Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Qytetet e vjetra shqiptare’

Qyteti 400 vjeçar që u themelua nga xhamitë

14/02/2014 Lini një koment

Ferit LIKA

 

QYTETI 400 VJEÇAR QË U THEMELUA NGA XHAMITË

 

Tirana moderne përpiu gjithçka, gjithçka nga e kaluara e saj, nga historia, nga vlerat dhe bukuritë e dikurshme. E sot në këtë 400 vjetor të themelimit të saj teksa ecën nëpër rrugët e kryeqytetit nuk sheh më asgjë që të të kujtojë të kaluarën apo historinë që i dha jetë këtij qyteti.

Përpjekjet për ruajtjen e trashëgimisë kulturore e shpirtërore të shqiptarëve janë pothuajse inekzistente. Ndërtesat dhe godinat hisorike, objektet e kultit, tirana e fortifikimeve historike, kalatë, sheshe e lulishte, e gjithçka tjetër që i jep kryeqytetit një dimension real të trashëgimisë së vërtetë të tij, duket se shekujt i rrënuan.

Kryeqytetit janë përpjekur t’ia fshijnë historinë e tij, t’ia minimizojne gjurmët që shkojnë shumë më përtej kohës kur u themelua zyrtarisht. E me sa duket ia kanë arritur, pasi vetëm një pjesë e vogël e kësaj trashëgimie njihet, e pjesa tjetër është kthyer në një gojëdhënë.

 

Xhama e Sulejman Pashës, 1917

 

Kryeqyteti i Shqipërisë u ngrit shekuj më parë, mbi themelet e një xhamie. Ishte viti 1614, kur Sulejman Pashë Bargjini, beu i Mulletit, vendosi të themelojë një qytet të ri, Tiranën, duke ngritur kështu edhe ndërtesën e parë të këtij qyteti, Xhaminë e Vjetër. Së bashku me të ai ndërtoi edhe një hamam, një shtëpi për imamin dhe një furrë buke, në vendin ku sot ngrihet monumenti i partizanit të panjohur.

Fakte e të dhëna historike tregojnë se asokohe Tirana ishte një fshat i vogël, me disa stane dhe banesat e përkohshme të barinjve, diku me rreth 15 Shtëpi, e rrethuar nga fshatra të mëdhenj me tregje e me faltoret e tyre.

Banorët e fshatrave përreth filluan të zbrisnin në qytetin e Pashës e të ndërtonin banesat e tyre, ku vendi për ndërtimin e shtëpisë dhe një kopsht përpara saj u jepej falas. Kështu, Xhamia e Sulejman Pashës do të bëhej epiqendra e një qyteti të ri me emrin Tiranë, e cila dalëngadalë filloi të merrte fizionominë e një qytetit të vërtetë.

Historiani Agim Bardhi tregon se kjo xhami ishte epiqendra e qytetit. “Rreth saj kishte disa xhami të tjera, Xhamia e Ethem Beut, Xhamia e Stërmasit tek Pazari i vjetër, Xhamia e Metfirës, aty ku është gjimnazi Sami Frashëri, Xhamia e Kokonozit tek Pazari i Ri, Xhamia e Karapicit përballë pallatit të Kulturës, por xhamia e vjetër ishte më impozante dhe me e rëndësishme. Ku për qindra vite u organizuan festat më të rëndësishme të popullit të Tiranës”, tregon hisotriani Bardhi.

Lidhur me emrin e qytetit të ri, ekzistojnë legjenda dhe gojëdhëna të ndryshme, ku thuhet se emri i është vënë nga vetë Sulejman Pasha. Në variante të tjera, thuhet se emri i Tiranës bashkë me qytetin ka ekzistuar shumë kohë më përpara se beu i Mulletit të zbriste aty.

 

1462928_597134530321747_346292399_n

 

Me shtimin e popullsisë filloi të zgjerohej edhe qyteti i ri, e rrjedhimisht, u shtuan dhe objektet e kultit. “Trualli mbi të cilin zunë vend tashmë këto objekte, ishin zemrat e lagjeve, dhe shpesh ato shërbyen si pika kyçe referimi për njerëzit, ku mblidheshin për të ndarë gëzimin me njëri-tjetrin, apo për të zgjidhur hallet e problemet e tyre”, tregon z. Bardhi.

Udhëtarë, gjeografë, historianë e konsuj të shumtë që kanë kaluar asokohe ndër viset e tona, flasin për ekzistencën e kahershme të xhamive në Tiranë, për bukuritë e tyre, funksionin dhe rolin qëndror, që ata kishin në jetën e qytetarëve.

“Ka xhamia, hane, hamame, ka carshinë dhe sheshin e pazarit, vreshtët dhe kopshtet janë të panumërta. (Evlija Çelebi, udhëpërshkrues turk, 1662)

“Tiranës i bien në sy, në radhë të parë, xhamitë e saj të stolisura me ngjyra të shkëlqyera dhe elegante, që u japin një tërheqësi të panjohur në faltoret e këtyre viseve.”  (Eduard Lir, piktor dhe udhëpërshkrues anglez 1848)

” …Tirana është një qytet i sheshtë, me rrugë të gjera me shumë ujëra të rrjedhshëm, me një carshi të madhe dhe me gjallëri. Kur hyn në qytet nga rruga e Shkodrës shihen dy xhami të bukura. Ka disa xhami e mesxhide të tjera dhe dy medrese…” (Sami Frashëri,  Kamus al Alam 1892)

Dy lagjet më të hershme të Tiranës për të cilat ekzistojnë informacione e të dhëna që në shekullin e 17, janë Lagja e Mujos, për të cilën thuhet se ka qenë lagja me e lashtë e Tiranës dhe ajo e Pazarit, të cilat kishin xhamitë e tyre dhe ndërtesat përreth nuk e kalonin lartësinë e xhamive, e ndërsa sot ndodh krejt e kundërta. Minaret e atyre pak xhamive të mbtura apo të ndërtuar rishtazi mezi shquhem mes pallateve shumkatëshe.

Në fillim të shekullit të 18-të, Tirana kishte filluar të zgjerohet edhe nga ana veriore e pazarit, lagjet dhe mëhallat morën emrat e xhamive, që u ndërtuan brenda tyre, në vendet më të zgjedhura, si mëhalla e Sulejman Pashës, e Mujos, e Fires, e Zajmit, më vonë mëhalla të tjera si ajo e Karapicit, Bërxollit, Kakonosit, Vathit, Tabakëve dhe e Terzive. Zemrën e qytetit të Tiranës e përbënte Xhamia e Vjetër me sheshin rreth saj. Rruga e sotme e Barrikadave, dikur përbënte aksin kryesor të strukturës urbanistike të qytetit. Anës saj qenë rreshtuar përveç Xhamisë së Vjetër edhe disa institucione të tjera islame.

Gjatë shekujve 15, 16 dhe 17, xhamitë bëhen objekte përcaktuese në ndërtimin e qendrave të qyteteve. Ato ndërtoheshin në pjesën më aktive të qytetit, pranë tregut dhe ndërtimeve të tjera publike të rëndësishme. Historianë, arkitektë e studiues të shumtë, thonë se qyteti i Tiranës u ngrit dhe u ndërtua mbi katër bërthama kryesore.

Bërthama e parë e qytetit lindi dhe hodhi shtat së bashku me xhaminë e vjetër të Sulejman Pashës në vitin 1614, në qendër të Tiranës. Bërthama e dytë e qytetit u krijua në fillim të shek. 18, rreth xhamisë së Firës, 600 m në Veri-Perëndim të xhamisë së parë, në vendin ku sot është shkolla Jeronim De Rada. Bërthama e tretë ndërtohet rreth xhamisë së Zaimit në 1775, në verilindje të xhamisë së vjetër. Bërthama e katërt nis me fillimin e ndërtimit të xhamisë së Et’hem Beut në vitet 1794-1821, e vendosur aty ku ndodhet edhe sot e kësaj dite. Veç kësaj në qendër të çdo lagje kishte një xhami, si ajo e Stërmasit në vitin 1840, e Karapicit më 1858, e Kokonozit dhe e Bërxollit të shek. XIX, Xhamia e Mujos, e Reçit e kështu me radhë.

Xhamitë, si ndërtesa që i shërbenin masës së gjerë të qytetarëve, morën edhe një zhvillim të madh arkitektonik me një pasuri të madhe artistike e përbërë nga dekoracione me motive floreale, me peizazhe të pikturuara dhe gdhendje druri e guri në kolonat, kapitelet, tavanet, mafilet, etj., duke u bërë një vlerë e jashtëzakonshme kulturore.

 

Xhamia e Vjeter (1)

 

Historiani Bardhi shprehet se “Xhamitë e Tiranës përveç vlerave religjioze kishin edhe vlera të mëdha artiskike, ndoshta xhamia e Ethem Beut për shumë arkitektë është shprehja e xhamisë me elegante dhe më të bukur jo vetëm të Shqipërisë por edhe më tej.Me zhvillimin e ekonomik të Tiranës, edhe xhamitë ndërtoheshin të bukura, me minare elegante e me zbukurime të shumta, ku edhe këtu dallohet xhamia e Ethem Beut për elegancën e saj dhe për pikturat murale, që mbeten edhe sot një bukuri e jashtëzakonshme me vlera të pakrahasueshme me xhamitë e tjera. Ajo ka elemente edhe të artit perëndimor. Thonë që Haxhi Ethem Beu, ka qenë një njeri që njihte mirë jo vetëm lindjen por edhe perëndimin dhe piktorët që kanë pikturuar një pjesë të kësaj xhamie ishin nga Dalmacia (Italia).”

Të gjithë ato që fati i solli nga këto anë, nuk nguruan të përshkruanin bukuritë e tyre. Konsulli frëng në Shkodër A. Degrand, kur vizitoi Tiranën në vitin 1901, do të shkruante:

“Xhamitë e Tiranës janë të mbushura të gjitha me zbukurime dhe piktura me ngjyra kaq të gjalla, sa në ditët me diell krijonjnë një ndjesi gazmore. Nuk ka qytet tjetër në shqipëri, nga sa kam parë, që të shfaqë një karakter kaq intersant”

Ndërsa Edit Durham, në vitin 1904 do të përshkruante kështu Tiranën: “Qyteti ishte jashtëzakonisht i pastër dhe shumë piktoresk. Xhamitë ishin tejmase të bukura, ngjyra ngjyra dhe të pikturuara me peisazhe të mrekullueshme.”

Në fillim të viteve ‘30 Tirana kishte rreth 40 xhami, ndërsa, përpara se komunizmi të shkatërronte ndërtesat e kultit, Tirana, vetëm qyteti, ka patur 27 xhami, e shumë pak prej tyre i shpëtuan “terrorit të kuq”. E ndërsa sot, Tirana është qyteti më i madh i Shqipërisë, qendra më e madhe sociale dhe kulturore e vendit, me një popullsi domunuese myslimane dhe ka vetëm 8 xhami kryesore.

Në të gjithë vendin shumë prona të Komunitetit Mysliman u shtetëzuan dhe u ndërtuan shkolla e ndërtesa të tjera publike. “Në qendër ku sot ndodhet Teatri i Operës dhe Baletit ka qenë Xhamia e Karapicit, tek ushtari i panjohur ka qenë Xhamia e Sulejman Pashës. Tek tregu çam Xhamia e Zelve, sot shkolla Kostandin Kristoforidhi, Xhamia e Beshirëve, sot shkolla Sami Frashri, Xhamia e Haxhi Jasës, sot Materiniteti Geraldinë, Xhamia e Islam Allës, sot  shkolla Jeronim Derada, e shumë të tjera në vend të të cilave janë ndërtuar godina shumëkatëshe”, tregon myftiu i Tiranës Ylli Gurra.

Xhami që mbanin mbi vete copëza të rëndësishme të historisë së Tiranës, u shkatërruan sistematikisht, për të shkëputur lidhjet me të kaluarën dhe t’i përgjigjeshin kushteve dhe rrethanave të reja, të krijuara nga ideologjia komuniste.

Xhamitë nuk  luanin vetëm rolin e tyre primar, atë të vendkryerjes së adhurimit, ato luan gjithashtu edhe nje rol të madh social. Lidhur më këtë sociologu Gëzim Tushi nënvizon se “Xhamitë janë institucione të dorës së parë të rëndësishme me vlera sociale të pallogaritshme, me vlera humane shumë të mëdha, me vlera purifikuese, të shpirtit të njeriut duke e bërë ata më të mirë e më njerëzorë. Unë jam i bindur që në institucionet e kultit mysliman, në xhamitë,  gjithnjë e më shumë predikohet humanizmi, solidariteti, mbështetja e të varfërve, mbështetja e njerëzve në nevojë, lidhjet humane mes njerëzve, në këtë pikëpamje dobia e tyre sociale është shumë e madhe. Shoqëria shqiptare pret shumë prej tyre, janë institucionet më të rëndësishme dhe më të vjetra të qytetërimit në këtë pikëpamje do të dëshiroja një kujdes më të madh për to, një përmirësim të kushteve.”

 

Ethem Beu - Janar 2013 (3)
Xhamia Ethem Bej, Janar 2013

 

Pas viteve ’90, gradualisht në Tiranë filloi “modernizimi” edhe ato pak objekte që kishin mbetur po u zihej fryma nga betonizimi. Gjatë kësaj kohe u vunë në funksionim disa xhami, ndërmjet tyre vetëm Xhamia e Et’hem Beut ishte mirëmbajtur si muze, e cila sot është më e frekuentuara nga vizitorët vendas dhe të huaj, për shak të bukurisë dhe historisë që ajo mbart mbi supe. Ndërsa xhamitë  e tjera të si ajo e Kokonozit, e Tabakëve dhe ajo e rrugës së Kavajës, patën nevojë për investime të mëdha për t’i kthyer në identitet. Sot kapaciteti i tyre është dyfishuar. Më vonë u ndërtuan edhe xhami të reja si ajo e Xhurës tek “Oxhaku”, xhamia në bllokun e ndërtesave të Al’Maku-t dhe INSIG. Është përshtatur mjaft mirë për falje edhe një sallë në Medrese, që quhet Xhamia e Medresesë, që u nis vetëm për nxënësit e shkollës, por në të kryejn ritet fetare edhe shumë nga banorët e lagjes.

“Në kushtet e sotme të jetës moderne institucionet e kultit fetar janë shumë të rëndësishme dhe kanë një vlerë të madhe. Moderniteti ka sjellë shumë probleme, shumë paqëndrueshmëri dhe njerëzit kanë nevojë të gjejnë burime të sigurta të orientimit social, dhe institucionet fetarë janë unikale për sa i përket orientimit dhe ndikimit në shpirtin e njeriut. Në Shqipëri po vihet re gjithnjë e  më shumë lidhja e njerëzve me objektet e kultit, kryesisht xhamitë. Sa më shumë xhami të ketë, sa më të përhapura të jenë ato, aq më mirë është, pasi në këtë kohë moderne nuk është e lehtë ti mbledhësh njerëzit ashtu siç bëjnë objektet të kultit, konkretisht xhamitë”, shprehet z. Tushi.

Realiteti është i dhimbshëm, të gjitha ato objekte kulti që i dhanë jetë kryeqytetit, u ndoqën nga zinxhiri shkatrrimtar, ku identiteti dhe historia u përçmuan, u rrënuan, u grabitën. Por ajo që nuk mund të shuhet është se banorët e këtij qyteti janë të vetëdijshëm se gurëthemeli i parë i Tiranës është Xhamia e Vjetër, ajo e cila i dha frymë dhe jetë qytetit.

Ndoshta një rreze shprese ka mbetur ende. Ajo është Xhamia e Namazgjasë, edhe pse peripecitë për të mesa duket nuk kanë të sosur, ajo premton të ngrihet mbi themelet e traditës dhe kulturës së hershme islame shqiptare, që do të mishërojë edhe traditën e gjatë dhe origjinale të xhamive tona,  e duke i rikthyer sadopak trashëgiminë e humbur kryeqytetit të shqiptarëve.

 

(Revista Drita Islame, Janar 2014)

 

Ethem Beu 1938

Xhamia Ethem Beu, Marubi, 1938

 

 

Pazari i Vjeter

Xhamia e Karapicit dhe Ethem Beu

Xhamia e Vjeter (2)

Xhamia Kokonozit - Pazari i ri Tirane - Nentor 2013

Xhamia Dine Hoxha - Nentor 2013

Xhamia Dine Hoxha – Nëntor 2013

Pse është shmangur nga kremtimet 400-vjetori i themelimit të Tiranës?!

02/02/2014 Lini një koment

PSE ËSHTË SHMANGUR NGA KREMTIMET 400-VJETORI I THEMELIMIT TË TIRANËS?!

Tiranë - Çarshia e Vjetër

Tiranë – Çarshia e Vjetër

TIRANE - Vështirë të gjesh një përgjigje për mungesën e kremtimit të 400-vjetorit të Tiranës, por justifikime do të ketë patjetër. Jemi të sigurt se pas këtij shkrimi, shoqata dhe organizime-hijena do ngrihen dhe të thonë se ato e kishin në planet e tyre. Në fakt, duke dëgjuar ato që parashtronte për festimet e këtij viti kryeministri i vendit Rama dhe artikulimet e kryebashkiakut Basha e kupton se kremtimet për Tiranën janë të fundit në interesat e tyre. Jo më kot, dy njerëzit më të fuqishëm të politikës shqiptare, në mandatet e tyre si njerëzit e parë të Tiranës s’e kanë përmendur fare atë…Në këtë intervistë me Gazmend Bakiun, një studiues i apasionuar për qytetin dhe autor monografish për të, zbërthehet i gjithë ky harrim…

A mund të konsiderohet ky vit si 400 vjetori i krijimit të Tiranës?
“Viti 2014 është 400-vjetori i themelimit të qytetit të sotëm të Tiranës. Për këtë nuk ka asnjë dyshim. Viti i themelimit është përcaktuar për herë të parë nga Sami Frashëri në Kamus al-alam (Dictonaire universel dhistoire et de geographie, 1893). Sepse, ai konvertoi saktësisht vitin 1023 hixhri (sipas kalendarit islam) me vitin 1614 pas Krishtit (sipas kalendarit gregorian), vit kur u ndërtua Xhamia e Vjetër, nga Sulejman pashë Bargjini (Mulleti). Kuptohet, ky vit ka kuptim simbolik (sepse smund të ndërtohet një qytet për një vit, pasi formimi i një qyteti të ri është proces që kërkon vite), por ai është i krejtpranuar nga të gjithë studjuesit dhe historianët, vendas dhe të huaj, që nga Sami Frashëri e deri më sot.
Sa më sipër, nuk mohon aspak lashtësinë e trevës së Tiranës, kështjellat, qytetet antike që lidhen me së paku dy kala (Dorëzi dhe Persqopi), Bazilikën e Tiranës (Mozaikun jemi mësuar ti themi), etj. Por, qyteti i sotëm i Tiranës nuk ka lidhje të drejtëpërdrejtë me to, sepse është një akt më vete, që ndodhi 400 vjet më parë, prandaj themi se këtë vit, ai bëhet 400 vjeç”.

Pse autoritetet qoftë lokale dhe qendrore e kanë shmangur nga kalendari i tyre i kremtimeve në këtë vit?
“Pyetje me vend. Kjo vjen sepse krerët e pushtetit qendror dhe lokal e shikojnë Tiranën më tepër si kryeqytet, dhe pak si qytet, në kontekstin historik dhe të traditës. Të zënë me punëra të mëdha, atyre s u bie ndërmend për 400-vjetorin, dhe në e zënçin me gojë, kjo vlen sa për të kaluar radhën (uroj të përgënjeshtrohem!).
Në çdo vend tjetër, përvjetori i 400-të apo i 500-të i çdo qyteti, do të kishte qenë një rast shumë i mirë promocioni, turizmi, aktivitetesh dhe plot mundësish të tjera. Do të ishte një rast shumë i mirë për të promovuar qytetarinë dhe për ngulitur tek çdo kryeqytetas dhe tek çdo pushtetar të vërtetën: “Unë jam tiranas sepse unë jetoj këtu”. Nga kjo, vetëm të fituar do të kishim; edhe qyteti natyrisht”.

Çfarë mund të bëhej me këtë rast?
“Përveç atyre që thashë më lart, do të duhej pikë së pari, të nderohej themeluesi i qytetit, Sulejman Pasha. Monumenti i tij duhet të ngrihet në një piedestal më të lartë, dhe mbase duhet zhvendosur tek trotuari, përpara kafe “Europës”, sepse nuk mund të qëndrojë pranë monumentit të Partizanit, sikur këta të ishin vëllezërit Frashëri. Ndoshta, për Sulejman Pashën duhet bërë një monument i ri, më i arrirë se ky që kemi sot.
Për 400-vjetorin e Tiranës, do të duhej të bëhej një axhendë e plotë, nga një komision i posaçëm, dhe aty mund të vendosej për gjithshka. Por siç duken gjasat do të kemi.

 

(er.nu/Milosao/BalkanWeb)

Do shkoj bari n’rronjë

09/12/2013 Lini një koment

Alba KEPI

 

DO SHKOJ BARI N’RRONJË

Tirana e vjetër

Tirana e vjetër

Nga Sul Bargjini te Revolucioni virtual…

“Do shkoj bari n’rronjë“, është një shprehje që tironsit e përdorin shpesh. Katër fjalë mjaftojnë për të kuptuar mes tyre identitetin historik të çdo familjeje autoktone, pa të cilat kryeqyteti sot nuk ka kuptim.

Do shkoj bari n’rronjë”, mendoi në ditën 16 Muharrem të vitit 1022 (v.1614 në kalendarin e krishterë) trashëgimtari i një prej dyerve më të mëdha të Arbërisë, Sulejman Pashë Bargjini, gjatë rrugëkthimit në atdhe. Dëshira e tij i ktheu jetën rrënjës e i dhuroi filizave të barit vendndodhjen e sotme të këtij qyteti.

“Do shkoj bari n’rronjë”, skaliste vula e M.S. Seit Toptanit në dokumentin historik mes nëntë firmash kundër copëtimit të Shqipërisë e vendimeve të Kongresit të Berlinit. Vit pas viti e shekull pas shekulli, filizat krijuan selvi të larta, e hija e tyre i dha zë burrave patriotë në Sheshin e Namazgjasë, kur vendosën që gjuha shqipe të shkruhej në alfabetin kombëtar. Selvitë rritën shtatin e veshën me histori çdo degë, secila prej tyre i dha kurajon për t’u quajt shqiptarë plot 150 trimave autoktonë, në një kohë kur qeveria turke shpallte të pafe e tradhëtar çdokënd që e pranonte këtë fjalë për vete.

“Do shkoj bari n’rronjë”, thirrën me dhimbje banorët e këtij qyteti, kur në fillim të ’900 pesë shqiptarët tironas; Jusuf Elezi, Mahmud Fortuzi, Hafiz Ibrahim Dalliu, Beqir Luga e Mustafa Mara, u dënuan me 10 vjet burgim për nacionalizmën, shprehur në mendimin e tyre të lirë për të njohur gjuhën shqipe, stemën shqipe, Skënderbeun dhe Shqipërinë të ndarë nga osmallinjtë.

“Do shkoj bari n’rronjë”, ushtonin në fillim të ’900, minaret e 19 xhamive të Tironës, kur si kurrkund në çdo qytet tjetër, lutjet e faljet kryheshin nga 15 hoxhallarë shqiptarë si Beqir Luga, i burgos dy herë nga Durguti e në kohë të rebelët; Sali Fortuzi, Mehmet Maçi, Ahmet Efendi Sauku, Sali Hallulli etj., po të burgos po nga rebelët. Ideali “Do shkoj bari n’rronjë” i mblodhi shqiptarët tironas, kryesuar nga Abdi Toptani me vëllezërit Maz-har, Hamit e Refik për të krijuar në Mirditë qendrën e komitave të kësaj ane në luftë kundër osmanëve.

“Do shkoj bari n’rronjë”, qe sakrifica e tre studentëve tironas të shkollës së Drejtësisë së Selanikut, që u kthyen në Delvinë për të formuar në atë anë Komitetin Nacionalist të kryengritjeve për të çliruar qytetet.

“Do shkoj bari n’rronjë”, e pati emrin kurajo e protestës së shqiptarëve tironas Nikollë Nishku, Sheh Ahmet Pazari, Xhelal Toptani e Fuad Toptani, kur përballë komandantit serb thanë: “Shqipëria është një vend neutral e Tirona ka me shpallë vetqeverimin”.

“Do shkoj bari n’rronjë”, u bë krenaria e këtij qyteti që me zërin e Refik Toptanit në sheshin e nënprefekturës, shpalli pavarësinë kombëtare, dy ditë para pjesës tjetër të vendit e tha: “Dhantë Zoti e u puqshim kështu si sot, gojë ndër gojë, që ashtu të mundemi me e ruejtë atdheun tonë nga të shkelunit e armikut. Rroftë Shqipnia në vete, rroftë vllaznimi, rroftë flamuri ynë kombëtar!”

“Do shkoj bari n’rronjë” buçoi gjoksi i këtij qyteti, kur komunizmi i mohoi gjuhën, dialektin, traditat e artin, avllitë e hajatet ia mbushi me hije bishash, kalldrëmet ia sakatoi me gjak shqiptarie, tjegullat ia krisi me dhimbje nënash. Por, veç muret e odave nuk mundën me i prek, mbi bardhësinë e tyre historia kish shkruar “Do shkoj bari n’rronjë”!

“Do shkoj bari n’rronjë”, është arma e gjithpushtetshme e revolucionit human të një popullsie që prej katër shekujsh, e pse jo ndoshta më tepër, i ka kushtuar Tironës identitetin e një qyteti plot histori, traditë, kulturë e patriotizëm. Bari lëshoi rrënjë, rrënjët zgjeruan shtratin, shtrati lartësoi filizat e filizat mësuan të dashurojnë fjalët;

“Do shkoj bari n’rronjë”. Po mbushet plot një dekadë e fuqia e kësaj dashurie krijoi një revolucion të ri, ndoshta më të fuqishmin në historinë demokratike të një Shqipërie të lirë. Është revolucioni i vendalive të një qyteti të etur për një histori të vërtetë, të shkruar në libra, të vizitueshme në muze, të gdhendur në monumente patriotësh, të ruajtur në kala antike, të mbyllur në sepete kujtimesh.

“Do shkoj bari n’rronjë” bëhet përsëri arma e këtij revolucioni human, por tashmë virtual, kaq i madh në numër, sa duket e çuditshme që ka ende dikush që se kanë vënë re. Dhe pse suksesi i social networke-ve ia ka lehtësuar punën, revolucioni virtual i tironsve autoktonë ka mbi një dekadë që ka nisur. Në forume shqiptare, shpesh mes halleve politike e ekonomike të një vendi që s’po zë paqe, anëtarë të ndryshëm hodhën me kuriozitetet e tyre, hapat e para të këtij revolucioni. Herë një fotografi, herë një frazë në dialekt, herë një histori, mjaftoi për të krijuar grupet e para virtuale të një qyteti që kish nevojë për njerëzit e tij. “Do shkoj bari n’rronjë”, qe përgjigjja kur askush nuk na kuptoi të folmen, “zatën komunistët nuk ju lejun të na nigjoni”. Analfabet jo pak herë na quajtën, pa ditë se shumë prej nesh shkruanin brenda mureve të një Universiteti Evropian e dëshira për të folur në dialekt qe kërkesa jonë për të shkruajtur historinë e një qyteti që ulëriste: “Do shkoj bari n’rronjë”! Po me këtë shprehje, iu përgjigjëm dhe atyre “zavallëve” që nuk donin histori e me grushtin në ballë e në gjoks na tregonin qytetarinë. Forumet e faqet virtuale u mbushën me imazhe fotografish shekullore, ku qytetit tonë nuk i mungonte asgjë, as rrugë të shtruara, as pemë të mbjella, as shkollat, bibliotekat, shtëpitë botuese e shtypshkronjat, as xhamia e kisha, e as arkitektura moderne, e një qyteti evropian.

“Venaliu Tirona” prezantoi Tiranën e një shekulli më parë, krenaria e çdo shqiptari, kryeqyteti i një shteti të ri, frymëzimi patriotik që nuk pushoi së shkruari; “Do shkoj bari n’rronjë”! Figura patriotësh tironas u bënë idhujt tanë, shoqëri patriotike me idealet e tyre rifituan njohjen, shkrimtarë, poetë e artistë frymëzuan revolucionin e Tironës.

“Do shkoj bari n’rronjë”, evokoi “Ahengu tirons” me këngët e vjetra popullore tironse, pasuri kombëtare e një populli, që pa to nuk gëzohet dot. Halli, gëzimi, jeta, historia e dashuria, shprehur në nota muzike i dha formën humane këtij revolucioni virtual. Muzika përcolli e përcjell çdo ditë, relike këngësh të ndaluara, këngëtarë të harruar nga historia e politizuar e muzikës. Mijëra e mijëra janë utentët virtualë që i ndjekin, shumë prej tyre jo vendali autoktonë, por që bashkë me ne mësuan të na respektojnë historinë, njohurinë, dashurinë për qytetin tonë.

“Do shkoj bari n’rronjë”, qe pena frymëzuese e faqes “tironc kam le e tironc do vdes”, ku me bejte e poezi shkroi mbi të bardhë hallet e këtij qyteti, problemet e çdo banori vendali. Në këtë forum, me fotografi e vargje, opinionet e tironsve u bënë zemra e këtij revolucioni, e si në një sofër me miq shumë nuk harrohet kurrë pa përshëndet vendin në krye të qoshes, Tironën.

“Do shkoj bari n’rronjë”, qe mendimi i krijuesve qysh më 1998, i websitit “Sk-Tirona”. Nis fillimisht nga dashuria për skuadrën e zemrës, shumë shpejt u shndërrua në një gazetë të vërtetë lajmesh mbi qytetin, histori e diskutime që ia lehtësuan punën çdo anëtari të mëvonshëm të këtij revolucioni. Sot, me një aktivitet të ndarë në grupe pune, tifozëri e informacione, SK Tirona mbledh pranë saj në çdo fundjavë dhjetëra e qindra aktivistë, që pas shallit bardhë e blu nuk harrojnë të shkruajnë “Një skuadër, një qytet, një kryeqytet, një ekip, një histori, një dashuri: Tirona”.

Bari lëshoi rrënjë, rrënjët zgjeruan shtratin, shtrati lartësoi filizat e filizat mësuan të dashurojnë fjalët; “Do shkoj bari n’rronjë”. Embrionet më të freskëta të revolucionit virtual tirons janë “Çunat e gocat e Tironës”,një urëlidhje e të djeshmes me të sotmen.

“Do shkoj bari n’rronjë”, thërrasin njëzëri forumet “Venaliu Tirona”, “Aheng Tironas”, “tironc kam le e tironc do vdes”, “SK Tirona”, “Çunat e gocat e Tironës”, “Tirona Fanatics”, “Bejtja Tironase” etj., duke kërkuar:

“Të shkruhet historia”; “Të krijohet muzeu”; “Të nderohen patriotët, shkrimtarët, artistët tanë”; Të restaurohen shtëpitë “Monument kulture”; Të ruhen kalatë e objektet historike të qytetit tonë.

“Do shkoj bari n’rronjë”, mendoi në ditën 16 Muharrem të vitit 1022 (v.1614 në kalendarin e krishterë) trashëgimtari i një prej dyerve më të mëdha të Arbërisë, Sulejman Pashë Bargjini, gjatë rrugëkthimit në atdhe. Dëshira e tij i ktheu jetën rrënjës e i dhuroi filizave të barit vendndodhjen e sotme të këtij qyteti. Ky qytet është sot thembra e Akilit, e këtij revolucioni. Sulejman Pashë Bargjini fshehur pas një busti hijezi me një emër të panjohur sheh nga lart e thotë: Vallë ky është vendi im?

E shprehja “Do shkoj bari n’rronjë”, pa i dhënë përgjigje krijuesit të tij nuk do gjej kurrë paqe.

Voskopoja u ndërtua nga vllehët, Korça vepër e myslimanëve

20/10/2013 Lini një koment

Vepror HASANI

 

VOSKOPOJA U NDËRTUA NGA VLLEHËT, KORÇA VEPËR E MYSLIMANËVE

Xhamia e Iljaz Bej Mirahorit

Xhamia e Iljaz Bej Mirahorit

Si e plaçkitën pazarin e Korçës dhe i vunë zjarrin Kasabasë

Korçë- Që nga atëherë kanë kaluar shumë kohë por deri më tani  kjo histori ka mbetur e patreguar. Sot vjen për herë të parë. Çuditërisht as historianët nuk kanë mundur të shkruajnë qoftë edhe një fjali të vetme për ngjarjet e Korçës; madje as për djegiet, as për vrasjet, as për shkatërrimet dhe as për bombardimin e 17 shkurtit 1917, ku mbetën me dhjetra të vrarë, shumë të plagosur dhe shtëpi të tëra të rrënuara e të groposura në humnerat e hapura prej 50 bombave që u hodhën mbi Korçë njëra pas tjetrës nga 7 aeroplanë. Që të gjitha këto janë mbajtur nën një heshtje të plotë duke e shndërruar ngjarjen në një mister të frikshëm. Pse ka ndodhur kështu, arsyet edhe dihen, ne do t’i përshkruajmë gjatë rrëfimit, por ajo çfarë ka ngjarë me Korçën është vërtetë një dhimbje e madhe. Ne mund të ofrojmë vetëm një pjesë të saj; atë që ka mbetur e shkruar në kronikat e gazetës “Koha”, të drejtuar nga Mihal Grameno. Sigurisht, edhe dokumente të tjera mund të gjendeshin, por  historianët tanë, me qëllim ose jo, i kanë anashkaluar këto ngjarje që në të vërtetë s’janë gjë tjetër veçse tmerre e tragjedi mbi popullsinë myslimane të qytetit të Korçës.

Një plan i zi për Korçën

Ishte viti 1914 kur kapedani grek Varda i ndjekur nga një turmë njerëzish, me dhe pa uniforma ushtarake, (ushtarë dhe andartë) ishte nisur me tërbim drejt Korçës, ashtu siç ndodh me një bishë kur e di se kopeja ndodhet në vathë dhe nuk ka nga t’i ikë. (Kur themi Korça, e kemi fjalën për lagjet e “Kasabasë”, sepse ajo ishte dhe qyteti në atë kohë). Atij, kapedan Vardës nuk po i durohej sa të shkelte Kasabanë. Dëshironte të mbërrinte atje një orë e më parë. E kishte një plan të zi në kokën e tij dhe nuk i pritej sa ta shihte të realizuar. Do të plaçkiste një nga pazaret më të famshme të asaj kohe e do të rrëmbente prej andej gjithçka që mundej; mall, të holla, ushqime dhe veshje për ushtarët e tij, të cilët ngjasonin më së shumti me një turmë rrjepacakësh e qafëpalarësh. Pastaj do t’i vinte zjarrin gjithçkaje, që tregtarët myslimanë të linin lagjet e “Kasabasë” e të merrnin arratinë. Ushtarë dhe andartë do t’i ndiqnin nga pas dhe do t’i mbanin për një kohë të gjatë nën breshërinë e plumbave që ata të iknin sa më larg që të ishte e mundur dhe mundësisht të mos ktheheshin më kurrë në atë qytet, (në Kasaba), të cilën myslimanët e kishin ndërtuar vetë me duart e tyre. Që nga dita e themelimit të qytetit, (1484-86), kishin kaluar më shumë se 400 vjet, dhe ata deri atë ditë kishin jetuar gjithnjë në paqe, por ja që kapedan Varda ishte nisur nga Greqia e po vinte drejt Kasabasë që të përzinte banorët e saj, sepse ai nuk e donte atë qytet të ndërtuar nga myslimanët. Ai do t’i përzinte përjetësisht që prej aty, vetëm e vetëm që të kishte mundësi të shkruante një histori tjetër për këtë qytet, lavdia e të cilit kishte shkuar shumë larg. E kishte marrë përsipër mjerani  këtë aventurë, sepse as që e kishte menduar ndonjëherë se nga këto troje do të kthehej në shtëpinë e tij veçse i vdekur…

Ai kishte mbërritur…

Po , më në fund kapedani Varda kishte mbërritur. Askush nuk kishte patur dijeni mbi mundësinë e ardhjes së tij. Gjithçka kishte qenë e papritur. Kështu ishte parashikuar edhe në planin e tij të zi. Të gjitha veprimet duhej të ishin të befasishme, sepse në të kundërt njerëzit mund të largoheshin dhe ai nuk do të kishte mundësi të vriste e të priste. Plaçkitja e pazarit  do të ndodhte brenda një kohe jo fort të shkurtër. Nga ana e Vardës sapo ishte dhënë urdhëri i bastisjes. Ushtarët dhe andartët nisën të hynin në dyqane, kafene, hane e tavëhane dhe nxirrnin zvarrë që andej pronarët e lokaleve. Pastaj filluan të rrëmbenin gjithçka që mund të rrëmbehej; veshje, ushqime, cigare, pije… Frangat e arit i takonin vetëm kapedan Vardës. Dyqanet po boshatiseshin dhe rrugët po mbusheshin me mallra të hedhura andej-këndej. Gjithkush synonte që fillimisht të merrte ato që kishin më shumë vlerë e më pas të tjerat. Ishte një rrëmujë që dukej sikur nuk do të përfundonte kurrë. Shtyheshin, vraponin, iknin, ktheshin dhe zhvatja përsëri nuk kishte të përfunduar. Pazari i Korçës kishte një shtrirje kaq të madhe sa të dukej sikur nuk kishte as fillim dhe as fund. Edhe magazinat po plaçkiteshin njëra pas tjetrës. Ajo që po ndodhte me Korçën ishte një tmerr i vërtetë që nuk do të harrohej kurrë.

Edhe grekomanët…

Nuk vonoi shumë dhe turmës së ushtarëve dhe andartëve të kapedan Vardës iu bashkuan edhe ata, ca grekomanë që banonin në lagjet e “Varoshit”. Edhe atyre më në fund po u ndriste fati. Tashmë edhe ata mund të vidhnin, të rrëmbenin dhe të plaçkisnin ashtu siç po bënin “trimat” e Vardës. Dhe kur në të gjitha dyqanet nuk  kishte mbetur qoftë edhe një kuti shkrepse pa u grabitur, atëherë dikush prej tyre u kujtua dhe u tha andartëve se atje në periferi të qytetit gjendeshin kopetë e bagëtive, lopët dhe delet e myslimanëve. Askush prej tyre nuk u mendua dy herë, nuk pati asnjë çast hezitimi, që të gjithë u nisën andej nga i udhëhiqte udhërrëfyesi. Myslimanët çuditërisht nuk po bëheshin të gjallë. Disa thanë se tashmë ata kishin ikur nga Kasabaja; të tjerë pohohuan se i kishin parë të fshiheshin nëpër bodrumet e shtëpive, ashtu sikurse pati edhe nga ata që thanë se Varda i kishte shkuar që të gjithë në thikë e s’kishte mbetur askush i gjallë, por në të vërtetë asgjë nuk dihej me siguri. Tmerri ishte i madh. Që nga ardhja e kapedan Vardës breshëria e plumbave nuk pati të pushuar për asnjë çast. Përderisa ata ishin nisur të grabisnin mallin dhe gjënë e myslimanëve dhe myslimanët nuk po bëheshin të gjallë, kjo tregonte se ata ose kishin kishin ikur, ose nuk jetonin më. Bagëtitë vërtet kishin mbetur pa zot. Edhe çobenjtë kishin braktisur gjënë e gjallë dhe nuk dihej nga kishin shkuar.

Mish dhe verë…

Pas pak, gjithë hajdutëria nisi të kthehej me tufa dhensh, lopësh e dhish. Disa të tjerë po vinin kapardisur mbi kuaj, duke u tundur dhe shkundur si arkondë të vërtetë. Atë natë u therën shumë bagëti dhe u festua deri në të gdhirë.  Mishi dhe vera nuk kishin te sosur.  Të dehurit u përhapën si fantazma në të gjitha rrugët e qytetit. Ahengu i ushtarëve të Vardës do të përfundonte vetëm në të gdhirë. “Varda me andartët, katilët e tij, bëri të njëmijë e një qindat, e zhveshi dhe e prishi megjithsej Korçën dhe rrethinat e saj”, shkruante gazeta “Koha”. Vjedhja vazhdoi edhe ditën e nesërme. Ushtarë, andartë e grekomanë do të përhapeshin nëpër të gjitha çifligjet që ishin pronë e bejlerëve të Kasabasë, sepse gjithnjë gjendet diçka për të rrëmbyer në pronën e tjetrit. Disa prej rrëmbyesve shpresonin që ato çifligje ose të bëheshin prona të tyre, ose të merreshin me ndonjë farëlloj qiraje sa për t’u zënë në gojë, sepse kthimi i myslimanve në Kasaba as kishte për të ndodhur ndonjëherë dhe as nuk mund të mendohej. Madje që të nesërmen nisën të vinin në punë njerëzit e varfër dhe tu qëndronin te koka, si për tu tregur atyre se tani e tutje do të ishin ata zotët e këtij vendi. Më pas nuk lanë pa vjedhur e prishur xhami e teqe. Shpresonin shumë që tek tyrbja, atje ku gjendej varri i themeluesit të qytetit, Iljaz bej Mirahorit dhe i njerëzve të tij do të gjenin të fshehur edhe ndonjë thesar, megjithatë vodhën gjithçka gjeten dhe prishën gjithçka mundën. Askush prej asaj turme nuk ndjente të ngopur me vjedhje e grabitje.

Por… çfarë kishte ndodhur vallë me myslimanët?

Banorët e Kasabasë

Tregtarët myslimanë me të braktisur dyqanet e pazarit kishin nxituar drejt banesave me qëllim që të merrnin familjet e tyre dhe të iknin sa më larg Ksabasë, por nuk kishin mundur.  Pikërisht në këtë kohë, në dyert e shtëpive të tyre kishin mbërritur ushtarët dhe andartët. Që nga ai çast  edhe brenda banesave nisën të dëgjoheshin të shtëna armësh, ulërima grash, të qara fëmijësh dhe rrënkime pleqësh… Kishte qenë një kacafytje e përgjakshme mes banorëve të Kasabasë dhe kapedanëve të kapedan Vardës.  Po ndodhnin gjëra që nuk mund të tregohen… Të gjithë donin të iknin…  Dhe ata që mundën ikën… Mbetën aty vetëm pleqtë që nuk ecnin dot, ata që ishin të sëmurë dhe lëngonin në shtrat, por edhe ata që preferuan të vdisnin në shtëpitë e tyre… Megjithatë, që të gjithë vajtonin; edhe ata që kishin marrë arratinë, edhe ata që nuk mundën të iknin dot. Ata që ikën e kishin mendjen te prindërit që s’mundën t’i merrnin dot me vete, por edhe dhe të moshuarit lotonin që ishin ndarë nga fëmijët. Asnjëri prej tyre nuk e dinte si do t’i vinte halli tjetrit… Kishin katërqind vjet që jetonin në ato banesa dhe nuk u kishte ndodhur kështu kurrë më parë. Kishin investuar gjithë jetën e tyre, brez pas brezi, dhe ia kishin dalë mbanë të ndërtonin një qytet të madh dhe të bukur, ashtu siç e kishte ideuar vetë themeluesi i Korçës, Iljaz bej Mirahori. Ishte hera e parë që po e braktisnin atë vend dhe sikur të mos mjaftonte e gjitha kjo, në ikje e sipër, do të shikonin se Kasabasë i ishte vënë flaka; po digjej gjithçka e po shndërrohej në hi. Një tmerr të tillë nuk e kishin menduar kurrë…

Korça vepër e myslimanëve

Po iknin nga ai qytet që ishte bërë realitet fal mundit dhe sakrificës së myslimaneve. Po linin pas pazarin; mall, pasuri e gjithë ç’kishin patur. Vallë a do ta gjenin më këtë qytet nëse një ditë do të ktheheshin përsëri aty? Fama e pazarit kishte shkuar shumë larg, e bashkë me famën e tij  po kaq larg kishte shkuar edhe emri i banorëve të tij. Për atë qytet ata do të kishin gjithnjë mall dhe dhimbje. Ishte një qytet që gjithnjë e më shumë po tërhiqte jo vetëm vëmendjen e tregtarve, por edhe të udhëtarve, të historianëve, të studiuesve e të njerëzve të artit. Kasabaja për të gjithë mbetej një krijesë sa e këndshme aq dhe e mrekullueshme. Veç kësaj, çdonjërin që jetonte në ato anë e bënte të ndihej krenar. Madje mund t’u duket e pabesueshme, por vetë me dëshirët e tyre, disa të krishterë morën iniciativën për ta shndërruar portretin e Kasabasë në një imazh të pavdekshëm. Në vitin 1767 ata e gdhëndën pamjen e saj në një gravurë. Fati e deshi të ndodhte kështu, që askush të mos e zhdukte dot imazhin e saj, qoftë edhe duke e djegur, prishur dhe shkatërruar. Kishte qenë e shkruar që ajo të ringjallej sërish nga hiri për të qenë përjetësisht aty. Kjo gravurë e vitit 1767 u skicua në Vjenë prej voskopojarit Theodhor Sina Grundo, nën përkujdesjen e murgut të shenjtë Parthen të manastirit të Shën Prodhromit Voskopojë, me shpenzime të tregtarit gjithashtu voskopojar të asaj kohe, zotit Andrea Tirka. Gravura e Korçës është një pjesë mikroskopike e një gravure komplekse të madhe ku përveç pamjes së Voskopojës, Shipskës etj, jepet edhe pamja e qytetit të Korçës. Në këtë gravurë dallohet lumi, xhamia dhe disa shtëpi të qytetit (që nuk është gjë tjetër veçse Kasabaja), si dhe një pyll me pisha në pjesën jugore, matanë lumit të Moravës.(shpjegimet janë të studiuesit Ilia ballaurit)  Skalitja e pamjes së Kasabasë është një falenderim për vllehët e Voskopojës

Asgjë e çuditshme

Ndoshta dikujt mund t’i duket e çuditshme pse Kasabaja u skicua nga Voskopojarët, madje dhe me shpenzimet e tyre, por në të vërtetë këtu nuk ka asgjë të çuditshme. Me Voskopojarët, banorët e Kasabasë kishin patur gjithnjë marrëdhënie e fqinjësi të mirë dhe gjithnjë i kishin ofruar ndihmë njëri-tjetrit. Mjeshtrit e Kasabasë u kishin mësuar zanatet voskopojarëve. Këtë të vërtetë e sjell edhe Pirro Thomo në librin e tij “Korça, urbanistika dhe arkitektura” ku konkretisht  shkruan: “Nga dokumentet e vitit 1762 mësojmë se banorët e Voskopojës kanë shkuar te mjeshtrit e kazasë së Korçës, kanë punuar dhe mësuar zejet e rrobaqepësisë, këpucarisë dhe të farkëtarisë”, pra, shpjegon Thomo, “duket qartë se në atë kohë zejet në këtë qytet ishin në lulëzim, përderisa banorët e Voskopojës, e cila kishte arritur një nivel të lartë si qendër e rëndësishme tregtare e kulturore, vinin këtu dhe mësonin zanat”. Edhe sahatin  e Kasabasë që ngrihej në oborrin e Xhamisë së Madhe e kishin  ngritur bashkë me voskopojarët. Investimet u kryen nga rufeti i bakejve myslimanë në bashkëpunim vllazëror me zejtaro-tregtarët e Voskopojës. Në vitin 1784 sahati zbukuroi gjithë qytetin, pasi u vendos në një kullë të lartë nga ku mund të shihej prej të gjithëve. Sigurisht Voskopoja ishte ndërtuar nga vllehët, ndërsa Korça ishte vepër e myslimanëve. Kjo ishte dhe arsyeja që i lidhi kaq fort njëri me tjetrin, si ndërtues të dy qyteteve të famshme.

Braktisja e Kasabasë

Kishin jetuar për 400 vjet me radhë në qytetin e tyre në Kasaba, por tashmë e kishin braktisur atë. Kishin marrë udhët dhe ishin ndalur fshatrave të largët, atje ku kishin patur të afërm apo të njohur. Ende kishin shpresa se një ditë gjendja do të qetësohej, dhe ata do të riktheheshin në shtëpitë e tyre, por lajmet që përhapeshin ishin dëshpëruese dhe të frikshme. Greqia kishte sjellë në Korçë njerëz të tjerë; ishin përzgjedhur gjithë kriminelët e Greqisë, ata që ishin të aftë t’i bënin të gjitha. Gjithçka ishte e qartë: nuk do të lejohej më kthmi i myslimanëve në Kasaba. Gazeta “Koha” shkruante: “Këtu në Korçë, siç flitet, u pikas që u fillua një komitet grek, i cili do të ketë detyrë që të trembë e të vrasë çdo njeri që i kundërshtohet propagandës greke. Ky komitet grek në Korçë u formua prej 8 vetësh dhe Kondulit, (kapedanit grek, i cili erdhi pas kapedan Vardës, shënimi ynë), i ardhi urdhëri që ta njohë e ta mpronjë me çdo therori komitetin grek, që komiteti t’i ketë duart e zgjidhura për të bërë si të dojë”. “Kanë sjellë edhe katilët e Gjiritit për të vrarë ata njerëz që nuk u pëlqejnë atyre, shkruante më tej gazeta.  Me që në ky komitet ndodhen edhe ca Korçarë, të cilëve s’u dhimbet aspak për Korçën, është frika se mos na futin në një vëllavrasje. Me një fjalë, siguri këtu në Korçë nuk ka, dhe ne s’dimë se qysh do të jetë fundi ynë, po punët s’na duken fare të mbara…”. (Gazeta koha 1 prill 1915) Të gjitha këto lajme që dukeshin sikur dilnin prej ferrit i dëshpëronin edhe më shumë myslimanët e ikur. Vallë a do të kishte një ditë të bardhë edhe për ta. Asgjë nuk dihej, përveç shpresës që vdes e fundit…

Vrasjet prapa shpine

Fill pas krijimit të komitetit grek nisën të përhapen edhe lajmet e vrasjeve. Njerëzit vriteshin prapa shpine. Autorët kryenin vrasjet dhe largoheshin nga vendi i krimit duke menduar për krimin tjetër që do të kryhenin në një nga ditët që do të vinte. Në shenjestër ishin vënë myslimanët. “Përpara ca kohësh vranë dy bejlerë të Pojanit afër fshatit, shkruante gazeta e cituar më sipër, tani më së fundi vranë tre myslimanë nga fusha, dhe as u kërkuan, as u muar vesh se kush i bëri këto vrasje” “Përveç qeverisë ushtarake, të cilën e drejton kolonel Konduli dhe një policie me ca xhandarë, qeveri ose gjykatore nuk ka në Korçë; as nëpunës s’janë vënë, dhe asnjë e drejtë nuk shikohet”. (Gazeta koha 1 prill 1915) Myslimanët ndiqeshin kudo që të ishin. “Tashti ka dërguar qeveria ca oficerë- katilë të cilët kanë zënë e po bastisin fshatrat myslimane. I mundojnë të gjorët fshatarë duke u vënë hekur të nxehtë nëpër gishtrinj, duke u futur spica nëpër thonjë, duke u hedhur vaj të djegur në kraharor, duke i shtrënguar që të japin çfarëdo arme që kanë dhe duke u rrëmbyer sa mund para më tepër. Të gjorat fshatra myslimane nuk u janë mbarur akoma taksiratat, s’është mjaft që u prishën megjithsej po edhe po i pjekin të gjallë!!! Gazeta koha 21 tetor 1915). Njerëzit, shkruante gazeta, duke parë këto klika me anën e një komiteti katil-gjiritas që është në Korçë ka shtënë tmerrë duke vrarë gjindjen e duke rrjepur edhe lëkurën e trupit të gjindjes”. Veç sa më sipër, tashmë grekomanët kishin edhe dy gazeta në dispozicion për ta përhapur propagandën gjithandej. Fat i mirë ishte që njerëzit e propagandës greke kishin gjithnjë përçarjen mes tyre. “Duke parë që gazetën “Pellazgu” të qelbësirës Skënder nuk e zinin me dorë, veçse (me nder) në të ligë, zunë të nxjerrin një tjetër lëvere më të qelbur “Korica” prej Arqimidh Vangjelit, i dhëndri i qir Vasillaq Singjellit, se arriti kafsha, (është fjala për Arqimidhin), ta urdhërojë gruaja…!” ( 24 june 1915 ).

Asnjë lajm i mirë

Ditët kalonin njëra pas tjetrës dhe banorët e Kasabasë çdo ditë pyesnin mes dhimbjes dhe lotëve; mos vallë grekët kishin ikur nga Kasabaja dhe pazari kishte mbetur i lirë, por nga ato që dëgjonin nuk kishte asnjë lajm të mirë. Grekët nuk kishin ikur dhe në Pazar nuk shkonte askush, sepse tmerri dhe frika ishin përhapur gjithandej. Thuhej se në Korçë mund të yje i gjallë, por për të dalë që andej, veçse i vdekur.  Ja si e përshkruante gjendjen e pazarit, gazeta e përmendur më sipër: “Tregtia në Korçë është shumë e pakët, pazari nuk luan fare, tërë tregtarët dhe ditën e së shtunës rrinë me duart kryq dhe po hanë para të azërta, me që myslimanët u prishën fare, dhe me që të holla prej Amerike vijnë fort të pakta, tregtia sot e Korçës po qan, dhe çarshia po gjendet në hall të madh. Po edhe ata bukuroshë korçarë që rrëmbyen këtë behar sa plasën, rrinë dhe po u sosen të hollat dhe po mendohen se s’kanë nga ta zënë, dhe nuk gjejnë më të rrëmbejnë se u mësuan liksht pa punë. Pandehin se po ta zaptojë përsëri Greqia Korçën do të derdhë thasët me flori…” “Një shtrenjtësi e madhe që nuk tregohet, vetëm mishi shitet lirë sepse kasapët kanë edhe lopë edhe dhen të rrëmbyera. (Gazeta “Koha”8 prill 1915) Duhet të shkruaj një kalema të gjatë por të vërtetë për të treguar gjithë të këqijat që po heqim nga vëllezërit grekë nga katilët e mëdhenj të botës që nuk kanë shembull në historitë e përbotshme. Edhe për të vënë në veprim gjithë poshtërsitë kanë ndihmës klikën e poshtër dhe të fëlliqur tradhëtare, të cilët së bashku rrjepin popullin e fakir-fukaranë. Këta të poshtër kanë marrë me qira çifligjet e bejlerëve dhe me ndihmën e qeverisë janë bërë më keq se Ismail Durdushi, vrasin dhe presin më të katër anët, kanë nga tre palë kuaj dhe nuk dinë qysh të mundojnë çifçinjtë  (bujqit) për të marë më shumë bereqet. Çifçinjtë muhamedanë, por më shumë të krishterët, janë kaq të  dëshpëruar dhe të inatosur kundra këtyre bejlerëve kaurë sa s’është çudi që t’i goditin dhe t’i vrasin se i kuptuan zuzarët që gjer dije u thërritnin dhe i ndërsenin duke thënë: “O burrani, bjeruni turqve dhe u merrni çifligjet,” dhe sot i shikon allabraca me ca belurçina të qelbura të bredhin në sokakët e Korçës bashkë; kanë dhe zuzarë (14 tetor 1915)

E vërteta e planeve të grekut

U deshën të kalonin disa muaj nga dita e shkatërrimit të Kasabasë që njerëzit të fillonin të kuptonin se çfarë kishte ndodhur realisht me qytetin e tyre. Pasiguria rritej vazhdimisht dhe çdo ditë mbërthente me hijet e frikës edhe shpirtrat e banorëve që vinin të tregtonin te pazari. Gjithçka  mund të ndodhte në ato ditë të vështira. Tmerri po bëhej edhe më i madh, kurse varfëria po trokiste në dyert e të gjithëve. Komiteti grek i kishte duart të lira të bënte sit ë donte. Rrugët e Kasabasë kishin mbetur të shkreta, ku herë pas herë shfaqeshin vetëm disa pleq të drobituar që i kishin shpëtuar plumbit dhe zjarrit. Gjithë pamja i ngjasonte një vajtimi therës. Ngado kishte vetëm mure pa dyer dhe dritare dhe hi. Tashmë gjithkush po kuptonte se si u gjendën kaq papritur në këtë situatë kaq të vështirë. Qëllimet e grekut nuk paskëshin qenë aspak të mira për askënd. Gazeta “Koha” shkruante: “Tani e kuptuan bukur cili ishte greku; ata që betoheshin “ja vdekje, ja bashkim”, mallkojnë sahatin e lig kur shkeli këmba e grekut këtu, sepse po e shohin që planet që kishin grekët për ta djegur Korçën, ta bënin hi, jo vetëm që i përmbushën, por përkunrdazi i kapërcyen një qind herë më shumë”. Dhe pas këtij përshkrimi të shkurtër, korrespondenti i gazetës “Koha” në një gjendje tejet dëshpëruese, vazhdonte të pohonte:  “Një qind herë më mirë ta kishin djegur se sa e lanë në mure vetëm, dhe me njerëz që s’u ka mbetur as frymë as shpirt! (12 gusht 1915). Megjithatë tashmë grekët kishin disa ditë që kishin ikur dhe myslimanët nisën të ktheheshin në shtëpitë e tyre. Shpresonin se një tragjedi e tillë nuk kishte për t’u ndodhur më.

Rikthehet ushtria greke

Asgjë nuk do të rezultonte e vërtetë nga ajo që kishin shpresuar myslimanët. Kur kishin kaluar vetëm disa muaj dhe banorëve të Kasabasë ende nuk u ishin mbyllur plagët, ushtria greke u rikthye sërish. Ishte mëngjes kur ata mbërritën në Korçë. “Në një heshtje të plotë ku mbizotëronte qetësia, nisën zërat: Zito! Zito! Zito!… Buçiste qyteti, shkruan gazeta “Koha” kur shikojmë një tokicë njerëz, kapardisur me hutat ndë dorë sikur kishin marrë kokën e krajlit, duke kënduar greqisht u përhapën ndë qytet posi të marrosur. Këta ishin andartët, mohonjësit e shtëpive të tyre. Pas këtyre erdhi një tabor me ushtarë të rregulleshëm, të cilët u përndanë në mëhallat e myslimanëve për të mbrojtur nderin e tyre gjoja. Vinin me një mendje që Korça lule i hodhi zinxhirët e Rrobërisë. Vizitorët bukuroshë, si panë dritën e shkëlqimit të qytetit, ngulë këmbë e nisën të kapardisen; një javë s’lanë gjë pa bërë: çnderuan, prenë, vodhën e prishën xhami e teqe dhe më pas vunë minaret në nishan dyfeku, këta që mos u mbiftë fara! S’guxonte të dalë hoxha në minaret nga plumbat që dërgoheshin. Pa shikoni sa bukur dhe sa mirë i do muhamedanët qeveria greke; si prushin në gji… Ti lëmë fjalët, u suall aq mire, aq të qytetëruar, sa më s’ka ku të vejë. Kështu që vizitorët liridashës shumë nga gratë myslimane u zbulonin suratin! Pasandaj si mund të na ngrohet ky barbar! Kur pas ca kohë, kur dëgjojmë tellallin që thërret dhe thotë, sot do të ngrihet flamuri ynë, të vijnë të gjithë qytetarët! U çudita, shkruan korrespodenti i gazetës “Koha”. Cili flamur do të ishte ay!… Të gjithë ishin mbledhur përpara shtëpisë të Ali Qytezës dhe kur shoh të ngrihet flamuri grek ndë një cep të shtëpisë, ndë atë vend që ka qenë djepi i Lëvizjes Kombëtare. E mjera Korçë!… Pati fatin e zi dhe me ndihmë të saj (të grekomanëve) të arrijë këtë ditë kaq të mërzitur. Gjithë ajo shumicë njerzish e farmakosur me ndjenja mosnjerëzore i shikoj të mblidhen përpara Mitropolisë, që prej asaj delnin farmaqet të gatitura për atë popull, që ta farmakosë”. Ishte viti 1915.  Për Kasabanë tmerret dhe dhimbjet nuk do të kishin të sosur. E gjitha kjo është vetëm një pjesë e vogël e rrëfimit e asaj cfarë kemi gjetur te koronikat e gazetës “Koha”.

Epilogu

Po , kjo është vetëm një pjesë e asaj çfarë ka ndodhur me Kasabanë, që në atë kohë ishte edhe qyteti. Dikush mund të pyesë: po në anën tjetër të lumit cilat lagje shtriheshin?  Ekzistojnë dëshmi të shumta, por mes tyre ka mbetur edhe një dëshmitë mjaft e rallë. Një i moshuar pati rastin t’i tregojë në vitin 1917 botuesit të gazetës “Adriatiku” se si kishte qenë Korça në vitet 1850-60, kohë të cilën ai e kishte jetuar. Me qenë se për Kasabanë dhe pazarin e saj në këtë shkrim kemi folur gjatë, po i referohemi dëshmisë të të moshuarit vetëm për lagjet që ishin në anën tjetër të lumit, (kur lumi ekzistonte). Sipas të moshuarit, “Bulevardi “Shën Gjergji”, (në vitet 1860) ishte një përrua i thellë, që atje kullonin ujërat dhe si zbriste afër kazinos, (kazinoja u ndertua pas viteve 1900, shënimi ynë), merrte më të mëngjër e derdhej në lumë. Që nga shtëpia e Cales dhe gjer në “Shën Gjergji” ishin bostane. Gjeni mëhalla që quhet, ishin ara, ashtu sikurse edhe Barç mëhalla. Kisha e “Shën Gjergjit” ishte një kishë e vogël fort edhe në hapësirë, sikurse janë kishat e katundeve. Ku qendron kazinoja sot, ishte poçaranë dhe më tej s’kishte as farë magazie.  Pazari dhe tregtia bëheshin në çarshi të vjetër, (pra në Kasaba, shënimi ynë) që quhej mëhalla nga pazari i peshkut dhe rrotull”. ( Gazeta “Adriatiku”, 9 shkurt 1917).  E pra, qyteti i Korçës ishte Kasabaja, dhe meqenëse ishte ndërtuar nga myslimanët, grekët do ta kishin hal në sy, sepse dëshironin që Korçës t’i jepnin një histori tjetër. Megjithatë ajo rilindi sërish nga hiri për të qenë përjetësisht aty… si një vepër e mrekullueshme e myslimanëve.

Burimi: http://www.standard.al/voskopoja-u-ndertua-nga-vllehet-korca-veper-e-myslimaneve/

Hafiz Ibrahim Pallaska (1875-1935)

21/05/2013 2 komente

Mexhid YVEJSI

 

HAFIZ IBRAHIM PALLASKA (1875-1935)

Hafiz Ibrahim Pallaska

Hafiz Ibrahim Pallaska

Hafiz Ibrahim Pallaska, është djali i Osman ef. Pallaskës, lindi në vitin 1875, në mëhallën e Sefës, që ndodhët pranë Çarshisë së Vogël në Gjakovë. Qysh i vogël, ende fëmi, dallohej për zgjuartësi. Kjo zgjuartësi është dëshmuar, kjo dëshmi të gjithë i ka befasuar të gjithë i ka gëzuar kur në moshën shtatë vjeçare tërë Kur’anin përmendësh e ka mësuar! Ky është një rast i rrallë, jo vetëm në trojet shqiptare, por edhe në përmasa ndërkombëtare.

Shkollimi dhe shërbimi

Pasi e mësoi Kur’anin përmendësh në mejtepin e “Halil Efendisë” në Gjakovë, pastaj vazhdoi shkollimin në Medresenë e Vogël, në Medresenë Madhe në Gjakovë, kurse studimet e larta për drejtësi (sheri’at) i filloi në Kairo, i vazhdoi në Damask, i përfundoi në Stamboll.

Gjatë shkollimit, arriti të mësoi për bukuri gjuhët orientale osmanishtën, arabishten e persishten. Pas diplomimit, u kthye në vendlindje në Gjakovë, ku shërbeu me përkushtim, me drejtësi, si imam, mësues, predikues, kadi dhe myfti. Myfti ishte deri në vitin 1929.

Përveç që ishte besimtar, Hafiz Ibrahim Pallaska ishte atdhetar, atdhetar i kishte e miqët më të ngusht, ndër ta dallohej atdhetari i njohur, Mulla Haxhi Zeka (1832-1902) me të cilin kishin shkuar në vendet e shenjta, në haxh, në Mekke dhe Medine të Hixhazit, sot Arabia Saudite. Udhëtimin deri në vendet e shenjta e kishin bërë në këmbë, shkuarje-ardhje, që ka zgjatur rreth dhjetë muaj!

Ka shërbye si imam në Xhaminë e Mahmud Pashësh në Çarshinë e Vogël dhe në Xhaminë e Sefës, që e kishte afër shtëpisë. Përveç detyrës së imamit në xhami, që nga viti 1907, kur ende ishte Perandoria Osmane në trojet tona, Hafiz Ibrahim Pallaska ka qenë Kadi i Gjakovës, kurse më vonë deri në vitin 1929 ishte Myfti i Gjakovës.

Ndërroi jetë në Gjakovë në vitin 1935, kur ishte në moshën 60 vjeçare. La në shtëpi ku banonte një bibliotekë të pasur me libra në gjuhët orientale, me përmbajtje fetare, historike, filozofike, mistike, kishte fjalor, enciklopedi, drejtësi, gjuhësi, udhëpërshkrime, letërsi, në gjuhën osmane, arabe dhe perse, të cilat, djali i tij, dr. Talat Pallaska ia dhuroi Bibliotekës Kombëtare të Kosovës në Prishtinë, të cilat ruhen në një vend të veçantë…

Hafiz Ibrahim Pallaska ka lënë dy djem, Shaniu, aktor dhe dr.Talatin.

Shani Pallaska (1928-1999) është djali i Hafiz Ibrahim Pallaskës, që ishte aktor i teatrit, filmit televiziv, dhe ekranit të madh. Shani Pallaska u lind në Gjakovë 1928, por artin e tij e përkreu në Teatrin Krahinor të Prishtinës (TKP) dhe në studion filmike Kosovafilmi. Bashkë me aktorët Abdurrahman Shala, Istref Begolli dhe Muharrem Qena, Shani Pallaska ishte pionier i aktrimit kosovar. Pas suksesit në Kosovë, Shaniu morri pjesë edhe në projekte filmike në pjesë tjera të ish-Jugosllavisë. Ndrroi jetë në Prishtinë më 13 janar 1999.

Dr. Talat Pallaska, (1930- 2011) është djali i Hafiz Ibrahim Pallaskës. Dr. Talat Pallaska ka qenë mjek i specializuar për sëmundjet e veshëve, hundës dhe fytit, (otorinolaringolog), profesor i Univerzitetit të Prishtinës, ishte kryetar i Shoqatës së Mjekëve të Kosovës. Kryetar i Shoqatës së arsimtarve universitar të ish Jugosllavisë. Ishte anëtar i këshillit redaktues të revistës shkencore “Sinopsia ORL Yugoslavica” dhe një nga mjekët më të shquar që kontribuoj në organizimin e revistës “Praxis medica”, anëtar i Këshillit redaktues i së cilës ishte një kohë.

Dr. Talat Pallaska ishte nxitës dhe aktivist i hapjes së Fakultetit të Mjekësisë në Prishtinë, i cili filloi punën në vitin 1969. Në Fakultet të Mjekësisë u zgjodh ligjerues më 1972. Pas dy vite më 1974, morri titullin “Docent” në lëndën e otorinolaringologjisë, pas katër viteve u zgjodh “Profesor inordinar”. Ishte Prodekan i Fakultetit të Mjekësisë në Prishtinë gjatë viteve 1972 -1974, ndërsa në vitin shkollor 1979 – 1981ushtroi detyrën e Dekanit të Fakultetit të Mjekësisë në Prishtinë. Shumë kohë ishte drejtor i Klinikës së Otorinolaringologjisë dhe udhëheqës i katedrës së ORL-së.

Me ardhjen e masave të dhunshme serbe në Fakultetin e Mjekësisë në vitin 1990, me që ishte nënshkrues i Apelit 215, Talat Pallaska u detyrua të jap dorheqje në postin e drejtorit të Klinikës së ORL -së në Prishtinë. Më vonë, në vitin 1991, u largua nga puna me dhunë nga okupatorët serbë, mirëpo edhe më tutje, por në kushte shumë të vështira ushtroj detyren e mësimdhënësit në Fakultetin e Mjekësisë. Në atë kohë mësimi mbahej në shtëpi private. Në Klinikë të ORL-së u kthye në qershor të vitit 1999, në detyrë të Kryeshefit të repartit operativ me njësinë intesive. Talat Pallaska u pensionua në vitin 2001. Edhe pas pensionimit vazhdoj bashkpunimin me Fakultetin e Mjekësisë në Prishtinë, deri në vitin 2003.

Dr. Talat Pallaska ndrroi jetë në Prishtinë më 25 qershor Prishtinë, u varros në Gjakovë më 26 qershor 2011 n’ora 17 në varrezat e qytetit ku lindi.

Burimi: http://www.kosovarimedia.com/index.php/bota-shpirterore/personalitete-fetare-atdhetare/17028-hafiz-ibrahim-pallaska-1875-1935.html

Xhamia muze e Korçës, në kërkim të madhësisë

17/05/2013 Lini një koment

Gëzim ASHIMI

XHAMIA MUZE E KORÇËS, NË KËRKIM TË MADHËSISË

Xhamia e Iljaz Bej Mirahorit

Xhamia e Iljaz Bej Mirahorit

Investim nga Turqia për restaurimin e brendshëm të objektit kult

Xhamia e vjetër e Korçës, e quajtur edhe si xhamia e Iljaz bej Mirahorit, e shpallur monument kulture i kategorisë së parë, është në kërkim të madhështisë së saj të humbur ndër vite… Ky objekt i rrallë kulti, që konsiderohet si i veçantë jo vetëm në Shqipëri, por edhe në Ballkan, për shkak të kubesë, të vlerave historike dhe arkitektonike, njihet edhe si monumenti më i vjetër i qytetit, aq sa ndërtimi i xhamisë nga Iljaz bej Mirahori identifikohet edhe me krijimin e vetë qytetit të Korçës. Xhamia që është përfunduar në vitin 1496, në rrjedhën e gjatë të viteve dhe të kohës, ka humbur herë pas here pjesë të rëndësishme të saj. Një boshllëk që tani vonë u mbush ishte ai i minares. Më parë, ishte ndërhyrë për restaurimin e çatisë dhe tani pritet një tjetër investim, që mendohet se do t’i japë shkëlqimin e përafërt që ka pasur dikur. Një investim që është parashikuar të nisë aty nga muaji mars i këtij viti, i cili duket plotësues për t’i rikthyer këtij objekti kulti muze madhështinë e munguar nga bjerrja e kohës. Kështu shpreson edhe myftiu i Korçës, Haxhi Qazim Muçi, i cili tregon për projektin më të ri në xhaminë e vjetër, atë të restaurimit të brendshëm të saj. Tashmë është bërë e ditur se Agjencia Turke për Koordinim dhe Zhvillim TIKA, si partner i Ministrisë së Kulturës, ka financuar për restaurimin e 5 xhamive të shpallura monumente në Shqipëri. Një ndër to është edhe xhamia simbol e qytetit të Korçës, ku pas disa investimeve të mëparshme i ka ardhur radha restaurimit të brendshëm të këtij objekti kulti, krejt të veçantë. Muret e brendshme të ndërtesës së xhamisë, si edhe afresket që janë punuar në këto ambiente të brendshme, të dëmtuara nga lagështia dhe agjentë atmosferikë, do të jenë këtë herë, objekti kryesor i projektit të restaurimit. “Specialistë nga Turqia kanë ardhur disa herë për të përgatitur këtë projekt dhe do të jenë po ashtu specialistë nga ky vend që do të merren me restaurimin e brendshëm”, thotë myftiu i Korçës. Piktura të Mekës dhe Medinës, në formën e afreskeve, janë vlerësuar si të dëmtuara dhe do të restaurohen. Një hap i mëtejshëm do të jetë ai i krijimit të një lulishteje në ambientet e jashtme të xhamisë dhe me këtë investim të pritshëm ajo pritet të marrë një pamje të denjë si nga brenda edhe nga jashtë, jo vetëm për rëndësinë që ka si objekt kulti, por edhe si një nga monumentet më me vlera të qytetit. Myftiu i Korçës thotë se nuk e di vlerën e financimit të projektit të ri, që, sipas tij, do të nisë nga zbatimi aty nga fillimi i pranverës, por shton se pritet një vlerë e konsiderueshme investimi nga Turqia. Që nga ky shtet erdhën pak vite më parë specialistë dhe ia arritën të ringrenë minaren e shkatërruar prej tërmeti të xhamisë së Iljaz bej Mirahorit, në sajë të një fondi prej 12 milionë lekësh të reja. Myftiu tregon se para këtij investimi për ringritjen e minares së xhamisë është investuar me një vlerë afro 10 milionë lekë të reja për rregullimin e çatisë së amortizuar të xhamisë, ndërtimin e banjave apo hamameve që gjenden nën tokë dhe të ndonjë rregullimi të pjesshëm. Po ashtu, janë siguruar fonde edhe për të përmirësuar pamjen hyrëse të ndërtesës së xhamisë, dhe kjo është kryer disa vite më parë. Kështu, dora dorës, që pas viteve 2000 e këtej, xhamia muze e Korçës, e preferuar si për besimtarë myslimanë, por edhe nga shumë e shumë vizitorë të huaj, që e hasin nëpër manualë apo nga udhërrëfyes, nuk ka më atë paraqitje prej të lëni pas dore, në harresë, e me një madhështi të rraskapitur nga tallazet e kohës.

Burimi: http://gazeta-shqip.com/lajme/2013/02/11/xhamia-muze-e-korces-ne-kerkim-te-madhesise/

Elbasani, me shpejtësi drejt kryeqytetit…

01/05/2013 Lini një koment

Shefqet DELIALLISI

 

ELBASANI, ME SHPEJTËSI DREJT KRYEQYTETIT…

Shefqet Deliallisi

Shefqet Deliallisi

Shansi i parë

Mendimi që Elbasani të ishte kryeqyteti i Shqipërisë është i hershëm, madje para shpalljes së shtetit të pavarur shqiptar.
Që në vitin 1910, Edith Durham në kujtimet e saj do të shkruante: “Elbasani ëndërron për një të ardhme të ndritur. Pozita e tij në qendër të vendit do të ishte ideale për kryeqytet”.
Pak ditë para shpalljes së pavarësisë, më 8 nëntor 1912, Ismail Qemali, në intervistën dhënë gazetës kryesore vjeneze “Neue Freie Presse”, pyetjes së gazetarit se cili do të ishte kryeqyteti i Shqipërisë, do t’i përgjigjej: “Kryeqyteti i Shqipërisë mund të ishte Elbasani për shkak të pozitës së tij qendrore, por rol të madh mund të kishte edhe Vlora… Elbasani mund të ishte Uashingtoni, ndërsa Vlora, Nju-Jorku ynë”.
Por Elbasani kryeqytet ishte dhe objektiv i Aqif Pashës. Ai kish marrë një premtim nga Ismail Qemali për caktimin e Elbasanit si kryeqytet. Kjo shprehet edhe në një letër  që Esat Pasha i dërgon Aqif Pashës, në të cilën i kërkon shkëputjen nga Qeverisa e Vlorës për t’iu bashkëngjitur qeverisë së tij. Ai i shkruan: “…Ky njeri (Ismail Qemali) mundet që juve ju kabon (merr me të mirë) dhe ju premton se Elbasani do të bëhet kryeqytet. Vëlla, nuk e ka për hall hiç njeri që ta caktojë tani kryeqytetin e Shqipërisë. Atë do ta caktojë Europa dhe do ta dijë vetëm princi që do të vijë këtu”.
Në fakt, ideja e Elbasanit kryeqytet në atë kohë ishte e përhapur, madje edhe gazeta “Përlindja e Shqypnies”, organ i Qeverisë së Përkohshme të Vlorës, më 3 nëntor 1913 shkruante se Princ Vidi për kryeqytet të shtetit të ri do të zgjidhte Elbasanin.
Ndërkohë, Aqif Pasha vazhdon të kërkojë. Në letërkëmbimin e tij të mëtejshëm me Ismail Qemalin, më 14 nëntorit 1913 ai i kërkon transferimin e Qeverisë nga Vlora në Elbasan. Dhe Ismail Qemali do t’i përgjigjej: “Transferimi i qendrës së Qeverisë së Përkohshme në Elbasan është një interes kombëtar dhe në harmoni me mejtimet e mija personale, dhe do ta pranoja këtë transferim pa nguruar, por, këtë moment kur pritet të vijë mbreti, transferimi nuk është i përshtatshëm se do të lindnin probleme për ardhjen e tij…”.
Do të ishin Fuqitë e Mëdha dhe Princ Vidi që do të përcaktonin kryeqytetin.
Zgjedhja do të ishte Durrësi, dhe jo Elbasani.
Ja ç’shkruan për këtë fakt Charles Teleford Erikson, misionari amerikan i cili në atë kohë ndodhej në Shqipëri: “Dikush pyet përse ishte zgjedhur ky qytet (Durrësi) prej Princit për principatën e tij? E vetmja arsye e mundshme që unë hamendësoj është që ai të largohej papritmas në rast nevoje, dhe për këtë Durrësi ofronte përparësi të pakrahasueshme. Në rast se ai do të rrethohej, ai e dinte se nuk kishte flotë të gatshme që ta bllokonte atë nga deti…”.
Kështu humbi shansi i parë i Elbasanit për t’u bërë kryeqytet.

Shansi i dytë…

Vite më vonë një shans i dytë lindi.
Që në vitin 1918 u mor një nismë nga Aqif Pasha dhe Ahmet Zogu për mbajtjen në Elbasan të një kuvendi kombëtar, madje u njoftuan dhe përfaqësuesit nga trojet shqiptare. Por kjo nismë u pengua nga austro-hungarezët.
Vijmë kështu në vitin 1920, në Kongresin e Lushnjës. Dihet që organizatori kryesor i mbajtjes së Kongresit ishte Aqif Pashë Elbasani. Me të drejtë lind pyetja: pse Kongresi nuk u mbajt në Elbasan, qytet i madh, për më tepër dhe me traditë? Vite më parë (1909) në këtë qytet ishte mbajtur me sukses Kongresi Kombëtar i Elbasanit për shkollat shqipe, në të cilin u mor dhe vendimi për hapjen e Shkollës Normale. Pse duhej që Kongresi të mbahej në një qytezë të vogël si Lushnja?!
Shkak ishin mosmarrëveshjet mes të parëve të Elbasanit, Aqif Pashës dhe Shefqet Vërlacit, të cilët ishin në armiqësi të ashpër mes tyre, ndonëse kishin lidhje të afërta familjare (ishin baxhanakë). Dihet që Vërlaci ishte më influenti në Elbasan. Dihet që ishte italofil. Dihet që italianët ishin kundër mbajtjes së Kongresit, madje tentuan ta ndalonin ushtarakisht atë. Prandaj duket dhe Vërlaci nuk lejoi që Kongresi të mbahej në Elbasan. Nëse Kongresi do të ishte mbajtur në Elbasan, sigurisht që kryeqyteti i Shqipërisë do të ishte Elbasani.
Në fakt, nuk është se Kongresi i Lushnjës e zgjodhi Tiranën kryeqytet. Debati për caktimin e kryeqytetit mbeti i hapur. Pretendonin disa qytete. Elbasani ishte një prej tyre.
Ja se çfarë shkruhej në vitin 1923 në një editorial të Gazetës Elbasani: “Të shofim kush nga qytetet e Shqipërisë mund t’i përmbushi konditat për kryeqytet. Korça, një nga qytetet ma të bukur të Shqipniës me kulturë, me godina të bukra e me klimë të shëndoshë, por, në një kand të Shqipniës e fare afër kufinit si të Greqisë ashtu edhe të Jugosllaviës, nuk mund të bahet kryeqytet. Gjithashtu edhe Shkodra nuk mund të bahet kryeqytet (ndonëse) sa e madhe dhe e bukur q’asht, me godina të mdha, me klimë e kulturë të shëndosh, nga shkaku se ndodhet në kandin tjetër të Shqipniës dhe afër kufinit të Jugosllavisë, veç inondasionevet (përmbytjeve) të shpeshta që ndodhin për ç’do vitë në Shkodër… Vlona e Durrsi, si qytete në buzë të detit, numërohen qytete afër kufinit të gjithë botës e gjinden në rrezik, janë qytete të vegjël (bëhet fjalë për vitin 1923) pa godina e pa ujë e me një klimë fort të dobët e malarike. Tirana, në një vend me të vërtet të bukur, mund të zgjanohet nga të mund, por, pa ujë si për të pimë ashtu edhe për pastrim e kanalizim të tepricavet e ndytsinavet.
Elbasani nga nj’anë, me gjith që sot për sot nuk ka godinat e nevojshme për t’u vendosë zyrat e duhuna (në rast nevoje, mund të plotësohen në një mot e sipër) m’anë tjetër përmbledhë gjith virtutat e nevojshme për një kryeqytet, në pikpamje topografike, morale, shoqnore, politike, strategjike, gjuhsore, shëndetsore e arhitekturore. Elbasani piksëpari gjindet në kërthizët të Shqipnisë. Në kohën e okupasionit austriak ishte “trait d’ union” (bashkimi) i Shqipniës së Veriut e të Jugës…. Populli mbrenda në qytet asht në një shkallë kulture q’ë e meriton t’jetë banorë i kryeqytetit. Popullsia e rretheve të’ tij asht shum e squët, e urtë, e shoqnueshme e patriotike, si me qenë banorë qyteti…
Elbasani në pikpamje kulturale s’asht edhe fort larg, me krahasim të Shkodrës e të Korçës, dhe ka shpresa të mdha jo vetëm t’ja mrrië, por edhe t’ja kaloj këtyneve, mbassi sot-për-sot ka 70 e sa studenta nëpër shkollat e ndryshme t’ Austrisë e të Gjermanisë. …Elbasani në pikpamje gjuhsore asht i vetmi qytet, i cili sikundër e lidhë politikisht Shqipniën e Veriut me atë të Jugës, ashtu edhe me gjuhë lidhë këto dy pjesë, në mënyrë që dialekti i Elbasanit, asht “trait d’ union i” (bashkimi) i dialektevet të Gegnisë e të Toskënisë. Për këte arsye në kohën e Turqisë më 1909, Kongresi Arsimuër u mblodhë n’ Elbasan dhe vendosi hapjen e Shkollës Normale po këtu n’ Elbasan, e cila prej asij kohe ishte Instituti ma i nalt i Rilindjes Kombëtare. Gjithashtu po për këtë arsye, Komisioni Arsimuër në kohën e okupasionit austriak, patë pranuë dialektin e Elbasanit, si për gjuhë zyrtare të Shqipniës. Nashti së voni, edhe Ministrija e Arsimit që prej vitit 1920, po këtë dialekt ka pranuë e pëdoruë gjer më sot, si për gjuhë zyrtare të shtetit.
Në pikpamje topografike, Elbasani ka nji pozitë që të shtrihet përsipër qytetit, nëpër kodrat ose në të dy buzët e Shkuminit, që me shum arsyë të quhet kryeqytet i Gegnisë dhe i Toskënisë.
Në pikpamje shëndetsore, Elbasani asht i vetmi qytet i Shqipniës që meriton për kryeqytet. Ka ujë për të pimë me shumicë, i cili rrjedhe prej nji burimit të kulluëm si argjanti, e që kryen plotsisht nevojat e një kryeqyteti të banuëm prej ma se 100 000 frymësh. Mjafton që ky ujë, i cili buron dy orë larg qytetit, t’i epet një kompanije, e cila me një sistem modern, passi t’a depozitoj, t’a sjelli në qytet me një kanal që të sigurohet mos trazimi me ujnat e shiut e tjera, dhe ashtu mund të përndahet, në ç’do shtëpië të qytetit në nji naltësië, sa t’i duhet sejcilit.
M’ anë tjetër Shkumini, si një lum me ujna të shumta, e me rrymë, ka me i shërbyë Elbasanit si kryeqytet, tue i dhanë ndriçimin me dritë elektrike, si dhe forcë motrike për fabrika e industrina të ndryshme. Ma në fund Shkumini po t’i epet një kompanije, për t’a thelluë e për t’a përmbledhë, bahet i lundrueshëm. Kështu që Elbasani si kryeqytet mund të ketë përveç vijavet të komunikasionit toksore, por, edhe një vijë për në detë, me anën e Shkuminit.
Pra, tue u marrun  parasyshë gjith këto kondita e cilsiëna që ka Elbasani, të cilat e bajnë me të vërtet të merituëshëm për kryeqytet, kujtojmë sigurisht se jo vetëm neve, por edhe përfaqsuësit e qytetevet tjera të  Shqipniës, nuk kanë me ja mohuë të drejtën për  me qenë kryeqytet i Shqipniës”.
Kështu thuhej 90 vjet më parë në Gazetën Elbasani. Artikullshkruesi, ndonëse pak euforik, është shumë vizionar. Ide që ai shpreh para 90 vjetësh, atraktive edhe sot, si ndërtimi i qytetit të Elbasanin në të dyja anët e Shkumbinit, apo shfrytëzimi i tij për energji elektrike, siç po tentohet sot.
Megjithatë, Elbasani e humbi dhe shansin e dytë për kryeqytet.

Shansi i tretë…

Duket se tani Elbasanit i ka ardhur shansi i tretë, që ndryshe nga dy të parët, po bëhet realitet. Autostrada Elbasan-Tiranë që hapet së shpejti do bëjë të mundur që distanca mes Elbasanit dhe Tiranës të përshkohet vetëm në 18 minuta!!! Praktikisht Elbasani shkrihet me Tiranën. Bëhet bashkëkryeqytet me të. 18 minuta janë fare pak. Dhe të dyja qytetet kanë çfarë vlerash t’i shtojnë njëri-tjetrit.
Nëse do të ishte sot vizionari anonim i Gazetës Elbasani të 90 viteve më parë, ndoshta do të parashikonte: “Në të ardhmen, dy emrat e dy qyteteve mund të shkrihen. Një emër i ri, TIR-EL për kryeqytetin e Shqipërisë nuk do të ishte keq”.
Qytetarë e Elbasanit kanë të drejtë ta ëndërrojnë. Mbas realizimit të ëndrrës së vjetër: autostradës Tiranë-Elbasan, çdo ëndërr i duket e mundshme, edhe Elbasani bashkëkryeqytet. Pse jo? E treta, e vërteta.

Burimi: http://www.panorama.com.al/2013/04/30/elbasani-me-shpejtesi-drejt-kryeqytetit/

Perla nga Çamëria

19/04/2013 Lini një koment

PERLA NGA ÇAMËRIA

ÇamëriaSelman Sheme sjell në një libër monumentet natyrore dhe kulturore të Çamërisë

Mbi Pargë ka rënë mbrëmja. Dritat e shtëpive në lagjen e kalasë reflektohen mbi Jon. Dikur në rrugët e këtij qyteti ecte e menduar Dora d\‘Istria, ndërsa Kol Idromeno nuk i hoqi asnjëherë nga telajot ndjesitë që i jepte ky qytet. Prof. as. dr Selman Sheme ka zgjedhur momentet më të ndjera të këtij qyteti për t\‘i sjellë në një nga botimet më të plota me imazhe nga Çamëria, “Monumente natyrore dhe kulturore të Çamërisë”. Botim i “Ideart”, vetëm në një shfletim ky libër na fton të udhëtojmë në perlat e Çamërisë, të ndalemi jo vetëm në shkëlqimin e Pargës, por edhe në Arta, Janinë, Arpica, Margëlleçi, në teatrin antik të Dodonës, në luginën e lumit Gliqi, në çezmën e njohur në afërsi të xhamisë së Paramithisë apo në plazhin e gjatë të Karavastarit.

Prof. as. dr. Sheme ka udhëtuar kudo në këto zona, për të sjellë me gjuhën e fotos dëshmitë e ekzistencës së një natyre të mrekullueshme. Nëse historia dhe politika i kanë lënë një ndjesi jo të mirë banorëve të këtyre hapësirave, duke i shkëputur nga gjysma tjetër e tyre, natyra duket se ka kompensuar gjithçka, duke dhënë gjithë dashurinë e saj për ta mbushur këtë vend. Një foto mund ta bëjë më të plotë përfytyrimin që na shfaqet nëpërmjet fjalive. Dhe Sheme, një i pasionuar pas historisë dhe njohës i mirë i saj, e di se këto imazhe do të grishin jo vetëm dëshirën për t\‘i vizituar këto vende, por dëshpërimin tek ata njerëz, pjesë e kësaj toke, që prej vitesh nuk janë më pjesë e saj, por dhe do të japin një histori më të plotë të Çamërisë, aq të diskutuar mes politikës të Greqisë dhe Shqipërisë, të Çamërisë, që duket aq e bukur nëpërmjet këtyre imazheve. Prof. as. dr. Selman Sheme vjen në këtë botim jo vetëm si një historian me një hulumtim të saktë të historisë së kësaj hapësire, por edhe si një personazh që ka dashur të japë diçka tjetër përtej fjalëve nëpërmjet fotove, duke treguar atë pafundësi monumentesh natyrore dhe kulturore që mbart kjo zonë.

“Bregdeti i Çamërisë dallohet për larminë e resurseve turistike, të cilat janë unikale në të gjithë Mesdheun. Ajo është një rajon kodrinor-malor. Megjithatë, të pakta janë zonat ku lartësitë i kalojnë 1000 m nga niveli i detit. Në pjesën lindore, në formën e një harku me drejtim veriperëndim-juglindje, shtrihet sistemi malor i Pindeve, i cili përbëhet nga disa vargmale në formë kubeje, që ndahen prej disa luginash gjatësore tektonike të përbëra nga flishi…” – shkruan ai. Informacionet mbi këtë zonë janë të pafundme. Aq sa të duket sikur po depërton në çdo cep të asaj që jemi mësuar ta quajmë me emrin Çamëri. Ai tregon për lumenjtë kryesorë të Çamërisë, të cilët janë: Kalama, Arta, Lluri, Akreroni dhe Pavlla. “Lumenjtë e rajonit të Çamërisë karakterizohen nga lëkundje të theksuara sezonale të nivelit dhe nga një regjim i paqëndrueshëm”, shkruan Sheme. Sipas tij, ka mbi një shekull që krahina e pastër etnike shqiptare e Çamërisë i është nënshtruar një procesi të egër asimilimi dhe helenizimi. Ky proces u intensifikua pas vitit 1913 me pushtimin e Çamërisë, kur filloi një trysni e pandërprerë e shtetit dhe forcave të ndryshme ultranacionaliste greke për shkombëtarizimin e kësaj krahine shqiptare dhe helenizimin e saj. Për Prof. as. dr. Selman Shemen, strategjia e helenizimit është realizuar në disa etapa, duke zbatuar tri rrugë: “Së pari, spostimin etnik nëpërmjet një gjenocidi të egër ndaj popullsisë shqiptare të besimit mysliman. Për këtë qëllim u përdorën të gjitha mënyrat si: grabitja e tokës, përjashtimi i popullsisë nga pjesëmarrja në administratat shtetërore, ndalimi i dhunshëm i arsimit në gjuhën amtare, torturat e rënda, burgimet, dëbimi me dhunë e deri në masakra të përgjakshme.

Së dyti, ndryshimi i strukturës etnike të popullsisë nëpërmjet kolonizimit të krahinës me imigrantë grekë dhe vlleh të ardhur nga pjesë të ndryshme të Greqisë dhe nga Azia e vogël. Së treti, asimilimi i popullsisë shqiptare të besimit ortodoks nëpërmjet dhunimit të identitetit të saj kombëtar, ndalimit të përdorimit të gjuhës shqipe dhe mësimit të saj në shkollë etj.”, shkruan prof. as. dr. Selman Sheme.

Sipas tij, “kjo strategji dhe praktikë shkombëtarizimi është mbështetur dhe mbështetet edhe në kohën tonë nga konceptet “shkencore” të disa studiuesve grekë, që pretendojnë se “të gjitha fiset që jetonin në Epirin e Lashtë i takonin etnisë greke” dhe se “deri në lumin Shkumbin kishin qenë tokat e Epirit që ishin banuar nga grekët”.

Vështrimi historik i prof. as. dr. Selman Shemes është tepër i qartë. Po përtej këtij vështrimi ajo që të bën të ndalesh te ky botim janë edhe peizazhet e larmishme që vijnë nëpërmjet fotove. Ato janë një mënyrë për të depërtuar më thellë në gjithçka të rrëfyer nga historia. Kjo krahinë është një zonë e pasur dhe për vlerat e trashëgimisë kulturore. Çezma në afërsi të xhamisë së Paramithisë ruan arkitekturën e së shkuarës, po ashtu edhe kështjella e Paramithisë dhe shtëpitë e rrënuara në fshatin Vrahana në rrethin e Gumenicës, tregojnë ekzistencën e dikurshme në këtë hapësirë.

Prof. as. dr. Selman Sheme ka bërë një udhëtim plot dashuri në hapësirën aq të njohur me emrin Çamëri, një udhëtim që tashmë i shndërruar në këtë libër vjen si një dëshmi e vërtetë e një historie që ende nuk ka përfunduar…

Suli

Veçoritë gjuhësore, zakonet dhe traditat folklorike popullore të kësaj zone janë të njëjtat me popullsinë tjetër të Çamërisë. Viset malore të Sulit kanë pasur një kanun të tyren, “Kanunin e Papa Zhulit”. Në veri të Çamërisë, në krahinën e Labërisë, vepronte kanuni tjetër, që populli e quante “Shartet e Idriz Sullit”. Gojëdhëna thotë se këtu vepronte kanuni i Papa Zhulit, pasi Idriz Sullio nga Zhulati nderoi katër norma kryesore prej tij dhe, si rrjedhim, ndërroi edhe disa norma të tjera që rridhnin prej tyre. Po të analizosh normat e së drejtës zakonore, veçanërisht në fushën e së drejtës së familjes, trashëgimisë etj., vërehet se në përgjithësi janë të njëjta si në Çamëri, ashtu edhe në Labëri.

Paramithia

Paramithia është një qytet i themeluar në mesjetën paraturke, në një pozicion gjeografik qendror të hapësirave të populluara nga shqiptarët e krahinës së Çamërisë. Nga normanët thirrej Castelnovo (Kështjella e Re), ndërsa nga venedikasit Ajdonat, me emrin e kishës së Shën Donatit. Kjo qendër urbane ka qenë qyteti më i madh dhe qendër administrative në Çamëri deri në 1910-ën, ku si qendër administrative u bë Reshadija (Gumenica e sotme).

Burimi: http://www.gazeta-shqip.com/kulture/073023cc757e5c2d75181448c1540ecb.html

Arkitektura islame e Kosovës e zhvilluar gjatë periudhës osmane

15/04/2013 Lini një koment

Agim ALI

ARKITEKTURA ISLAME E KOSOVËS E ZHVILLUAR GJATË PERIUDHËS OSMANE

imagesRreth stilit dhe autenticitetit të arkitekturës islame të zhvilluar në hapësirën e Kosovës ekzistojnë disa mendime të cilat studiuesit i kanë artikuluar në mendimet dhe studimet e tyre shkencore. Kështu disa studiues turkë atë e fusin në mesin e veprave osmane dhe e shikojnë si pjesë të pandarë të kulturës materiale osmane dhe në disa raste tentojnë që kryesisht zhvillimet e shek. XV dhe XVI t’i karakterizojnë si trashëgimi turke.

Kështu profesoresha nga Universiteti Teknik i Stambollit, arkitekte restauratore, Zeynep Ahunbay, thekson se arkitektura e xhamive të Prishtinës (dhe të qyteteve tjera të Kosovës) i takon stilit të hershëm osman dhe atij Klasik Osman.(1)

Studiuesit shqiptarë mendojnë se arkitektura islame në Kosovë, gjatë periudhës osmane, ka më tepër element tradicional dhesi e tillë është e dallueshme nga shembujt tjerë të Perandorisë, dhe atë që nga fillimet e saj, si e tillë ajo është trashëgimi shqiptare e Kosovës.

Kështu profesori Fejaz Drançolli, historian i artit nga Universiteti i Prishtinës, në veprën e tij ‘Rrënimi i Kullës Shqiptare’ thekson se elementet autokton të arkitekturës islame në Kosovë janë dominues dhe se pavarësisht ndikimeve nga zhvillimet artistike të Perandorisë Osmane ata paraqesin element dominues për të përcaktuar stilin e kësaj arkitekture. Profesori Fejaz ndërton tezen për stilin dhe origjinalitetin e kësaj arkitekture, sipas të cilës arkitektura islame e Kosovës e zhvilluar gjatë periudhës osmane është e veçantë, dhe si e tillë formon stilin e arkitekturës islamo kosovare.(2)

Përkitazi me këtë çështje një mendim më të integruar paraqet profesori nga Shqipëria, me përvojë disa vjeçare në restaurim dhe teori të restaurimit, Aleksander Meksi në librin e tij ‘Arkitektura e xhamive të Shqipërisë’, fillimisht ai thekson se arkitektura islame është ndër pasuritë kulturore më të çmuara të popullit shqiptar, për deri sa për arkitekturën islame të Shqipërisë të zhvilluar gjatë periudhës osmane mendon se në fazat e para të saj, kryesisht gjatë shek. XIV dhe XV është e prurë nga ushtritë osmane dhe prototipa arkitekturor të cilat janë realizuar në vendet prej ka kanë ardhur ushtritë osmane, të cilat me sukses nga mjeshtër ushtarak janë realizuar edhe në vendin tonë, në Shqipëri. Kurse në shek. E XVI e këndej arkitektura e xhamive u zhvillua kryesisht nën ndikimin vendor dhe si e tillë është origjinale me tipare të theksuara lokale.(3)

Sido që të jetë arti islam i Kosovës i zhvilluar gjatë periudhës osmane është i përmasave të larta artistike, shembujt më përfaqësuese të saj, kryesisht xhamit, janë monumente sa me vlera historike dhe kulturore, po ashtu edhe me vlera artistike. Në arealin e përgjithshëm të zhvillimit të artit dhe arkitekturës në trevën e Kosovës, ky art ka dominuar që nga shek. XV dhe është më i prezantuar në kohën tonë, nga të gjitha artet tjera monumentale. Prandaj edhe trajtimi i tij duhet të jetë korrekt dhe të vlerësohet objektivisht dhe pa subjektivizëm qoftë fetar apo kombëtar.

Arti islam dhe perandoria osmane

Objektet e ndërtuara të artit islam të Kosovës gjatë periudhës osmane janë të llojllojshme, dominues është xhamia, por janë ndërtuar edhe tyrbet, teqe, medresetë, bibliotekat, hamamet, komplekset e çarshive, karvan sarajet, mullinjtë, qeshmet, kullat e sahatit, arkitektura e banimit e fshatit dhe e qytetit etj. Duhet cekur se ndërtimet osmane qysh në fillim të tyre i kanë ndërtuar donatorët shqiptar, pushtetar të islamizuar shqiptar, të cilët nën vasalitetin e sulltanit kishin arritur pozita të larta shtetërore, ndërsa në rrafshin ekonomikë kishin vënë pasuri të mjaftueshme për të financuar kësi lloj ndërtimesh.

Objektet e para të ndërtuara në Kosovë nga donatorë shqiptar janë Hamami i Vushtrrisë dhe Xhamia e Gazi Ali Beut (1410).(4)

Pas kësaj periudhe, Sulltan Mehmeti II dhe Murati i II ndërtojnë disa objekte, të cilat edhe paraqesin monumentet e vetme islame të cilat i kanë ndërtuar donatorët e huaj në Kosovë.(5)

Sido qoftë fuqia më e madhe politike dhe ekonomike e vasalëve shqiptar kishte arritur atëherë kur ishte zhvilluar më tepër edhe vetë Perandoria dhe ndërtimet më madhështore të arkitekturës islam të Kosovës gjatë Periudhës osmane ndodhin në fundshekullin XV dhe gjatë shekullit të XVI, por edhe gjatë shek. XVII.

Objektet më reprezentative të kësaj periudhe, që në fakt paraqesin edhe objektet më përfaqësuese të tërë arkitekturës islame të Kosovës janë:

- Xhamia e Çarshisë,

- Xhamia e Llapit në Prishtinë,

- Xhamia e Mehmet Pashës,

- Xhamia e Saraqhanës (Kuklibeut) në Prizren,

- Xhamia e Koxha Sinan Pashës në Kaçanik,

- Xhamia e Hadumit në Gjakovë,

- Xhamia e Sinan Pashës në Prizren (1615) etj.

Xhamitë e kësaj periudhe i karakterizon skema kompozicionale e ndërtuar nga një sallë unike, në të cilën janë të prezantuara elementet për falje: mihrabi dhe mimberi, sallës zakonisht i paraprinë hajati,në këtë hajat zakonisht arrihet pas një oborri të gjelbëruar dhe me fontana për abdes. Sistemi konstruktiv i tyre është i karakterizuar nga masiviteti, ndërsa kupola është dominuese, përcjellja vertikale e forcave më tutje kryhet nga pandantifët dhe trompet, dy elemente mjaftë të prezantuara në arkitekturën e kësaj kohe.

Objektet tjera po ashtu mirë të prezantuara gjatë kësaj periudhe janë hamamet, të tillë si Hamami i Madh në Prishtinë, Hamami i Haxhi Beut në Pejë, Hamami i Isa beut në Vushtrri, i Gazi Ali Beut në Prizren etj. Edhe çarshitë si komplekse arkitektonike janë mjaftë të prezantuara në hapësirat e Kosovës, ato në fakt janë ndërtuar në vendet e tregjeve paraosmane, dhe me strukturën arkitektonike dhe shtrirjen e tyre urbane paraqesin ndërtime unike, kjo ishte karakteristikë e veçantë e qyteteve shqiptare.(6)

Edhe objektet tjera si tyrbet, teqetë, urat etj paraqesin monumente të cila si për nevoja fetare e po ashtu edhe nevoja tjera publike dhe private janë ndërtuar në numër të madhe të tyre në qytetet ekzistuese të asaj kohe dhe në qytezat të cila filluan të lulëzonin si rezultat i zhvillimit të madh ekonomikë të rajonit në fundshekullin e XV dhe shek. e XVI.

_________________________

(1) Për këtë shih: ‘Restaurimi i Xhamisë së Hadumit’ CHWB

Kosovo Office, report series No. 10/2007, f. 15 – 25

(2) Për këtë shih ‘Rrenimi i kullës shqiptare’ F. Drançolli, f. 44- 59

(3) Për këtë shih ‘Arkitektura e xhamive të Shqipërisë’, A. Meksi,

Uegen Tiranë 2007, f. 148 – 156

(4) ‘Monumentet e Kosovës’ IMMK, Prishtinë 2004, (shkrim i I. Rexhës ) f. 78

(5) Po aty… f. 77 (6) “Rrënimi i kullës shqiptare”, F. Drançolli, f. 53

Fatbardha Saraçi, mbesa e Qazim Mulletit: Persekutimi i Mulletëve dhe fati i hidhur i Hajries, gruas së prefektit

12/04/2013 Lini një koment

Ani JAUPAJ

FATBARDHA SARAÇI, MBESA E QAZIM MULLETIT: PERSEKUTIMI I MULLETËVE DHE FATI I HIDHUR I HAJRIES, GRUAS SË PREFEKTIT

Ish-prefekti i  Tiranës, protagonisti i njërës prej komedive më të famshme shqiptare “Prefekti”, Qazim Mulleti, la pas arratisjes së tij, përveç gruas e djalit, edhe vëllezërit bashkë me familjarët e tyre. Të gjithë, aktivë politikisht ose jo, u internuan. Kjo është historia e njërës prej mbesave të tij, Fatbardhës, e cila,  e frymëzuar prej vuajtjeve që ka parë, është duke shkruar vëllimin e tretë të librit “Dhimbje”. Përveç intervistës e njohjes me të, prej vëllimit të dytë të këtij libri, jemi njohur edhe me jetën që iu desh të kalonte Hajrie Mulleti, gruas së ish-prefektit, bashkë me të birin, Rreshitin.

I gjithë ilariteti i shkaktuar prej komedisë “Prefekti”, ironizues dhe tallës me prefektin e Tiranës në kohën e pushtimit fashist, Qazim Mulletin, ka rënduar mbi supet e gjithë pjesës tjetër të familjes së tij. Edhe të atyre fëmijëve të sapolindur, që as e kishin idenë se ç’do të thoshte të ishe në krye të drejtimit të qytetit, të udhëtoje me makinat e shtetit, apo gjithfarë privilegjesh, që për një kohë të shkurtër familja mund të kishte. E më shumë akoma, nuk mund të kuptonin se nga buronte gjithë ajo urrejtje e përbuzje, që kohë më vonë e një pjesë të madhe të jetës, njerëzit do tregonin ndaj tyre. Qazim Mulleti në prag të rrezikut u largua nga Shqipëria, për t’ia lënë “të keqen” jo vetëm së shoqes dhe djalit të tij të vetëm, por edhe gjithë familjarëve të tjerë, vëllezërve me gjithë kishin e ç’kishin në shtëpi. Një prej tyre është Fatbardha Saraçi Mulleti. Mbesa nga vëllai e ish-prefektit, që i pa dyert e internimit që 5 vjeç, pas daljes prej tij, për shkak të një marrëdhënieje të vjetër shpirtërore me letërsinë, mblodhi e shkroi gjithë ç’kish parë me sy e dëgjuar me vesh nëpër shëtitjet nga njëri fshat në tjetrin e nga kasollet në baraka. Ashtu si ajo, të pangrëna, të paveshura, ishin edhe sa e sa femra të tjera, që të bëra tok, kanë bërë të mundur botimin e vëllimit të dytë të librit “Dhimbje” me autore një nga vetë bashkëvuajtëset. Sot, Fatbardha është duke punuar me vëllimin e tretë, por deri atëherë, të njihemi me jetën e saj dhe të atyre që u bënë pjesë e këtij libri. E meqë shkaku i gjithë rrjedhës së jetës së tyre erdhi i tillë për shkak të xhaxhait, Qazimit, do të flasim pikërisht për ato çka ai la pas, në kampin e tmerrshëm të Tepelenës, gruan, Hajrien dhe të birin. Si dhe gjithë fisin që rropatej fushave e të korrave në Savër të Lushnjës apo ngado t’i degdiste partia.

Gjithë historitë e emrat që shohim në librin “Dhimbje” ju i keni prekur vetë?

Të gjitha historitë janë të vërteta, ato jetuan bashkë me mua që kur isha 5 vjeç e vazhdojnë të jetojnë deri tani, që kam prekur të 70-at. I kam njohur këto nëna e bija ndër vite në qytetet e Tiranës, Kavajës, Lezhës, në fshatrat ku kam punuar, Zadrimë, Kallmet, Dajç etj. Në ato vite bashkëjetese me të keqen, të gjitha ngjarjet e librit ishin pjesë e së përditshmes dhe liria ishte vetëm një iluzion.

Duhet të ketë qenë vetëm dëshira për t’i ndarë këto dhimbje me të tjerët, sepse me letërsinë jo nuk ju lidh gjë…

Në fakt, letërsia ka qenë brenda meje gjithnjë. Pasioni për të lexuar libra artistikë e shkruar kujtimet e mia, më ka shoqëruar përherë. Por po, ka qenë më së shumti dëshira për t’i njohur njerëzit me ato realitete të hidhura, me ato vrasje për së gjalli e pushkatime, që sot as mund ta imagjinojnë se ç’janë. Prekeshin e vuanin njerëz që as kishin të bënin me ngjarjen e parë. Vuanin dënimet e të tjerëve.

Një nga këta ishit edhe ju vetë, apo jo? Babai apo ju vetë keni bërë diçka që i ka shkelur në kallo..?

Im atë, Haki Mulleti, pati studiuar në Austri e pas kthimit punoi në administratë. Asnjë lidhje nuk kishte me politikën, por meqenëse vëllai i tij, Qazim Mulleti u largua nga Shqipëria, e kapën këta që mbetën këtu. Së pari e burgosën e mandej e internuan bashkë me ne. Kjo ishte arsyeja pse prej vitit ’44 nuk e kujtoi më babanë në shtëpi, edhe pse gjithë ne të tjerët u nxorëm nga shtëpitë në rrugë për të lëvizur kasolle më kasolle të Kavajës e Lushnjës.

Ju keni qenë fare e vogël, ç’kujtoni nga ajo kohë?

Sado e vogël të ishe, nuk mund të mos përjetoje pushkatimet që të detyronin të shihje në oborret e shkollës në Kavajë. Na nxirrnin jashtë për t’i parë, sado që përpiqeshim të mbyllnim sytë. Ndoshta shërbenin si shembuj, se një ditë të gjithë mund të kishim të njëjtin fat.

Megjithatë, ju arritët t’i tejkaloni të gjitha sepse mundët të ndiqnit ëndrrën tuaj, të shkolloheni…

Përveç se dëshirë e imja, kjo ishte një edukatë me të cilën na kishte ushqyer babai. Ishte brenda meje dhe do bëja gjithçka për ta arritur. Megjithatë, po të vijoja të jetoja në Lushnjë, nuk do arrija të shkoja përtej shkollës 8-vjeçare. Njerëzit e mamasë më morën në shtëpinë e tyre në Shkodër, kështu që munda të vazhdoj edhe gjimnazin. Por edhe pas kësaj kohe u ktheva në Kavajë, ku më duhej të flija sërish në një shtrat me disa njerëz. Punova në bujqësi, u përpoqa duke takuar Ramiz Alinë për t’i kërkuar shkollë, por pa i thënë se kush jam, sado që babai më tha se disa ndere ia kemi bërë, duhet t’i kishe thënë kush ishe. Pas vdekjes së tim ati shkova në Lezhë, ku për fat kishin nevojë për arsimtare. Në këtë kohë nisi një dashuri e re për nxënësit, dashuri e cila më shoqëroi gjithnjë. Bashkë me mësimdhënien nisa edhe plotësimin e dokumenteve për të ndjekur Fakultetin e Shkencave Natyrore për Biologji-Kimi, meqenëse në këtë degë kishte nevoja rrethi. U përqendrova vetëm në këto dy gjëra të reja të jetës sime dhe arrita t’ia dal më së miri. Studioja deri në agim, flija pak orë, e në mëngjes merresha me nxënësit, me ngritjen e laboratorëve, me edukimin e tyre dhe të vetes, derisa arrita të përfundoj studimet.

Nuk është pak për “njollën” që kishit…

Nuk është pak vërtet, por nuk ishte as e lehtë për ta arritur. I gjithë përkushtimi në studime më mori edhe kënaqësinë e krijimit të një familjeje, të cilën e realizova në moshë të vonë, kështu që pati gjithsesi kosto. Megjithatë, edhe me arritjet që pata, nuk munda të vazhdoj punën time pa u prekur. Në kohë të ndryshme mund të prekeshe nga lufta e klasave dhe në fakt më ndodhi një herë në ’67-n e mandej në ’75-n. Në këtë rast të dytë isha e para që u hoqa nga puna për të mos u rikthyer më deri në vitet e demokracisë. Për mua aty mbaroi gjithçka deri në rifillimin e jetës së lirë.

Hajrie Mulleti: Nga komedia te skleroza e vdekja në kampet e Tepelenës

Hajrie Mulleti, gruaja e Qazim Mulletit, me të birin, Reshit Mulleti

Krahas Qazim Mulletit, një emër tjetër real që prekej në komedinë “Prefekti”, ishte edhe ai i së shoqes, Hajries, e cila në gjithë vitet që njerëzit gajaseshin me dialektin a veprimtaritë e të shoqit, hante groshë me krimba në kampin e Tepelenës. Por cila ishte në të vërtetë kjo grua, përtej stereotipave të krijuar të komedisë?

Martesa dhe lumturia e shkurtër

Hajrie Mulleti ishte e lindur në Tiranë në një nga ato familjet po aq të vjetra e po me aq tradita sa të të shoqit. Pas fejesës me Qazim Mulletin, u martua me të në Vjenë më 1929. Meqenëse i shoqi ishte emigrant politik, Hajries iu desh ta rriste të birin e vetme në Shqipëri, duke shpresuar gjithnjë në mundësinë e një ribashkimi me të shoqin. Dhe në fakt ajo ditë erdhi pas nëntë vitesh, edhe pse zgjati fare pak. Ju duk gati si një rilindje, por gëzimi u pre shpejt në mes. Diktatura ishte pas dere, i shoqi, pas drejtimit të Bashkisë së Tiranës, për të shpëtuar veten, duhet të kthehej sërish nga kishte ardhur.

Grabitja e pronave dhe internimi

E nxorën me forcë nga shtëpia dhe iu grabit çdo gjë, përfshi dhe dhuratat që kishte marrë nga prindërit e saj.
E internojnë bashkë me të birin, Reshitin 15-vjeçar, në kampin e Tepelenës më shumë bashkëvuajtës të tjerë. Flinin në kazermë bashkë me 200 veta të tjerë pa dallim moshe a seksi. S’kishin dritë, as ngrohje. Ushqimi ishte vetëm një copë bukë e zezë. Por për shkak të të birit duhej përballuar gjithçka. Duhet të duronte edhe dhimbjet e shpinës prej ngarkesës së druve që i vinin të transportonte, në vend të karrocës, për familjet e oficerëve. Por kjo ishte vetëm njëra anë e medaljes. Bashkë me të, ishin edhe motrat e vëllezërit e saj. Njëri u pushkatua i pari për shkak të bindjeve antikomuniste. Të tjerët ndoqën fatin e tij, u larguan nga jeta njëri pas tjetrit në internim, pa u parë a folur me të motrën. Natyrisht që nëse do të pranonte të bënte ndarjen nga i shoqi, fati do ishte më pak mizor, por këtë nuk e bëri kurrë.

Sëmundja dhe vdekja

Hajrie Mulleti, gruaja e Qazim Mulletit, në internim në Tepelenë

Punoi në bujqësi, me hipertension, për të rritur të birin, në ato kushte që jeta e kishte hedhur. Kjo ishte gruaja që komedia e bënte të çalë, injorante, qesharake, tek ajo numëronte kafshatat e munguara të bukës së të birit. Por duhet të kalonin shumë vite përpara se e gjithë kjo të dilte në dritë. Aq vite sa Hajria ishte plakur, bërë me sklerozë, në internim. Fjalët e vetme që mund të shqiptonte pas sëmundjes, kur e pyesnin, ishin: “Jam te shtëpia e babait tim, në oborrin me diell e plot lule, në dhomat e mëdha me jorganët e bardhë”. Imazhe këto që i kishin mbetur nga vajzëria e që shtynte netët e errëta të pagjumësisë.
Vdiq në një barakë prej llamarine e dërrase, mes baltës së Myzeqesë, në vitin 1980 larg Tiranës së saj, së cilës iu largua 35 vite më parë, për të mos iu rikthyer kurrë. Pas largimit të së ëmës, i biri, Reshiti, vetëm qante, i mbetur tashmë i vetëm, pa të ardhme e me zemrën mbushur me plagë.

Traumat e të birit

Reshiti jetoi me të atin për fare pak vite. Edhe në kohën që ishin bashkë, për shkak të luftës e angazhimeve të të atit, momentet e tyre së bashku ishin të numëruara, kështu që kujtimet e tij ishin të lidhura vetëm me nënën. Kur një i ftuar, mik i familjes, e pyeti Qazimin se pse nuk e merr dhe djalin me vete, përgjigjja e tij ish se politikanët nuk merren me gra e fëmijë. Mbas vitit 1944 nënë dhe djalë i kishin arrestuar disa herë, duke i mbajtur në biruca të veçanta.
Hajria pati presione të ndryshme në vitet pas largimit të të shoqit, për t’i grabitur pronat, ndërsa Reshiti akuzohej se shkruante parulla kundër komunizmit. Nuk mungonin as keqtrajtimet fizike nga shokët e shkollës, as herët kur kthehej i gjakosur në shtëpi. Kjo mënyrë jetese e përndoqi Reshitin në vitet më të mira të jetës, për t’i lënë kështu gjurmë të përhershme edhe kur koha do sillte të jetonte i lirë.

Qazim Mulleti në krye të Tiranës

Qazim Mulleti

Thuajse të gjithë qytetarët e kryeqytetit e pranuan me dëshirë zgjedhjen e një tiranasi në postin e kryetarit të bashkisë. Sekretar personal i tij ishte Mehmet Rushiti, ndërsa nënkryetar Halil Mëniku, që drejtoi më pas kryeqytetin përkatësisht në vitet 1943-1944. Shumë plane të nisura në kohën e Zogut, si godina e korpusit universitar, kolonadat apo sot Muzeu i Arkeologjisë, Akademia e Arteve, ku në atë kohë u vendos edhe opera, Kryeministria dhe hotel “Dajti” morën drejtim në kohën e kryebashkiakut Mulleti. Por reliktet e punës së tij, të cilat ekzistojnë edhe sot, janë banjat publike nën tokë. Sipas nipit të Qazim Mulletit, Tanush Mulleti, me të marrë postin e drejtuesit të Tiranës, nisi vendosjen e çezmave publike në rrugica, si dhe ndërtimin e banjave publike në disa pika të rëndësishme të qytetit, duke zgjidhur njëkohësisht problemin e kanalizimeve nëntokësore. Një tjetër sipërmarrje e vështirë e kryebashkiakut ka qenë heqja e varrezave brenda qytetit. Për të zgjidhur këtë situatë të vështirë, ai e nisi nga vetja. “Ne kena pas afër xhamisë te Pazari i Ri varrezat e shtëpisë. Por duke dashur me bo i reformë e me i çu varrezat mo larg qendrës, Qazimi e nisi nga vorrezat tona e në ven të tyne ma pas u ndërtu markata e Pazarit të Ri”, rrëfen Tanush Mulleti. Karrocat me kuaj që në atë kohë mbizotëronin, nuk u lejuan të shkelnin në qendër të Tiranës, duke i dhënë kështu qytetit të viteve ’40 një pamje më të pranueshme. Në kohën kur Bashkia drejtohej nga Qazim Mulleti, u ndërtuan dhe furrat e para elektrike të bukës në kryeqytet.

Burimi: http://www.panorama.com.al/2012/04/30/fatbardha-saraci-mbesa-e-qazim-mulletit-persekutimi-i-mulleteve-dhe-fati-i-hidhur-i-hajries-gruas-se-prefektit/

Ura antike e Goricës, një monument drejt shkatërrimit

01/04/2013 Lini një koment

URA E GORICËS, NJË MONUMENT DREJT SHKATËRRIMIT

Ura e Goricës

Ura e Goricës

Rrethon lagjen e moçme, do të ndërhyhet për të mos lejuar shembjen

Specialistët: Dëmtime serioze në pjesën e bazamentit dhe të parmakëve

BERAT- Ura shekullore e Goricës në qytetin e Beratit po shkon drejt degradimit. Dëmtimet e shumta rëndohen edhe nga shkelja e rregullave për moskalimin e mjeteve të tonazhit të rëndë. Drejtoria rajonale e Monumenteve të Kulturës në Berat, prej disa javësh ka kërkuar marrjen e masave urgjente për bllokimin e saj, por masat nuk respektoheshin. Për të gjetur një zgjidhje, pas takimit të drejtorit të degës se monumenteve, Lonik Çuedari, me kreun e Bashkisë së qytetit, Fadil Nasufi, u vendos që bashkia të ndërmarrë masat e duhura. Prej se mërkurës në të dyja anët e urës janë vendosur disa platforma hekuri që izolojnë hyrjen e mjeteve në këtë urë, duke lejuar vetëm kalimtarët. Pas inspektimit të urës, specialistët thonë se ka dëmtime serioze në pjesën e kalldrëmtë të bazamentit dhe të parmakëve. Në fakt, problemi më shqetësues vjen nga çarjet serioze që uji ka krijuar në tri pjesë të saj, duke depërtuar thellë nëpër muret kryesore të harqeve të saj. Ndërsa tubi kryesor i ujit të pijshëm, i cili përshkon këtë urë ka sjellë dëmtime tepër serioze në të gjitha shtyllat mbajtëse të harqeve të urës. Ky tub i montuar në vitet ‘60 ka shërbyer si një nga degët kryesore të furnizimit me ujë të pijshëm për lagjen muzeale të “Goricës”. Kjo urë, përveçse lidh lagjen “Goricë” me pjesën tjetër të qytetit, shërben edhe si rrugë kryesore për të lidhur fshatrat dhe komunat përreth me rrugën nacionale. Në të gjithë gjatësinë e saj, urës së Goricës i janë dëmtuar parmakët, i është shkatërruar krejtësisht kalldrëmi, ndërkohë që harqet janë dëmtuar në shumë vende. Ura e Goricës, e cila ndodhet në lagjen me të njëjtin emër, është një nga objektet më të rralla të këtij qyteti. Për vlerat arkitekturore është shpallur monument kulture i kategorisë së parë, por pavarësisht kësaj, fondet e vëna në dispozicion për restaurimin e saj gjatë këtyre viteve kanë qenë të papërfillshme. Kjo urë është njëkohësisht një nga objektet më të vizitueshme nga vendasit, por edhe turistët e huaj. “Duke qenë se ura është e vetmja që lidh dy pjesët më të rëndësishme të qytetit, mbi të qarkullojnë të gjitha llojet e mjeteve. Kjo ka bërë që ura të dëmtohet gjatë viteve të fundit. Por, gjithashtu mungesa e fondeve për restaurimin e saj ka bërë që ndërhyrjet nga ana jonë të kenë qenë të pakta. Bllokimi i kësaj ure do të bëjë që mjetet të shmangin lëvizjet mbi të dhe të drejtohen nga ura tjetër në rrugën hyrëse të qytetit. Gjithsesi, për evidentimin e shkallës së dëmtimit të saj do të thirren një grup ekspertësh specialistë të monumenteve nga Tirana, të cilët do të studiojnë dhe matin çdo parametër të dëmtimit të saj. Në bazë të provave të mbledhura do të bëhet dhe projekti, i cili do të paraqitet pranë Ministrisë se Turizmit, Kulturës dhe Sporteve për të akorduar fondet për meremetimin e saj”, pohon drejtori i Drejtorisë rajonale të Monumenteve, Lonik Çuedari. Ura e Goricës është ndërtuar fillimisht prej druri e më pas prej guri nga Kurt Pasha. Për shekuj me radhë kjo urë ka përballuar përmbytjet, luftërat apo vërshimet e lumit Osum.

http://www.gazetametropol.com/ura-antike-e-gorices-nje-monument-drejt-shkaterrimit/

Kujtime nga Çamëria

18/03/2013 Lini një koment

KUJTIME NGA ÇAMËRIA

Nënë ShemoNënë Shemo është larguar 9-vjeçe nga Çamëria. Ndërsa prinderit e saj përpiqeshin të seleksiononin ushqimet për të përballuar rrugën, ajo mblidhte kukullat e saj prej lecke. 

“Kur e mendoj atë ditë që ikëm nga Çamëria, nëntë vjeçe isha, por si 30 e kam jetuar, aq shumë u mërzita, kur mendova si i kthyem krahët shtëpisë, katandisë, nikoqiratave. Po prindërit e mi si mund të jenë ndjerë? Ikëm, vetëm të shpëtojmë kokën thonte babai im. Të shpëtoj fëmijët, pa s’dua gjë tjetër”, kujton nënë Shemo, me një kujtesë që nuk është ndikuar nga vitet e shumta që kanë kaluar nga eksodi dhe masakrat e çamëve, në shtetin grek.

Këtë histori e kanë dëgjuar shumë herë nipërit e mbesat e saj, të cilët në vend të përrallave janë rritur me historitë e trishta e të pazakonta të gjyshes.

“Ec e ndalo, rrugëve, zbadhur, zhveshur, në këmbë, ulu këtu e qëndro atje. Të lodhur, të munduar, të rraskapitur”, rrëfen e moshuara.

Histori të cilat u kanë kultivuar atyre dashurinë për një tokë të cilët ata e njohin tashmë prej së afërmi.

“Nëna na i ka treguar shumë herë këto histori dhe unë kërkoj që t’i përsërisë. Pastaj, kur e pashë Çamërinë me sytë e mi, mbeta i mahnitur nga bukuritë e saj të jashtëzakonshme”, thotë nipi.

Megjithëse i takon brezit të tretë, Silvestri, është shumë i lidhur me Camërinë.

Çamëria, për mua është vendi i nënës gjyshit, gjithë trungut, pemës me mbiemër Hamiti dhe Velo, një nga vëndet që dëshiroj e më pëlqen më shumë për shkak se është shumë i bukur dhe i pastër.

Këtë dashuri, padyshim ai e ka trashëguar nga i ati, Shpëtimi, i cili ka pasur fatin të jetojë për një vit në Çamëri, në vitet ’90 atëherë kur për një jetë më të mirë atij i duhej të emigronte.

“Ishte një rastësi më tepër, pavarësisht dëshirës që çdo çam të ishte atje në mënyrë absolute, ishte një rastësi sepse atje ku po rinim, na erdhi dikush e na mori për punë, e duke qenë se isha rritur me dialektin çam, unë e kuptova më mirë nga të gjithë dhe më përzgjodhi”, kujton Shpëtimi.

Ai na tregon se ishte habitur kur në vendin ku puonte atje në Çamëri vazhdohej të flitej shqip dhe madje se ne konfidencialitet banorët tregonin se ishin shqiptare.

“Kur dikushi në një moment më tha: “Më thuaj a je verioroperiot apo çam. i thashë jam nga Tirana, por ai këmbënguli përsëri. Iu përgjigja, “Tirana është në zemër të Shqipërisë dhe unë jam shqiptar”. Aty ai më thotë duke u ngritur në këmbë, quhej Tasho: “Edhe ne këtu të tërë shqiptar jemi, por e kemi këmbën këtu në fyt dhe nuk ndihemi dot. Edhe ky që punon ti, që e ka Spiro Thanasi, e ka Rexhep emrin e vërtetë”. Aty bëra lidhjen pasi kisha dëgjuar që ta thërrisnin Rexho, Rexho. Ishte një kënaqësi e jashtëzakonshme, kam kujtime të jashtëzakomshme nga ajo zonë”.

Me kujtime jeton dhe nënë Shemoja, dhe me këto kujtime rriten ditë pas dite dhe nipërit e mbesat e saj të cilet sidoqoftë kanë mundësi të shkojnë të shikojnë vendin ku kanë lindur të parët e tyre.

Video:


Burimi: http://www.top-channel.tv/artikull.php?id=253242

Kalaja e Krujës, vatër artizanati dhe suveniresh

14/02/2013 1 koment

Entela Xheraj

 

KALAJA E KRUJËS, VATËR ARTIZANATI DHE SUVENIRESH

 

Aty mund të gjesh shumëllojshmëri produktesh, kryesisht souvenire dhe prodhime artizanale. Rruga që të çon në qytetin e vogël turistik, është e mbushur nga të dyja anët me pemë të llojeve të ndryshme, ndërsa në brendësi të qytetit rrugicat janë të shtruara me kalldrëm.

Pazari i Krujës

Pazari i Krujës

500 vjet më parë, Kalaja e Krujës u pushtua nga turqit, 500 vjet më pas, porta e saj u “pushtua” nga tregtarët vendas. Janë një numër i madh tregtarësh, të cilët vitet e fundit kanë zgjedhur portën hyrëse të kalasë për të tregtuar mallrat e tyre. Të shtyrë nga numri i madh i turistëve që vizitojnë këtë kala, krutanët e kanë parë si mënyrë fitimi tregtinë në rrugicat e saj.

Aty mund të gjesh shumëllojshmëri produktesh, kryesisht souvenire dhe prodhime artizanale. Rruga që të çon në qytetin e vogël turistik, është e mbushur nga të dyja anët me pemë të llojeve të ndryshme, ndërsa në brendësi të qytetit rrugicat janë të shtruara me kalldrëm. Në faqen e malit shtrihet madhërisht qyteti i Krujës, i cili është një ndër qytetet më të vjetër dhe më të njohur të Shqipërisë. Kalaja mijëravjeçare është shembulli më i mirë dhe dëshmitarja më e saktë që vërteton origjinën e një qyteti të lashtë e me tradita. Ndërsa suveniret karakteristike, me anë të të cilave gërshetohet shumë bukur tradita e lashtë shqiptare me atë moderne, janë të punuar me mjeshtëri nga banorët e zonës.

Aty mund të gjesh flamuj kuq e zi, qeleshe me shqiponjën dy krenare, veshje kombëtare, kostume tradicionale të krahinave të ndryshme, qilima shumëngjyrësh, mbulesa tavoline të punuara me dorë, kartolina me pamje të ndryshme të qytetit, piktura të heroit tonë kombëtar “Skënderbeu”, ikonën e Nënë Terezës, e deri edhe tek fotot e krerëve më të lartë politik të vendosur (stampuar) në gotat e ujit. Pra, me pak fjalë, gjithçka që mund t’i duhet një turisti si kujtim nga qyteti i lashtë e historik i Krujës. Tregtarët presin me padurim stinën e verës e të dimrit, pasi sipas tyre këto janë dy stinët që Kalaja e Krujës vizitohet më shumë nga turistët. Një pjesë e tyre janë të kënaqur me punën që bëjnë, ndonëse ka edhe nga ata të cilët ankohen pasi, krahasuar me disa vite më parë fitimet e tyre kanë rënë ndjeshëm.

Turistët

Numrin më të madh të vizitorëve që “pushtojnë” kalanë e Krujës, sigurisht, kësaj radhe me dëshirë, janë qytetarët e ardhur nga Kosova dhe nga shtete të huaja. Kureshtarë, njëkohësisht edhe të mirëinformuar sa i përket historisë së heroit tonë legjendarë “Skënderbeut”, ata shohin me vëmendje çdo detaj që përbën kalanë, sikur duan të vërtetojnë apo ta lidhin atë me historinë.

Ndër suveniret më të preferuara mbeten pjatat porcelani të murit ku është skalitur kalaja, ose “Skënderbeu”. Po kështu edhe suveniret e tjera si p.sh një qilim i punuar me mjeshtëri artizanale, një mbulesë tavoline me punim grepi, apo në rastet kur e ‘adhurojnë’ Shqipërinë, një flamur a një veshje jona kombëtare nuk përbën asnjë problem për ta. Megjithatë, ndonëse më të pakët në numër, në qytetin historik nuk mungojnë as vizitorët të cilët vijnë nga rrethe të tjera të Shqipërisë, enkas për t’i treguar pasardhësve të tyre, një pjesë të historisë, që u shkrua me gjak.

Opinionet

Abdullah Aliademi është një shtetas Kosovar. Ai ka ardhur në Kalanë e Krujës për të shoqëruar një grup turistësh, nga Çikago, Amerika, të cilët i ka miq prej vitesh. Ata vijnë për herë të parë në Shqipëri, e dëshira e tyre ishte të vizitonin kalanë e Krujës. “Kishin dëgjuar të flitej shumë për të, kureshtarë insistuan të vinin e ta vizitonin këtë qytet të vogël, por që mban brenda një histori të madhe. Unë i shoqërova me dëshirë të madhe. Kështu m’u dha mundësia të shihja edhe unë këtë qytet të bukur e me tradita. Janë mahnitur kur kanë parë kostumet tona popullore dhe flamujt e punuar me dorë”,- tregon Abdullahi.

Tregtarët

Xhemal Kullai është një 60 vjeçar i cili prej tre vjetësh vjen për të tregtuar mallrat e tij pranë portës kryesore të kalasë. Vite më parë, bashkëshortja e tij punonte në ndërmarrjen artizanale të qilimave në Krujë. Me prishjen e ndërmarrjes, ajo filloi ta ushtronte zanatin e saj në shtëpi. “Kështu nisi puna ime në këtë portë. Ajo i punonte, unë i shisja”, tregon Xhemali. Xhemati është kaldajist, ai ka pas punuar në spitalin e qytetit historik, por reformat e lanë atë në “rrugë të madhe”. “Kishim dy fëmijë për të ushqyer, kështu që e vetmja mënyrë për të mbijetuar ishte të punonim vetë për të siguruar bukën e gojës. Tani jemi të kënaqur, vërtet nuk fitojmë për të vënë pasuri, por jetojmë normalisht si të gjithë shqiptarët”, shprehet ai.

Lavdije Kalaja është një tjetër tregtare në kalanë e Krujës. Ajo ka një vit që është vetëpunësuar në këtë vend, kohë kjo kur u shkëput nga puna. “Kam pas punuar në një fabrikë këpucësh italiane. Merrja një pagë minimale prej 20 mijë lekësh të reja. Bëra një llogari të shkurtër e pashë se ishte shumë më mirë të vija këtu. Vërtet nuk fitoj ndonjë shumë të madhe por krahasuar me punën në fabrikë, ku isha nën urdhrat e të tjerëve, jam shumë më mirë. Edhe fitimi e kalon shumën që unë merrja në fabrikë, sidomos në periudhat kur vijnë turistë” nënvizon Lavdija.

Ylli Abazaj, është një prej tregtarëve më të vjetër në Kalanë e Krujës. Ai ka 15 vjet që tregton mallra të ndryshme artizanale në këtë zonë. Sipas tij “krahasuar me vite më parë puna ka rënë paksa. Ka ditë që nuk bëjmë asnjë lek xhiro, kjo edhe për shkak të motit të keq ose stinës në të cilën ndodhemi, por ka ditë që fitojmë deri në 3-4 mijë lëkë të reja. Klientët më të mëdhenj i kemi nga Kosova ose turistë që vijnë nga vende të huaja, por nuk mungojnë as shqiptarët të cilët vijnë nga rrethe të ndryshme për të parë kalanë e me këtë rast marrin edhe diçka kujtim nga ky qytet”, tregon Ylli Abazaj.

Historia

Kalaja e Krujës është një nga kalatë më të njohura në Shqipëri. Kjo kala me trajtë eliptike dhe me perimetër 804 m, zë një sipërfaqe prej 2.5 ha tokë dhe është ngritur në një kodër shkëmbore. Gërmimet arkeologjike të vitit1978 dëshmojnë se kodra ka qenë e banuar që në shek e III p.e.r. ndërsa kalaja është ngritur në shek. V-VI e.r. Pranë saj është zbuluar një varrezë e madhe e kulturës arbërore. Përmendet me emrin e sotëm në shek e IX bashkë me qytetin e Krujës si qendër peshkopale. Në shek XIII-XIV ishte qendra e shtetit të Arbrit. Gjatë periudhës së Skënderbeut u bë kryfortesa e qëndresës së shqiptarëve kundër pushtimit osman.

Në Roshnik, në gjurmë të Qyprilinjve

04/02/2013 Lini një koment

Fatos BAXHAKU

 

NË ROSHNIK, NË GJURMË TË QYPRILINJVE

Fatos Baxhaku

Fatos Baxhaku

Nuk kemi se ç’të bëjmë babuç, rruga është ca e keqe, po do bëjmë si do bëjmë. Deri në Roshnik është vetëm 12 kilometra”. Fitim Mimani, 65-vjeçar, e di thuajse përmendësh rrugën që po bëjmë. Tre-katër herë në ditë bën të njëjtin itinerar: Berat-Roshnik dhe kthim. Ai ka lindur në këtë vend, në “Nahijen e Beratit”, një zonë e gjerë e shtrirë në këmbë të Tomorit madhështor. Eshtë pasardhës i Qyprilinjve të famshëm, familje nga e cila dolën tre vezirë të mëdhenj që qeverisën Perandorinë Osmane në shekullin e ngatërruar XVII. Eshtë i pasionuar pas dy gjërave të vetme, pas fshatit dhe pas historisë së familjes së tij. Eshtë ndër të paktët që është rikthyer në fshat. Ka hapur një iniciativë të vetën majë një kodre të mbushur me vreshta, ullinj dhe fruta. “A s’është gjynah të ikësh që këtu”, bën me shenjë nga arat e mbjella dhe ullinjtë e mbajtur mirë.

Rruga për në Roshnik nis në periferi të Beratit, pak pa vajtur në Uznovë. Një fabrikë e braktisur baterish dhe disa godina, që duken se i kanë takuar ushtrisë, janë ngrehinat e para që lemë pas. Një gjuetar dhe zagari i tij po kthehen nga kodrat. Që të dy nuk duken aq entuziastë. Zagari i lodhur nga udha e gjatë e ndjek pas të zotin që mban mbi shpinë një trastë të zbrazët. Pastaj hasim vetëm furgona që venë e vinë në Berat.

Nga Ura e Bardhë e tutje

Rrugës kemi kohë të flasim me Fitimin mbi historinë e familjes së tij. “Unë e kam ditur gjithnjë lidhjen tonë me Qyprilinjtë. Që i ri dëgjoja copa bisedash të pleqve për këtë punë – nis të flasë Fitimi me sytë e mbërthyer mbi xhadenë që ka nisur të bëhet ca e përpjetë – babai im, Ali Fetah bej Mimani ishte nip te Frashërlinjtë. Ka qenë njeri shumë i dhënë pas vendit të vet. Ishte pjesëmarrës në kryengritjen e 1924, më pas në Kryengritjen e Fierit, ndihmoi sa mundi LANÇL, por në 1946 e futën në burg. Që nga ajo kohë nuk na panë me sy të mirë.

Mbaj mend një herë kur bëhej një aktivitet në fshat kishin ardhur paria e rrethit.

Në radhë të parë ishte edhe babai, si një nga njerëzit e nderuar të fshatit që ishte.

Një nga drejtuesit e atëhershëm dha urdhër ta largonin:

Ç’ma mbani atë këtu, nga ajo derë kanë dalë pesë pashallarë.

Vonë, nga vitet e fundit të jetës, babai më tregoi lidhjen tonë me trungun e Qyprilinjve të Turqisë. Ma ka lënë amanet që kurrë të mos e harroj këtë histori dhe të bëj ç’është e mundur që ta dinë edhe brezat e rinj. Kështu është puna”.

Pastaj Fitimi nis të na tregojë se si ka shkuar një udhëtim i tij në Turqi ku ka parë varret e kushërinjve të famshëm dhe veprat që ata kanë lënë pas për bamirësi, shkolla, biblioteka, vende të shenjta.

Në anë të një përroi Fitimi e ndalon makinën. “Ja këtu ka qenë një urë shumë e vjetër. Ura e Bardhë i thoshin, sepse ishte ndërtuar me gurë të bardhë. Kjo ishte e kohës së Mehmet Pashë Qypriliut. Ky pati bërë shumë për vendlindjen e tij. E prishën kot këtë urë. Vetëm për t’i marrë gurët”. Fitimi mundohet më kot të gjejë ndonjë pjesë të shpëtuar nga ura e vjetër.

Duhanasi është fshati i parë që hasim rrugës. Një avull i lehtë që ngrihet nga arat e porsapunuara kush e di se përse na kujton atë aromën e mirë që mban buka e porsapjekur e fshatit. Në qendër disa të rinj presin me padurim që të vijë furgoni i Beratit. Një kafe në “kasaba” nuk është njësoj si një kafe në fshat. Përballë tashmë kemi Tomorrin e bardhë nga dëbora e porsarënë. Më shumë se një mal na duket si një rojtar i thinjur që e ka mendjen poshtë, atje ku njerëzia mbase bën ndonjë zullum që ai nuk e di.

“Plaku” i lartë nuk do të na ndahet gjatë të gjithë udhëtimit tonë.

“Suzuki” i vogël i Fitimit shmanget ca nga rruga kryesore. “Tani do t’ju tregoj punën time – thotë Fitimi pa e fshehur kënaqësinë – kjo maja e kodrës që shihni është puna ime e fundit. Ka ardhur një ditë edhe Ismail Kadareja. Ka mbjellë një ulli”. Mbërrijmë në majë të një kodre të lartë dhe para nesh shfaqet një panoramë e mrekullueshme. Tomorri i veshur me dëborë, ca më tej Vojniku, një fshat që mban një emër ushtarak (vojnik në sllavisht do të thotë ushtar) dhe ca më tej Roshniku vetë i vendosur në një faqe kodre të butë. Fitimi nis të na tregojë fshatrat e “Nahijes” me radhë: “Gjithë problemi është te rruga.

Po të kishte një rrugë për të qenë kjo zonë do të ishte një thesar i vërtetë. Ja – bën me dorë ai – atje tej është Sazhdani, nga 35 familje dikur tani janë vetëm dy.

Pastaj është Perisnaka, kjo ka pasur 50 familje, tani vetëm dy, në Ferrth kanë mbetur vetëm dy familje, në Kostren po ashtu dy. Ç’t’ju them unë më parë juve? Njerëzia ikën, ikën vetëm nga mungesa e rrugëve”. Fitimi i hedh sytë me trishtim nga vendlindja e tij, pastaj kujtohet:

“Kam një kërkesë, nuk e di se si i keni rregullat tuaja, por unë kam shkruar një poezi atë ditën e tragjedisë së Gërdecit. A mund të ma botoni?”. Nuk kemi se si t’ia prishim kushëririt të Vezirëve të Mëdhenj. Ja poezia e shkruar nga Fitim Mimani, në majën e kodrës përballë Roshnikut:

Mali i Tomorrit përse rënkon/ Lumi i Osumit përse vajton/

Bilbili i kalasë 2400-vjeçare përse nuk këndon/Hallet e popullit po vajton/

Nuk vajton vetëm Tomorri/ Por të gjithë malet me radhë/ Për hallet që ka

Shqipëria vajton gjithë populli shqiptar/ Shqipëri moj nëna ime përse ke

ngelur jetime/Shqipëri moj hallemadhe dhe politikanët me ne përse tallen/

O ju zotërinj politikanë/Qofshi të majtë a të djathtë/ Hiqni dorë nga korrupsioni/

Larg nga hajdutëria se koha ecën përpara?

Kjo është pak a shumë poezia, e cila vazhdon edhe më, për të cilën ndonjë mësues letërsie apo kritik mund të ketë ndonjë mendim të vetin edhe më profesional, por gjithsesi.

Nga shkolla te xhamia

Roshniku është qendra e komunës.

Eshtë një fshat i madh dhe me shtëpi të mbajtura mirë. Fiqtë dhe ullinjtë duket se janë specialiteti i banorëve të këtushëm.

Fitimi na tregon një fik të stërmadh.

“Ky duhet të jetë më shumë se 300-vjeçar – na thotë – këtë lloj varieteti e patën sjellë të parët tanë nga Izmiri. Ku se kanë provuar që ta shtojnë, në Vlorë, në Shkodër, në Tiranë. Në asnjë vend nuk ka zënë vend. Kush e di sepse ky lloj fiku, që jeton shumë gjatë, rritet vetëm këtu te ne”. Ndërsa shohim fikun e lashtë na vijnë ndërmend vitet kur etiketa “Fiq Roshniku” ishte kthyer në një simbol të festimit të Vitit të Ri. Në librat e historisë dhe ndër dokumente Roshniku citohet shpesh me emrin sllav të vjetër “Rudnik”.

Ky term ka dy kuptime: më i mirëfillti është miniera, apo gërmimi dhe kuptimi i dytë do të thotë brinjë mali. Neve na duket më bindës ky kuptimi i dytë.

Fshati është i vendosur mes dy përrenjve në këmbë të Tomorrit, njësoj si një brinjë e vërtetë mali.

“Këtu kanë qenë sarajet e të parëve të mi. U prishën gjatë komunizmit. Tani këtu është shkolla e bashkuar që mban emrin Mehmet Pashë Qypriliu Roshniku”, bashkë me mikun tonë tani jemi në mes të zhurmës karakteristike të një oborri shkolle duke bërë muhabet për histori të vjetra. “Vëllai i gjyshit tim Beqiri, ishte adjutant i Sulltan Abdyl- Hamitit. Ishte nga ajo racë e Qyprilinjve që vazhdonte traditën e të parëve. E ekzekutuan në kohën e Qemal Ataturkut.

Beqiri kishte vetëm dy çupa, Fairenë dhe Merushen e meqë ishte kështu adoptoi një nipin e tij, Luton. Ky u kthye në vendin e origjinës dhe jetoi më pas derisa vdiq këtu. Këta mund të quhen pasardhësit më direktë të Qyprilinjve të parë dhe pas tyre neve. Por fisi është shpërndarë kudo në Berat, Vlorë, Tiranë.

Gjithsej duhet të jemi 45 familje a më shumë”. Drejtori i shkollës, Arif Qato, na pret me përzemërsi. Në një klasë, nxënësit çohen në këmbë kur shohin të hyjë drejtori me ca miq të tjerë. Duket sheshit se nxënësit kanë ftohtë. “Këtu ç’bie jashtë hyn brenda – thotë drejtor Arifi – shkolla u rikonstruktua në 2004, por shikoni se si është. I kam bërë kërkesa komunës e të gjitha instancave të tjera, por askush nuk kujtohet. Tani mësues e nxënës e bëjnë mësimin në shi”.

Nxënësit e mbledhur nga të ftohtët për disa momente na kanë bërë që të harrojmë ato historitë e vjetra me vezirë e pashallarë.

Një tjetër kujtim i kohëve të vjetra është një shtëpi e madhe që të paktën mbahet ende në këmbë. Fitimi na shpjegon se kjo është ndërtuar në shekullin XVIII nga Servet bej Brahimi. Shtëpia, monument kulture dhe dikur muzeu i fshatit tani është një haur i madh. Një gomar i trishtuar, që është lagur ca nga shiu, dhe një dele që zgjat turirin në gardh janë të vetmet qenie të gjalla që takojmë në shtëpinë e vjetër. “Këtu ka qenë çezma e ndërtuar nga Qyprilinjtë, kjo ura mbi përrua është ndërtuar po nga ata. Ja ku kanë mbetur edhe disa gjurmë të kalldrëmit të vjetër. Ky guri i mullirit të vajit, që e kanë futur në mur duhet të jetë i po asaj koha”, Fitimi nuk rresht së kërkuari gjurmë të shkëlqimit të të parëve derisa më në fund kemi arritur para një gërmadhe të rëndë. Eshtë, a më mirë me thënë ishte, xhamia e ndërtuar nga Mehmet Pashë Qypriliu që në 1660-ën. Rrënoja e zgaflluar duket si një objekt fare i harruar në mes të shtëpive të reja. “A e mban mend o Fitim se si i hidhnim hoxhës farë urofi që të shkiste shkallëve?”, xha Beqo Fiska, një shok i fëmijërisë së Fitimit, mjeshtër i vreshtarisë dhe i verës, i është bashkuar grupit. “Si nuk u kujtua njeri xhanëm që ta rindërtonte këtë xhami – psherëtin xha Beqoja – ka lloj-lloj fondacionesh, apo ku ta di unë, dhe askush nuk u kujtua. Nuk e kam se jam besimtar i madh, por ama kjo ndërtesë është pjesë e historisë, jo vetëm e asaj të Roshnikut, por të tërë Shqipërisë”.

Vonë, në të ngrysur marrim rrugën e kthimit në këmbë të Tomorrit.

Mbase jemi duke bërë të njëjtën udhë, që bënte 4 shekuj më parë, një djalë i këtij fshati me mendjen top se do bëhej Kryeministri i fuqisë më të madhe të kohës.

Nga kuzhina në majë të pushtetit

Ai që më vonë do të quhej Mehmet Pashë Qypriliu lindi në Roshnik dikur andej nga fundi i shekullit XVI. Ishte ndër djemtë e krishterë të fundit që rekrutoheshin si jeniçerë sipas sistemit të devshirmesë. Karrierën e nisi si një kuzhinier i thjeshtë oborri. Një boshnjak, Husrev Pasha, çambellan i oborrit të sulltanit, e ndihmoi shqiptarin e ri që të bënte karrierë. Pas një zënke në oborr, Mehmeti i Roshnikut shkon e vendoset në Qypri, një qytet në Anadoll. Këtu martohet me të bijën e sanxhakbeut. Që prej asaj kohe ai do të quhej Mehmet Qypriliu. Kur mbështetësi i tij Husrev Pasha u bë kryevezir, Mehmet Qypriliu u bë për disa kohë aga i jeniçerëve, një post me pushtet të frikshëm.

Para se të bëhej Vezir i Madh, Mehmet Qypriliu ka shërbyer në disa detyra të tjera: kryepolic i tregut (ihtisap aga), mbikëqyrës i depove perandorake të armatimit (tophane naziri), komandant i spahinjve, komandant i rojeve të oborrit të sulltanit, shefi i stallave sulltanore.

Ishte për disa kohë ministër pa portofol. Mori pjesë në rrethimin e Bagdadit dhe për disa kohë shërbeu edhe në Siri si kryetaksambledhës.

Ishte shumë i shtyrë në moshë, kur miqtë e tij, kryeshkruesi i oborrit dhe kryearkitekti (mimar bashi), ky i fundit një shqiptar i njohur me emrin Arkitekt Kasemi, ia mbushën mendjen sulltanit dhe nënës Mbretëreshë se pikërisht Mehmeti nga Roshniku duhej të ishte Veziri i Madh në vitet e ardhshme. Ishte viti 1656, ai ishte në prag të të tetëdhjetave. Ishte nga të paktët njerëz që mund t’i vinte kushte Sulltanit. Vetëm nëse Sulltani nuk do të ndërhynte në emërimet dhe shkarkimet e tij dhe vetëm nëse ai nuk i dëgjonte gojët e liga, që do të nisnin të flisnin keq për të, vetëm atëherë plaku nga Roshniku do të pranonte postin. Sulltani ra dakord. Hapi i parë që hodhi Mehmet Pashai ishte ekzekutimi apo dëbimi i kundërshtarëve të tij politikë. Spahinjtë e Stambollit që guxuan të kundërshtonin u përballën menjëherë me jeniçerët e tmerrshëm. Shumë prej tyre u masakruan. Një ish-kryevezir, Sijavush Pasha, u ekzekutua, sepse nuk kishte pranuar të transferohej në Damask. Udha e pushteti ishte hapur. Tani Mehmeti duhej t’i hidhte sytë jashtë perandorisë, andej nga po mblidheshin re të zeza.

Mehmet Pasha urdhëroi vetë ekzekutimin e admiralit të flotës, një njeriu i tij i afërt, vetëm sepse ky nuk po arrinte që të hiqte bllokadën venedikase nga Dardanelet. Një flotë e re u krijua me njerëz të ardhur nga Afrika. Më 1657, ngushtica e rëndësishme u bë krejtësisht osmane.

Në Transilvani, një vit më vonë, Mehmet Pasha i udhëhoqi vetë tartarët që masakruan me mijëra njerëz në shtypjen e kryengritjes së Gjergj Rakocit. Thuajse në të njëjtën kohë në Anadoll shpërtheu kryengritja e Abaz Hasanit. Me të u bashkuan të gjithë të pakënaqurit nga politika e dorës së fortë të shqiptarit. Trupat kryengritëse arritën deri në portat e Stambollit. Mehmet Pashë Qypriliu u kthye nga Transilvania dhe në fillim u dha gjashtë muaj rrogë ushtarëve. Pas shumë betejash, Kryeveziri e thirri në një “drekë paqeje” Abaz Hasanin, armikun e tij të betuar. Ky dhe shtabi i tij i ngushtë u masakruan pa mëshirë.

Në fund të jetës Mehmet Pasha ishte bërë paranoiak.

Shihte kudo armiq dhe nuk hezitonte të urdhëronte vrasjen e kujtdo, qoftë ky edhe njeriu i tij afërt. Ditën që ai vdiq, më 3 tetor 1661, erdhi nga Damasku ku ishte guvernator, i biri, Fazëll Ahmet Pasha. Ky do të ishte Kryeministri i ri i perandorisë më të fuqishme të kohës.

Fazëll Ahmet Pashë Qypriliu do ta mbajë postin e tij për 15 vjet, deri në 1676. Ndryshe nga i ati, ky ishte i shkolluar. Ai synoi që vendin ta qeveriste me mjete politike duke iu larguar dhunës dhe terrorit që kishte ushtruar i ati, Mehmet Pasha. Ku austriakët ndërhynë në Transilvani Fazëll Ahmet Pasha bëri gati ushtrinë kolosale. Ai vetë ishte kryekomandant i saj. Një betejë e përgjakshme u zhvillua në Shën Gotard. Me sa duket nuk kishte as fitimtarë dhe as humbës. Në gusht 1664 u nënshkrua paqja me Austrinë. Pesë vjet më vonë trupat osmane pushtuan Kretën. Në këmbim të pozicionit të saj neutral Fazëll Ahmeti i njohu Francës të drejtën e kombit më të favorizuar në tregti në trojet e Perandorisë Osmane. Në vitet 1672-1677, Fazëll Qypriliu u angazhua në drejtimin e luftës kundër Polonisë për pushtimin e disa territoreve të Ukrainës.

Më 3 nëntor 1676, Fazëll Ahmet Qypriliu vdiq papritur. Ishte një vdekje e pazakontë.

Trupi i tij ishte stërmbushur me ujë. Vendin e tij e zuri i vëllai nga nëna, Kara Mustafa Pashë Qypriliu. Ky është i njohur në historinë e Perandorisë Osmane sepse drejtoi fushatën kundër Rusisë, e cila u mbyll me paqen e Bahçserajit në janarin e 1681. Kara Mustafait iu desh të udhëhiqte rrethimin e Vjenës në korrikun e 1683. Me gjithë plaçkën e luftës kolosale të grumbulluar, kjo fushatë ishte një dështim. Sulltani e shkarkoi Mustafa Pashë Qypriliun. Pak ditë më vonë në Beograd atij iu pre koka.

Historia e Qyprilinjve nuk është më aq e lavdishme sa më parë derisa në fillim të shekullit XX, një tjetër pinjoll i tyre, Fuad Qypriliu, njeri i letrave dhe politikan, bëhet zëvendëskryeministër dhe ministër i Jashtëm i Turqisë. Thuhet se pikërisht ky ishte iniciatori i qëndrimit proshqiptar të Turqisë në anëtarësimin e Shqipërisë në OKB.

Marrë nga linku: http://www.gazeta-shqip.com/reportazh/7d081dead1cc0be38a05ac0306497a56.html

Një vizitë në shtëpinë e Faik Konicës

19/01/2013 Lini një koment

Msc. Dorina ARAPI

NJË VIZITË NË SHTËPINË E FAIK KONICËS

Shtepia e Faik KonicesNë të njëjtin qytet ngrihen shtëpitë e gjyshit dhe nënës së Ali Pashë Tepelenës. Ato ofrojnë pamje të braktisjes dhe humbjes së shkëlqimit të dikurshëm

Por ajo çka është më e rëndësishmja në këtë qytet të vogël dhe që unë ndihesha më e lidhur me to ishte shtëpia e Zenel Beut dhe Hamkos, gjyshit dhe nënës së Ali Pashë Tepelenës, si dhe shtëpia e Faik Konicës, por që në qytet kjo e fundit njihet e emërtuar si shtëpia e Hysein Siskos. Këto dy banesa të mëdha u përkisnin familjeve më të pasura myslimane të qytetit të Konicës. Duke pasur fatin të qëndroja disa ditë në këtë qytet, fillova të pyes qytetarët rreth këtyre dy shtëpive. Për shtëpinë e Hamkos, qytetarët ishin më se të informuar për vendndodhjen e saj dhe të gjithë e njihnin si nëna e Ali Pashës dhe me shumë lehtësi të tregonin shtëpinë. Madje, dhe me një farë bindjeje, thoshin se kishte qenë një grua shumë e njohur për kohën e vet dhe e fuqishme, ashtu siç pohohet nëpër libra, Hamko pat qenë një grua me një bukuri mahnitëse, ku i gjithë qyteti asokohe fliste për bukurinë e saj, madje i kishin thurur dhe këngë. Shumë djem e patën kërkuar për grua, por ai që arriti të martohej me të ishte Veli Bej Tepelena. Nga martesa e tyre lindi Aliu dhe vajza e tyre, Shanisha. Roli i Hamkos në jetën e djalit të saj, ka qenë vendimtar. Ashtu siç shkruan Richard A.Davenport në librin e tij “Jeta e Ali Pashë Tepelenës, vezir i Epirit”(1837), Ali Pashai do t’i shprehej një konsulli francez ku thoshte se nëna e tij e bëri burrë dhe vezir ashtu siç përmenden dhe fjalët e saj drejtuar të birit se ai, i cili nuk mbron pasurinë e tij, meriton ta humbë atë. Lidhja e Pashait me të ëmën ka qenë tejet e fortë dhe vendimtare në krijimin e figurës së vezirit të Janinës.

Një tjetër shtëpi, e cila gjendej në afërsi të shtëpisë së Hamkos, ishte shtëpia e Faik Konicës, shtëpia ku ai u lind, jetoi vitet e para të fëmijërisë derisa shkoi në shkollë të mesme. Faik Konica është një nga figurat më të rëndësishme të kulturës, letërsisë dhe historisë sonë kombëtare. Ai ishte prozator, publicist, estet, i cili u diplomua në Universitetin e Harvardit për letërsi. Konica ishte kryetar i shoqatës “Vatra”, ishte një ndër udhëheqësit e grupit përfaqësues në konferencën e ambasadorëve në Londër, si dhe ministër i Shqipërisë në SHBA. Kaloi vitet e para të fëmijërisë së tij në Konicë dhe nga përshkrimet e tij duket se ka qenë i lidhur me shtëpinë e tij me një lloj nostalgjie e malli që e mundoi gjatë gjithë jetës së tij.

Për shtëpinë e Faik Konicës, asnjë njeri nuk kishte njohuri se ku mund të ishte dhe ku mund të ndodhej. Rastësisht, një ditë në kafenë e rrapit e cila ndodhej në qendrën e qytetit, duke bashkëbiseduar me një shqiptar me origjinë nga Leskoviku, ai më tregoi se shtëpia e Faik Konicës ndodhej në pjesën e sipërme të qytetit. Ajo faktikisht në qytet njihej si shtëpia e Hysein Siskos, vëllait të vogël të shkrimtarit. Personi në fjalë, filloi të më shpjegonte ashtu siç e kuptonte ai, për një shtëpi të rrënuar, ku dallohej një oxhak i madh. U lumturova shumë dhe menjëherë shkova ta shoh. Nuk mund të humbja kurrsesi një gjë të tillë. Atë pasdite, një shi i lehtë kishte freskuar disi qytetin e vogël. Një shqiptar, që punonte e jetonte aty me familjen e tij prej vitesh, na shoqëroi të shihnim shtëpinë e Faik Konicës. Ai na shpjegoi se falë shiut, rreth shtëpisë nuk mund të dilnin gjarpërinj. Duke qenë se ishte një vend plot rrënoja e barishte të larta e plot myshk, mund të ishte një terren i favorshëm për shfaqjen e tyre. Pasi kaluam gardhin e hekurt dhe barishtet e larta, vështrova me entuziazëm shtëpinë e Konicës. Për fat të keq, ndërtesa kishte mbetur në gjendje të mjeruar. E dëmtuar gjatë kohës së tërmetit, sot kjo rezidencë e madhe është tejet e rrënuar. Për shumë vite me radhë ajo ishte përdorur si shkollë e mesme. Ndjeva keqardhje për shtëpinë duke menduar për figurën e lartë të kombit tonë. Teksa e sheh, dallohet ngrehina e një rezidence të madhe që ka humbur shkëlqimin. Familja e Konicës kishte qenë asokohe një nga më të pasurat familje shqiptare myslimane të kohës. Ndërtesa ishte një shtëpi e madhe, ku mungonte çatia e ku muret ishin të larta e prej guri, të rrethuara me lule zvarranike. Kati i parë i shtëpisë ishte i ndërtuar me blloqe guri të rregullta drejtkëndore, ndërsa kati i dytë ishte me gurë jo të rregullt dhe me një ngjyrë disi të errët. E tërë shtëpia kishte një ton gri në umbra, ku në sfondin e maleve dukej sikur zhytej akoma më shumë në një atmosferë mistike e të humbur në kohë. Hyrja kryesore e shtëpisë ishte një portë me një hark të plotë e të konsiderueshëm, i cili rrethohej në pjesën e sipërme nga një tjetër hark gurësh drejtkëndorë. Në pjesët anësorë të sipërme të portës,  gjendeshin dy pllaka guri të shkruara në arabisht. Nga kërkimet e mia falë miqve të mi, të cilët mund ta deshifronin, u arrit të lexohej se në njërën pllakë është shkruar në arabisht një sure për mbarësi, ndërsa te pllaka tjetër është shkruar data e ndërtimit të banesës sipas kalendarit islam, e cila përkon me 19 safar 1261 dhe me kalendarin tonë 26 shkurt 1845. Arkitektura e shtëpisë përngjason me atë epirote, që të kujton shtëpitë e gurta të Epirit e me kulla të larta e të fortifikuara. Nga pamjet satelitore në “Google”, duket që shtëpia ka një planimetri në formën e U-së. Në cepin juglindor gjendet kulla, të cilën e dalloja me vështirësi ndërmjet trarëve që zaptonin shtëpinë. Ndoshta ky grumbull trarësh mund të ishte struktura e çatisë. Brendësia e ndërtesës ishte e mbushur me gurë, me shumë barishte e myshqe dhe dukej që kishte prani lagështie. Kjo shtëpi dallohej që mund të kishte qenë mjaft e madhe. Sapo hyje brenda, në të majtë dhe në të djathtë, dalloheshin nga 3-4 shkallë, të cilat zbrisnin e të çonin në dy porta me harqe. Ndoshta këto dy porta mund të bënin lidhje me pjesën e poshtme të shtëpisë ose mund të kenë qenë hambare.

Sipas studimeve të kryera, para tërmetit, shtëpia e Faik Konicës  kishte në katin përdhes 7 dhoma dhe në katin e parë kishte 6. Thuhet se ka pasur mure të larta e të mbuluar me lule kacavjerrëse, dyert e dritaret kanë qenë prej druri, si dhe dhoma kryesore e tavani kanë qenë të dekoruar me gdhendje druri dhe të pasur me elemente dekorative e ndoshta të realizuar nga mjeshtrit dru gdhendës të zonës. Kopshti i shtëpisë ka qenë i mbushur me lule të ndryshme, me shatërvanë guri të gdhendur që ftonin njerëzit në një atmosferë të këndshme dhe aristokrate.

Sipas autobiografisë së Faik Konicës, ashtu siç shkruan dhe gazetari Ilir Konomi në librin e tij, Faik Konica binte në fis me Aliun, gjyshi i Ali Pashë Tepelenës ishte katragjyshi i Faik Konicës.

Shtëpia e Zenel Beut dhe e Hamkos ishte disa hapa më sipër se ajo e familjes së Konicës. Në pamje të parë, shtëpia e Hamkos, ashtu siç e thërrisnin të gjithë e siç njihej, ishte një ndërtesë me të vërtetë impresionuese. Ajo ishte në përmasa shumë më të mëdha në krahasim me atë të familjes së Konicës. Që në momentin e parë më dha përshtypjen e një familjeje të fuqishme e të pasur të asaj kohe. Zeinel Beu kishte qenë një nga vendasit myslimanë më të pasur të qytetit, i cili kishte pasur prona dhe në Selanik. Sipas studimeve që janë kryer, duke qenë se kishte mjaft pasuri, për shkak të sigurisë së tij shtëpia ka pasur hyrje-dalje sekrete për t’u mbrojtur nga sulme të ndryshme. Që në pamje të parë, rezidenca shfaqet madhështore me muret e saj rrethuese dhe portën e hyrjes kryesore, e cila mban një hark të plotë e të lartë. Harku i portës ishte i gjerë, i rregullt dhe i rrethuar me tre breza harqesh të tjerë. “Për nga stili i ndërtimit dhe ornamentet e përdorura në harkun e jashtëm të hyrjes, kjo gjë është cilësuar si një traditë që përdorej zakonisht nëpër kisha dhe shtëpi të Epirit”. (Një takim me qytezën e Konicës, Dhionisios Dhim Tacis, Konicë, 1993)

Interesante ishin disa daltime e vizatime që gjendeshin në brezin e mesëm të harkut te porta e jashtme ku pasqyroheshin rozeta, kalorës, çekiçë, skuadra që ishin mjete të gurëgdhendësve, sëpata, shpata, bimë dhe ndoshta kaligrafi arabe. E ndërtuar në pjesën e sipërme të qytetit të Konicës, shtëpia e Hamkos duket sikur mbështillet nga malet e larta të qytetit. Ajo çka mbetur nga e gjithë kjo ndërtesë është kulla mbrojtëse, një pjesë e shtëpisë, disa kolona guri, si dhe muret rrethuese. Sipas studimeve të kryera, shtëpia e Hamkos filloi të ndërtohej nga mesi i shekullit XVIII nga babai i saj, Zenel Beu, dhe me kalimin e kohës u shtuan dhe hapësira të tjera. Në pjesën e saj perëndimore gjendet kulla e cila është ndërtuar në vitin 1843 dhe është restauruar në vitet ‘97-‘98. Gjatë viteve janë bërë ndërhyrje të shumta si ndërrimi i çatisë duke ruajtur stilin e kohës, ndërrimi i mureve, konservimi i harqeve të shtëpisë dhe i oxhakut, si dhe kthimi në gjendje funksionale i portave dhe i dritareve. Në projektet e shumta të bashkisë për shtëpinë e Hamkos mendohet të realizohet një muze për figurën e Ali Pashës.

Dëshira për të vënë në dukje këto momunte, vjen si një reflektim ndaj tyre, duke qenë se ato flasin diçka për historinë e dy figurave shqiptare. Duke menduar figurën e lartë të Faik Konicës dhe kontributin e tij për Shqipërinë, si dhe duke menduar figura historike si ajo e Ali Pashë Tepelenës, që paraqet një periudhë të rëndësishme të historisë sonë, e ndjeva si diçka që të vjen natyrshëm ta shprehesh e ta bësh ditur. Duke u larguar nga qyteti i Konicës, ndjeva një lloj keqardhjeje. Ato ditë korriku në këtë qytet, kishin qenë për mua të mbushura me kuriozitet, me një sfond historik që do të mbeten në kujtesën time për një kohë të gjatë.

Marrë nga faqja: http://gazeta-shqip.com/lajme/2012/09/04/nje-vizite-ne-shtepine-e-faik-konices/

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 59 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: