ishte zakonisht analfabet.

Për këtë arsye, fakti që këto krijime u shkruan me alfabetin arab është praktikisht irrelevant për natyrën e asaj letërsie; meqë publiku nuk i konsumonte në trajtë të shkruar, por i dëgjonte të deklamuara. Kjo duhet theksuar, sepse zakonisht nuk kuptohet mirë. Ne sot e asociojmë letërsinë me tekstin e shkruar dhe librin; por ky nuk është model universal, por historik dhe lokal.

Gjuha e bejtexhinjve, nga ana tjetër, është një shqipe e rënduar me fjalë orientale, kryesisht arabe e persiane. Shumë nga këto fjalë nuk përdoreshin fare në gjuhën e zakonshme të kohës kur krijonin bejtexhinjtë, por janë futur në tekste si mjete stilistike. Nga ana tjetër, ndonjë autor, si Nezimi, ka qenë i vetëdijshëm që ishte “i pari” që po e shkruante shqipen.

Bejtexhinjtë janë konsideruar edhe si të parët që shkruan letërsi laike në trojet shqiptare në Ballkan, madje ndonjëherë edhe satira sociale, çka nuk është pak, po të kihet parasysh se deri atëherë prodhimi letrar në katolikët kufizohej brenda komunikimit fetar, ndërsa ortodoksët shqiptarë nuk lejoheshin fare të kishin letërsi të tyren në shqipe…

Temat e trajtuara nga Nezimi me shokë ishin konvencionale (formulaike), merreshin nga kanoni arabo-persian dhe përcilleshin nga një autor në tjetrin; po aq konvencionale sa ç’ishte, bie fjala, tema e “oxhaqeve të nalta” apo e “të rënëve” në lirikën realiste-socialiste shqiptare të viteve 60.

Sot bejtexhinjtë nuk i lexojmë dot, por vetëm ngaqë me Rilindjen e këtej kultura dhe letërsia shqipe erdhën duke iu larguar atij modeli kulturor: duke adoptuar alfabetin latin, duke e pastruar gjuhën nga orientalizmat, duke krijuar neologjizma e duke iu drejtuar letrarisht modeleve folklorike autentike, ose modeleve perëndimore. Te Fishta këto dy modele bashkëjetojnë.

Mirëpo bejtexhinjtë nuk mund të likuidohen lehtë nga tradita jonë kulturore. Pa bejtexhinjtë përnjimend nuk do të ekzistonte, bie fjala, Naim Frashëri, i cili kishte bejtexhinj edhe në familje, të tillë si Dalip e Shahin Frashëri. Nga pikëpamje formale e strukturore, Naimi ka aq shumë gjëra të përbashkëta me bejtexhinjtë, sa ndonjë kritik ka shkuar deri atje sa ta quajë “bejtexhi pa bejte”.

Ajo që bëri Naimi, në pajtim me frymën e Rilindjes, ishte ta merrte atë traditë e ta modernizonte duke e pastruar nga orientalizmat e deri diku nga tematika. Edhe të tjerë Rilindës vepruan njëlloj. Jani Vretoja, p.sh., përshtati një poemë të Muhamet Kyçykut, “Erveheja”, e cila më pas e në versionin e ri fitoi popullaritet të madh në lexuesit.

Thashë që pa bejtexhinj Naimi nuk do të ekzistonte. Pa Naimin, as Asdreni as Lasgushi nuk mund të mendohen. Pa Asdrenin e Lasgushin, Kadareja nuk do të ishte bërë ai poet që u bë. Birësimi letrar procedon pikërisht në këtë mënyrë, nga daja tek nipi; madje sa më i rreptë që të jetë mohimi, aq më të thella afëritë.

Shqiptari që themeloi gjuhësinë turke

13/10/2012 Lini një koment

SHQIPTARI QË THEMELOI GJUHËSINË TURKE

Sami Frashëri

Sami Frashëri

Megjithëse ka dhënë një kontribut të madh në letërsinë dhe kulturën shqiptare, Sami Frashëri konsiderohet themelues i gjuhësisë turke. Për kontributin e tij në fushën e gjuhësisë, me një ligjëratë u paraqit studiuesi Mehdi Polisi, i cili theksoi se Samiu është dijetar i kalibrit ndërkombëtar.Ndonëse ka kaluar një kohë e gjatë, afër 110 vjet, prej nga Sami Frashëri është ndarë nga kjo botë, megjithatë, emri i tij, për shkak të punës së tij vëllimore dhe pa dyshim dhe cilësore, vazhdon të jetë në kujtesë të secilit njeri që sadopak është i lidhur me boten e letrave. Për Sami Frashërin dhe veprimtarinë e tij janë bërë shumë studime si nga studiues shqiptarë ashtu dhe nga studiues të huaj.

Për të kujtuar kontributin e Frashërit në fushën e gjuhësisë, studiuesi Mehdi Polisi mbajti të martën një ligjëratë në amfiteatrin e Fakultetit të Filologjisë, në kuadër të Seminarit Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare. Sipas Polisit, secili që ka shkruar për Sami Frashërin ka shkruar në mënyrën e vet, e ajo që, siç u shpreh ai, është e rëndësishme të thuhet këtu është fakti se të gjithë studiuesit e veprës së Sami Frashërit takohen në një pikë, të thonë se Sami Frashëri është dijetar i madh, dijetar i kalibrit ndërkombëtar.

“Dhe sigurisht nuk gabojnë, sepse këtë cilësim Samiu e meriton. Për veprën e enciklopedistit Sami, megjithëse, siç u tha është shkruar shumë, prapë për të gjithmonë mbetet për t’u thënë diçka më tepër. Thënë shkurt, vepra e tij është vëllimore, cilësore dhe e shumanshme. Sa është ajo e tillë, këtë më mirë mund ta dëshmojnë ata të cilët janë të rrethuar me të, e shumë më mirë ata të cilët janë të detyruar ta shfrytëzojnë atë: albanologë, orientalistë, turkologë, letrarë, historianë, gjeografë etj”,- u shpreh Polisi.

Në këtë ligjëratë ai shpalosi disa mendime e pikëpamje të Samiut nga fusha e gjuhësisë, fushë kjo në të cilën Samiu dha kontributin e tij më të çmuar shkencor.
Polisi theksoi se Sami Frashëri ka qenë një poliglot që ka njohur disa gjuhë të perëndimit dhe të lindjes dhe sipas tij, njohja e gjithë atyre gjuhëve në mënyrë të thellë, mësimi sistematik i fushave të ndryshme të dijes, guximi shkencor e intelektual, e ndihmuan Samiun të shtrihet e të shkelë në shumë disiplina kulturore e shkencore, duke filluar nga viti 1872, kur del për herë të parë me shkrime në opinion, e deri në vdekje më 1904.
“Të shkruash gjithë ato vepra (mbi 65 vepra, disa me më shumë vëllime) ose shprehur me faqe, mbi 20 mijë faqe, pa llogaritur veprat e tij në dorëshkrim dhe artikujt e shumtë nëpër gazeta e revista të shumta të kohës, me tema nga më të ndryshmet dhe në gjuhë të ndryshme: shqip, turqisht, arabisht, frëngjisht, greqisht, persisht etj, për një periudhë 32-33 vjeçare, është pa diskutim punë e madhe, punë që vetëm mendja e ndritur e Samiut ka mundur ta bëjë”, u shpreh Polisi.

Një nga fushat kryesore në të cilat Sami Frashëri dha kontributin e tij të çmuar është padyshim gjuhësia. Sipas Polisit, mendimet e Samiut për gjuhën, me ndonjë korrigjim të vogël edhe pas njëqind e sa vitesh vazhdojnë të mbesin vlera dhe si të tilla i kanë qëndruar kohës dhe kanë bërë që të tërheqin vëmendjen e studiuesve. Ai theksoi se Sami Frashëri është i pari që shkruan për probleme të ndryshme gjuhësore, filologjike në Perandorinë Osmane.
“I pajisur me një kulturë të gjerë gjuhësore e filologjike, Samiu kishte mundësi të ndiqte arritjet e gjuhësisë në Evropë dhe më gjerë, pikërisht në kohën kur ajo nisi të përparonte me shpejtësi. Pikëpamjet e tij për gjuhën, si dukuri shoqërore dhe si një nga veçoritë më të rëndësishme të njeriut, si mjeti kryesor që bën dallimin midis njeriut dhe gjallesave të tjera, për rëndësinë e njohjes dhe studimit të gjuhëve të lashta e të reja, për dallimin midis zërit të artikuluar dhe tingullit (britmës), për dallimin e gjuhëve për sa i përket numrit të tingujve, për lidhjen e gjuhës me mendimin, për përcaktimin e emrave dhe shfaqjen e fjalëve, për lidhjet e gjuhësisë me gjeologjinë, antropologjinë dhe historinë, për shfaqjen dhe zanafillën e gjuhës, për ndarjen e gjuhëve nga aspekti tipologjik (në gjuhë monosilabike, aglutinative dhe flektive) dhe evoluimi, për klasifikimin e gjuhëve nga aspekti gjenealogjik: gjuhë ariane, gjuhë semite e hamite dhe gjuhë turanike, për grupimin, degëzimin dhe afritë e gjuhëve, duke marrë shembuj përkatës edhe nga gjuha shqipe, si dhe shumë e shumë çështje të tjera kanë zënë vend në veprën e tij gjuhësore ‘Gjuha'”, u shpreh Polisi. Në këtë vepër Samiu, siç pohoi Polisi, ka prekur shumë probleme që kanë qenë objekt diskutimi para dhe në kohën e tij. Për të gjitha ato probleme Samiu nuk ka qëndruar vetëm vëzhgues, por me përgatitjen e tij gjuhësore, ai është përpjekur që për çdo problem të japë dhe mendimet e tij origjinale. Polisi përmendi se mendimet e Samiut në të shumtën e rasteve kanë qenë më të avancuara se ato të bashkëkohësve të tij në Perandorinë Osmane në të gjitha disiplinat gjuhësore, sidomos në leksikologji.

Në ligjëratën e tij, Polisi trajtoi edhe shumë çështje që kanë të bëjnë me librin ‘Gjuha’ të Sami Frashërit dhe me pikëpamjet e tij për çështjet gjuhësore.

(GazetaShqiptare/BalkanWeb)

Marrë nga faqja: http://www.balkanweb.com/kultur%C3%AB/2691/shqiptari-qe-themeloi-gjuhesine-turke-100114.html

Bekriu

09/10/2012 Lini një koment

Muhamet KYÇYKU (Çami)

BEKRIU

Bismil-lah, zura të nis, Bejtetë dua t’i flas shqip
për qitapet do bashlladis, dhe i nisa me një tertip,
dica bejte di të ujdis, zhdo bekriu bëra nijet.
ja Rab, amë hidajet! me zëmërë bëra nijet.

Perëndija si urdhëroi, Pa digjo ti, more bekri,
pejgamberi na e dëftoi që pin verë, pin dhe raki,
dhe hoxha im si ma këndoi, Perëndija jote të di
kundr’ asaj e bi rivajet. që je në besë hijanet.

Allahu e bëri bejan, Ndose vera, ndo rakija
kush pin verë e ka dushman, harram janë që të dija,
e dëftoi brënda në Kuran, s’ishtë razi Per ndija
themelosurë me ajet. t’i pinjë turku për lezet.

Allahu e dha haberrë Vera ishtë zati murdar,
në Kuran kush e sa herë, turkunë e bën gjunahqar,
turku të mos pinjë verë, s’ishtë fajde, veçë zarar,
nd’ishtë që kërkon selamet. ndo në dunja, ndo n’ahiret.

Vera edhe mish prej derri Se ti kur pin verë, dehej,
edhe nexhaset prej njeri, kur shkon, posi derri ngrehej,
kundrë na u dha haberi, së lige gëzonej, lehej,
m’e ligë ishtë vera, në piet. për hiç gjë njerinë e vret.

Vera një edhe kumari, Ti bekri, mos u bën gafil,
putetë dhe lotozari, se ishtë haram me delil,
gjithë do t’i djegë zjarri, kush pin verë e bën rezil
kush i punon q’i bën adet. Allahu dej në kijamet.

Silloisu e bën figan, E ti, bekri, verën e pin
Perëndisë kërkoi derman, dhe me golë flet se ç’arrin,
që të bëri turk me iman. vetëhesë i bëneni hain,
Ku e gjen të tilë dovlet? q’e kllet në të tile ezijet.

Kur pin verë, të del frika, Pin verë, bënej sarhosh,
hidhej mbi gjithë të liga, zhdo së lige i thua “hosh”,
atëherë të ra pika ngaha dini it bije bosh,
e ti nu k’ e ke për haxhet! nat’ e ditë mbi masijet.

Ki bekriu djal’ i mihanesë Vjen shejtani e të gënjen,
që punon hata në besë, e pin verën me lagjen,
shum’ i varfërë do vdesë, jargëtë të venë si qen,
pun’ e ti s’i ka beriqet. kur lëpihej edhe bërtet.

Po që dehej, gjumi të merr, Kur vë këmbënë mbi këmbë,
bije, shtrihej si nonjë derr, qelqin’ e rrëmben me dhëmbë,
vjen shejtani e të përmjerr, frima të qelbetë kërmë,
hej melun, gjidi xhenabet! dike pirë atë nexhaset.

Heq festenë e vë mbi si, Meleqëtë binë ferjat,
thua: “U bëçë tirjaqi, vallë çish thotë ki murtat,
do pimë një pikë raki, kuranit s’i ka itikat,
të na ketë buka lezet”. ja Allah, epi një musibet!

Meleqetë i helmove, Ki bekriu kur të vdesë,
shejtanëtë i gëzove, mihanexhiut do t’i thërresë,
xhehenemit ju afrove, t’i sjellë qelqin e mihanesë,
u nise ta biç zijaret. s’kujtonetë për shehadet.

Me të shpejtë vjen shejtani, I thotë: “Mbëlidh fiqirrë,
gëzonetë dindushmani, se të kam verë të mirë,
i qepetë prej imani, mos të vjen qejf pë r të pirë,
me hilera e bën davet. të të shkonjë aj hararet”.

Pa ngreu si ke adetnë, Dhe bekriu kur e digjon,
ta piç taze musallënë, verë të pinjë kërkon,
po bën inqar Muhammednë, meadhemall-llah pa iman shkon,
thuaj: “Zoti s’ishtë vërtetë!” në xhehnem vete për ebed.

Tani, në ka mënd në krije, Ti bekri, mos u bën fudull,
verë kurrë do mos pijë, po me tovbe bënu meshgul,
tovbe halis do të bijë, isht’ umidh që t’e bën kabull
Allahu t’e bën magfiret. Allahu që është xhumerd.

Ti, bekri, mos rri në shubhe Se kur të të vinj’ exheli,
se iman’ e ke në tehluqe, do të dridheç posi teli,
po me të shpejtë bën tovbe, vera do bënetë beli,
sot për sot që je me shëndet. tovbeja të vjen me zahmet.

Se vera bënetë sebep Allahu t’e bëri harram,
që të merr Zoti në gazep, mënd në krije të dha tamam,
po hiq dorë e mos ju qep, ti nat’ e ditë pin mudam,
se s’të lë të veç në xhenet! dehej, bënej, ja Allah, medet!

Gjezdis nëpër panairë Një turk që pin ashtu meshhur,
dhe konushtis me qafirë, kam20frikë se ishtë kaur,
ku të gjeç verë të mirë, se me kaurë bën huzur,
atë ke për bash zijafet. turkunë s’e ka ragbet.

Kur të jetë i tili zëndik, Mahalla edhe gjitonë
që e pin verën me shirk, emër turk të mos t’i thonë,
kush ishtë turk edhe sadik, në mos e lëftë zakonë,
atit nuk’ i bën muhabet. mos i venë në zijaret!

Gjithë ta dini bekrinë, Turqërinë e zë iqrah,
që pin verën e rakinë, dike punuarë gjunah,
në qafirë e ka sinë, z’bën tovbe të bënetë islah,

se m’ata ishtë një rufet. as që kurrë s’bën ibadet!
Bekritë pinë, dehenë, Në këtë trapezi të rrimë,
me qafirë mbëlidhenë, miqësisht ahengj të bimë,
shoq me shoq hertisenë: këtë verë do të pimë,
“Verën e pifç me shëndet! në vuxhut të n’apë kuvvet!”

Qirasinë shoqi-shojnë, Dale-dale u bin vera,
miqësinë e dëftojnë, i prish mënt, u ep të tjera,
zënë këngën’ e këndojnë egërsonenë si derra,
me terbije, me marifet. këcenjënë posi soldet.

Me të tilë miq në dunja Kërkojnë fai të mira
mos konushtis, se gjen bela që të jenë të kërpira,
edhe të tilë në sofra flasënë qafirësira,
Zoti mos na bëftë kismet! thonë mëndija ç’u pret.

Perëndija s’e sheh xhais, Nd’atë mexhlis kush të rrinjë,
me gazep meleqët’ i nis, në të madh gazep do hinjë,
për një të tilinë mexhlis, prej Allahut, le ta dinjë,
gjithënjë u dërgon lanet. s’ka razillëk, veç àdavet.

Natë, ditë i pa sheriat, Mal’ e fushatë dridhenë,
verën’ e bëre tabiat, gjithë t’apënë lanetnë,
pejgamberi s’t’ep shefat, që bëre inqar ajetnë,
se s’punon si turk në umet. prej gjunahut bije tërmet.

Gur e drunjë më s’qëndrojnë, T’ep lanet dheu e qielli,
nat’ e ditë hiç s’pushojnë, t’ep bela hën’ e dielli,
ti, bekri, të mallëkojnë, vetëtima së kthielli
prej Allahut kanë ixhazet. mbi krije vjen e të pëlset!

Lumëratë që po shkojnë Sa jaradisma që janë,
dhe kronjetë që pikojnë, prej Allahut izën kanë,
detëratë që gjëmojnë, gjithë t’apënë belanë,

Ti, bekri, t’apënë lanet! asnj ë nukë t’ep rahmet.
Barërat që mbihenë, Ti s’të vjen meleq në derë,
gjithë t’apënë lanet t’apënë lanet ngaherë
dhe sa të gjalla gjëndenë dhe buka që pin me verë,
në stere, bërnda në det. ndo pse isht edhe nimet.

Pemëtë që binë hije, Retë që shtienë shinë,
t’apënë lanet mbi krije, lutenë në Perëndinë:
u largove prej Turqije “Bekriut epi rrupinë,
i pagusël, i pateharet. ja Allah, me qemal-i kudret!”

Dhe mbi krehe që të rrinë Bekriu nukë merr haber,
di qeramen qatibë vera i duketë sheqer,
të madhe rixha të binë: se ç’punon, ja ngrinë defter,
“Mos bën gjunah me iradet!” për xhehenem ja binë huxhxhet.

Në mahsher do jetë surgjun, As e shihni që në dunja
gjithë do t’i thonë “melun”, që çehren’ e turkut s’e ka,
ki àjni posi majmun veç rrobat bëjnë ixhra
do të dalë në një suret. që i mban në turk-kijafet!

Ndo ta blenjë, ndo ta shesë, Kush punonetë me verë,
në gjunah të madh ka pjesë, kështu ta ketë haberrë,
në mos beson, le të piesë do të qelbi një m ahsherrë,
ulemanë ehli-sunnet. alemi do marrënë ibret.

Dej në mahsherr, nd’atë ditë, “Ja Rab”, do thonë alemi,
kur të dalënë bekritë, “Këtë vrromë as xhehenemi,
do qelbinë xhehenemlitë, me këtë azap që kemi,
që do të binë shiqajet. s’e heqëmë këtë siklet”.

Vjen një zë prej Perëndije: Shohënë dhe zebanitë,
“Hall’ i asaj qelburije rrëmbenjënë bukaitë
vjen prej vere, prej rakije që të shtijejnë bekritë,

që i pitën ata murtet”. t’u binë azap me shiddet.
Dhe shejtani do të flasë: Bekritë, kur të digjojnë,
“Dua bekrit’ e dunjasë, hapënë sitë, vështojnë,
të rrinë në këtë dërrasë, shejtanë e mallkojnë
të pinë ngaha ki sherbet.” që i fton nd’atë zijafet.

Dhe shejtani thotë: “Zh’doni, Ku janë ato musallëra
me gazep që më vështoni? që pinjëm nëpër mihanëra?
Miqt’ e mi, mos më marroni, Tani kshu na zuri hera,
që u keshë kaqë muddet! po eni të bimë gajret!”

Dhe bekritë atëherë Tani çish do të durojmë?
umidh’ e kanë të prerë: Gjithënjë nukë qëndrojmë:
“Në dunja që pinjëm verë, këtë zahmet zh’do t’e shkojmë
nuk’ e keshëm për kasavet. natë, ditë me ukubet?

Në këtë zjarr që digjemi, Kush ishtë turk me të drejtë,
ku të vemi të lutemi? ngaha vera të ruhetë,
Perëndisë zh’do t’i themi se vera sebep bënetë
që më irz në faqe s’na mbet!” që të shpije në dalalet.

Ju, bekri, kur t’i digjoni, Se këto fjalë që thaçë,
këto bejte t’i kujtoni, në qitap shkruar i paçë,
në daçi mos i harroni, shqip mananë ua dhaçë,
që të gjëndeni në gaflet! në daçi amëni rahmet!

Në më shafçinë bekritë, Gjene ju, bekri, në pifçi,
që të zënë kanositë, me tovbe në mos u kthefçi,
u plaçinë të di sitë, ngaha Perëndi e gjeçi,
se u kurrë s’u bi minnet! mua në më bëfçi gibet!

Për riza të Perëndisë Kundrë erdhi zemaneja,
dhe me anë të sherisë iktiza bën meseleja,
thaçë bejtet e rakisë, një mij’ e diqind seneja

nuk’ i fola për husumet. edhe tridhjet’ e nëndë vjet.
Iptida hëna muharrem, Ndonjë fjalë ndë lathita
bejtet’ i shkrova me kalem, në këto bejte që qita,
gjithë bekrit’ i bëra zem, belqinda në mos e dita,
me të mira m’u bëftë uxhret! Allahu bëftë merhamet!

Bejtet’ i fola me sheriat,
saqë munda, paçë takat,
jam dhe brënda konispolit,
emërin’ e kam Muhamet.

Kroni i rrjedhshëm i Suzi Prizrenit

30/08/2012 Lini një koment

KRONI I RRJEDHSHËM I SUZI PRIZRENIT

Asht e natyrshme qi prezantimi i nji figurë historike, kur i shoqnuem nga nji trashëgimi e prekshme fizike, përfiton prej saj nji dozë të fortë intimiteti. Kjo qasje shkurton e harkut të botëkuptimeve qi i ndajnë midis shekuj e zbeh diqysh abstrakimin e përparësive të ndryshme qi rrjedhin prej tyne. Ma vonë, njeriu mund të hulumtojë me nge, përtej pluhunit të panjoftunës e harresës, qysh e tek t’a ngucë kurreshta. Sidoqoftë, çka mund me u zbardhë ma vonë prej lëvrimit shkon, në shumicën e kohës, dorë për dore me përshtypjen e parë qi na tërhoqi në fillim ndaj subjektit.

Nen kët kandvështrim, kroni Suzi Prizrenit asht nji hapje e përkryeme drejt  figurës së shpirtndritunit. Ndjesia e mirë qi të shporitë në fillim të njohjes me te, vazhdon të shoqënojë e njillojtë gjatë shtjellimit të matejshëm. Në nji lidhje të ngushtë funksioni e kohe, kroni i vjetër ka ndifë për pesëqind vjet rresht, shtegtarë e banorë njilloj. Në kët vijë të paendun breznish, rrjedha e kthjellët e tij ka bekue si jo tjetër, lemajen e hershme mes ujit e jetës.

Faqja e internetit e komunës e përshkruen si nji krue me pipa të bronzit e prej mermeri të bardhë të sjellë prej Shkupi. Petalorja përmidis gurit të latuem, kordhëzat e kryqëzueme e motivi i gjarpënimit qi ndahet mëdysh prej gëlimit të ujit, paraqesin nji punim të hollë e të kandshëm. Në sfond, kauket, qylafet e taxhet, qi dikur qendruen mbi krye vorresh e nen hije qiparisash, japin jetës ngjyrë të thellë brishtie.

Kësokohësh kroni nuk dallon vetëm kah hijeshia por asht interesant dhe për kah simbolika. Përdorimi i kahmotçëm i ka dhanë gurit nji cilësi gati të tejdukshme e qelibari qi ndodh shpesh here me ato krijime qi vjetrohen mirë kah koha. Të njajtën cilësi ka fitue përgjatë kohës dhe krijimtaria e larmishme e Suziut.

Shenjat e punës së shpitndritunit janë shpërhapë kahdo në topografinë e Prizrenit. Kroni gjindet pranë xhamisë së ngrejtun po prej tij më 1512, vit ky qi shënon kthimin përfundimtar në vendlindje. Aty sherbeu vetë si imam, derisa u nda prej kësaj jete me 1524. Përveç mbëhive shpirtnore të besimtarëve, ai asht përgjegjë samund edhe nevojave të tyne kurmore.  Ndërthurë pra në punë të tij, gjindet deshira për dije e bukë, besimi e mbrothëtia. Andaj përmendja e tij si shenjtor nuk tingëllon aspak e habitshme; emni i mirë përputhet përsosmënisht me trashëgiminë e tij të gjithnduershme. Përnderimi i thellë në Prizren i detyrohet ma së shumti  punës gratçore të bamirësit, sesa ndonji shenje mrekullie e të mistershme të lanme kah pas.

Xhamia e Suziut

Emnin e dritëpastit e mbajnë gjithashtu me krenari edhe ura e tij prej guri (tash e rindërtueme), nji nga kalimet ma të vjetra mbi Lumëbardh, e mejtepi (mësonjtorja) e parë e qytetit.

Miradia ndaj bamirësit mbulon edhe ndërtimin e kanalit vaditës të gjatë 7 km, qi mundësoi ujitjen e fushës së Prizrenit prej Kerk Bunarit deri në katundin Grazhdanik. Megjithëse studiuesit serb pretendojnë se kanali mund të ketë ekzistue qi në kohën e Car Dushanit e mbase ma herët, Suziu sëpaku rindërtoi ate, tue rimakambë kësi begatinë qytetit.

Ura e Suziut

Edhe ma bresëlanëse asht trashigimia e imamit në letra. Biblioteka e tij, e para në Kosovë, e qi ma vonë përban zanafillën e biblotekës së tashme të qytetit, asht pernjimend nji visar i çmuem. Për përdorimin e saj lihen udhëzime të qarta e saj në amanetin e vetë dijetarit. Në te, Suziu përcjell mësimin e vjetër Sufist, ku shjegon se preokupimi ngulmues i ne mortorëve me të tashmen duhet me u zavendësue me përpjekjen për amshimin. Jeta njerit merr kuptim të plotë at’here kur këqyret përmjet qelqit të së përtejshmes; vetëm at’here ne mund të përpiqemi për të mirën e përgjithshme, e të shohim përtej interesit të përnjihershëm e vetjak.

“Pas vdekjes time këto libra i mbikëqyr imami i xhamisë dhe ai do t’ua japë të interesuarve, qofshin ata nxënës, qytetarë me evidencë, duke u kujdesur që të mos humbin dhe dëmtohen.”

Vorrezat e Suziut

Ndër vëllimet dorëshkrimore e kaligrafike te Suziut renditen ato të vyeme poetësh e filozofësh persianë si Feriddudin Attarit, Al-Ghazaliut e Xhelaluddin Rumiut [Rumi]. Përzgjedhja e hollë të ban të mendosh se Suziu kish nji interes të gjallë dhe e gjithnduershëm në letrat e mistikën islame.

Dhe kështu asht përnjimend. Letërsia zen nji vend edhe ma kuptimplotë në krimtarise e tij.

Shpirtndrituni ka lanë pas gati 1500 distie (dyvargjëzore me rimë), nji formë e njoftun rrëfimi i letersisë islamike, e simbas monografisë së shkurtën  të orientalistit të shquem shqiptar Hasan Kaleshi kushtue Suziut, ky i mbrami renditet nji nga poetët e randësishëm të poezise otomane të shekujve XV -XVI.

Rëndësia e poetit merr kuptim te veçantë sidomos në dritëhije të krijimit të quejtun Gazatvaname, nji poeme epiko-romantike qi i thurr lavde nji personazhi të vërtetë historik, Alibeg Mihaloglu-ut. Alibegu ish nji  kryekomandant i kufinit ballkanik kur perandoria ish ne nji vërshim të rrëmbyeshem drej Europës qendrore. Lidhje kureshtare me kët figure historike kanë kangët popullore boshnjake si edhe eposi shqiptar; Alibegu asht frymëzimi për Djerzelez Alinë e Bosnjes e Gjergj Elez Alisë shqiptar.

Megjithëse poema asht thellësisht e personalizueme rreth individit të Alibegut, Suziu përdorë ate si nji vegje të dobishme me shpalosë ide e filozofi të përbotshme. Ai përvetë pyetje thelbësore e qi duhet me shqetesue çdonjanin e kësi shpërhapë universalitetin e ideve të tyne. Cka e ban punen edhe ma interesante asht trashësia e botës së protagonistit dhe pasqyrimi i saj në gjuhën e përdorme.

Ja disa mendime të Suziut mbi vanitetitn e botës në lidhje me fatin e Mihal Szylagyse (Regjent i Hungarise), i cila ra rob i Alibeg-ut. (Tubzat e përzgjedhuna prej Hasan Kaleshit).

Ruaju, mos i kalo kufijtë e tu, se fati
Do të të bejë qesharak përpara banorëve të botës,

Vëlla, bëhu i matur, mos e ço lart qafën,
Qielli është gjakësor, çdo ditë pret krenë

Ec, por me kujdes, mos i zgjat shumë hapat,
Se në çdo hap ka mija pengesa e do ngatërrohesh!

Mos ia hap botës kraharorin simburojë
Se do të bëhesh nishan i shigjetave qiellore,

Princ, mos mendo se përgjithmonë do të mbetet kulltuku
Sepse Husrefit (mbreti persian – H.K.) fati ia hoq kurorën nga koka.

1507

Origjina e poetit asht rrethue nga mjegullimi, thuhet serb ase shqiptar. Ndryshe nga Jahja Beg Dukagjini, Suziu nuk dëshmon në kupë të zanit se asht shqiptar. Për ma tepër në punën e tij të gjatë studuesit s’kanë mundë me gjetë ndonji reference a përmendje për prejardhjen. Çka dallohet prej punes se tij asht se për masëshumti ai qe i angazhuem me tema qi mund të perceptohen si përtejshme. Bota e tij asht nji tokë e besimit dhe e dijes.

Ja dhe nji pjesë prej Gazavatname kushtue Alibeg Mihaloglu-ut.  Dy mugarë interpretojne andrën e Mejremes (Maries), zanafilla e idilit te saj me Alibegun:

N’ nji ditë të bekueme në mëngjes 
U gjenda n’ Jerusalemn e  shenjt;

Tek u enda asaj toke t’lume qi zemrën t’a shend,   
E  me lotë curk trollin vadita anekënd

Ja behu nji i huej prej atij caku Përtej  
Qi n’ at vend amshueshëm t’ vinte strehe

Në ballë i shkëlqejshin yj lumnimi
Në kunorë i ndritshin gurë të mirë fisniku

Si Bahmani qe i urtë, Hipokrati dora vetë; 
Për vetepërmbajte për urti ndër fjalë përmendë.

Nj’ashtu dhe ime zemër, trazue si det dëshirit
Prej kandjes për te ju shtje fërgëllimi

Anise shembëllim si i tij s’ kish ra ndër sy ma parë,
E vërteta s’ka nevojë me u shpalue pafund me fjalë.

Veç ai i urtë qi njeh vërtetsinë [Zotin] asht mik për besë,
Te tjerë janë t’huej, për k’ëte s’ka pikë pendese.

Mos përfillë pra kend qi s’ njej Perëndinë,
Edhe nëse e bjen fati qi asht prindi yt.

Për mue të ngratin udhevë mbetë asht boll fatmirsi 
Me pas nji zemër-dlirtë kasnec si ti.

Andaj zambaku i lëndinës ka heshtë
S’ ka kend me bisedue, t’a ndajë kte dnesë.

Në visar të dijes çelim ne nji portë;
E shpërndajm inxhi pafund në kët botë.

Vec kur ti shohim shenjat hyjnore të Zotit,
Më at’here na do t’kemi këqyrë në at lëmi provat.

Vetëm kur të flasim misterin e njishit të Perëndisë,
Më at’here zogu i mendimit do t’i shkundi pendët e tij.

Kur të bisedojmë në astronomi,
Mandej mund folim për natyrën e qiejve.

Do ta gjemjë tokën nji herë të rrumbut, e përsëri petë;
At’her do mund me këqyresh qellin si prej rase e masandaj të sheshtë.

Kur historitë e mbretënve na t’ kuptojmë,
Ma pas shenjtorët qi jetën flijunë mund t’ njehim.

Në duer i kish mbetë nji shembëllim i prarue.
Si dhe qiella, kur zbulon ai pasqyrën diellit.

Më foli mue e tha, ti oh nuni i i vllaznimit,
Kush asht kuptimi i kësaj fytyre?

A e din kush asht njohë pas ketij emni,
Kush asht kuptim i jetës, e kush asht thelbi i këtyne shkrimeve?

Ç’ka sekreti asht mbëshehë ne kët imazh?
Cillin diell rrezatë kjo hanë e shkëlqyeme?

_______

Përkthye prej anglishtes nga v-bey

Për ma shumë: http://prizren360.com/what-to-visit/monumente/434

http://www.etd.ceu.hu/2007/dikici_ayse.pdf

Marrë nga faqja: http://www.peshkupauje.com/2012/06/kroni-i-rrjedhshem-i-suzi-prizrenit

Nezim Berati apo Nezim Frakulla?

19/08/2012 Lini një koment

Dr. Genciana ABAZI-EGRO*

 

NEZIM BERATI APO NEZIM FRAKULLA?[1]

Genciana Abazi-Egro

Genciana Abazi-Egro

Nezim Berati, poet i shekullit XVIII, i cili shqipen e shkroi me alfabetin arab dhe qe promotor i asaj që ne sot e quajmë letërsia e bejtexhinjve, është një ndër personalitetet më të polemizuar të letrave shqipe. Madje polemikat kanë filluar që në gjallje të tij. Vetë Nezimi, me poezitë e tij ka replikuar me poetët e tjerë bashkëkohës (të cilët sot i njohim fare pak) për poezinë, artin e krijimit dhe cilësitë që duhen përmbushur për t’u quajtur poet. Kurse pas vdekjes polemikat u vazhduan nga kritikët, të cilët dhanë gjykime nga më ekstremet. Duket se këto diskutime janë reflektuar edhe në vetë emrin e poetit, i cili megjithëse asnjëherë nuk është bërë temë debati, ka njohur formulime të ndryshme në kohëra të ndryshme.

Deri në vitet ’50 të shekullit të kaluar ai njihet me emrin Nezim Berati, kurse më pas për të do të përdoren emrat Ibrahim Nezimi dhe Nezim Frakulla. Nezimi për herë të parë përmendet në letrat shqipe nga Georg von Hahn në vëllimin e dytë të Studimeve Shqiptare (1853). Hahni do ta quajë thjesht Nezim bej. Po me këtë emër e përmend edhe Camarda. Në vitin 1882 edhe Sami Frashëri do të shprehë interesin e tij për Nezimin. Madje ky interes shkon deri atje sa tenton për herë të parë që të botojë një variant të shkurtuar të Divanit Shqip të këtij poeti. Sami Frashëri në frontespicin e kësaj sprove që mbeti në dorëshkrim poetin e quan Nezim dhe në kllapa jep sqarimin (Ibrahim Berati). Në këtë mënyrë Sami Frashëri është i pari i cili përdor saktësisht të gjithë komponentët identifikues për këtë poet të fillimshekullit XVIII. Kjo çështje vjen sërish në rend të ditës kur intelektuali beratas Abdulla Ferhati botoi në revistën Zani i Naltë (1938) pjesë të një kopjeje të Divanit. Në këtë botim emri i poetit identifikohet në formën Nezim Berati. Po në këtë linjë është edhe identifikimi që i bëhet këtij poeti në antologjinë e parë të plotë të letërsisë shqipe, “Shkrimtarët shqiptarë”, të botuar në vitin 1941 nën kujdesin e Ernest Koliqit. Edhe në këtë libër poeti identifikohet me emrin Nezim Berati. Ky emër do ta shoqërojë poetin deri në fillim të viteve ’50. Në vitin 1954, në një artikull të botuar për jetën dhe krijimtarinë e këtij poeti në Buletinin e Institutit të Shkencave, Osman Myderrizi këtë poet e ka quajtur Nezim Frakulla. Vetëm se në punimet e tij dorëshkrimet që janë paraqitur për diskutim në Institutin e Shkencave ai fillimisht ka përdorur emrin Nezim Berati. Më pas fjalës Berati i ka rënë sipër me vizë dhe ka shkruar Frakulla. Megjithatë autori nuk ka dhënë asnjërën prej arsyeve që e kanë shtyrë drejt një përdorimi të tillë. Madje këtë dualitet e shohim të shprehur edhe në fund të viteve ’50 në “Historinë e Letërsisë Shqipe” (1959), vepër e përgatitur nga një grup autorësh pranë Institutit të Historisë dhe Gjuhësisë. Në vështrimin kritik mbi letërsinë shqipe të shekullit XVIII Mahir Domi shkruan se poeti njihet me emrin Nezim Berati, ndërkohë që kapitulli monografik mbi këtë autor (kap. XII) është emërtuar “Nezim Frakulla”. Ky do të jetë emri që do ta shoqërojë gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, madje me këtë emër do të futet edhe në Enciklopedinë e Akademisë së Shkencave botuar në vitet ’80. Emri Nezim Frakulla do ta identifikojë këtë poet edhe në Enciklopedinë që sapo është publikuar nga Akademia e Shkencave të Shqipërisë. Kurse në antologjinë “Poezia e bejtexhinjve” botuar në Prishtinë në vitin 1987, i cili është botimi më i plotë i publikuar lidhur me letërsinë e bejtexhinjve ky poet identifikohet me emrin Ibrahim Nezimi. Kjo zgjedhje duket se është një ndikim i drejtpërdrejtë i emrit që Dhimitër Shuteriqi, ka përdorur për këtë poet në Antologjinë e letërsisë shqipe për shkollat e mesme, botuar më 1955. Vetë Shuteriqi, në botimet e tij të mëpasme, Shkrimet shqipe (1965), e përdor në formën Ibrahim Nezim Frakulla. Po Nezimi vetë, si e quan veten e tij? Në një poezi të Divanit shqip Nezimi thotë që emri i tij është Ibrahim. Kurse si pseudonim letrar ka zgjedhur emrin Nezim, dhe veten e cilëson Nezimi nga Berati. Madje në Divanin Turqisht shpreh në mënyrë të qartë se Berati është vatani i tij. Që në fillimet e traditës poetike të shkrimit të Divaneve poetët nuk shkruanin asnjëherë me emrat e tyre origjinalë, por ishin të detyruar të zgjidhnin një pseudonim letrar. Ky pseudonim përdorej edhe si një mjet retorik në poezi. Ato mund të zgjidhnin emra lidhur me koncepte abstrakte, imazhe apo motive me vlerë të veçantë poetike. Nga ana tjetër preferoheshin dhe emra që tregonin origjinën e tyre gjeografike. Kështu poeti shqiptar i shekullit XV, Mesihi Prishtina emrin e ka patur Isa që është versioni islam i emrit të Jezu Krishtit. Kurse pseudonimin letrar Mesihi e ka zgjedhur sepse është një fjalë që i referohet drejtpërsëdrejti emrit të tij origjinal dhe në turqisht do të thotë “që ka lidhje me Isain”. Edhe Nezim Berati zgjedhjen e pseudonimit të tij e ka bërë sipas një arsyetimi të caktuar të cilin e shpjegon qartë në të dy divanet e tij, shqip dhe turqisht, që kanë mbërritur deri në ditët tona. Nezim vjen nga fjala nazm, poezi me një harmoni dhe simetri perfekte, dhe do të thotë poet që shkruan mjeshtërisht poezi. Përzgjedhja e këtij pseudonimi lidhet edhe me vetë pretendimet e poetit i cili është shumë i vetëdijshëm për vlerat dhe aftësitë poetike që gëzon. Madje Nezimi në poezitë e tij krahasohet me poetët e mëdhenj të Orientit dhe shkon aq larg sa veten e quan Saadiun dhe Urfiun e kohës së tij. Për sa i përket emrit Frakull, në Divanet që na ka lënë trashëgim deri më sot, Nezimi nuk e përmend fare këtë emër, madje nuk aludon edhe për ndonjë lloj lidhjeje me këtë fshat. Çdo gjë të tij e lidh me qytetin e Beratit. Emrin Frakull e hasim vetëm në një kronogram të shkruar nga një poet bashkëkohës, Fejziu, pas vdekjes së Nezimit. Ky është një kronogram mjaft i njohur për kohën, pasi gjendet i kopjuar në disa dorëshkrime. Në këtë kronogram të botuar për herë të parë në vitin 1938, Fejziu njofton me shumë keqardhje vdekjen e Nezimit në burg, në Stamboll. Me anë të këtij kronogrami ai bën me dije se poeti ka lindur në fshatin Frakull, emrin e ka Ibrahim, kurse pseudonimin letrar Nezim. Ky është i vetmi dokument historik kur emërtimi Frakull përmendet lidhur me Nezimin. Duket se kjo e dhënë e tërthortë historike ka qenë më se e mjaftueshme për studiuesit shqiptarë të gjysmës së dytë të shekullit XX, që poetin ta identifikojnë me mbiemrin Frakulla. Nezim Berati ka shkruar poezi në shqip qysh në vitet 1730, por mungesa e publikimit të plotë të veprës së tij ka bërë që ai të mos njihet, madje të gjykohet edhe pa u lexuar i plotë. Ky realitet mendoj se ka çuar drejt një përdorimi “të çlirët” edhe të emrit identifikues për të si poet. Prandaj duke respektuar mënyrën se si poeti ka dashur vetë të thirret, të cilën e bën të qartë në veprat e tij, është e drejtë dhe etike, madje dhe shkencërisht korrekte që ky poet në letrat shqipe të zërë vendin me emrin Nezim Berati.


* Autorja e këtij shkrimi është studiuese në Institutin e Gjuhësisë dhe Letërsisë dhe pedagoge në Universitetin Europian të Tiranës.
[1] Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Letërsia e bejtexhinjve, tradita shqiptare me ngjyrime orientale

15/07/2012 Lini një koment

LETËRSIA E BEJTEXHINJVE, TRADITA SHQIPTARE ME NGJYRIME ORIENTALE

Lidhjet letrare shqiptare-arabeAjo nuk arriti kurrë të ngjitej në shkallën e një letërsie të mirëfilltë kombëtare, por i dha, gjithsesi, një impakt pozitiv jetës sociale e artistike në Shqipërinë e shekujve 17-18. Ajo mbartte, sigurisht, ngjyrime e ndikime osmane e orientale, perse e arabe, por fryma laike që ajo shpesh përcolli dhe aksesi që patën në të masat e gjera të popullit të thjeshtë, bënë që ajo të linte gjurmë në kulturën tonë kombëtare e të shërbente për t\‘u shtruar rrugën më pas shumë rilindasve në krijimtarinë e tyre.

Ndikimet nga tradita orientale e më konkretisht, ajo osmane, filluan të ndiheshin gjerësisht në shekullin XVIII në Shqipëri jo vetëm në mënyrën e sjelljes, administrimit, religjionit e marrëdhënieve ndër njerëz, por erdhi koha që ato të shtriheshin edhe më tej, duke kapur kështu edhe letërsinë (megjithëse deri në atë kohë shumë pak mund të flitej për një të tillë të mirëfilltë ndër shqiptarë). Kështu, në fillim të shekullit të lartpërmendur, në Shqipëri lindi dhe u zhvillua një rrymë letrare me tipare tepër origjinale për vendin tonë, rryma e bejtexhinjve (e cila e mori këtë emërtim nga fjala turke \‘bejte\‘, që do të thotë vjershë). Ajo u bë dukuri e rëndësishme dhe pati përhapje shumë të gjerë në qytete të ndryshme të Shqipërisë, në Kosovë, por edhe në qendra më të vogla fetare e më pak në fshat. Rryma letrare e bejtexhinjve ishte produkt i disa kushteve të veçanta historike, i dy faktorëve të kundërt. Nga njëra anë ishte kërkesa për të shkruar shqipen si gjuhën e vendit, për ta përdorur edhe në praktikën fetare e për t\‘u çliruar nga ndikimet e kulturave të huaja. Kjo ishte më tepër prirje e shtresave që lidheshin me format e reja ekonomike, (tregtare e monetare). Nga ana tjetër, është shtimi i trysnisë ideologjike të pushtuesit. Nëpërmjet fesë dhe kulturës islame synohej të arrihej (pavarësisht se sot mund të ketë përqasje të ndryshme për këtë) nënshtrimi i shqiptarëve. Natyrisht, krijimtaria poetike e bejtexhinjve ruan ndikimin e poezisë e të kulturës orientale, por ajo është gjithsesi, pjesë e pandarë e kulturës së popullit tonë. Ajo është shprehje e shpirtit krijues dhe e talentit artistik të tij, që, në kushte të caktuara, fitoi kështu edhe tipare e dimensione të cilat përputheshin me to. Një element, i cili i ka dhënë më shumë një tendencë komprometuese kësaj rryme letrare apo këtij fenomeni, me siguri është fakti se bejtexhinjtë e shkruan shqipen me alfabet arab dhe përdorën një gjuhë “të mbytur” nga ndikimet e vërshimet e fjalëve persiane, turke e arabe, pra orientalizmat.

Dy fazat e epokës së bejtexhinjve

Letërsia e bejtexhinjve pati dy faza në zhvillimin e saj. Faza e parë shtrihet deri nga fundi i shekullit XVIII. Në veprat e kësaj faze më tepër gjeti shprehje fryma laike, kurse në veprat e fazës së dytë, që nis nga çereku i fundit i shekullit XVIII dhe tejkalon kufirin e shekullit XIX, mbizotëroi tema me karakter fetar. Në krijimet me tema laike, shumë poetë bejtexhinj, në frymën e poezive orientale, i kënduan dashurisë, bukurisë së natyrës e të gruas; lartësuan virtytin, punën, diturinë ose fshikulluan mburrjen e kotë për pasurinë e fisin, goditën ambicien, hipokrizinë etj. Të tillë ishin Nezim Frakulla, Sulejman Naibi, Muhamet Kyçyku etj. Parë nga ky aspekt, ky ishte një zhvillim i mirëfilltë, i cili u rrek të reformonte jetën e mentalitetin mbytës që ekzistonte në vilajetet shqiptare, pra gjithsesi në njërën ndër provincat osmane. Një hap i mëtejshëm u shënua me mjaft krijime të disa bejtexhinjve të tjerë, si: Hasan Zyko Kamberi, Zenel Bastari e ndonjë tjetër. Ata pasqyruan elemente e ngjarje të jetës bashkëkohore dhe shtruan një problematikë të mprehtë shoqërore.

“Erveheja” e Camit

Numri i autorëve të letërsisë shqiptare me alfabet arab është shumë i madh. Ata krijuan në qytete mjaft të zhvilluara për kohën, si në Berat, Elbasan, Shkodër, Gjakovë, Prishtinë, por edhe në vende më të vogla, si në Kolonjë, Frashër, Konispol e gjetkë.

Shumë i njohur u bë edhe Murat Kyçyku (Cami), përkthyes i ndonjë vepre fetare nga arabishtja dhe autor i disa tregimeve të gjata në vargje. Nga këto përmendim poemën “Erveheja”, me temë nga letërsitë orientale e me natyrë moralizuese. Me këto vepra Kyçyku i çeli rrugën poezisë me subjekt.

Edhe më tej, në Kosovë

Rryma letrare e bejtexhinjve e humbi peshën e saj në jetën kulturore qysh nga fillimi i shekullit XIX, por në disa mjedise, si në Kosovë, kjo traditë vijoi edhe më tej nga autorë të tillë si Maliq Rakoveci, Rexhep Voka etj.

Hasan Zyko Kamberi

Nga përfaqësuesit më të shquar të letërsisë shqipe me alfabet arab është Hasan Zyko Kamberi. Tematika që trajtoi ai në vjershat laike paraqet interes të veçantë, sepse i bëri jehonë gjendjes shpirtërore dhe pakënaqësisë së masave fshatare, mbi të cilat rëndonte pesha e vuajtjeve dhe shfrytëzimi i egër feudal. Për jetën e H.Z.Kamberit dihet pak. Ishte nga fshati Starje i Kolonjës. Siç del nga ndonjë vjershë e tij, ka kaluar një jetë të varfër e të vështirë. Më 1789 mori pjesë si mercenar në luftën turko-austriake mbi Danub. Në këtë fushatë jo vetëm që s\‘e rregulloi dot gjendjen ekonomike, por edhe vuajti shumë, siç do e tregojë në vjershën “Seferi humajun” (Lufta mbretërore). Vdiq në fillim të shekullit XIX. Nga krijimtaria e Hasan Zyko Kamberit njihen 50-60 vjersha lirike. Shkroi edhe poezi fetare. Por rëndësi të veçantë kanë poezitë e tij me temë laike. Më poshtë, dy vargje nga “Paraja”:

Kadiu, t\‘i rrëfesh paranë,
ters e vërtit sherihanë(6),
për para ç\‘e shet t\‘anë,
ia di kimenë parasë.

Dorëshkrime të pabotuara

Letërsia e bejtexhinjve konsiston në dorëshkrime në alfabet arab që kryesisht kanë mbetur të pabotuara. Vetë bejtexhinjtë nuk shkruanin me synimin që të botonin libra, por që t\‘i fiksonin në letër krijimet e tyre të destinuara për deklamim. Të shkruarit ishte praktikë mnemonike. Kontakti i kësaj letërsie me publikun kryhej në mjedise si teqe ose çajhane, ku mblidhej mileti të dëgjonte poetët të recitonin krijimet e tyre. Ky milet ishte zakonisht analfabet.

 

Marrë nga gazeta “Shqip”: http://www.gazeta-shqip.com/ndryshe/36df0a854ee350922fd13b5e2844eb29.html

Letërsia e Bejtexhinjve

13/05/2012 Lini një koment

LETËRSIA E BEJTEXHINJVE

Abetare e Daut Boriçit

Në shekullin XVIII në Shqipëri lindi dhe u zhvillua një rrymë letrare me tipare tepër origjinale për vendin tonë, rryma e bejtexhinjve (nga fjala turke <<bejte>> – vjershë). Ajo u bë dukuri e rëndësishme dhe pati përhapje shumë të gjerë në qytete të ndryshme të Shqipërisë, në Kosovë, por edhe ne qendra më të vogla fetare e më pak në fshat.
Rryma letrare e bejtexhinjve ishte produkt i disa kushteve të veçanta historike, i dy palë faktorëve të kundërt.
Nga njëra anë ishte kërkesa për të shkruar shqipen si gjuhën e vendit, për ta përdorur edhe në praktikën fetare e për t’u çliruar nga ndikimet e kulturave të huaja. Kjo ishte më tepër prirje e shtresave që lidheshin me format e reja ekonomike, (tregtare e monetare). Nga ana tjetër, është shtimi i trysnisë ideologjike të pushtuesit. Nëpërmjet fesë dhe kulturës islame synohej të arrihej nënshtrimi i shqiptarëve. Pushtuesi hapi këtu edhe shkollat e veta. Shumë poetë bejtexhinj kishin mësuar në to.
Natyrisht, Krijimtaria poetike e bejtexhinjve ruan ndikimin e poezisë e të kulturës orientale, por ajo është pjesë e pandarë e kulturës së popullit tonë. Ajo është shprehje e talentit, e shpirtit krijues të tij, që, në kushte të caktuara, fitoi edhe tipare në përpothje me to.
Bejtexhinjtë e shkruan shqipen me alfabet arab dhe përdorën një gjuhë të mbytur nga fjalët persiane, turke e arabe.
Letërsia e bejtexhinjve pati dy faza në zhvillimin e saj. Faza e parë shkon gjer nga fundi i shekullit XVIII. Në veprat e kësaj faze më tepër gjeti shprehje fryma laike, kurse në veprat e fazës së dytë, që nis nga çereku i fundit i shekullit XVIII dhe kapërcen në shekullin e XIX, mbizotëroi tema me karakter fetar.
Në krijimet me tema laike mjaft poetë bejtexhinj, në frymën e poezive orientale, i kënduan dashurisë, bukurisë së natyrës e të gruas, lartësuan virtytin, punën, diturinë ose fshikulluan mburrjen e kotë për pasurinë e fisin, goditën ambicjen, hipokrizinë etj. Të tillë ishin Nezim Frakulla, Sulejman Naibi, Muhamet Kyçyku etj.
Një hap i mëtejshëm u shënua me mjaft krijime të disa bejtexhinjve të tjerë, si: Hasan Zyko Kamberi, Zenel Bastari e ndonjë tjetër. Ata pasqyruan elemente e ngjarje të jetës bashkohore dhe shtruan një problematikë të mprehtë shoqërore. Me nota realiste, ata vunë në dukje jetën e vështirë plot vuajtje të masave të varfra të popullit, pasigurinë për të ardhmen dhe pakënaqësinë e tyre në kushtet e sundimit feudal, në shthurrje e sipër. Në vjershën “Tirana jonë si mësoi” Zenel Bastari, fshatar nga Bastari i Tiranës, jep një tablo të tillë të gjendjes së popullit.

Ymrin(jetën) na e kanë shkurtue
Po na shtrydhin porsi rrush,
bytym kalbi(krejt zemra) na u coptue,
me vner shpirti u mbush.
Bukë pa bukë po rrojnë fakirat,(të varfërit, të shkretët)
Pa opinga, zbathë e zhveshë;
vetë janë mbulue me gjithë të mirat,
si katilët rrinë tue qeshë.

Letërsia e bejtexhinjve nuk arriti të ngrihet në shkallën e letërsisë kombëtare. Megjithatë, bejtexhinjtë me krijimet e tyre dhanë një ndihmesë që duhet çmuar. Ata shkruan shqip në një kohë kur shqipen e kërcënonte rreziku nga përhapja e gjuhës së pushtuesit dhe e gjuhëve të tjera. Ata krahas temës fetare, ishin të parët që trajtuan gjerësisht temën laike.
Gjithashtu dia prej tyre duke qenë më afër jetës së popullit, futën në poezi elemntë të jetës së kohës. Këta trajtuan tematikën shoqërore me nota realiste dhe me një sens kritik të fortë.
Së fundi, me krijimet e bejtexhinjve poezia shqiptare bënte një hap përpara nga ana artistike. Në to shpesh gjejmë mjete shprehëse e figurative shumë të goditura, vlera të vërteta artistike. Poetët bejtexhinj morën edhe nga mjetet e traditës poetike të vendit; p.sh. vargun tetërrokësh; që e bënë vargun bazë dhe që e përdorën të gjithë. Veprat e bejtexhinjve mbetën në dorëshkrim. Ato u përhapën përmes kopjimit me dorë ose me anë të traditës gojore.
Numri i autorëve të letërsisë shqiptare me alfabet arab është shumë i madh. Ata krijuan në qytete mjaft të zhvilluara për kohën, si në Berat, Elbasan, Shkodër, Gjakovë, Prishtinë por edhe në vende më të vogla; si në Kolonjë, Frashër, Konispol e gjetkë.
Ndër bejtexhinjtë, më kryesorë po përmendim Nezim Frakullën, Sulejman Naibin, Dalip e Shahin Frashërin, autorë të dy historive fetare të vjershëruara, Hasan Zyko Kamberin, Zenel Bastarin, Tahir Gjakovën etj. Shumë i njohur u bë edhe Murat Kyçyku (Cami), përkthyes i ndonjë vepre fetare nga arabishtja dhe autor i disa tregimeve të gjata në vargje. Nga këto përmendim poemën “Erveheja„ , me temë nga letërsitë orientale e me natyrë moralizuese. Me këto vepra Kyçyku i çeli rrugën poezisë me subjekt.
Rryma letrare e bejtexhinjve e humbi peshën e saj në jetën kulturore qysh nga fillimi i shekullit të XIX, por në disa mjedise, si në Kosovë, kjo traditë vijoi edhe më tej nga autorë të tillë si Maliq Rakoveci, Rexhep Voka etj.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 68 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d bloguesa: