Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Qytetet e vjetra shqiptare’

Trashëgimia kulturore e arkitekturës islame në Ballkan – Inspirim për nevojat aktuale

30/12/2012 Lini një koment

Behixhudin SHEHAPI

TRASHËGIMIA KULTURORE E ARKITEKTURËS ISLAME NË BALLKAN – INSPIRIM PËR NEVOJAT AKTUALE

Behixhudin Shehapi

Behixhudin Shehapi

Ballkani sot, por edhe gjatë historisë, ka qenë një strukturë komplekse, si për nga aspekti gjeopolitik, ashtu edhe kulturor-historik. Ajo për çka dua të japë vështrim me këtë rast, ka të bëjë me trashëgiminë ekzistuese arkitektonike islame dhe me kulturën e gjithëmbarshme, që në këto hapësira vjen me osmanët në shek. 14.
Së pari, rreth komponentit terminologjik të asaj që duhet të pasqyrojë nocionin “arkitekturë islame” në këtë punim…

Në interes të kohës që e kam në disponim, thjesht do të theksoj se vëllimi i ligjëratës sime do të përqendrohet në raport me vlerat socio-kulturore, politike dhe estetike, në një konotacion të trashëgimisë ndërtimore islame, të cilën gjë, para së gjithash, e njohim nëpërmjet mbetjeve nga objektet religjioze, përkatësisht xhamive dhe teqeve, si qendra të traditës dhe doktrinës shpirtërore, nga koha dhe vazhdimësia e Perandorisë osmane në Ballkan, e deri më sot. Ndonëse, për hir të së vërtetës, në një kontekst më të gjerë të formësimit të hapësirës publike arkitektonike-estetike të Ballkanit, padyshim se Osmanët kanë dhënë një kontribut tepër të madh (sidomos në mjediset urbane).

Në këtë kontekst, gjithsesi se këtu do të hasim edhe shumë objekte destinimi i të cilëve thjesht i pasqyron të arriturat e larta civilizuese të sunduesve. Sipas karakteristikave të veta themelore, këto do t’i kisha ndarë në tre grupe, do të thotë: infrastrukturore, ekonomike dhe, gjithsesi, religjioze.

Momenti i dytë, për të cilin do të kisha dashur të jap një korrelacion dhe vështrim të shkurtër terminologjik, ka të bëjë me nocionin “trashëgimia kulturore”…Gjithsesi, duke mos hyrë në kompleksititetin e vetë materies, vetëm do të theksoj se nuk do të kisha dashur që këtë nocion ta përkufizoj në atë që duhet të përfshihet si i tillë, nga aspekti administrativ-institucional, por, përkundrazi, gjithë atë që po imponohet në mënyrë thelbësore në sistemin e vlerave individuale dhe grupore…

Atëherë, çka në thelb paraqet ky lloj i trashëgimisë kulturore? Si duhet të kuptohet dhe të trajtohet drejt refleksioni i identitetit të myslimanit evropian?

Kësisoj, është më se e qartë se objektet religjioze islame në Ballkan janë më të spikatura dhe, gjithsesi, pjesë më e ndjeshme, nëpërmjet të cilave janë ravijëzuar kornizat e një kohe, të një veçantie dhe vetëdije, por njëherësh edhe të një kompleksititeti, lidhshmërie dhe aktualiteti, të një ambienti multikulturor dhe multikonfesional, ashtu si po mbretëron në Ballkan.

Si një shembull i jashtëzakonshëm në këtë kontekst do ta përmendi Çarshinë e vjetër të Shkupit. Në global, çarshitë e vjetra nga periudha Osmane paraqesin pikën qendrore fokusuese të qytetit oriental dhe është i pamohueshëm roli i tyre në zhvillimin e gjithëmbarshëm urban të qyteteve të Ballkanit.

Në rastin konkret, ky margaritar burimor i traditës arkitektonike islame, si tërësi, dukshëm i inkorporon karakteristikat stilistike dhe urbane të një kohe, duke bërë me këtë rast një ndërlidhje të jashtëzakonshme nga objektet me destinime më të ndryshme. Por pikërisht objektet religjioze në përbërjen e çarshisë, janë gjithsesi ato më të spikaturat që japin një ndjenjë të jashtëzakonshme të qetësisë, rehatisë dhe harmonisë.

Së këndejmi, sikur që paralajmërova, interesimin tim në ligjëratën e sotme do ta orientoj kah objektet religjioze, përkatësisht xhamive dhe teqeve, që paraqesin një simbiozë të jashtëzakonshme të misticizmit dhe doktrinës së Islamit evropian, mishëruar në një, sipas më shumë karakteristikave, kompozicion qëllimor universal dhe funksionalisht të harmonizuar, si për nga aspekti arkitektonik, ashtu edhe nga ai kulturologjik…

Ose, thënë më saktë, sfida qëndron aty, para të gjithëve nesh, në nevojën që të shikohet roli i tyre në formulimin e bashkëkohësisë ballkanike, e me këtë edhe të relacioneve kulturore, sociale, politike dhe estetike evropiane…

Xhamia, si një element përbërës dhe në të njëjtën kohë element konstituiv i hapësirës tradicionale urbane të Ballkanit, paraqet një segment i paevitueshëm i shprehjes evropiane-orientale, duke pasqyruar me atë rast përmes minares, aksentin vertikal të kompozicionit hapësinor-estetik siç është çarshia.
Së këndejmi, Çarshia e vjetër e Shkupit pasqyron në mënyrë burimore filozofinë dhe doktrinën e islamit evropian, duke ofruar një çiltri dhe stilistikë të hapësirës, në harmoni me qasjen gjeografike dhe funksionale.

Por, arkitektura islame shkon edhe më tej me gjenialitetin e vet. Këtë konstatim do ta kisha mbështetur në bazë të dy segmenteve shtesë, dhe përsëri në raport me kompozicionin – Çarshia e vjetër e Shkupit. Në rastin konkret do t’i qasesha monumentit grandioz të kulturës, Xhamisë së Mustafa Pashës…

Sipas më shumë karakteristikave, kjo paraqet shembullin burimor të kreativitetit arkitektonik dhe harmonisë hapësinore. Për dallim nga segmenti i parë i përmendur, ku xhamitë paraqitnin pikën qendrore të fokusimit vertikal në çarshi, kësaj here kemi një përjashtim të butë të këtij parimi. Ose më saktë, mbi të gjitha Xhamia e Mustafa Pashës dallohet nga pozicionimi komunikues veri-jug, për çka si rrjedhojë, në vend të zonës qendrore të çarshisë, kësaj here paraqitet si një pikë komunikuese, dominuese mbi të njëjtën, e në raport të një lidhshmërie shtesë me boshtin Çarshia e vjetër e Shkupit – Kalaja e Shkupit.

Segmenti i dytë interesant është se në monumentalitetin e vet, Xhamia e Mustafa Pashës, duke e manifestuar çiltërinë në hapësirë (më theksueshëm m kupolën e vet qendrore), në të njëjtën kohë, me pozicionimin e atributeve ndërtimore autentike islame në këto hapësira, po ashtu manifeston edhe një simbiozë të stileve kulturore-historike, si për shembull ato antike dhe bizantine…Kjo është më e spikatur përmes partisë hyrëse të saj, dhe në një segment kulturor-historik, një pozicionim i këtillë paraqet një moment të ri cilësor në traditën arkitektonike islame.
Më në fund, do të isha përqendruar edhe në një objekt të jashtëzakonshëm, atë të Teqesë Harabati Baba në Tetovë. Në këtë rast kemi një kompozicion interesant dhe me stil të jashtëzakonshëm, që del jashtë konceptit të urbanes (dinamikes) dhe, përkundrazi, paraqet një vend ndryshe për përjetimin e misticizmit islam, paqes dhe pastërtisë shpirtërore. Ky është një kompozicion relativisht i mbyllur (i rrethuar) arkitektonik, ku rolin qendror hapësinor e ka shatërvani. Në kontekstin e përgjithshëm të Teqesë Harabati Baba, si edhe një element përparimtar të doktrinës dhe filozofisë islame, imponohet dhe është e spikatur komponenti social i kompleksit…

Duke u nisur nga një simetri e këtillë, ajo që imponohet në shikim të parë si nevojë e një rëndësie të jashtëzakonshme, në një kontekst më të gjerë shoqëror, është që këto objekte të jenë nën mbrojtje adekuate. Kjo nuk është një punë aq e lehtë, duke u nisur nga ideja se mbrojtja e trashëgimisë kulturore-historike është një proces i vazhdueshëm dhe para së gjithash një “proces i gjallë”. Po ky, gjithsesi, nuk është, e as që mund të jetë ekskluzivitet i dikujt…Së këndejmi, edhe vetë kultura islame në Ballkan, si pjesë e modernizmit evropian, është “sintagmë e gjallë” e llojit të vet…

Ku është atëherë mjedisi i artë? Do të thosha, këtu diku, në gjysmë të rrugës deri te individi…Po, ai individ, që jeton dhe vazhdimisht e zbulon qenien e vet shpirtërore, nëpërmjet urtësisë së gjithëfuqishmit…

Nevoja nga mbrojtja thelbësore e asaj që i takon islamit, trashëgimisë arkitektonike kulturore-historike të Ballkanit (sikurse edhe të konfesioneve të tjera), si duket nuk është mjaft e artikuluar në suaza më të gjera shoqërore, aq më pak kjo nevojë shoqërore është imune ndaj ndikimeve të ndryshme shkurtëpamëse politike.
Religjioni në këto hapësira, e në kontekst të së kaluarës sonë më të afërt, si duket është i nënshtruar ndaj manipulimeve të ndryshme. Së këndejmi, si besimtarë, pavarësisht se cilit konfesion është fjala, nuk duhet të lejojmë që të përsëriten ngjarjet e pakëndshme, kur në atak të emocioneve të nxehura të Ballkanit, më së shpeshti pësonin pikërisht objektet religjioze, e sidomos objektet religjioze islame.

Në këtë drejtim, dhe me këtë rast, doemos duhet ta theksoj rolin konstruktiv të Republikës së Turqisë, sidomos kur është fjala për qasjen ndaj trashëgimisë arkitektonike islame në Ballkan. Ky është një shembull pozitiv për të gjithë ne, në të ardhmen me një dozë më të madhe të vetëdijes, t’u kyçemi këtyre proceseve të ruajtjes së atributeve të tyre autentike. Vetëm në këtë mënyrë do të kemi sukses dhe tërësisht t’i ruajmë ato atribute autentike dhe të vërteta të islamit evropian, që para së gjithash pasqyrojnë një veprimtari progresive shpirtërore, në një kontekst më të gjerë multikulturor e shoqëror të Ballkanit…

Të nderuar, e di që para nesh do të ketë edhe shumë sfida…Në suazat ballkanike do t’i identifikoja prioritetet së pari për nevojën e ruajtjes së atributeve autentike të asaj çka është e islamit, të trashëgimisë arkitektonike kulturore-historike, si dhe ato që kanë të bëjnë me doktrinat burimore historike të praktikumit të Islamit.
Gjithsesi, këtu nuk duhet harruar dialogu ndërfetar me konfesionet e tjera…Në fund, jam i lumtur për faktin që di se kemi kapacitetin e nevojshëm dhe urtësinë e gjithëfuqishmit, që të na udhëheq nëpër gjithë këto sfida.

Ligjëratë nga Konferenca e mbajtur në vitin 2010 në Shkup nga EMU Foundation dhe O H ELHILAL.

Medreseja, digë e identitetit fetar dhe kombëtar gjatë historisë

12/12/2012 Lini një koment

Nexhat IBRAHIMI

MEDRESEJA, DIGË E IDENTITETIT FETAR DHE KOMBËTAR GJATË HISTORISË

I. Hyrje

Nexhat Ibrahimi

Nexhat Ibrahimi

Burimet themelore të Islamit, Kur’ani dhe Sunneti, dëshmojnë se arsimimi dhe edukimi i pasardhësve në Islam është detyrim me përparësi për prindërit. Këtë e thekson Kur’ani në shumë ajete:

“Lexo, në emër të Zotit tënd i cili të ka krijuar. …!” (El-Alek, 1-5)

Ky detyrim prindëror ishte përparësi nëpër të gjitha periudhat historike, pa marrë parasysh moshën e pasardhësve:

“Dhe Ibrahimi ua porositi këtë bijve të vet, si edhe Jakubi: “O bijtë e mi, Allahu ua ka zgjedhur fenë dhe assesi mos vdisni ndryshe, vetëm si muslimanë!” (El-Bekare, 132).

Edhe Muhammedi a.s. e thekson rëndësinë e arsimit dhe edukimit islam:

“Prindi është i detyruar ndaj fëmijës: t’i jep emër të bukur, ta edukojë mirë dhe ta mësojë …”. (Hakimi).

“Prindi nuk mund t’i lë apo t’i dhurojë fëmijës së tij asgjë më të mirë se sa edukimin e mirë.” (Tirmidhiu).

Edhe pse ky detyrim prindëror ka pasur rëndësi parësore për muslimanët, megjithatë ky detyrim në praktikë nuk është realizuar gjithnjë si është synuar. Familja nuk ka pasur mundësi që t’ua plotësojë fëmijëve kushtet e caktuara. Për këtë arsye, shtrohej nevoja e edukimit dhe arsimimit institucional, si rrugë e rëndësishme në procesin e formimit të personalitetit musliman të pasardhësve të tyre.

II. Historia si manifestim i mësimeve hyjnore

Gjatë shekujve të parë të mesjetës Evropa karakterizohet si periudhë e errët, jo vetëm në aspekt të mungesës së të dhënave historike por edhe në aspekt të keqeverisjes. Në këtë periudhë në të gjitha fushat e jetës dominonte fjala e Kishës. Nuk kishte përparim në letërsi, art apo shkencë. Jo vetëm kaq, por çdo përpjekje për të përparuar ndëshkohej nga dënimet e rrepta deri në vdekje (Galileu, Bruno, Koperniku etj.). në anën tjetër, sipas Xhorxh Sarton, kjo periudhë për muslimanët ishte dritë e mirëfilltë.[1] Si rezultat i këtij angazhimi kemi edhe konstituimin dhe zhvillimin e disiplinave të para islame, sikur edhe librat e para në fushat fetare dhe ato shkencore. Kjo rezultoi që në vitin 794 në Bagdad të themelohet fabrika e parë e letrës në botën muslimane. Halifi El-Me’muni në vitin 830 në Bagdad e themeloi institucionin e lartë hulumtues, të cilin e quajti Bejt’ul-hikmeh (Shtëpia e Urtësisë), që sot ngjason me Akademinë e Shkencave, e cila kishte bibliotekë të madhe, observatorium, objekte për përshkrim, shkrim, përkthim dhe studime të lira, në krye tësë cilës ishte El-Kindiu.

Muslimanët kudo që shkonin hapnin shkolla, medrese. Kjo ndodhi në Spanjë pas vitit 710, por ndodhi edhe në Sicili një shekull më vonë. Nga Sicilia e Spanja u bartë në Evropë edhe zeja e letrës dhe mjeteve të shkrimit.

Nga kjo periudhë kemi edhe universitetet e para muslimane si ajo e Zejtunit në Tunizi (737), e Kajrevanit në Fesë (859), e El-Ez’herit në Kajro (970-972), Nidhamije në Bagdad (shek. XI) etj. Këto shkolla janë të shumta dhe në çdo cep të botës muslimane. Qendrave të hershme arsimore të botës muslimane të Damaskut, Bagdadit, Basrës, Kufes, shumë shpejt iu bashkuan edhe qendrat e tjera në Nishapur, Samarkand, Buhara, Halep, pastaj Granadë, Kordobë, Sevilje, Toledo, Fes etj. Ky zhvillim ishte manifestim edhe i shpejtësisë së konstituimit të Islamit në hapësirën më të madhe se që e kishte Perandoria Romake në kulmin e fuqisë së saj por edhe i shpejtësisë së zhvillimit dhe komentimit të gjithanshëm të Islamit dhe njëkohësisht absorbuan trashëgiminë shpirtërore të Greqisë së Vjetër, judeo-kristianizmit, Persisë, Indisë etj. Këto dy komponenta janë të mishëruara dhe përbëjnë unitetin organik, siç e quan këtë historiani rus i shekullit XX, L. S. Vasiljev: “Shfaqje e papërsëritshme në historinë botërore e cila me të drejtë quhet botë islame.” [2]Tërthorazi, kjo shtrirje e shkollave të të gjitha niveleve reflektoi edhe në vendet ballkanike dhe shqiptare qysh herët, e për të cilat njoftoi udhëpërshkruesi i famshëm Jakut El-Hameviu në veprën e tij kapitaleMu’xhem’ul-Buldan.

III. Medreseja, strumbullari i arsimimit musliman

Medresetë krahas xhamisë (mesxhidit) janë institucionet më të rëndësishme dhe më të shtrira të arsimimit të përshpirtshëm në kulturën islame. Mirëpo, shekujt vijues, i dyti, i treti, i katërti dhe i pesti, tregojnë dhe dëshmojnë lindjen edhe të institucioneve të tjera arsimuese, sikurse janë bibliotekat, zavitë, teqetë, qendrat për përkthim etj. Megjithatë, medresetë kurrë nuk e humbën primatin në arsimimin e muslimanëve dhe të interesuarve të tjerë. Në anën tjetër, përkundër synimit të përbashkët, megjithatë xhamitë dhe medresetë kanë ruajtur rolin specifik të tyre. Xhamitë para së gjithash ruajtën rolin e ibadetit, kurse medresetë rolin edukativ-arsimor, respektivisht rolin e dhënies mësim (ta’lim). Në këtë mënyrë, xhamia nëpërmjet medresesë i përcjellë vlerat e Islamit, kurse medreseja nëpërmjet xhamisë e siguron synimin më të lartë të misionit të tij.

IV. Institucionet edukative-arsimore te osmanlinjtë

Qëndrimi i muslimanëve në Ballkan gjatë mesjetës dhe shfrytëzimi i kohëpaskohshëm i hapësirave të hapura (musallave, namaz-xhaheve) e më rrallë edhe të mesxhideve e xhamive, ende nuk është shenjë për konstituimin e institucioneve apo edhe të pushtetit musliman të qëndrueshëm në këto troje. Kjo do të ndodh sidomos gjatë shekullit XV e pas, me formimin e pushtetit ushtarak, drejtues, administrativ dhe gjyqësor. Në këtë periudhë e kemi edhe ndërtimin sistematik tëobjekteve fetare islame (xhamitë, mesxhidet, namaz-xhahet),objekteve ekonomike (bezistanet, dyqanet), objekteve të komunikacionit (karvan-sarajet, qypritë), objekteve komunale(sahat-kullat, hamamet, çeshmet, shadërvanet), objektevehumanitare (mysafir-hanet, imaretet) dhe të objekteve shkollore(mual-lim-hanet, medresetë, mektebet). Hov të jashtëzakonshëm këtij trendi i dha vetë Sulltan Mehmedi II Fatihu (1432 – 1481). Edhe zonat e reja nën administrimin osman i kushtuan rëndësi jo më të vogël ngritjes dhe ndërtimit në përgjithësi të objekteve dhe në veçanti të objekteve fetare-arsimore-humanitare por edhe mirëmbajtjes së këtyre objekteve.[3] Kështu bëri për shembull edhe Suzi Prizreni në vakuf-namen e tij.

Ndërtimi intensiv që pasoi pas marrjes së këtyre territoreve i mundësoi vendorëve të fitojnë dije dhe shkathtësi për realizmin e objekteve monumentale, sakrale e profane, publike dhe private, si xhamitë e njohura, medresetë, hamamet, çeshmet etj., por e tërë kjo, sidomos në periudhën e hershme, do të jetë sipas sistemit islam arsimor çfarë është praktikuar në botën arabe-islame të kohës në fjalë.

Në këtë aspekt kemi edhe institucionet e para të arsimit siç janëmektebet (mejtepet) – shkollat fillestare, medresetë - shkollat e mesme dhe institucionet e specializuara si Dar’ul-hadith (Institut shkencor i veçantë për studim të traditës pejgamberike) ose Dar’ul-Kurra (Institut shkencor i veçantë për studim të Kur’anit) etj.

Kemi edhe ndarje të tjera, si ato sipas themeluesve të shkollave(emirët, vezirët, pashallarët dhe personalitete të larta shtetërore), sipas kompetencës (profesionalizmit) së profesorëve, pastaj sipasveprave kryesore (Hashije-i texhrid, Miftah, Telvih, Mevakif, Hidaje, Keshaf, respektivisht medresetë harixh, dahil, musile etj.), sipaslartësisë së rrogave të personelit arsimorë dhe atij teknikë ndihmës etj.

V. Medresetë në Prizren

Me hyrjen e trojeve shqiptare në rrethin kulturoro-historik musliman në këtë nënqiell fillon një epokë e re. Libri fillon të shkruhet, të përshkruhet, shitblehet, këmbehet për t’u bërë edhe përmbledhjet e para, nga të cilat do të formohen edhe bibliotekat e para. Kryesisht ato do të ndërtohen pranë xhamive (mektebeve) dhe medreseve, kurse në qytete të mëdha do të ndërtohen edhe biblioteka të veçanta. Evlija Çelebia gjatë udhëtimit të tij në trojet shqiptare në shek. XVII mendon se sistemi arsimor lulëzonte, kurse pedagogët përbënin elitën intelektuale me ndikim të fuqishëm në opinion.

Raste të tilla kemi shumë, por ndër rastet më eklatante në Prizren është Xhamia, Mualim-hanja dhe Biblioteka e Suziut në Prizren (1513), Xhamia, Medreseja, Biblioteka, Hamami i Gazi Mehmed-pashës (1573), Xhamia, Medreseja, Biblioteka e Sinan-pashës(1615) etj. Në fund të shekullit XVI Prizreni numëronte tetë xhami dhe po aq shkolla të llojeve të ndryshme[4], kurse dokumentet e kohës dëshmojnë se Prizreni në këtë kohë po zhvillohej në një qendër të mirëfilltë politike, ekonomike, arsimore e tregtare.[5] Madje, kishte edhe imarete (kuzhina), si ajo e Mustafa-pashës, e cila u jepte falas ushqim shumë talebeve dhe muderrisëve të Prizrenit.[6] Në këto shkolla të Prizrenit, janë mësuar lëndët pak a shumë të njëjta si në medresetë e tjera të Perandorisë Osmane: gjuha arabe, osmane e persiane, mësohej Kur’ani dhe komentimi i Kur’anit, Kiraeti, Hadithi (tradita islame), e drejta e sheriatit (fikhu, feraizi hanefij etj.), kelami (maturidij), logjika, retorika, astronomia, gramatika, sintaksa, stilistika, metrika etj. Pas përfundimit të shkollimit, nga medreseja përkatëse, sikur nga ajo e Gazi Mehmed-pashës, lëshohej dokumenti dëshmues, Ixhazet-nameja.

Me kalimin e kohës numri i shkollave varionte nga dekada në dekadë, por është e sigurt se disa funksiononin rregullisht. Sipas Sallnames së vitit 1874, Prizreni i kishte 21 mektebe si dhe 4 medrese. Më 1886 në këtë qytet kishte 17 shkolla për meshkuj, 9 për femra dhe një Ruzhdije (lloj gjimnazi) për fëmijët muslimanë në gjuhën mësimore osmane. Që të gjitha ishin të rangut mesatar.

Mirëpo, pas largimit të Perandorisë Osmane në vitin 1912 pjesa më e madhe e trojeve shqiptare u aneksuan nga sllavët. Fatin politikë të vendit e pësoi edhe sistemi arsimor. Ai u rrëgjua në maksimum dhe mbeti në mëshirë të fatit individual. U mbyllën shumica e medreseve, kurse ato që mbeten përcilleshin në mënyrë rigoroze, sepse ekzistonte frika se rebelimi antiserb e antikristian burimin e ka pikërisht nga këto qeliza. Sipas disa shënimeve statistikore, në viset shqiptare gjatë viteve 1912-1941 u rrënuan 320 xhami, u përdhosën 85 mektebe dhe bibliotekat e tyre.[7] Ushtaraku serb togeri Momir Korunoviq, në mars të vitit 1913, kishte hartuar një projekt shfarosës. Ai së bashku me arkitektin Dushan S. Millosavleviq kishin hartuar edhe Planin Gjeneral, i cili ishte zyrtarizuar më 1924, dhe me pretekst të rregullimit dhe zgjerimit të rrugëve të qytetit të Prizrenit, kishin asgjësuar pjesë të mëdha të trashëgimisë muslimane në Prizren.

Për t’i mbajtur rebelimin nën kontroll, më 1939 Mbretëria Jugosllave lejoi hapjen e vetëm dy medreseve, të Prishtinës dhe të Prizrenit. Mirëpo, ky vendim kurrë nuk u realizua. Meqenëse Medreseja e Gazi Mehmed-pashës në Prizren u mbyll më 1947, qeveria e atëhershme e Kosovës nën tutelën serbo-jugosllave, më 1949 mori vendim për hapjen e një medreseje në Prishtinë, por kjo hapje për shkak të mungesës së infrastrukturës u shty deri më 1951. Më pastaj Medreseja përjetoi disa reformime, duke u avancuar nga shkolla e mesme e ulët në shkollë të mesme pesëvjeçare, e më vonë në katërvjeçare, që vazhdon të jetë deri më sot.

Mirëpo, nevojat e popullit për kuadro të reja ishin të mëdha, kurse medreseja aktuale në Prishtinë nuk mund t‘i plotësonte nevojat e Kosovës, Preshevës, Malit të Zi, etj. Nisur nga këto rrethana, Këshilli i Bashkësisë Islame në Prizren, në vitin 1988 e pas, e shtroi nevojën e rihapjes së një medreseje në Prizren, për ta zbutur nevojën për kuadro të reja për veti por edhe për regjionin. Pas një kohe të gjatë arsyetimesh e bindjesh brendapërbrenda Bashkësisë Islame, më 1992 Kuvendi i Bashkësisë Islame në Prishtinë mori vendimin në parim, kurse më 1993 Kryesia e BI mori vendimin për implementimin e vendimit të Kuvendit dhe lejoi hapjen e Medresesë edhe në Prizren, të cilën e quajti Paralele të Ndarë Fizike të Medresesë në Prishtinë. Paraleles së meshkujve të medresesë në vitin 1997-1998 iu shtua edhe Paralelja e Femrave, që paraqet një përmbyllje të ciklit të mesëm arsimor dhe njëkohësisht paraqet rihapjen, vazhdimësinëqindra vjeçare të medreseve në Prizren e regjion.

VI. Në vend të përmbylljes

Në përfundim duhet theksuar se themelimi, shtrirja dhe zhvillimi i sistemit shkollor dhe edukativ është rezultat i mësimit islam dhe i raportit të Islamit kundrejt dijes dhe meditimit. Medresetë gjithnjë kanë prezantuar kështjella në të cilat janë filluar, zhvilluar dhe ruajtur vlerat fetare, morale, edukative-arsimore e kulturore, shoqërore e nacionale të cilat paraqesin identitetin e çdo populli.

Edhe Medreseja në Prizren paraqet trashëgimtaren e ish-medreseve në Prizren e më gjerë që si Diell të ndriçojë ndërmjet dy qytetërimeve (atij kristian dhe islam), të hedhë ura mirëkuptimi ndërmjet dy botëve (evropian dhe jashtëevropian), që t’i lidhë fijet ndërmjet dy periudhave kohore (të kaluarës dhe të ardhmes).

Medreseja sot, me objektet dhe infrastrukturën përcjellëse që ka, me kuadrin e kualifikuar dhe premtues, me interesimin e të gjithë faktorëve kompetentë dhe të popullit, dhe me ndihmën e Zotit, është garanci e të ardhmes sonë.

Ky referat është lexuar në programin e Medresesë në Prizren me rastin e 100 vjetorit të Pavarësisë së Shqipërisë, më 20.11.2012, në amfiteatrin e shkollës. (version i shkurtuar)


[1] Shih: Xhorxh Sarton, Historia e shkencës islame, Tiranë, 2009.
[2] L. S. Vasiljev, Istorija religija istoka, Beograd, 1987, f. 86.
[3] Medresetë në periudhën osmane janë të ndikuara nga medreseja Nidhamije e turqve selxhuk dhe kanë ndjekur rrugën e sunizmit. Sipas: Enes Karic, Prilozi, po aty, f. 133 dhe 135.
[4] Sipas: Hasan Kalesi, Prizren kao kulturni centar za vreme turskog perioda, Gj. Albanologjike, 1/ 1962, Prishtinë, f. 93.
[5] Skender Rizaj, Gjurmime Albanologjike seria e shkencave historike, nr. XIII-1983, f. 62.
[6] Esat Haskuka, Historijsko-geografska analiza urbanih funkcija Prizrena, Gjakovica, 1985, f 148.
[7] Sipas: Jusuf Osmani, Rezistenca e kuadrit dhe e institucioneve fetare kundër reformës agrare dhe kolonizimit në Kosovë midis dy Luftërave Botërore, në: Feja, kultura dhe tradita islame ndër shqiptarët, Prishtinë, 1995, f. 488.

Libri “Lidhja Shqiptare e Prizrenit në shtypin egjiptian” (1878-1881) vepër e rrallë në historiografinë shqiptare

06/12/2012 Lini një koment

Dr. Feti MEHDIU

LIBRI “LIDHJA SHQIPTARE E PRIZRENIT NË SHTYPIN EGJIPTIAN” (1878-1881) VEPËR E RRALLË NË HISTORIOGRAFINË SHQIPTARE

Dr. Feti Mehdiu

Dr. Feti Mehdiu

Magjistër Qemajl Morinës, gjatë studimeve në Kajro në vitet 1977-78, kur në Kosovë shënohej 100 vjetori i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, i lindi ideja dhe shfrytëzoi rastin e përshtat­sh­ëm që të hulumtojë një pjesë të shtypit arab – gazeta që botoheshin në Egjipt – dhe të vjelë shkrimet që i re­feroheshin Lidhjes shqiptare të Pri­zr­enit. Unë e përgëzoj për idenë dhe për rezultatet që ka arritur dhe dëshiroj që këtë rrugë të autorit Morina ta ndjekin edhe kuadro të tjera prej nesh, të cilët gjenden në studime anekënd botës.

Ma. Qemajl Morina qysh në vitin 1978, me kumtesën e paraqitur në konf­ere­ncën shkencore ndërkombëtare që iu kushtua njëqindvjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, e cila u mbajt në Prishtinë, i dha sinjal opinionit shkencorë shqiptarë se në Egjipt po fshihet një lëndë me interes për his­torinë shqiptare, kurse tash pas tri dekadash, me përkrahjen e Bashkësisë Islame të Kosovës, i jep opinionit shkencor e kulturor shqiptarë një ve­për të rrallë: “Lidhja Shqiptare e Prizrenit në shtypin egjiptian” (1878-1881).

Kjo vonesë ka ndodhur si me poro­si. Rastisi të realizohet në një moment kyç për Kosovën. Rrethanat aktuale në planin e politikës ndërko­mbëtare që i përjeton sot populli shqi­ptar, sidomos ai në Kosovë, ka shumë ngjashmëri me rrethanat e para një­qi­nd e tridhjetë vjetëve. Pikëpjekjet dhe pikëdallimet le t`i shqyrtojnë ekspertët me kompe­tencë për historinë, poli­tikën dhe diplomacinë shqiptare.

Dallimi thelbësor të cilin duhet përmendur këtu, sipas mendimit tim, është fakti se gjatë kësaj periudhe 100 vjeçare, pjesa dërmuese e botës së qytetëruar konstruktive janë bindur se në Kongresin e Berlinit, 1878, popullit shqiptarë iu bë padrejtësi e madhe. Ata sot janë vënë në përkrahje të popullit shqiptar dhe kanë vendosur që ta korrigjojnë gabimin e para një shekulli.

Në këtë vepër të Mr. Qemajl Morinës, hulumtuesit e historisë kombëtare gje­jnë një pasqyrë të qartë se si është reflektuar një ngjarje shumë e madhe në një vend shumë të largët gjeo­grafikisht për shqiptarët, por të afërt për shumë aspekte tjera. Ta theksojmë faktin nga i cili del edhe një pyetje.

Shqiptarët qysh në fillim të shekullit 19 u bënë faktor qeverisës në Egjipt. Në kohën e tyre fillon pikërisht në Aleksandri shtypi i përditshëm në gjuhën arabe. Tash hulumtuesve tanë u mbetet të përgjigjen, a thua në ato gazeta mos ka vepruar, në prapavijë, ndonjë Sami Frashër, sikur që ishte rasti me gazetat e Stambollit Terxhu­m­an-i shark dhe Terxhuman-i haki­kat?[1]

Fakti tjetër është se tani më bota arabe përmes disa shkrimeve të bo­tu­ara në shtypin e Libanit kishin mësuar se te populli shqiptar kishin vëllezërit e tyre edhe për kah përkatësia islame. Këtë e kanë theksuar disa herë edhe në Al-Ahram.[2]

Të shpresojmë se organet kompe­te­nte shkencore e kulturore të Koso­vës do të mendojnë edhe për këtë dhe do të nxisin e të përkrahin hulumtimet në këtë drejtim.

Libri, Lidhja Shqiptare e Prizre­nit në shtypin egjiptian 1878-1881, një titull, i cili sipas mendimit tim do të ishte më i plotë sikur të ishte shtypi arab egjiptian,[3] përkundra faktit se kjo është e qartë në brendi të veprës, për­bëhet nga tri pjesë:

Boshti i kësaj vepre është: Çë­shtja shqiptare në shtypin egjiptian. Pasojnë:

Shtojca 1, shtojca 2, dhe përmbyllet me literaturën ndihmëse që ka përdorur autori gjatë mbarështimit të kësaj vepre. Në pje­s­ën kryesore, së cilës i prinë pa­ra­thënia e autorit, f. 5-7, dhe va­zh­dojnë temat kryesore e këtij libri, shi­het se Egjipti nuk kishte korrespondent të vetin në këto vise, por shërbehej me burimet e shtypit dhe agjencive infor­mative nga Evropa: Vjena, Parisi, Lo­ndra dhe Stambolli, si: La korespondans, Ko­res­pondans vest, Leurop de politik, Viene Cajtung, Terxhumani hakikat, Al havadith, Elbstrolvid, Times, Rojters, Il Mesaggero, etj.[4], Është inter­e­sant fakti se disa herë e kanë shfrytëzuar edhe gazetën zyrtare Ko­sova.[5] Në librin e Morinës shohim se si janë reflektuar ato informata në shtypin e Kajros, në gazetat Alvakai al Misrijje dhe al-Ahram. Përmes këtyre organeve të shtypit arab në Egjipt, lexuesi i botës arabe përcillte ngjarjet që ndodhnin në një vend, për ata të largët gjeogra­fikisht- në Evropë, ko­n­kretisht ngjar­jet e mëdha që refl­e­k­to­nin padrejtësitë e mëdha që i bëheshin një populli, në numër jo aq të madh, por me emër të madh në këtë pjesë të Evropës – shqiptarëve.

Nga kjo vepër e Qemajl Morinës, sa për ilustrim, do të sjellim disa citate, pçr të cilët mendo se janë në funksion të informimit më të plotë për studi­uesit dhe hulumtuesit shqiptar.

Al-Ahram, me 29 janar 1880, ndër të tjera thoshte: “…shqiptarët me këto veprime dëshirojnë t ia bëjnë me dije Evropës se pa rregullimin e çë­shtjes së tyre në mënyrë të drejtë nuk do të ketë qetësi në këtë pjesë të Ev­ropës. Çështja shqiptare është me rëndësi të veçantë. Traktati i Berlinit mund të shqyrtohet dhe të bëhen ndry­shime në të, e koha ka ardhur që shte­tet e mëdha duhet ta kenë parasysh këtë.”

Gazetat arabe të Egjiptit Vakai Mi­srijje dhe al-Ahram, kjo e dyta va­zhdon edhe sot, duke filluar prej vitit 1876, të cilat i ka hulumtuar Ma. Qe­mal Morina,[6] për periudhën e ngja­rjeve të Lidhjes shqiptare të Prizrenit, 1878-1881, me informatat që sillnin dhe frymën që u jepnin atyre info­r­ma­cioneve, e mbanin zgjuar ndërgjegjen e lexuesit arab se në Ballkan një po­pull i vogël,

”…Afër një milion shqiptarë… kër­kojnë më shumë të drejta nga Tra­ktati i Shën Stefanit, pasi që populli shqiptarë është popull shumë i vjetër dhe ata i meritojnë t`i gëzojnë të dre­jtat sikurse bullgarët.”

Dhe vazhdon:

“…ata janë tepër të revoltuar për lëshimin e një pjese të tokave të tyre nën sundimin bullgar me ndihmën e Rusisë… Bullgarët nuk janë në gjendje të përdorin armët, por pas tyre fshihen 100.000 ushtarë rus.[7]

Në faqet e al-Ahramit, lexuesi arab, siç po shihet gjatë periudhës më dramatike të Lidhjes Shqiptare të Priz­renit, kishte informacione për tëra ngjarjet që ndodhnin me tokat shqi­ptare. Ishte i informuar për pazarllëqet që bëheshin me Plavën e Gucinë, me Ulqinin, Hotin e Grudën, etj. Gazetat arabe inkurajonin opinionin shqiptarë që të vazhdojë kërkesat për zgjidhjen e çështjes shqiptare, sepse “… populli shqiptar sot nuk është ai i djeshmi, populli shqiptarë është zgjuar dhe është pjekur, posedon armë moderne, të cilat i kanë ardhur pa pritur, ata janë ngritur në kryengritje me vepra jo me fjalë…”[8]

Në pjesën e dytë, f. 125, vjen:

Shtojca 1. Artikuj të botuar në të përditshmen Rilindja. Këta artikuj janë botuar në vitin 1979, në të për­ditshmen Rilindja dhe paraqesin një vazhdimësi të informacioneve, të cilat i kanë parapri veprës së Ma. Qemal Mo­rinës, të cilën sot e ka në dorë opinioni shqiptar. Këta artikuj janë në shërbim të njohjes së popullit shqiptarë në opinionin arab, jo vetëm për situatën politike por edhe për atë gjuhësore. Profesor Hasan Dada lidhur me gju­hën shqipe thotë: “Çështja e kësaj gjuhe të habit. Qëndroi me mijëra vjet si ishull gjuhësor në mes të dy po­pu­jve më të qytetëruar dhe perandorive më të mëdha…. kur motrat e saj janë qit në pluhurin e harresës, ajo dëgjo­het në tokat shqiptare të Siujdhesës Ballkanike…[9]

Disa nga këto informata i gjejmë edhe në pjesën e parë.

Në pjesën e tretë, f. 153, vjen:

Shtojca 2. Faksimile të artikujve të botuar në “El-Ahram” dhe “Vekai Misrijje”.

Këtu jepen faksimilet e gazetave që ka hulumtuar autori i kësaj vepre. Me këtë ia shton vlerën shkencore kësaj vepre, sado që janë të ndara nga teksti i përkthyer në gjuhën shqipe.

Në fund, vjen Literatura, për të ci­lën mendoj se në rast ribotimi do të ishte mirë që autori Morina të ketë parasysh një radhitje më korrekte.[10] Gjithashtu ka mundësi që këtë lite­raturë ta pasurojë me informacione bi­bl­iografike të cilat i referohen pasqyrimit të ngjarjeve të Lidhjes shqiptare të Prizrenit në periodikun e kohës.[11]

Vepra e Ma. Qemajl Morinës, Lidhja shqiptare e Prizrenit në shtypin egji­ptian 1878-1881, është një vepër e rra­llë për studiuesit e historisë, sidomos për historianët e periudhës së gjysmës së dytë të shekullit 19, dhe jo vetëm për historianët.

Kjo vepër mund dhe duhet t`u shërbejë edhe qarqeve diplomatike shqiptare, sidomos sot kur në qendrat vendosëse botërore zhvillohet një aktivitet sikur ai i viteve 1878,[12] për zgjidhjen përfundimtare të statusit të Kosovës, nga e cila zgjidhje varet jo vetëm e ardhmja e popullit shqiptarë, por e tërë rajonit.

Përfundim

Unë shpresoj, dhe këtë shpresë e mbështes në potencialin hulumtues real që disponon sot Kosova, për këtë fushë, se institucionet shkencore e kulturore të Kosovës do të bëjnë më tepër se deri tash, për hulumtimin dhe vjeljen e kësaj lënde të çmueshme nga orienti për historinë kombëtare.

Sot kur, vetëm në Kosovë, falë fryteve të orientalistikës shqiptare ka dhjetëra kuadro – e në hapësirën shqi­ptare ka edhe më shumë – është një obligim historik i këtij brezi, që hu­lumtimet në hapësirën arabe: Kajro, Liban, Damask e gjetiu, ku ka mbet i mbuluar nga pluhuri i historisë një pasuri e madhe për kulturën shqiptare, të mos i lejë në fatin e hulumtimeve individuale.

Ma. Qemajl Morina me këtë vepër ka arrit që me një botim të veçantë nga kjo fushë të vejë një gurë i cili peshon rëndë në themelet e këtyre hulumti­me­ve, që është për lakmi dhe për urime.

Institucionet kompetente të Koso­vës, besoj se do të jenë më eks­peditivë dhe do të veprojnë në përputhje me rrethanat dhe detyrat që parashtrohen në këtë drejtim, ngase koha bën punën e vet.

Për këto hulumtime duhen më shumë hulumtues.

Botuesi, “Dituria Islame” që ve­pron në kuadër të Kryesisë së Ba­shkësisë Islame të Kosovës meriton çdo respekt për këtë realizim të su­ksesshëm. Mbetet të shpresojmë se kjo veprimtari nuk do të mbetet me kaq.


[1] Konferenca Shkencore e 100-vjetorit të Li­dhj­es Shqiptare të Prizrenit, I, Prishtinë, 1981, f. 405, Feti Mehdiu, Lidhja shqiptare e Prizrenit në Terxhuman-i Shark, fusnota 2.

[2] Ma. Qemal Morina, Lidhja shqiptare e Prizrenit në shtypin egjiptian, 2006, Prishtinë, f. 18. (në vazhdim vetëm: Ma. Qemal Morina, Lidhja…)

[3] Ky përcaktim është më i saktë nga arsyeja se në Egjipt janë botuar edhe gazeta në gjuhë të tjera.

[4] Shih: Ma. Qemal Morina, Lidhja…, f. 29, 53, 56, 116, etj.

[5] Po aty, f. 53.

[6] Krahaso faqe 13, me artikullin: Feti Mehdiu, Disa të dhëna të shtypit arab për Lëvizjen kombëtare shqiptare, Kosova, nr. 5, 1976, Prishtinë, f. 177, fus. 1., sipas të cilës duket se në faqe 13 është përvjedhur gabimisht viti 1875.

[7] Ma. Qemal Morina, Lidhja…, f. 18.

[8] Po aty, f. 37.

[9] Po aty, f. 140.

[10] Duhet respektuar radhitja sipas A-b-c-së, të cilën gjë autori, me siguri nga shpejtimi nuk e ka vërejtur.

[11] Ma. Qemajl Morina i referohet me shumë korrektësi veprës Konferenca shkencore e 100-vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. I, II, Prishtinë, 1981 dhe ka përmend disa nga ato kontribute, por do të ishte me interes sikur të evidentoheshin edhe kontribut: “Srpske novine” mbi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, Lëvizja Kombëtare Shqiptare në shtypin e Malit të Zi, Lidhja Shqiptare e Prizrenit në Terxhuman-i Shark, Jehona e Lidhjes së Prizr­enit në të përkohshmet shqipe, 1878-1912, Trajtimi i autonomisë së Shqipërisë në shtypin kroat, dhe ndonjë tjetër që trajton tematikë të ngjashme me këto.

[12] Në zhvillimet e sotme ka një dallim thelbësor në raport me ato të para njëqindetridhjetë vjet­ëve. Asokohe ishin në skenë forcat me oreks gllabërues të trojeve shqiptare, kurse sot ka dashtë Zoti që të jenë në skenën politike bo­tërore forca të cilat angazhohen për zgjidhjen e drejtë të problemit shqiptarë, me qëllim të korrigjimit të padrejtësive kundër shqiptarëve në të kaluarën dhe për hir të stabilizimit në rajon.

Imam Isa Hoxha (1918-2001)

15/11/2012 Lini një koment

Mexhid YVEJSI, Gjakovë

IMAM ISA HOXHA
(1918-2001)

Mexhid Yvejsi

Imam Isa Hoxha ka qenë Imam i Qendrës Islamike Shqiptare-Amerikane në Brooklyn, për shtetet New York dhe New Jersey, e cila u themelue me 12 Nëntor 1972.
Lindi më 25 Maj 1918, në Bytyç, rrethi i Tropojës, në Malësinë e Gjakovës. Mësimet fillestare i kreu në Tropojë, ndërsa një vit ishte në Medresën e Madhe të Gjakovës, kurse vitet tjera i vazhdoi në Medresën e Tiranës.
Imam Isa Hoxha rrjedhë prej një familje fetare dhe atdhetare, e cila ka qenë në ballë të Lëvizjeve Kombëtare…
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, familja e madhe e hoxhëve të Bytyçit ka luftue për çlirimin e atdheut kundër pushtuesve fashistë-nazistë dhe pas lufte kundër regjimit komunistë…
Isa Hoxha, me kushërinin e tij, Ramizin, me pushkë në dorë ishin në Lëvizjen e Kryezive të Gjakovës, që përpiqeshin për çlirimin e Kosovës dhe për një Shqipëri Etnike, Demokratike…
Diktatura komuniste, pjesëtarëve të familjes Hoxha, në rrethin e Tropojës, u konfiskoi pasurinë, si të tjerëve në gjithë Shqipninë, i futi nëpër burgje e kampe përqëndrimi dhe kur erdhi përfundimi: dy prej tyre vdiqën në burg, ndërsa të tjerët vuajtën 132 vite internim dhe burgim…!
Në vitin 1949, Imam Isa Hoxha u detyrue të largohet nga Shqipnija… Jetoi në fillim në Gjakovë, mandej nëpër Kosovë, Vojvodinë dhe Slloveni, për t’u shpërngulur në vitin 1959 në Trieshtë, Itali.
Gjatë qëndrimit në Itali, në Trieshte gjeti shumë shqiptarë, që ishin shpërngulur nga trojet etnike për çështje politike dhe ekonomike. Këtu ra në kontakt me Imam Beqir Malokin nga Gjakova, i cili shërbente në Rromë si Imam i Qendrës Islame dhe menjëherë u mirëkuptuen, që bashkëpunimi të filloi sa më pare, në dobi të besimtarëve myslimanë shqiptarë…
Në kampet e Italisë, për rreth tri vjet, Imam Isa Hoxha u vue në shërbim të besimtarëve, duke iu lehtësuar dhimbjet shqiptarëve…
Prej vitit 1962, kur erdhi në Amerikë, Imam Isa Hoxha e vazhdoi veprimtarinë fetare-kombëtare, në dobi të çështje shqiptare…
Në vitin 1972, në Brooklyn, New York, u themelue Qendra Islamike Shqiptare-Amerikane, për shtetet New York dhe New Jersey, ku Imam Isa Hoxha shërbeu si imam në Xhami.
Xhamia madhështore u përurue më 12 Nëntor 1972, ku Salih Efendi Myftiu, nga Shkodra, me Bismilah e preu shiritin e Xhamisë në Brooklyn të New York-ut.
Pranë xhamisë ishin tubuar qindra besimtarë shqiptarë, që nga orët e hershme të mëngjesit, disa prej tyre të veshur me kostume kombëtare, sipas krahinave shqiptare.
Në mesin e masës së tubuar dalloheshin disa personalitete të shquara si Imam Isa Hoxha, Baba Rexhebi i Teqesë Bektashiane nga Detroit-i, Dr. Rexhep Krasniqi, Kryetar i Komitetit “Shqipëria e Lirë”, etj.
Aty dalloheshin edhe përfaqësuesit e mediave amerikane: Joseph Pascal nga “Zëri i Amerikës” në Washington, Robert Kessler i gazetës “The New York Times”, reporteri i gazetës “Dayli News”, etj.
Kushtrimi për themelimin e kësaj Xhamije madhështore u përhapë si vetëtimë në mbarë botën, nga Amerika në Australi, e dëshmojnë urimet e përgëzimet që vinin në vazhdimësi…Kjo ndezi ndjenjat fetare dhe kombëtare ndër shqiptarët e mërguar, në një kohë kur në Shqipërinë komuniste këto ndjenja ishin ndaluar…!
Veprimtaria e Imam Isa Hoxhës nuk kufizohej vetëm me çështjet fetare në Xhami, por ai përpiqej edhe për çështjen kombëtare, në veçanti, për Kosovë e Çamëri…Shpesh thoshte:
“Nëse s’jemi atdhetarë, s’mundë të jemi as besimtarë. Besimtari i drejtë duhet t’jetë edhe atdhetar i vërtetë. Pa Kosovë e Çamëri s’ka as Shqipni!”
Për vite të tëra, Imam Isa Hoxha ishte në ballë të demonstratave madhështore pranë Pallatit të OKB-së në NewYork, para Shtëpisë së Bardhë në Washington dhe fjala, porosia e tij kishte peshë, kishte rëndësi, për Kosovë, Çamëri, për Shqipni…!
E kam njohur për së afërmi, Imam Isa Hoxhën, këtë burrë Malësije; në New York, ku banojsha, e kisha, më kishte, mik shtëpije. Nga banesa ime tek shtëpija e tij nuk kishte më shumë se 200 metra largësi…! Në New York-un e madh, në Amerikën e largët, nuk e kisha askend më të afërt…! Së paku, një herë në javë e vizitonim njëri tjetrin, kështu për më se dhjetë vite e vazhdonim muhabetin!
Dy muaj pas përfundimit të luftës, pikërisht me 15 Gusht 1999, me vullnetin e Zotit (xh.sh.), na u dha rasti të takohemi mbas afër 20 vjetësh, në zyrën e Myftiut të Kosovës, Dr. Rexhep Boja, ku ishin të pranishëm edhe bashkëpuntorët e tij: Resul ef.Rexhepi, Mr. Qemajl Morina, Mr. Naim ef. Tërnava, Kryeimami i Kosovës, Sabri ef. Bajgora e të tjerë.
Për dhjetë ditë, deri më 25 Gusht 1999, Imam Isa Hoxha, me një delegacion nga Qendra Islamike Shqiptare-Amerikane, me kryetarin z. Nijazi Tonuzin, ishte mysafirë i Bashkësisë Islame të Kosovës.
Më 19 Gusht 1999, ditën e Xhumasë, në Xhaminë e Madhe, në qendër të Prishtinës, ku edhe oborri dhe rrugët ishin mbushur përplotë besimtarë e kurreshtarë, Imam Isa Hoxha mbajti predikimin, të cilin e përfundoi me këto fjalë:
” O Zot! Për hir të Dëshmorëve të Kosovës, mëshiroje gjithë njerëzimin, në veçanti popullin shqiptar, kudo që gjendet, ndriçoje mendjen e tyre dhe shpëtoje prej mjerimeve e fatkeqësive…!”
Imam Isa Hoxha, përveç veprimtarisë fetare, arsimore, atdhetare, kulturore, kombëtare, është marrë edhe me krijimtari. Ka shkruar, ka botuar, shumë punime, studime rreth çështjeve fetare, filozofike, të cilat janë botuar, kryesisht, në revistën “Përpjekja e Jonë”, që botohej në New York, nga Qendra Islamike Shqiptare-Amerikane, ka botuar edhe librin ”Të mësojmë Islamin”.
Mbas një veprimtarie 50-të vjeçare, për çështje fetare dhe kombëtare, Imam Isa Hoxha ndrroi jetë në shtëpinë e tij, në qytezën Old Tapan, West Wood, në shtetin New Jersey, në Amerikë, me 20 Tetor 2001.
Varrimi i tij ishte madhështor, me 24 Tetor 2001, në praninë e dhjetëra hoxhallarëve, të qindra, mijëra, atdhetarëve, që kishin ardhur nga çdo anë, mes tyre edhe qytetarë amerikanë, u përcollë me fjalime, me nderime, Imam Isa Hoxha, burrë i Malësisë , që një jetë të tërë ia kushtoi Lirisë, Fesë, Shqipnisë.

Berat, rrezikojnë degradimin 490 monumente kulture

14/11/2012 Lini një koment

Abedin KAJA

 

BERAT, RREZIKOJNË DEGRADIMIN 490 MONUMENTE KULTURE

Abedin Kaja

Abedin Kaja

Qyteti i Beratit që prej katër vitesh është shpallur pasuri e mbarë njerëzimit dhe renditet në 157 vendet anëtare të botës që ka përzgjedhur UNESCO. Sipas kryebashkiakut Fadil Nasufi, gjatë kësaj periudhe janë realizuar disa projekte të rëndësishme. Bëhet fjalë për përfundimin e Planit të Përgjithshëm të Zhvillimit të Territorit, hartimin e Strategjisë dhe Planit të Veprimit për Turizmin, ndërsa po zhvillohen projekte për studime sizmike dhe të mbrojtjes. Ndërkaq, ka nisur puna për rehabilitimin e kalasë që financohet nga KE në shumën 1 milion euro. Ndërkaq, kreu i Bashkisë së Beratit thotë në një intervistë për “Gazeta Shqiptare”, se 4 vjet pas pranimit në UNESCO, rrezikojnë të zhduken vlerat historike e kulturore në qytetin-muze. Ai bën me dije se rrezikojnë degradimin, 107 monumente kulture të kategorisë së parë dhe 383 monumente të kategorisë së dytë; 83 shtëpi të braktisura në qendrën historike dhe muret bizantine në kalanë shekullore. Sipas Nasufit, mbi 400 ikona dhe monumente të hershme janë në gjendje dëshpëruese dhe presin burimet e financimit.

Sot (dje) mbushen 4 vjet nga dita kur qyteti-muze i Beratit është pjesë e UNESCO-s; kush janë disa nga përparësitë e qenies së tij në Organizatën Botërore të Kulturës dhe Trashëgimisë Botërore?

Kjo periudhë 4-vjeçare, ka dëshmuar përparësitë dhe avantazhet e regjistrimit të Beratit në UNESCO, dhe ka orientuar e fokusuar programet e zhvillimit të qytetit nën këtë përgjegjësi dhe status. Sot evidentohet qartë se ne jemi pjesë dhe pasuri e komunitetit ndërkombëtar. Nuk është pak të përzgjidhesh dhe të jesh midis 962 pasurive kulturore dhe natyrore të globit, ose të jesh një qytet i shpallur pasuri e mbarë njerëzimit, i rreshtuar në 157 vendet anëtare të botës që ka përzgjedhur UNESCO. Nominimi i Beratit në UNESCO, ka ndikuar në rritjen e përgjegjësive ligjore dhe të angazhimit të pushteteve dhe institucioneve për të plotësuar detyrimet dhe standardet e statusit në UNESCO. Ne sot konstatojmë një ndjeshmëri të lartë publike, një ndërgjegjësim dhe sensibilizim të komunitetit dhe qytetarëve për t’u përfaqësuar denjësisht përballë detyrimit, si qytet me vlera shumëdimensionale që i takon trashëgimisë botërore.

Cilat janë disa nga produktet e 4 viteve të qenies në UNESCO?

Në këto 4 vjet, ka produkte të shumta pune dhe arritje që i dedikohen statusit të Beratit në UNESCO. Ka përfunduar Plani i Përgjithshëm i Zhvillimit të Territorit, u hartua Strategjia dhe Plani i Veprimit për Turizmin, po zhvillohen projekte për studime sizmike dhe të mbrojtjes, ndërsa ka filluar puna për rehabilitimin e kalasë që financohet nga KE në shumën 1 milion euro. Jemi në axhendën e financimit nga fondi shqiptaro-amerikan, i cili do të vazhdojë ndërhyrjen në infrastrukturën e Qendrës Historike. Po kështu, ka filluar puna për studimin e fizibilitetit dhe hartimin e projektit për Unazën e Qytetit dhe sistemimin e lumit “Osum”. Banka Botërore do të financojë projektin “Ruajtja e Qendrës Historike dhe rigjenerimi urban”. “TIKA”, po financon rikonstruksionin e objekteve të kultit mysliman. Është hartuar studimi dhe projekti për mbrojtjen e Qendrës Historike nga rrëshqitjet dhe rreziqet natyrore, si dhe kanë filluar projektet e rehabilitimit për infrastrukturën në zonën tampon dhe qendrën e qytetit, është rritur interesi dhe oferta nga kompani të huaja për të bashkëpunuar me Bashkinë Berat, etj.

Si ka ndikuar pranimi i Beratit në UNESCO, sidomos në drejtim të rritjes së numrit të turistëve që vizitojnë vlerat kulturore e historike të qytetit?

Numri i turistëve të huaj që vizitojnë Beratin, nga viti në vit vjen në rritje. Për periudhën janar-qershor 2012 qytetin e kanë vizituar 10.400 vizitorë të huaj ose 45% më shumë se e njëjta periudhë e vitit 2011. Aktualisht kemi 18 njësi akomoduese, me një total prej 348 shtretërish dhe 175 dhomash, dhe ka oferta dhe projekte nga sipërmarrësit privatë për të investuar në fushën e turizmit.

Ndërkohë që paraqitët një panoramë optimiste të punës, shpeshherë thuhet se Berati është lënë në harresë. Kush janë disa nga problemet në këto 4 vite të regjistrimit të qytetit në UNESCO?

Nuk mund ta fsheh dhe të mos ngre zërin për disa shqetësime, rrisqe dhe kërcënime që u rrinë mbi kokë vlerave dhe pasurive të qytetit të Beratit. Janë 107 monumente kulture të kategorisë së parë dhe 383 monumente të kategorisë së dytë që presin me vite fonde për trajtime sipas kritereve të konservimit dhe marketimit, por me burime kaq simbolike të buxheteve të sotme ato rrezikojnë degradimin. Janë 83 shtëpi të braktisura në qendrën historike, të cilat japin sinjalin e harresës dhe të asgjësimit, jo thjesht si banesa individuale, por si ansambël arkitekturor i Qendrës Historike. Muret bizantine në Kalanë e Beratit kanë rënë dhe disa afreske të kishave po humbasin gjurmët e origjinës. Janë mbi 400 ikona dhe monumente të hershme që janë në gjendje dëshpëruese dhe që s’kanë më kohë të presin pamundësinë e gjetjes së burimeve të financimit. Tranzicioni ka krijuar jo pak probleme me ndërtimet pa leje dhe deformimet urbane të shfaqura jo aq problematike në qendrat historike, por tepër kërcënuese në zonën tampon, ku aktualisht janë mbi 42 ndërtime që nuk i plotësojnë kriteret sipas ligjit dhe rregullores. Po kështu, rreziqet e rënies së gurëve nga shpatet e kalasë dhe Gorica, si dhe rreziku i rënies së zjarreve dhe mungesa e hidranteve janë refren që përsëritet, ndërkohë që zgjidhja me financim projektesh në këtë fushë duket e largët dhe jo shpresëdhënëse. Veç të tjerash, dëshmi e harresës, e izolimit dhe e lënies në periferi të programeve të zhvillimit të Beratit në këto vite, është edhe rruga nacionale Berat-Lushnje dhe ajo Berat-Fier. Këto dy akse rrugore të shkatërruara plotësisht dhe të shoqëruara me indiferencë dhe mungesë vëmendjeje për financim nga ana e Qeverisë, janë imazhi më i qartë sesi vlerësohet realisht kultura dhe turizmi.

Doni të thoni se ka munguar vëmendja e qeverisë qendrore për Beratin, në përmirësimin e gjendjes?

Mungesa e investimeve kapitale prej vitesh, është një privim dhe kosto e padrejtë që rëndon mbi qytetarët dhe taksapaguesit e Beratit, të cilët janë kontribues të rëndësishëm në fushën e turizmit, në agro-biznes dhe në përfaqësimin e vlerave kulturore dhe historike si kryeqytet i kulturës kombëtare dhe si shtëpi kombëtare e mikpritjes dhe turizmit. Në dy vitet e fundit financimet e buxhetit të shtetit janë tkurrur dhe janë pothuajse inekzistente për bashkinë e Beratit. Këto mungesa fondesh nuk janë thjesht për arsye të krizës dhe të vështirësive, me të cilat përballet buxheti i shtetit, por janë produkt i politikave klienteliste të qeverisë dhe i paaftësisë së përfaqësuesve të zgjedhur të Beratit që nuk lobojnë dhe nuk bashkëpunojnë për zgjidhjen e sfidave dhe mbështetjen e projekteve për Beratin dhe qarkun tonë.

Cili është apeli juaj në 4-vjetorin e pranimit të qytetit në UNESCO?

Sot (dje), është edhe dita e apelit publik dhe e shfaqjes së përgjegjësive të përbashkëta për të bërë ndryshime të mëdha dhe për të financuar projekte madhore për Beratin, si qytet i regjistruar në UNESCO. Në emër të qytetarëve beratas, i kërkoj qeverisë qendrore që të kthejë kokën nga Berati dhe të financojë projektet tona, projekte që do të ruanin dhe rivitalizonin vlerat e papërsëritshme të qytetit. Nga këto financime nuk fiton vetëm Berati, por gjithë Shqipëria, pasi produkti dhe investimi është i rikthyeshëm dhe i shumëshpërblyer për atë çka përfaqëson Berati.

Marrë nga faqja: http://www.balkanweb.com/gazetav5/artikull.php?id=118574

Historia katërshekullore e zemrës së Gjakovës

12/11/2012 Lini një koment

Gazmend DOLI

HISTORIA KATËRSHEKULLORE E ZEMRËS SË GJAKOVËS

Ecja nëpër kohë e Çarshisë së Madhe

Ezani i myezinit  kumbon.  Është vakti i namazit të xhumasë,  e besimtarët  thirren në xhaminë e Hadumit për të kryer obligimin fetar.

Që kur Bizeban Sulejman Efendia, i njohur si Hadum Aga, e ndërtoj këtë objekt  fetar islam, ndërmjet viteve 1594/95, kjo zonë në perëndim të Kosovës ka ndryshuar.

Deri atëherë vendi kishte shumë pak shtëpi dhe njihej si një fshat dhe qendër pazari. Xhamia e Hadumit  është objekti i parë dhe  më i rëndësishëm në këtë kompleks edhe sot e kësaj dite. Nuk ka asnjë i huaj që nuk ndalet në këtë vend. Aty është qendra e Çarshisë së Gjakovës.

Me ndërtimin e këtij objekti fetar, nisën njëra pas tjetrës  të ndërtohen edhe objekte të tjera fetare, hane, shtëpi banimi, dyqane, për t’u përthekuar si një kompleks, i cili më vonë do të marrë emrin Çarshia e Madhe. Sot njashtu si dikur ajo identifikon qytetin e Gjakovës.

Xhamia e Hadumit - Gjakovë

Ky kompleks do të bëhej një qendër e rëndësishme pazari, zanatit, por edhe një kompleks më i madh kulturoro-historik në mbarë vendin. Ajo  po mbijeton edhe sot, edhe pse ka kaluar dhe po kalon nëpër sfida të ndryshme të kohës. Ajo disa herë është djegur, duke përfshirë edhe luftën e fundit.

Sfida e fundit: projekti i komunës së Gjakovës për revitalizimin e saj, i cili bëri bujë fillimisht tek ata që “jetojnë” me këtë kompleks dhe më pas tek ata që kërkojnë të mos preket autenticiteti i saj. Pa e pyetur fare Ministrinë e Kulturës që e ka në mbrojtje edhe këtë kompleks-komuna kishte nisur zëvëndësimin e kalldremit me pllaka mermeri. Punimet janë ndërprerë, por Çarshia me shekuj fsheh mijëra histori.

Gjakova e shekullit XVI

Çarshia  e Madhe është vendi  ku janë zhvilluar shumë ngjarje të rëndësishme në periudha të ndryshme kohore, ndërsa brenda  saj kanë vepruar shumë personalitete të njohura. Objekte të rëndësishme që lidhën me fenë, historinë, zanatin dhe kulturën e vendit gjenden në këtë kompleks, prej disa hektarësh në qendër të Gjakovës.

Sipas historianit Masar Rizvanolli  kjo çarshi paraqet një thesar të vërtet kulturoro-historik. “Në kontestin e përgjithshëm, sipas ekspertëve të huaj, kjo pjesë paraqet një begati kulturore që e kanë pak popuj”, thotë  Rizvanolli. Në llojin e saj, sipas tij,  ajo paraqet një ansambël kulturo-historik unikat me dimensione të rralla”, shton më pas profesor Rizvanolli.

Para disa viteve Rizvanolli  ka bërë një studim për këtë kompleks i cili nis nga Ura e Islam Begut dhe përfundun në lagjën Mulla Jusuf.

“Çarshia  ka lindur me paraqitjën e zejtarëve të parë. Lindi atëherë kur Gjakova fitoj statusin e kasabasë, kur më 1594-95 Sulejman Hadim Aga vakëfoi disa objekte publike që i ndërtoj vet, si xhaminë e Hadumit, një mejtep, një  bibliotekë, një hamam, një han dhe disa dyqane”, tregon Rizvanolli për fillet  e Çarshisë.

Por të dhënat e para për këtë vend  nuk janë përshkruar nga vendasit, por  nga kronisti turk  Evlia Çelebiu,  që ka vizituar  Gjakovën më 1662.  Në bazë të përshkrimit të tij, “Gjakova i ka dy mijë shtëpi të stolisura që ndodhen mbi një fushë të gjërë. Ka dy xhami të bukura, mesxhide (xhami të vogla), hane të mbuluara me plumb. Ka një hamam të bukur që të kënaqë zemrën dhe nja treqind dyqane të ndryshme, të mbushura me mallra e me njëmijë lloj mjeshtrish. Meqë e ka klimën e këndshme, banorët janë të bukur dhe të dashur”.

Çarshia e Madhe e Gjakovës

Çarshia e Madhe sot  pas disa shekujve është  një kompleks e cila numron mbi 500 dyqane,  shumë objekte të tjera, kulturore, fetare e  të zanatit. Më sakt në këtë zonë prej disa hektarësh, gjenden objektet më të rëndësishme,  historike e fetare të Gjakovës.

Përveç xhamisë së Hadumit, ndër më të mëdhat në vend, në këtë zonë gjenden edhe Teqeja e Madhe, ajo e shejh Eminit, Teqeja (Gjyshata) e Bektashinjëve, Medreseja e Madhe, por edhe objekte të tjera të rëndësishme,  që për disa shekuj kanë luajtur një rol të rëndësishëm në jetën e gjakovarëve dhe rrethinës, si  në edukimin  dhe mirëqenien e tyre.

Mexhid Yvejsi një studius i feve, thotë se prezenca e objekteve fetare në këtë zonë – përveç prehjes shpirtërore, qytetarët e çdo moshe, gjinije, që i frekuentojnë, zhvillohen, lartësohen nga ana morale, shoqërore, edukative, kulturore, këto objekte fetare-kulturore i kanë sjell edhe të mira materiale për qytetin e Gjakovës. “Sepse gati çdo javë,  mos me thënë çdo ditë, vizitohen edhe nga vizitorë, përveç Kosovës, edhe nga vend të tjera. Disa herë personalisht kam qenë shoqërues e përkthyes i delegacioneve, turistëve nga Italia, Gjermania, Franca, Anglia, Turqia, Amerika, Izraeli etj., Pa një drekë, pa një darkë, pa ndonjë dhuratë, suvenire, petka kombëtare apo fetare, pa ndonjë buejtje nëpër hotele, asnjë nuk është larguar”, tregon Yvejsi.

Historiani Rizvanolli thotë se, meqë teqetë më interesante dhe xhamia e Hadumit përfshihen në kuadër të Çarshisë, atëherë ne duhet të sigurojmë një qasje sa më tërheqëse në të për turistët e huaj dhe të vendit”.

Çarshia e Madhe-muze i gjallë

Por Çarshia e Madhe e Gjakovës, sipas Mexhid Yvejsit,  përveç këtyre monumenteve, kishte e  ka edhe  shtëpi e dyqane karakteristike, është një muze i gjallë, që me arkitekturën e vaçantë, ku shprehej një fuqi krijuese e mjeshtërve vendas, mahniste kronistët e kohës, mahniste vizitorët e ndryshëm dhe frymëzonte ekspertë të lëmive të ndryshme”.

“Çarshia e Madhe e Gjakovës me Xhaminë e Hadumit, bibliotekën, mejtepin, me qindra shtëpi e dyqane, me Medresën e Madhe e Teqen Bektashiane, ishte jo vetëm qendër kulturore, fetare, historike, shoqërore, arsimore, edukative e politike, por ishte edhe qendra kryesore, më e fuqishmja, ekonomike e qytetit”, shton më pas ai.

Hani i Haraçisë, është një prej objekteve më të bukura të këtij kompleksi që ekziston edhe sot e kësaj dite.

Ai është një nga objektet më të vjetra. “Hani është simbol i qytetit tonë i cili përfaqëson denjësisht të gjitha karakteristikat e qytetit të Gjakovës, thotë Ali Haraçia trashëgimtar i këtij objekti të vjetër i cili gjendet shumë afër xhamisë së Hadumit. Sipas Haraçisë kronistët e huaj kur kanë vizituar janë shprehur se Hani është kryevepra e Çarshisë së Madhe. Në bazë të gojëdhënave thuhet se shumë karavane  kanë kaluar nëpër këtë Han, pasi Gjakova ka qenë një rrugë tranzite për në Shqipëri. Por ky objekt i cili është renovuar  tërsisht më 2004, më shumë luan rolin e një restoranti i cili ofron ushqim autokton tradicional.

Por në Çarshinë e Madhe të Gjakovës, që prej themelimit, ushtroheshin dhjetëra zeje të ndryshme, duke filluar nga armëtarët, argjendarët, kazangjinjtë, lëkurëpunuesit, rrobaqepësit, zhgunaxhinjt, qëndistarët, zdrukthëtarët, kazazët, qeleshepunuesit, gërçakxhinjtë, saraçët, opingaxhinjtë, cergaxhinjtë, çibukxhinjtë. Shumica prej tyre tashmë kanë pushuar aktivitet.

Pjesë e objekteve që kanë shërbyer në të kaluarën nuk ekzistojnë, por disa  të tjera janë rikthyer. Ta zëmë në këtë kompleks jo sikur në të kaluarën, nuk ekziston hamami. Por  me ndihmën e Ministrisë së Kulturës, në vitet e fundit tri objekte brenda këtij kompleksi janë ndërtuar dhe renovuar, sikur ta zëmë Sahat Kulla, Mejtepi Ruzhdie, objekti i shkollës së parë shqipe, apo objekti i  tabakëve. Ky i fundit që prej ndërtimit më shumë po shërben si kafehane.

Por Çarshisë po i mungon prej viteve mungesa e bizneseve. Çdo ditë e më shumë  dyqanet e saj karakeristike  të punuara  nga druri po mbyllen. Në  vitet e fundit janë shuar edhe shumë zeje. Kjo situatë ka ardhur sidomos pas luftës së fundit.

Gëzim Kika, një rrobaqepës, i cili në këtë kompleks  por punon  që në moshë të re, mendon se kjo pjesë akoma është e rëndësishme edhe përkundër që  atraktiviteti i zonës nuk është më sikur dikur. Ai thotë se nuk e ka ndërmend të largohet, duke pritur ditë më të mira në bisnesin e tij. Ai bënë krahasimin në mes viteve  si i ri dhe tash si një mesoburrë. “Sot as për së afërmi kjo zonë nuk e ka namin që e kishte dikur”, thotë Kika. Çdo zejtar ka punuar  para disa viteve nuk ka pasur nevojë të bënte një punë tjetër. Por jo sot”, shton ai.

Botuar në gazetën ”KOHA Ditore” , faqe 26, Prishtinë, 10 Nëntor  2012

Në fotografi: XHAMIA E HADUMIT NË GJAKOVË, THEMELUAR ME 1594 DHE ÇARSHIA E MADHE E GJAKOVËS

Arkitektura në shek. XV-XVIII

08/11/2012 Lini një koment

ARKITEKTURA NË SHEK. XV-XVIII

Në shek. XV-XVIII, në territorin e Shqipërisë u zhvilluan gjini të ndryshme të arkitekturës, duke filluar që nga ndërtimet me karakter mbrojtës, ndërtimet shoqërore dhe ato të kultit islam, arkitektura kishtare postbizantine dhe së fundi banesat popullore.
Në shek. XVI kishte përfunduar ndërtimi i sistemit të fortifikimit nga ana e turqve dhe ishin ngritur një sërë qendrash të reja administrative. Ndërtimi i fortesave vazhdoi në ato zona ku kishte trazira, kryesisht në afërsi të bregdetit. Në dhjetëvjeçarët e parë të shek. XVI u ndërtua një sisem fortifikimi pranë detit Jon, ndërsa në vitin 1574 kështjella e Ishmit në veri të Durrësit. Kështjellat osmane të kësaj periudhe në përgjithësi nuk u përgjigjeshin kërkesave të kohës; në kushtet e përdorimit në stil të gjerë të armës së artilerisë, ato ishin ndërtuar për të përmbushur detyra lokale përballë një armiku të paarmatosur. Në këtë kuptim ato qëndronin larg fortesave për artileri të mesit të shek. XV.
Por një përjashtim bën kështjella e Vlorës e ndërtuar nga sulltan Sulejmani në vitin 1531, për ta pasur atë si bazë ushtarake dhe kantier ndërtimi anijesh për zbarkimin e tyre në Pulje të Italisë. Kështjella ndodhej pranë skelës së sotme të qytetit, rreth 150 m larg bregut të detit. Ajo ka pasur formën e një tetëkëndëshi të rregullt me gjatësi brinjësh 90 m dhe një sipërfaqe prej 3,5 ha. Muret rrethoheshin nga një hendek i mbushur me ujë që kishte një gjerësi prej 30-40 m. Ky hendek që rrethonte kështjellën nga ana e tokës, lidhej me detin nëpërmjet dy mëngëve.
Muret të punuara me gurë të latuar kishin një gjerësi prej 5,60 m dhe lartësi rreth 15 m. Kështjella ishte e pajisur me kulla poligonale e drejtkëndëshe, me ura të lëvizshme para hyrjeve dhe me një kryekullë pranë murit që shihte nga deti. Kjo e fundit ishte një kullë cilindrike, masive që mbizotëronte mbi gjithë ndërtimet e tjera me lartësinë e saj të madhe. Kulla ishte 7-katëshe dhe mbulohej me një kupolë të veshur me plumb mbi një tambur të ulët poligonal. Brenda kullës gjendeshin magazina dhe banesa e komandantit të kështjellës. Ajo ishte e ngjashme me kullën e bardhë të Selanikut, Kullën e Rumeli-Hisarit dhe kullën qendrore në Kastel de Mare në Modon. Kështjella e Vlorës ishte pa dyshim një nga ndërtimet ushtarake më të arritura të Perandorisë Osmane. Udhëtari osman i shek. XVII Evlia Çelebiu shkruan se “ata që s’kanë parë fortesat e Sekedinit, Benderit dhe Vlorës nuk kanë dijeni mbi mjeshtërinë e osmanëve”. Çelebiu thotë gjithashtu se arkitekt i kështjellës së Vlorës ishte Sinani, autori i kullës së bardhë të Selanikut.
Ngaqë vëmendja ishte përqendruar më tepër në ndërtimet mbrojtëse, që pushtuesit i ngrinin për nevojat e tyre ushtarake, ndërtimet e tjera të një farë rëndësie arkitektonike, qoftë dhe ato të kultit mysliman fillojnë të duken vetëm nga fundi i shek. XV.
Faltoret e para të kultit islam ishin në stil të importuar, por shumë shpejt filloi të ndihet në to ndikimi i arkitekturës vendase. Duke ruajtur të njëjtën ide arkitekturore (planimetrike e vëllimore), që lidhej me destinacionin e këtyre ndërtimeve, hetohen dhe veçanti që vërehen shpeshherë në trajtimin dekorativ të fasadave, në futjen me vështirësi të disa elementëve ndërtimorë e zbukurues si harku, në formë lundre etj. Me kalimin e kohës këto dallime thellohen duke u shtrirë deri diku edhe në formulimin e shtrirjes planimetrike. Ato harmonizohen gjithnjë e më tepër me arkitekturën popullore dhe ansamblet e qyteteve tona mesjetare. Elementë të arkitekturës popullore fillojnë të futen në objektet e kultit edhe në gdhendjen e elementëve prej druri të interierëve etj.

Kalaja e Elbasanit

Xhamitë e para shërbenin për garnizonet ushtarake dhe ndërtoheshin mbi portat e kështjellave, siç qenë ato në kështjellën e Elbasanit, Tepelenës, Bashtovës etj., që ishin të thjeshta si ndërtesa dhe mbuloheshin me çati druri.
Por duke filluar që nga vitet e fundit të shek. XV kristalizohet një arkitekturë e mirëfilltë në ndërtimin e xhamive. Nga ana tipologjike ato mund të ndahen në dy grupe të mëdha. Ato të tipit me çati druri (Berat, Elbasan, Gjirokastër) dhe të tipit sallë me kupolë, shembulli i parë i të cilave është xhamia e Mirahorit në Korçë e ndërtuar në vitin 1494. Pothuajse të gjitha xhamitë kanë qenë pajisur me portikë. Fillimisht portikët ndërtoheshin me mure guri të mbuluara me qemere e kupola, si në xhaminë e Mirahorit (Korçë), sipas modeleve të xhamive të Stambollit. Por gjatë shek. XVII e sidomos në shek. XVIII-XIX përdoren gjithnjë e më shumë hajatet me strukturë druri që zinin sipërfaqe të mëdha (Kavajë, Berat, Tiranë). Hapësira e brendshme e xhamive ishte me shumë dritë, muret dhe kupolat ishin shpesh të mbuluara me piktura murale.
Për vlerat e tyre arkitektonike dhe dekorative dallohen xhamia e Mirahorit 1496 (Korçë), Xhamia e Plumbit 1553-1554 (Berat), xhamia e Muradijes, shek. XVI (Vlorë), xhamia e Ethem Beut 1794 (Tiranë), Xhamia e Plumbit 1773-1774 (Shkodër), xhamia e Daut Pashës 1605 (Prizren), Xhamia Mbret fundi i shek XV (Elbasan), xhamia e Nazireshtës 1600 (Elbasan), xhamia e Gjin Aleksit shek. XV (Delvinë), xhamia e Allajbegisë shek. XVI (Peshkopi), Xhamia e Beqarëve shek. XVIII (Berat), kompleksi i Xhamisë dhe i Sahatit në Peqin 1820 etj.
Një gjini tjetër ndërtimesh kulti që u përhap në këtë periudhë ishin teqetë. Prej tyre vlen të përmendet teqeja e Xhelvetive në qytetin e Beratit, pjesë e një kompleksi të përbërë nga Xhamia Mbret, konakët e banimit dhe vetë teqeja e Sheh Qerimit, e ndërtuar në fund të shek. XVIII. Ajo shquhet për trajtimin me hijeshi të fasadave me një teknikë ndërtimi të përsosur me gurë të skuadruar, për vellimet e barazpeshuara dhe për vlerat e larta artistike të tavanit të gdhendur në dru e të pikturuar.
Nga tyrbet që ndërtoheshin si mauzole për persona të shquar të fesë bektashiane, pranë teqeve apo të veçuara vlen të përmendim tyrben e Tasllojës në Krujë, e cila shquhet kryesisht për pikturën murale.
Një gjini e veçantë ndërtimore ishin hanet, të cilat shërbenin për buajtje të tregtarëve që vinin nga zonat fshatare apo edhe nga qytete të tjera. Për t’u përmendur është Hani i Elbasanit në pazarin e vjetër të qytetit të Korçës, ku qëndronin kryesisht tregtarë nga Elbasani.
Pranë pazareve, por edhe në brendësi të lagjeve të qyteteve, u ndërtuan një sërë hamamesh (banjë turke), të cilat u shërbenin si tregtarëve që vinin me mallrat e tyre në ditët e pazarit, ashtu edhe banorëve të qytetit. Të tilla janë hamamet në Elbasan, Krujë, Shkodër, Durrës etj.
Pushtimi osman shënoi mbylljen e një periudhe të gjatë arkitektonike me tiparet e veta specifike në gjininë e ndërtimeve të kultit të krishterë. Kjo traditë e lashtë në arkitekturën e ndërtimeve të kultit të krishterë rishfaqet në momentin e volitshëm. Duke filluar nga gjysma e dytë e shek. XVI deri në fillim të shek. XIX ndërtohet një numër i madh kishash në territorin e Shqipërisë.
Në këtë periudhë trashëgohen mjaft parime figurative dhe konstruktive të ndërtimeve bizantine, por me një interpretim më të lirë të tipave dhe formave, në përputhje me rrethanat e reja ekonomiko-shoqërore, duke ndjekur një rrugë të vetën të zhvillimit dhe duke arritur shpeshherë në konceptime arkitektonike të veçanta. Ishte kjo një periudhë e veçantë arkitektonike, e njohur si arkitektura pasbizantine, e cila ka fillimet e veta, arritjet më të shquara dhe rënien e saj.
Në bazë të formulimit planimetrik dhe kompozimit vëllimor, ndërtimet pasbizantine mund të ndahen në tri grupe të mëdha: 1- Kisha një nefëshe, 2 – Kisha me strukturë në formë kryqi me kupolë dhe, 3 – Bazilika. Këta tipa nuk përputhen gjithnjë me shtresëzimin kohor dhe ndarjen krahinore, por ata përcaktohen më tepër nga kushtet të caktuara në krahina dhe vende të veçanta.
Tipi i parë i kishave të mbuluara me çati druri me tjegulla apo me rrasa janë të thjeshta në ndërtim dhe më pak të kushtueshme. Këto kisha u ndërtuan që në periudhën e parë të pushtimit osman dhe duke qenë pak të kushtueshme, i gjejmë kudo dhe në çdo kohë. Megjithëse ato nuk dallohen për vlerat arkitektonike, shumë prej tyre ruajnë piktura të një niveli të lartë artistik. Të tilla janë: kisha e Shën Kollit në Shelcan (gjysma e parë e shek. XVI), Shën e Premtja (1554) dhe Shën Kolli (1604) në rrethin e Elbasanit, Shën Thanasi në Pecë (1525), Shën Gjergji në Leshnicë të Sipërme (1525) në rrethin e Sarandës, Shën Mitri (1607) dhe Shën Konstandini dhe Elena (1644) në kështjellën e Beratit etj. Këtij tipi i përkasin dhe disa kisha të shek. XVI-XVII në rrethin e Gjirokastrës dhe të Sarandës, të cilat mbulohen me qemere cilindrike dhe nga ana konstruktive ruajnë në disa raste lidhjet me tipat e vjetër bizantinë.
Në këtë grup bëjnë pjesë dhe kishat e tipit sallë me kupolë, disa prej të cilave me pamjen e jashtme shfaqen me një tambur të lartë, si Shën Kolli në Dhivër dhe Shën Gjergji në Demë të Sarandës.
Kishat me strukturë në formë kryqi me kupolë janë më të zhvilluarat si nga pikëpamja strukturore, ashtu edhe arkitektonike. Ato janë të ngjashme përsa u përket strukturave dhe kompozimit planimetrik me kishat bizantine të ndërtuara para pushtimit osman.
Shembujt më karakteristikë janë: kisha e Shën Mërisë në Zervat (1569), kisha e manastirit të Shën Qiriakut dhe Julisë në Dhuvjan (1588) në rrethin e Gjirokastrës, kisha e manastirit të Shën Mërisë në Kameno (1580), kisha e manastirit të Shën Mërisë në Krorëz (1672) në rrethin e Sarandës, kisha e manastirit të Shën Triadhës në fshatin Pepel të Gjirokastrës (1750), kisha e Manastirit të Ungjillëzimit në Vanishtë (1582) etj.
Kishat e tipit bazilikal lindën si nevojë e përfshirjes së një numri sa më të madh besimtarësh në shërbesat fetare. Ato karakterizohen nga zgjatja e boshtit gjatësor, nga lidhja hapësinore e ambienteve në brendësi, si dhe nga trajtimi i pamjes së jashtme. Ndërtimet bazilikale hasen në variante të ndryshme në Shqipërinë e Mesme dhe të Jugut duke filluar nga gjysma e dytë e shek. XVII, gjatë gjithë shek. XVIII deri në fillim të shek. XIX. Një numër i madh i këtyre kishave shquhen për përmasat e mëdha dhe për kriteret e tyre arkitektonike. Ato shërbenin si katedrale qytetesh, qendra peshkopatash, si kisha në qendra banimi relativisht të mëdha dhe disa herë edhe si kisha manastiresh.
Për vlerat e tyre arkitekturore dallohen bazilikat e mëdha të Voskopojës, si Shën Mëria (1712), Shën Kollli (1721), Shën Mëhilli (1722), katedralja e Shën Mërisë në kështjellën e Beratit (1797), Shën Mëria e Sopikut në Gjirokastër, kisha e manastirit të Ardenicës (1730), Shën Gjergji në Libofshë (1776).
Pushtimi osman pati si pasojë rrënimin ekonomik të një sërë qytetesh, si Shkodra, Lezha, Kruja, Durrësi, Vlora, ndërsa disa qytete të tjera, si Drishti, Deja, Shurdhahu (Sarda) u shkatërruan krejtësisht. Gjatë shek. XV deri në fillim të shek. XVI qytetet shqiptare ishin reduktuar në qendra të vogla, që kryenin dhe funksionin e tregjeve lokale. Shek. XVI shënoi një rritje të përgjithshme të qendrave qytetare, të cilat zgjerohen nga banorë të rinj të ardhur nga fshati.
Ndërsa në shek. XVII filloi një etapë me rëndësi në zhvillimin e qytetit shqiptar, i cili hyn në rrugën e rritjes dhe të forcimit ekonomik.
Gjatë këtij shekulli pazaret shndërrohen në qendra të mirëfillta jo vetëm shkëmbimi, por edhe prodhimi, ato rriten duke u pasuruar dhe me ndërtimin e dyqaneve-punishte dhe për shitje, që formojnë ansamble të mëdha mbi bazën e mjeshtërive.
Në shek. XVIII rritja e rolit ekonomik të qyteteve solli krijimin e tregjeve të mëdha me karakter ndërkrahinor. Krahas qendrave që përbëheshin nga pazaret, ndërtimet e kultit dhe ndërtimet shoqërore, shtresat e pasura ndërtojnë banesa të mëdha, duke arritur në variantet më të zhvilluara të tipologjisë së banesës qytetare të kohës, ndërkohë që shumë banesa ruanin vulën e prejardhjes së tyre nga fshati. Ky zhvillim pati si pasojë përmirësimin e infrastrukturës rrugore si dhe ndërtimin e një numri të madh urash guri. Të tilla janë: Ura e Mesit (Shkodër), Ura mbi Osum në Berat, Ura e Urakës (Librazhd), Ura e Kollorcës (Gjirokastër).
Arkitektura e banesës popullore dallohet për një vazhdimësi të qartë formash dhe zgjidhjesh në rrugën e saj të zhvillimit, duke ndjekur e pasqyruar ecurinë e kushteve dhe të mënyrës së jetesës.
Banesa qytetare e shek. XVI-XIX zhvillohet në katër tipa kryesorë:
1 – Banesa me shtëpi zjarri, karakteristike për qytetin e Tiranës dhe fshatrat përreth, përfaqëson një nga tipat më të lashtë dhe më karakteristikë për arkitekturën e banesës shqiptare. Qendra e kompozimit të kësaj banese është shtëpia e zjarrit, që ngrihej në lartësinë e të dy kateve, rreth së cilës ndërtoheshin shkallë-shkallë mjediset e tjera që kryesisht shërbenin si dhoma për çiftet.
2 – Banesa me hajat është një tip tjetër banese që zhvillohet në disa variante. Banesa e hapur me hajat është tipi sundues në qytetet e Shqipërisë së Mesme. Karakteristikë kryesore e këtij tipi është lidhja e tij me oborrin dhe natyrën. Duke përfituar nga trualli i sheshtë kjo banesë tregon gjithashtu për lidhjet me ekonominë bujqësore, prej të cilës nuk ishin shkëputur qytetet shqiptare.
3 – Banesa me çardak ndeshet shpesh në Berat, më rrallë në Lezhë, Krujë etj., dhe mbizotëron në Shkodër. Të tilla janë ndërtesa e Muzeut Etnografik në Krujë, e Luigj Gurakuqit në Shkodër, banesat e Toptanasve në Tiranë etj. Në këto banesa çardaku luan një rol të dorës së parë në kompozimin e banesës. Ashtu si dhe tipat e parë, banesa është konceptuar të qëndrojë brenda mureve rrethuese, kopshteve të gjera dhe vetëm rrallë del në rrugë në njërën apo të dy faqet.
4 – Banesa gjirokastrite, e emërtuar kulla qytetare, për shkak të tipareve të saj mbrojtëse. Në variante më pak të zhvilluara atë e ndeshim dhe në qytete të tjera si Berati, Kruja dhe Shkodra si dhe në fshatra të Shqipërisë Veriore, e sidomos në Jug. Kjo banesë qytetare arriti kulmin e zhvillimit të saj në shek. XVIII. Një shembull tipik për këtë lloj banese është ajo e Zekatëve në Gjirokastër.
Gjatë shek. XVIII, si pasojë e dobësimit të pushtetit qendror osman dhe e krijimit të pashallëqeve shqiptare, që ishin në luftë midis tyre për zgjerimin e territoreve të veta, vihet re një rritje e ndërtimeve me karakter mbrojtës. Kështjellat e vjetra u rifortifikuan, ndërkohë që u ndërtuan fortesa të reja. U dallua për ngritje fortifikimesh Ali pashë Tepelena.
Në kufijtë shtetërorë të Shqipërisë ndodhet vetëm një pjesë e kështjellave të ndërtuara prej tij, si në Tepelenë, Gjirokastër, Shën Triadhë, Porto-Palermo, Butrint etj. Ai ndërtoi gjithashtu fortifikime në Janinë, Artë, Prevezë dhe në Sul. Në ndërtimet e tij ushtarake Aliu përdori një numër të madh arkitektësh dhe inxhinierësh ushtarakë të huaj, por në krye të punimeve që nga viti 1800 deri rreth vitit 1822 qëndronte Petro Korçari, një mjeshtër shqiptar, të cilin konsulli i përgjithshëm i Francës në Shqipëri Fransua Pukëvili e quan “Voban” të tij (Sebastien Vauban – inxhinier ushtarak i shquar dhe mareshal i Francës).
Ndërtimet ushtarake të Ali Pashës dallohen nga teknika e ndërtimit me gurë të skuadruar me kujdes, nga format e rregullta gjeometrike kur e lejonte terreni, kullat dhe muret e ulëta me faqe të pjerrëta në anën e jashtme, frëngjitë e mëdha për toja si dhe nga kornizat dekorative prej guri që konturojnë zakonisht pjesën e sipërme të mureve dhe kullave. Në shumicën e rasteve në ndërtimin e kështjellave Ali Pasha u kushtonte vëmendje jo vetëm qëllimeve utilitare dhe qëndrueshmërisë, por edhe përsosurisë estetike me të cilën synonte të shprehte ndjenjën e madhështisë e të pushtetit.
Në vitin 1819 Aliu ndërtoi kështjellën e Tepelenës, punimet e brendshme të së cilës mbetën të papërfunduara për shkak të konfliktit me Portën e Lartë. Brenda kështjellës ai ndërtoi një saraj madhështor me synimin që vendlindja e tij të bëhej një rezidencë e dytë pas Janinës, që të mos binte poshtë saj nga shkëlqimi dhe madhështia. Kështjella e Porto-Palermos (1804) është model i një fortese garnizoni, kompakte, e pajisur mirë dhe me mure të fuqishme.
Ndryshe na paraqitet kështjella e Libohovës, që shërbente si rezidencë e motrës së tij Shanishasë; drejtkëndëshe në plan ajo mbrohet nga 3 kulla poligonale në tri nga këndet dhe nga një bastion në formë të çrregullt gjeometrike në këndin tjetër. Format e mprehta dhe kërcënuese të bastionit në pjesën më të dukshme të kështjellës, punimi i përsosur me gurë të latuar, kornizat dhe format trungkonike të theksuara të kullave, fshehin në të vërtetë dobësinë e mureve të holla të saj. Ideja e madhështisë dhe e pushtetit kanë mbizotëruar në ndërtimin e kësaj kështjelle.
Kështjella e Gjirokastrës (1812-1813) është një nga ndërtimet më të rëndësishme e më të arritura të Ali pashë Tepelenës. Përshtatja me terrenin shkëmbor të kodrës, konstruksionet e guximshme, kullat e larta 30 m, sistemi i galerive i mbuluar me harqe e qemere, kazematet e shumta dhe ujësjellësi 7 km i gjatë i ngritur mbi një sistem kanalesh dhe urash madhështore, e bëjnë të admirueshme këtë vepër gjigante të arkitekturës ushtarake, e cila edhe për aq sa ruhet në ditët tona, mbetet tërheqëse për vizitorin.

Elbasan – Xhamia Mbret, një nga objektet më të hershme të kultit në Shqipëri

23/10/2012 Lini një koment

ELBASAN – XHAMIA MBRET, NJË NGA OBJEKTET MË TË HERSHME TË KULTIT NË SHQIPËRI

Xhamia Mbret, një nga faltoret më të hershme të Shqipërisë, e ndodhur brenda lagjes “Kala”, në distancë të afërt me portën kryesore të hyrjes, edhe sot vazhdon ta ruajë formën e saj të themelimit.

Elbasan - Xhamia Mbret, një nga objektet më të hershme të kultit në Shqipëri
Në fillim shekullin e XX e në vijim, ajo vinte e dyta në radhë, pas xhamisë së ndërtuar nga Sulltan Mehmeti i dytë, në vitin 1464, kur u ndërmorën shumë punime për restaurimin e mureve rrethuese brenda Kalasë.

“Deri më tani nuk ka ndonjë mbishkrim datues, por sipas historianëve, ajo i takon shekullit të XV-të, e lidhur kjo me themeluesin e saj. Nga pikëpamja stilistike, kjo faltore përputhet me të gjitha xhamitë e tjera të emërtuara mbretërore, që u ndërtuan nga Sulltan Bajaziti i dytë, në fund të shekullit XV në Përmet, Gjirokastër, Berat, Shkodër dhe në Elbasan”, thotë për ATSH-në Muftiu i Elbasanit, Agim Duka, i cili mbart edhe një sërë dokumentash që e vërtetojnë këtë.

Në shkrimin e tij mbi Elbasanin, Evlija Çelebiu përmend brenda kalasë një xhami të Gazi Sinan Pashës, (pjesëtar i familjes së Aqif Pashë Biçakçiut), e cila sipas tij, “ishte ndërtesë e madhe, por e vjetër dhe përdhese”. Ai gjithashtu vëren se muret e saj ishin të mbuluara me shkrime të ndryshme në faqet e jashtme, që të bën të mendosh se ajo ishte e suvatuar, por nuk kishte minare. Këto veçori të xhamisë nuk përputhen me xhaminë që ndodhet sot në kala të emërtuar Xhamia Mbret.

Sipas Myftiut, Xhamia Mbret përfaqëson tipin e faltores, me sallë të mbushur, çati druri dhe hajat përpara hyrjes. Salla e faltores ka një hapësirë relativisht të madhe dhe tërthor aksit të saj ndodhen tri kolona druri, për arsye konstruktive të mbajtjes së çatisë dhe për të krijuar një mjedis ndarës të sallës, nga pjesa e mafilit, të cilat janë karakteristike për këtë lloj kompozimi të faltoreve të hershme islamike.

Xhamia merr dritë nga katër dritaret në secilën faqe. “Minareja është e ndërtuar me klausonazh, ashtu si dhe muratura e xhamisë”, vijon Duka. Minareja është e ulët si lartësi, por kalon mjaft bukur trupi në ballkonin e sherifasë e me seksion më të ngushtë në pjesën e sipërme, ku mbështetet koni i majës, i realizuar me fletë metalike prej plumbi.

Hajati i xhamisë ka qenë i realizuar prej strukturash druri disa herë pothuajse me të njëjtën mënyrë, me përjashtim të atij të rikonstruktuar në vitet e fundit të shekullit të XX dhe sot mbahet pastër nga besimtarë të shumtë mysliman, të cilët në çdo vakt kryejnë edhe ritin e faljes.

Po t’i referohesh fakteve të sotme, në qytetin e Elbasanit, me rreth 140 mijë banorë, janë vetëm 5 xhami, si xhamia Mbret brenda kalasë së qytetit, xhamia e Pashës në vendin e quajtur “Tri Urat”, xhamia e Nazireshës në jug të qytetit, xhamia në lagjen “Skënderbej” dhe xhamia më e re El-Hagri.

Ndërkohë që në qytet kanë qenë mbi 20 xhami, mes të cilave dallonin xhamia e Ballijes dhe ajo e Agait, të cilat u prishën nga regjimi komunist.

Marrë nga faqja: http://www.trtalbanian.com/trtworld/al/newsDetail.aspx?HaberKodu=e8c62061-b198-46a2-87d3-eb8ccbe2f797

Objektet e kultit islam në fizionominë urbane të Tiranës

15/10/2012 Lini një koment

Dr. Sulejman DASHI

OBJEKTET E KULTIT ISLAM NË FIZIONOMINË URBANE TË TIRANËS

Ndërtesat e kultit islam u shfaqën si temë e re e arkitekturës së vendit tonë në fillim të shekullit të XV. Ndër xhamitë e para që vendosen në këtë kohë, janë xhamia e kuqe, në Kalanë e Beratit (1398) dhe pothuaj të gjitha xhamitë e kështjellave ku vendosen garnizonet ushtarake otomane. Këto xhami shërbyen si modelet e para të arkitekturës islame në Shqipëri.

Me mobilizimin e pushtetit osman dhe fillimin e islamizimi të popullsisë së vendit në fund të shekullit të XV dhe veçanërisht gjatë shekullit XVI faltoret islame (xhamitë, mesxhidet dhe teqetë) nisin të ndëtohen edhe jashtë kështjellave, duke fituar rol qendror në organizimin urbanistik të qendrave të banuara, ose dukë dhënë shkas për krijimin e lagjeve të reja jashtë e përreth këshjellave.

Tashmë studiuesit tanë kanë realizuar gjurmimin dhe kanë hartuar studimin përgjithësues mbi arkitekturën islame shqiptare, duke dalluar evolucionin stilistik e artistik që faltorja islame pati në Shqipëri dhe në kuadrin e këtij studimi ndërtesat fetare islame të Tiranës shquhen për vlerat e tyre të veçanta.

Përsa dihet deri tani faltorja e parë islame në Tiranë ishte kompleksi i tipit “kullie”, i ndëtuar me porosi të Sulejman Pashë Bargjinit, në vitin 1023 të hixhrit, që i takon vitit 1614. Bashkëkohëse të xhamisë ishin edhe dy teqe: teqja halvetiane e Harasanit dhe teqja kadiri e Kubatit. Pas tyre vinin xhamia e Mehmet Fires e vitit 1118 hixhri (1707), xhamia e Mehmet bej Zajmit, e pajisur me minare 1189 të hixhrit (1774), xhamia e Muhamet agë Kokonozit dhe xhamia e Haxhi Et’hem Beut 1207 hixhri(1794), teqeja e Kadiri e Sheh Dyrrit rreth vitit 1700, teqja Saadi e Sheh Radës dhe xhamia e Mahmud Musin bej Stërmasit 1255 hixhri (1837) si dhe xhamia e Karapicit, dhe ajo e Bërxhollit në mesin e shekullit të XIX.

Arkitektura e xhamive në Tiranë njohu dhe zhvilloi të dy tipat kryesorë, xhaminë me sallë unike të orientuar në drejtitm të qytetit të shenjtë të Mekës dhe të mbuluar me çati druri dhe tjegulla dhe tipin e xhamisë së vogël monumentale me kupolë gjysmësferike të mbuluar me fletë plumbi. Për të dy rastet xhamitë ksihin portikë arkadash me kolona dhe harqe rrethorë përpara hyrjeve që shërbenin për hajate dhe me nga një minare në krahun e djathtë të hyrjes. Një tjetër aspekt i rëndësishëm i faltoreve islame të Tiranës ishte pasuria e madhe artistike e përbërë nga dekoracioni me motive floreale, me peisazhe të pikturuara dhe gdhendje guri e druri në kolonat, kapitelet, tavanet, mafilet e kornizat – shumë të përafërta me qëndismat e kostumeve popullore të Shqipërisë së mesme. Kjo përmbatjje artistike paraqitet e variuar. Kështu tek xhamia e vjetër, portiku zhvillohet në dy kate të gjera sa vetë balli i xhamisë. Kurse tek ajo e Haxhi Et’hem Beut dhe ajo e Stërmasit portiku me arkada guri zhvillohej në dy krahët. Në planin urban, xhamia e vjetër përfaqësonte një kompleks social-kulturor me shumë funksione të përbërë nga çesmat, hamami publik, medreseja, imareti (restoranti gratis për të vobektit) dhe vetë xhamia, që përbënte pikën qendrore dhe mbizotëruese të krejt kompleksit. Ndërsa për xhaminë e tij, Haxhi Et’hem Beu, shtoi një kullë sahati, duke modeluar edhe në Tiranë modelin e xhamisë me sahat, si në Kavajë, Korçë, Krujë, Peqin, Berat, etj. Modelin e xhamisë së Haxhi Et’hem Beut, e zhvilluan më tej Stërmasët. Ata zgjodhën vendin nga krahu i kundërt i pazarit dhe e realizuan faltoren e tyre në përmasa më të mëdha me cilësi akustike të shkëlqyera në brendi. Kuadrin e përgjithshëm të qendrës qytetare, e plotësuan xhamia e Karapicit dhe teqja e pazarit. Në këtë mënyrë Tirana, realizoi një fizionomi urbane të vetën, ku të gjitha hyrjen në sheshin tregtar e zejtar filonin me sheshe e faltore më të mëdha e të frekuentuara.

Përveç xhamive, në Tiranë dallohehin për bukurinë e tyre edhe teqetë. Pohtuaj të gjitha u prishën në vitet ’60. Por mbetet si dëshmi pëfaqësuese teqeja Kadiri e Sheh Dyrrit, e cila është një shembull i i zhvilluar i tipologjisë së banesës popullore tiranase me çardak. Deri në fund të shekulllit të XIX, qyteti i Tiranës numëronte më tepër se 40 faltore islame dhe ky numër erdhi duke u rritur edhe në gjysmën e parë të shekullit të XX, por asnjëra nuk e kaloi nga bukuria xhaminë e Haxhi Et’hem Beut, që me të vërtetë i dha qyteit të Tiranës një simbol arkitekture, që, siç shkruhet në mbishkrimin e vjetër të saj: “…Kjo xhami i dha bukuri të përjetshme këtij qyteti, sikurse Shën Sofia, Stambollit. Viti 1236 h (1820).

/Drita Islame/

Kroni i rrjedhshëm i Suzi Prizrenit

30/08/2012 Lini një koment

KRONI I RRJEDHSHËM I SUZI PRIZRENIT

Asht e natyrshme qi prezantimi i nji figurë historike, kur i shoqnuem nga nji trashëgimi e prekshme fizike, përfiton prej saj nji dozë të fortë intimiteti. Kjo qasje shkurton e harkut të botëkuptimeve qi i ndajnë midis shekuj e zbeh diqysh abstrakimin e përparësive të ndryshme qi rrjedhin prej tyne. Ma vonë, njeriu mund të hulumtojë me nge, përtej pluhunit të panjoftunës e harresës, qysh e tek t’a ngucë kurreshta. Sidoqoftë, çka mund me u zbardhë ma vonë prej lëvrimit shkon, në shumicën e kohës, dorë për dore me përshtypjen e parë qi na tërhoqi në fillim ndaj subjektit.

Nen kët kandvështrim, kroni Suzi Prizrenit asht nji hapje e përkryeme drejt  figurës së shpirtndritunit. Ndjesia e mirë qi të shporitë në fillim të njohjes me te, vazhdon të shoqënojë e njillojtë gjatë shtjellimit të matejshëm. Në nji lidhje të ngushtë funksioni e kohe, kroni i vjetër ka ndifë për pesëqind vjet rresht, shtegtarë e banorë njilloj. Në kët vijë të paendun breznish, rrjedha e kthjellët e tij ka bekue si jo tjetër, lemajen e hershme mes ujit e jetës.

Faqja e internetit e komunës e përshkruen si nji krue me pipa të bronzit e prej mermeri të bardhë të sjellë prej Shkupi. Petalorja përmidis gurit të latuem, kordhëzat e kryqëzueme e motivi i gjarpënimit qi ndahet mëdysh prej gëlimit të ujit, paraqesin nji punim të hollë e të kandshëm. Në sfond, kauket, qylafet e taxhet, qi dikur qendruen mbi krye vorresh e nen hije qiparisash, japin jetës ngjyrë të thellë brishtie.

Kësokohësh kroni nuk dallon vetëm kah hijeshia por asht interesant dhe për kah simbolika. Përdorimi i kahmotçëm i ka dhanë gurit nji cilësi gati të tejdukshme e qelibari qi ndodh shpesh here me ato krijime qi vjetrohen mirë kah koha. Të njajtën cilësi ka fitue përgjatë kohës dhe krijimtaria e larmishme e Suziut.

Shenjat e punës së shpitndritunit janë shpërhapë kahdo në topografinë e Prizrenit. Kroni gjindet pranë xhamisë së ngrejtun po prej tij më 1512, vit ky qi shënon kthimin përfundimtar në vendlindje. Aty sherbeu vetë si imam, derisa u nda prej kësaj jete me 1524. Përveç mbëhive shpirtnore të besimtarëve, ai asht përgjegjë samund edhe nevojave të tyne kurmore.  Ndërthurë pra në punë të tij, gjindet deshira për dije e bukë, besimi e mbrothëtia. Andaj përmendja e tij si shenjtor nuk tingëllon aspak e habitshme; emni i mirë përputhet përsosmënisht me trashëgiminë e tij të gjithnduershme. Përnderimi i thellë në Prizren i detyrohet ma së shumti  punës gratçore të bamirësit, sesa ndonji shenje mrekullie e të mistershme të lanme kah pas.

Xhamia e Suziut

Emnin e dritëpastit e mbajnë gjithashtu me krenari edhe ura e tij prej guri (tash e rindërtueme), nji nga kalimet ma të vjetra mbi Lumëbardh, e mejtepi (mësonjtorja) e parë e qytetit.

Miradia ndaj bamirësit mbulon edhe ndërtimin e kanalit vaditës të gjatë 7 km, qi mundësoi ujitjen e fushës së Prizrenit prej Kerk Bunarit deri në katundin Grazhdanik. Megjithëse studiuesit serb pretendojnë se kanali mund të ketë ekzistue qi në kohën e Car Dushanit e mbase ma herët, Suziu sëpaku rindërtoi ate, tue rimakambë kësi begatinë qytetit.

Ura e Suziut

Edhe ma bresëlanëse asht trashigimia e imamit në letra. Biblioteka e tij, e para në Kosovë, e qi ma vonë përban zanafillën e biblotekës së tashme të qytetit, asht pernjimend nji visar i çmuem. Për përdorimin e saj lihen udhëzime të qarta e saj në amanetin e vetë dijetarit. Në te, Suziu përcjell mësimin e vjetër Sufist, ku shjegon se preokupimi ngulmues i ne mortorëve me të tashmen duhet me u zavendësue me përpjekjen për amshimin. Jeta njerit merr kuptim të plotë at’here kur këqyret përmjet qelqit të së përtejshmes; vetëm at’here ne mund të përpiqemi për të mirën e përgjithshme, e të shohim përtej interesit të përnjihershëm e vetjak.

“Pas vdekjes time këto libra i mbikëqyr imami i xhamisë dhe ai do t’ua japë të interesuarve, qofshin ata nxënës, qytetarë me evidencë, duke u kujdesur që të mos humbin dhe dëmtohen.”

Vorrezat e Suziut

Ndër vëllimet dorëshkrimore e kaligrafike te Suziut renditen ato të vyeme poetësh e filozofësh persianë si Feriddudin Attarit, Al-Ghazaliut e Xhelaluddin Rumiut [Rumi]. Përzgjedhja e hollë të ban të mendosh se Suziu kish nji interes të gjallë dhe e gjithnduershëm në letrat e mistikën islame.

Dhe kështu asht përnjimend. Letërsia zen nji vend edhe ma kuptimplotë në krimtarise e tij.

Shpirtndrituni ka lanë pas gati 1500 distie (dyvargjëzore me rimë), nji formë e njoftun rrëfimi i letersisë islamike, e simbas monografisë së shkurtën  të orientalistit të shquem shqiptar Hasan Kaleshi kushtue Suziut, ky i mbrami renditet nji nga poetët e randësishëm të poezise otomane të shekujve XV -XVI.

Rëndësia e poetit merr kuptim te veçantë sidomos në dritëhije të krijimit të quejtun Gazatvaname, nji poeme epiko-romantike qi i thurr lavde nji personazhi të vërtetë historik, Alibeg Mihaloglu-ut. Alibegu ish nji  kryekomandant i kufinit ballkanik kur perandoria ish ne nji vërshim të rrëmbyeshem drej Europës qendrore. Lidhje kureshtare me kët figure historike kanë kangët popullore boshnjake si edhe eposi shqiptar; Alibegu asht frymëzimi për Djerzelez Alinë e Bosnjes e Gjergj Elez Alisë shqiptar.

Megjithëse poema asht thellësisht e personalizueme rreth individit të Alibegut, Suziu përdorë ate si nji vegje të dobishme me shpalosë ide e filozofi të përbotshme. Ai përvetë pyetje thelbësore e qi duhet me shqetesue çdonjanin e kësi shpërhapë universalitetin e ideve të tyne. Cka e ban punen edhe ma interesante asht trashësia e botës së protagonistit dhe pasqyrimi i saj në gjuhën e përdorme.

Ja disa mendime të Suziut mbi vanitetitn e botës në lidhje me fatin e Mihal Szylagyse (Regjent i Hungarise), i cila ra rob i Alibeg-ut. (Tubzat e përzgjedhuna prej Hasan Kaleshit).

Ruaju, mos i kalo kufijtë e tu, se fati
Do të të bejë qesharak përpara banorëve të botës,

Vëlla, bëhu i matur, mos e ço lart qafën,
Qielli është gjakësor, çdo ditë pret krenë

Ec, por me kujdes, mos i zgjat shumë hapat,
Se në çdo hap ka mija pengesa e do ngatërrohesh!

Mos ia hap botës kraharorin simburojë
Se do të bëhesh nishan i shigjetave qiellore,

Princ, mos mendo se përgjithmonë do të mbetet kulltuku
Sepse Husrefit (mbreti persian – H.K.) fati ia hoq kurorën nga koka.

1507

Origjina e poetit asht rrethue nga mjegullimi, thuhet serb ase shqiptar. Ndryshe nga Jahja Beg Dukagjini, Suziu nuk dëshmon në kupë të zanit se asht shqiptar. Për ma tepër në punën e tij të gjatë studuesit s’kanë mundë me gjetë ndonji reference a përmendje për prejardhjen. Çka dallohet prej punes se tij asht se për masëshumti ai qe i angazhuem me tema qi mund të perceptohen si përtejshme. Bota e tij asht nji tokë e besimit dhe e dijes.

Ja dhe nji pjesë prej Gazavatname kushtue Alibeg Mihaloglu-ut.  Dy mugarë interpretojne andrën e Mejremes (Maries), zanafilla e idilit te saj me Alibegun:

N’ nji ditë të bekueme në mëngjes 
U gjenda n’ Jerusalemn e  shenjt;

Tek u enda asaj toke t’lume qi zemrën t’a shend,   
E  me lotë curk trollin vadita anekënd

Ja behu nji i huej prej atij caku Përtej  
Qi n’ at vend amshueshëm t’ vinte strehe

Në ballë i shkëlqejshin yj lumnimi
Në kunorë i ndritshin gurë të mirë fisniku

Si Bahmani qe i urtë, Hipokrati dora vetë; 
Për vetepërmbajte për urti ndër fjalë përmendë.

Nj’ashtu dhe ime zemër, trazue si det dëshirit
Prej kandjes për te ju shtje fërgëllimi

Anise shembëllim si i tij s’ kish ra ndër sy ma parë,
E vërteta s’ka nevojë me u shpalue pafund me fjalë.

Veç ai i urtë qi njeh vërtetsinë [Zotin] asht mik për besë,
Te tjerë janë t’huej, për k’ëte s’ka pikë pendese.

Mos përfillë pra kend qi s’ njej Perëndinë,
Edhe nëse e bjen fati qi asht prindi yt.

Për mue të ngratin udhevë mbetë asht boll fatmirsi 
Me pas nji zemër-dlirtë kasnec si ti.

Andaj zambaku i lëndinës ka heshtë
S’ ka kend me bisedue, t’a ndajë kte dnesë.

Në visar të dijes çelim ne nji portë;
E shpërndajm inxhi pafund në kët botë.

Vec kur ti shohim shenjat hyjnore të Zotit,
Më at’here na do t’kemi këqyrë në at lëmi provat.

Vetëm kur të flasim misterin e njishit të Perëndisë,
Më at’here zogu i mendimit do t’i shkundi pendët e tij.

Kur të bisedojmë në astronomi,
Mandej mund folim për natyrën e qiejve.

Do ta gjemjë tokën nji herë të rrumbut, e përsëri petë;
At’her do mund me këqyresh qellin si prej rase e masandaj të sheshtë.

Kur historitë e mbretënve na t’ kuptojmë,
Ma pas shenjtorët qi jetën flijunë mund t’ njehim.

Në duer i kish mbetë nji shembëllim i prarue.
Si dhe qiella, kur zbulon ai pasqyrën diellit.

Më foli mue e tha, ti oh nuni i i vllaznimit,
Kush asht kuptimi i kësaj fytyre?

A e din kush asht njohë pas ketij emni,
Kush asht kuptim i jetës, e kush asht thelbi i këtyne shkrimeve?

Ç’ka sekreti asht mbëshehë ne kët imazh?
Cillin diell rrezatë kjo hanë e shkëlqyeme?

_______

Përkthye prej anglishtes nga v-bey

Për ma shumë: http://prizren360.com/what-to-visit/monumente/434

http://www.etd.ceu.hu/2007/dikici_ayse.pdf

Marrë nga faqja: http://www.peshkupauje.com/2012/06/kroni-i-rrjedhshem-i-suzi-prizrenit

Elbasani, qyteti i 100 minareve

26/08/2012 Lini një koment

ELBASANI, QYTETI I 100 MINAREVE

Xhamia e Nazareshës, Elbasan

Historia shekullore e xhamive, ku dhe sot falen me mijëra besimtarë.

Dikur, pa frikë Elbasani mund të quhej qyteti i poetëve dhe minareve. Rreth 100 minare lartonin mbi majat e çative të vjetra në këtë qytet. Vetëm pak prej tyre i kanë mbijetuar shekujve.
Xhamitë janë objekte kulti të besimit mysliman, të ndërtuara në Elbasan në fazën e parë të prezencës turke. Nisur nga koha dhe vendi ku janë ndërtuar disa prej tyre, kanë vlera të veçanta fetare dhe historike, dhe për këtë arsye janë shpallur monumente të kulturës.
Pas dyndjes së turqve në trojet shqiptare, për shkak të pozitës së favorshme gjeografike, Porta e Lartë e ka konsideruar gjithmonë si pikë strategjike Elbasanin, qytet nga i cili merrnin zanafillën të gjitha ekspeditat luftarake.
Për të siguruar ushtrinë, fillimisht turqit rindërtuan kalanë, një kala e tipit fushor më e madhja e këtij lloji në Ballkan. Më pas nisi ndërtimi i xhamive, që ishin objekte simbol të kultit fetar islam.

Ndërtimet mesjetare

Sipas traditës islame, xhamia duhej të ishte ndërtesa kryesore, rreth së cilës formohej bërthama e qytetit, apo e fshatit e përbërë nga objekte publike dhe private me rëndësi për komunitetin.
Xhamitë e trashëguara në Elbasan janë dy llojesh. Faltore të vogla të ndërtuara me tavan e çati druri, që përbëjnë numrin më të madh të xhamive, dhe xhamitë sulltanore me kupolë, me vlera arkitekturore, ku salla e lutjeve mbulohet nga një, ose disa kupola masive me bazë të rrumbullakët, ose shumëkëndëshe. Në thelb, të dy tipat kanë të njëjtën skemë kompozimi të përbërë nga salla e lutjeve, hajati dhe minarja.
Në xhamitë e zakonshme salla e lutjeve është një hapësirë katërkëndëshe me çati në formë piramide dhe me tavan që mbështetet rigorozisht në katër mure. Në xhamitë sulltanore salla gjithmonë ka qenë një imitim i xhamisë së Shën Sofisë së Stambollit. Kupola vishesh me fletë plumbi që të dallohej larg e të ngjallte një interes të veçantë ndër besimtarë.
Në Elbasan janë ndërtuar vetëm 3 xhami të tipit sulltanor me kupolë. Ato janë Xhamia e Nazireshës e ndërtuar para vitit 1599, Xhamia e Ballies e ndërtuar në vitet 1605-1606 dhe xhamia e Aga Biçakçi Zadesë. Dy të fundit nuk ekzistojnë më, ndërsa xhamia e Nazireshës është shpallur monument kulture përfaqësuese e historisë së arkitekturës mesjetare shqiptare.
Në vitet 1822-1823, një xhami e tillë u ndërtua në qendër të qytetit të Peqinit dhe ruhet në gjendje shumë të mirë dhe në ditët e sotme.

Xhamitë e famshme

Disa prej tyre lidhen me emrin e familjes së madhe çifligare shqiptare të Biçakçinjëve që zë fill që në shekullin e XV. Biçakçinjtë kanë dhënë një kontribut madhor në Perandorinë Osmane dhe qytetin e lindjes duke fituar tituj, ofiqe e grada të larta për kohën.
Sedefqar Mehmet Aga Biçakçiu (1570-1622) ishte kryearkitekti më i shquar i Perandorisë Osmane, ndërtues i xhamisë Blu në Stamboll, njërës prej kryeveprave të kulturës botërore.
Sipas Evlija çelebiut, Sedefqar Mehmet Aga ishte autor i disa veprave të bamirësisë në Elbasan, ku nuk përjashtohet edhe ndërtimi i xhamive, objekte që kishin një rëndësi të jashtëzakonshme për kohën.
Sipas të dhënave të dokumentuara në shekullin XVI, në qytetin Elbasan numëroheshin 46 xhami. Xhamitë qëndronin pranë njëra-tjetrës në qendër të qytetit, duke formuar një ansambël të vërtetë minaresh.
Në vitet 1600-1650, Elbasani rezulton të jetë një ndër qytetet më të zhvilluara dhe të qytetëruara të kohës. Për shkak të zhvillimit kulturor në këtë kohë autorët e huaj e cilësojnë qytetin si “nusja e Shqipërisë”, “shtëpia e poetëve” etj.

Xhami të tjera

Ndër xhamitë monumentale të Elbasanit përmenden edhe Xhamia e vjetër e Fatihut. Ndodhej diku afër portës së Kalasë. Sot nuk gjenden gjurmë të saj. Xhamia e Gazit të Sinanit. Njihej ndryshe edhe si “xhamia e poetëve” për shkak se në të gjithë muret e saj ishin shkruar vjersha, lëvdata e fjalë profetike nga poetët dhe udhëtarët që vinin nga të katër anët e Perandorisë.
Sipas Çelebiut, në muret e saj kishte aq shumë mbishkrime sa mund të formohej një vëllim me 1500 faqe. Mendohet se ka lidhje me Sinan Pashë Biçakçiun, i cili jetoi në vitet 1506-1596. Sinan Pasha ishte ushtarak dhe pushtetar i lartë. Ka qenë oficer pallati në kohën e Sulltan Sulejmanit, guvernator në Gaza e Tripoli. Merr titullin Gazi (hero) më 1564 me pushtimin e Jemenit, më pas komandant flote, kryekomandant i ushtrisë në luftën kundër Persisë, 1580. Kryevezir më 1582 dhe guvernator i Damaskut më 1568. Ka drejtuar ekspedita kundër Hungarisë dhe Serbisë. Mendohet se ka financuar ndërtimin e xhamisë, që njihet me emrin xhamia e Gazit.
Pas kësaj periudhe, përmenden edhe xhamia e Lepurit, xhamia e Sinan Beut, xhamia e Tabakëve, xhamia e Beqarëve dhe 20 medrese. Sipas kronikanëve, xhamitë e Elbasanit zotëronin një cilësi të tillë ku të gjitha minaret ishin në harmoni mes tyre në të njëjtën lartësi.
Xhamitë kanë qenë ndërtuar në qendër të qytetit. Edhe në fshatra si në Fushë Buall dhe Godolesh ekzistojnë gjurmë të xhamive shekullore.

Ulematë dhe kryengritjet

09/08/2012 Lini një koment

Mr. Nuridin AHMETI

ULEMATË DHE KRYENGRITJET

Roli i ulemave në kryengritjet shqiptare të viteve 1910-1912 në vilajetin e Kosovës.

Nuridin Ahmeti

Historia Kombëtare Shqiptare është e mbushur me ngjarje të ndryshme, data e personalitete, që natyrisht kanë lënë gjurmë në periudha të veçanta kohe. Kjo nuk ka ndodhur vetëm me historinë tonë, sepse kjo është një dukuri e përgjithshme për mbarë rruzullin.

Po identifikimi i tyre është punë e vështirë, për këtë veprim kërkohen njohuri të gjithanshme, me një fjalë, nuk është e lehtë që në morinë e njerëzve, që jetojnë në këtë botë, të veçohen personalitetet të cilët, me punën dhe me veprën e tyre, kanë lënë gjurmë orientuese për brezat. Për të tillët kërkohet që të jenë në vendin dhe në kohën e duhur dhe që, me veprimet a mosveprimet e tyre, të ndikojnë në fatet e njerëzimit, duke lënë pas emrin e tyre në ngjarjet historike.

Historia me plot të drejtë mund të thuhet se është një skenë e madhe, në të cilën shfaqen fatet e ndryshme të popujve, ndodhin luftëra të ndryshme, fitore ose dhe humbje tragjike. Edhe tragjedi të ndryshme të përsëritura në mënyrë kronike e herë-herë edhe kronologjike.

Në këtë skenë hyjnë dhe luajnë pjesën e tyre, në varësi nga rrethanat e kohës aktorë të mëdhenj, që vazhdojnë të rrezatojnë edhe sot e kësaj dite nga thellësitë e kohëve, po edhe aktorë të harruar, aktorë dytësorë në dukje, pa të cilët nuk realizohet drama historike.

E, ndoshta ndonjëherë këta të fundit, ashtu modestë siç hyjnë, ashtu edhe dalin, dhe do të duhej diçka e veçantë, një fakt i vogël për të zbuluar një moment tjetër të pathënë lidhur me ta.

Pothuajse si në çdo vend të botës, njësoj ka ndodhur edhe në historinë tonë kombëtare, në përgjithësi, dhe në ngjarje të caktuara gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare në veçanti.

Ishin një sërë faktorësh të brendshëm e të jashtëm, të cilët ndikuan që historia e shqiptarëve të krijonte data të caktuara. Në morinë e këtyre faktorëve nuk duhet injoruar faktori njeri dhe brenda tij individët me emra të përveçëm.

Historia ka përmendur, ka studiuar dhe ka përkujtuar me shumë nderim shumë nga figurat historike, të cilat qëndruan të patundur në shumë ngjarje me rëndësi në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare, si bie fjala në Kryengritjet e viteve 1908-1912. Në këto ngjarje ndoshta ekzistonte edhe ndonjë moment shpirtëror, i cili lidhej me figurat e ulemave a priftërinjve të kohës. Ishin edhe ata që ditën të qëndronin pranë shumë figurave të mëdha intelektuale dhe luftëtarëve të kohës.

Pati shumë figura të ulemave shqiptarë të asaj kohe, që, për një arsye a një tjetër, pothuaj ishin fshirë krejtësisht nga faqet e historisë, pavarësisht se mungesa e një copëze në mozaikun e madh të historisë sonë kombëtare e bën ngjarjen historike të paplotë. Janë këto aspekte, ndoshta të vogla në dukje, po që mund të bashkohen për të ndihmuar që pamja të qartësohet më shumë.

Por cili ishte roli i ulemave shqiptarë në vlugun e këtyre ngjarjeve tragjike për popullin tonë? Pa mëdyshje, ajo që shohim në dokumentet e kohës dhe në literaturën e shfletuar deri më tani, nuk është e njëjtë me atë që na është prezantuar në literaturë deri më sot , sepse ulemaja në përgjithësi patën të njëjtin fat me popullin, në viset ku jetonin e vepronin dhe u bënë krahu i djathtë i prijësve të kryengritjeve, sikur ishin Idriz Seferi e Isa Boletini. Nga të tjerë, të tillë qenë: Mulla Sinan Maxhera , Halim Ahmeti (Mulla Halimi) , Mulla Idrizi , Rrystem ef. Shporta , Mulla Rasim Zapodi , Hoxhë Mehmeti , Musa Sheh Zade , Sheh Hasani i Prizrenit , hafiz Ymer Guta , Hasan ef. Shllaku etj. Po japim në vazhdim të dhëna për disa nga këto personalitete që u përmendën.

Mulla Sinan Maxhera 

Ishte nga luftëtarët më besnikë të Idriz Seferit deri më 1910, kur edhe do ta varnin xhonturqit në Kaçanik. Ndonëse i takonte radhës së ulemave, ai do të binte herët në kontakt me patriotët shqiptarë, për t’u ushqyer e rritur me ndjenja patriotike. Ishte shumë i afërt me Idriz Seferin, saqë thuhej se ishte edhe njëri nga sekretarët personalë jozyrtarë të tij.

Mulla Sinan Maxhera lindi në fshatin Maxherë të Karadakut të Preshevës në vitin 1863, nga e ëma Ajetja dhe nga babai Bilalli. Rridhte nga një familje me tradita patriotike. Mësimet e para i mori te hoxha i fshatit, ndërsa medresenë e mesme e mbaroi në Shkup, për ta vazhduar më vonë Fakultetin e Drejtësisë në Stamboll. Si ushtar i Perandorisë Osmane, mori pjesë në luftë kundër ushtrisë greke, ku qe plagosur. Ka punuar si hoxhë, në fshatrat Caravajkë, Pogragjë e Dobërçan, dhe aty, nxënësve, përveç lëndëve fetare, u mbante edhe ligjërata me karakter kombëtar.

Meqë gëzonte autoritet në popull, mulla Sinani luajti një rol të rëndësishëm edhe në pajtimin e gjaqeve dhe në zhdukjen e hakmarrjes. Mori pjesë në luftën e prillit të vitit 1910, përkrah Idriz Seferit. Për trimërinë e treguar në këtë kryengritje, populli i thuri edhe këngë:

Ky Kostarni veç po dridhet
Hoxhë Sinani nuk po lidhet,
Sinan hoxha len Kuranin
Ka marr pushkën dhe xhamadanin .

Pas shuarjes së kryengritjes, pushteti xhonturk do të organizonte ekspedita ndëshkuese kundër kryengritësve shqiptarë, kështu që mulla Sinani do të arrestohej e të burgosej në Kaçanik. Gjykata ushtarake xhonturke, së bashku me 6 të tjerë, do ta dënonte me vdekje. Mulla Sinani u var në Kaçanik më 7 korrik 1910 dhe u varros në varrezat e vjetra të këtij qyteti. Katër muaj pas vdekjes së mulla Sinanit, gruas së tij i lindi një djalë, të cilit i dhanë emrin Sinan.

Halim Ahmeti (Mulla Halimi) 

U lind në fshatin Cërnicë. Rridhte nga një familje me tradita fetare e kombëtare. Babai i tij, mulla Ahmeti, dhe axha i tij, Mulla Memishi, ishin njerëz përparimtarë të asaj ane.

Ndonëse hoxhë dhe i biri i hoxhës, mulla Halimi ishte njëri nga luftëtarët më besnikë të Idriz Seferit, dhe pati dhënë prova si një kundërshtar i vendosur i pushtetit turk, si në predikime, ashtu edhe në fushën e betejës.
Ai, së bashku me disa të afërm të tij, do të merrte pjesë në Kryengritjen e Kaçanikut të vitit 1910.

Disa ditë pas betejës, ishte zënë e burgosur dhe, si kundërshtar i zëshëm i pushtetit xhonturk, ishte dënuar me tetë vjet burg. Në burg thuhet se u ishte nënshtruar torturave të mëdha. Në ato anë ishte i njohur si Mulla Halimi dhe ishte mik shtëpie i njërit prej patriotëve më të mëdhenj të asaj ane, Islam Pirës. Vdiq më 1942.

Mulla Halimi, me ndjenja fetare e kombëtare ushqeu jo vetëm vetveten, po këtë ndjenjë e përcolli edhe tek pasardhësit e tij. Kështu, pasardhësit e tij, duke i ruajtur me fanatizëm këshillat dhe urtësitë e mulla Halimit, qëndruan një shekull nëpër burgjet e pushtuesve të Shqipërisë etnike, pa u pajtuar asnjëherë me robërinë.

Mulla Idrizi 

Lindi në fshatin Caravajkë, jo larg Preshevës. Rridhte nga një familje patriotike. Babai i tij, Aliu, qysh herët edukoi të birin në frymën kombëtare, një edukatë që mulla Idrizi do ta thellonte edhe më shumë duke u munduar që edukatën e fituar nga prindërit t’ua përcillte edhe brezave të tjerë dhe ta përhapte në një rreth sa më të gjerë. Njihet si njëri nga sekretarët e Idriz Seferit.

Mulla Idrizi, jo vetën në kryengritjen e viti 1910 të Kaçanikut, ku mori pjesë, por ai edhe në vitin 1915-1916, qëndroi pranë Idriz Seferit, kur, gjatë sundimit bullgar ishte kryetar komune në Zhegër, dhe ishte prej atyre burrave që ndezi luftën kundër ushtarëve bullgarë në ndërtesën e komunës dhe luftoi kundër tyre. Më vonë, duke iu shmangur ndjekjes së regjimit, qe shpërngulur në fshatin Llopatë dhe prej aty, së bashku me familjen, më vonë do të shkonin në Turqi.

Musa Shehzade (1870-1946) 

Musa Shehzade u lind në Gjakovë në viti 1870. Ishte i biri i sheh Hysenit. Mësimet fillestare i mori në vendlindje, në Prizren, e më vonë edhe në Stamboll.

Babai i tij kishte lindur në Shkodër dhe, pas mbarimit të studimeve në Stamboll, në Gjakovë kishte ndërtuar Teqenë e Madhe, kurse në Prizren Teqenë Marash-Hisar.

Kjo teqe luajti gjithnjë një rol konstruktiv karshi çështjes sonë kombëtare, në teqenë e Prizrenit ishin mbajtur edhe shumë takime nga krerë të ndryshëm të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, delegatët e Shkodrës, por edhe të Malësisë, ishin pritur e përcjellë nga kryesuesi i kësaj teqeje sheh Hyseni.

Në ngjarje të mëdha për popullin shqiptar, si Lidhja e Prizrenit, në këto skena të mikpritjes dhe të përcjelljes së nacionalistëve nga paraardhësit e tij, do të rritej e edukohej edhe Musa Shehzade, natyrisht se skenat e tilla si, dëgjimi i fjalëve me peshë për çështjen tonë kombëtare nga burrat që po hynin dhe po dilnin në odën e tyre, lanë mbresa të thella te ky personalitet, i cili në vijim të jetës së tij nuk do të largohej asnjëherë nga këto parime. Rrethanat dhe vendi ku u rrit Musa Shehzade, i mundësuan qysh herët të pajisej me një kulturë kombëtare dhe fetare.

Ishte një burrë me një kulturë të gjerë dhe, si njohës i mirë i parimeve islame që ishte, ai, edhe pse i ri, do të emërohej nakib (zëvendës i shehut).

Mësimet fetare dhe kombëtare që kishte marrë nga paraardhësit, asnjëherë nuk do t’i harronte, përkundrazi ai do t’i kultivonte edhe më tutje duke zhvilluar një veprimtari të shumanshme: fetare, shoqërore-humanitare dhe përreth 40 vjet do të zhvillonte aktivitete të ndryshme politike, në dobi të çështjes kombëtare, duke u bërë edhe njëri nga personalitetet më në zë në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare gjatë gjysmës së parë të shek. XX .
Ishte deputet në Parlamentin e fundit osman dhe shumë aktiv në mbrojtjen e interesave kombëtare, ishte edhe njëri nga përkrahësit e alfabetit latin të gjuhës shqipe. Ishte shumë aktiv edhe gjatë vitit 1912; nuk pushoi asnjëherë së bashku me shokët e tij, duke u dërguar letra konsujve perëndimorë, që ushtronin misionet e tyre nëpër qendra të ndryshme të vilajeteve shqiptare.

Më marrjen hov të kryengritjeve nëpër Kosovë në vitin 1912 dhe për të marrë informacione sa më të plota për rrjedhjen e kryengritjes, Ismail Qemali do të dërgonte në Kosovë sekretarin e tij personal, të njohur me emrin Sali Hida , bashkë me dy burra të tjerë, Niman Sylën e Zeqir Halitin, të cilët do të shëtisnin anembanë Kosovën dhe, në vitin 1912, ai do t’i dërgonte një letër Ismail Qemalit, në të cilën kishte dhënë një përshkrim të gjendjes që mbizotëronte në Kosovë dhe në rajonet e tjera shqiptare. Në mes të tjerash, do të shkruante:
“…Kudo gëzonim një mirëpritje, por ishte edhe një favor që më bëhej mua si hoxha i Ismail Qemal beut … Të nesërmen doli kushtrimi, i cili u fillua në mëngjes mbas një lutje fetare (dua N.A.) që e këndova në oborrin e shtëpisë së Sadik Ramës , ku patëm bujtë mbrëmë…., Në shtëpinë ku bujtëm ne, pati edhe katër hoxhë. Erdhi koha e të falunit. E më zgjodhën mua për imam. Në mbarim myezini nuk tha el-fatiha, por me të thënë vel-hamdulilahi rabilalemin, ai s’u ndal?O pu, pu, ç’më gjeti. Më duhej të këndoj një pjesë (ashere N.A.) nga Kurani. Shyqyr që mbaja mend nja dy tre versete (ashere N.A.).E ndava mendjen dhe i këndova. Një ditë përpara kishin ardhur nga Prizreni në konakun e Qerim Zymerit dhe ish-deputeti Jahja aga e Halim efendi Gostivari, që kishin vënë kandidaturën për deputetë në Gjakovë. Imami i Prizrenit, Haki efendiu, i internuari disa herë, dhe Musa efendiu…”

Në vitin 1912, së bashku me Musa Shehzaden dhe Jahja Dodën, do t’i prinin grupit të kryengritësve të Prizrenit prej 400 vetash, që së bashku edhe me kryengritësit e viseve të tjera shqiptare, do t’ia mësynin Shkupit.
Pas kapitullimit të ushtrisë jugosllave, në prillin e vitit 1941, dy prijësit kombëtarë dhe shpirtërorë të njohur në Prizren e rrethinë, po dhe më gjerë, së bashku edhe me shumë burra të tjerë të asaj ane, do ta merrnin pushtetin e Prizrenit.

Me kapitullimin e Italisë fashiste, në shtator të vitit 1943, dhe me inicimin e disa figurave të njohura nacionaliste si Xhafer Deva, Musa Sehzade etj. Dhe, për shkak të gjendjes së pafavorshme të krijuar në atë kohë për popullin shqiptar, në Prizren në shtator të vitit 1943 do të formohej Komiteti organizativ, i cili do të shqyrtonte gjendjen e përgjithshme të krijuar në vend, dhe masat që duheshin marrë në të ardhmen.

Më 16 shtator do t’i hapte punimet Kuvendi themelues i Lidhjes së Dytë të Prizrenit, dhe aty Musa Shehzade do të mbante fjalën e hapjes, dhe po ai do ta zëvendësonte Rexhep Mitrovicën, si udhëheqës i Komitetit të Lidhjes së Dytë të Prizrenit nga 26 shtatori 1943 deri në tetor të vitit 1943, detyrë që do ta kryente me sukses dhe përgjegjësi të plotë, dhe, kur udhëheqës i Lidhjes do të caktohej njëzëri Xhafer Deva, Musa Shehzade do të kryente detyrën e anëtarit të këtij komiteti dhe ishte njëri nga pjesëtarët më aktivë në këtë Komitet.

Me riokupimin e Kosovës nga komunistët, kur edhe do të fillonte përndjekja e egër e nacionalistëve shqiptarë, në mesin e atyre që ishin përfshirë në listën e zezë të komunistëve, ishte edhe Musa Shehzade. Edhe pse një numër i madh i nacionalistëve nga Prizreni dhe rrethina do të largoheshin për në Greqi, siç ishte grupi i nacionalistit të njohur Muharrem Bajraktari nga Luma, këtë gjë nuk pati mundësi ta bënte edhe Musa Shehzade dhe, kjo për të vetmen arsye, sepse ishte i shtyrë në moshë dhe nuk mund të përballonte një udhëtim aq të gjatë.

Megjithëkëtë, ai do të kalonte në ilegalitet në Prizren e rrethinë, ku do të strehohej nëpër miq e dashamirës. Për tetë muaj rresht kishte qëndruar në shtëpinë e Selman Bobajt në Kabash të Prizrenit, por në fillim të vitit 1946, komunistët do t’i binin në gjurmë vendqëndrimit të Musa Shehzades, dhe ai do të arrestohej e do të likuidohej. Ai u ekzekutua në moshën 76-vjeçare, pa vendim të gjyqit, në grykën e Lumbardhit të Prizrenit. As sot e kësaj dite, me gjithë përpjekjet e shumanshme të pasardhësve të tij, varri i këtij patrioti nuk dihet.

Gjykata e Qarkut e Prizrenit, me vendimin R-nr.55/ 46, datë 04.02.1946, konfiskoi tërë pasurinë e tij me “arsyetimin”, siç thuhej se ishte e “armikut të Popullit” Musa Shehzade.

Puna e tij, trimëria, bujaria etj., bënë që edhe sot kësaj dite në trevën e Prizrenit të kujtohet për të mirë nga banorët e kësaj treve.

Puna e tij e palodhshme, kushtuar çështjes kombëtare, në veçanti në rajonin e Prizrenit, bëri që strukturat komunale të Prizrenit, pas Luftës Çlirimtare të vitit 1999, një rruge në Prizren i kanë dhënë emrin e Musa Shehzades.

Mulla Rasim Zapodi (1867-1924) 

Rasim Selman Krasniqi – Zapodi lindi në vitin 1867 në fshatin Zapod të krahinës së Lumës. Rrjedh nga një familje me tradita patriotike. U rrit dhe u edukua në një rreth të gjerë patriotësh e luftëtarësh. Periudha kur u lind dhe u edukua Selam Zapodi, ishte shumë e rënduar dhe me lëvizje të ndryshme e trazira të mëdha që po ndodhnin asokohe, jo vetëm në krahinat e Lumës, Opojës e Gorës etj., por në Kosovë e më gjerë. Perandoria Osmane, për t’i arritur qëllimet e veta, përqendroi forca të mëdha në krahinat e Lumës e të Gorës. Gjatë viteve 1862-1864 Perandoria ndërmori një fushatë për mbledhjen e taksave në këto anë, por nuk ia arriti qëllimit dhe hasi edhe në rezistencë nga popullata e këtyre krahinave. Në këto krahina, malësorët bënë një rezistencë të fuqishme përballë forcave të Perandorisë, duke e kundërshtuar me vendosmëri mbledhjen e taksave dhe kryerjen e shërbimit ushtarak jashtë vilajetit të Kosovës, që i kërkonte sulltan Abdyl Hamiti II.

Në ato rrethana tejet të tendosura për rajonin e Gorës dhe për popullin shqiptar, lindi, u edukua dhe u burrërua Mulla Rasim Zapodi.

Fillimet e mësimit fetar islam i mori në Medresenë e Prizrenit, e njohur për edukimin që u ofronte brezave të rinj, në frymën fetare e kombëtare, sepse aty ligjëronte edhe një prej figurave më në zë në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, intelektuali e patrioti myderriz Ymer Prizreni.

Gjatë viteve sa qëndroi në Prizren, Rasim Zapodi u njoh edhe me shumë shokë të tjerë që po përgatiteshin për hoxhallarë, që me kontributin e tyre lanë emër, sidomos në kujtesën popullore të kësaj ane. Të tillë ishin: Hoxhë Hallaçi, Hoxhë Morina, Hoxhë Xheladini nga Dukagjini etj.

Kur Rasim Zapodi doli në vitin e dytë të mejtepit, në Prizren ndodhi një ngjarje tragjike, filloi lufta serbo-turke, në të cilën kishin marrë pjesë edhe shumë bajraqe nga Luma, me të cilët qenë inkuadruar edhe bajraqe nga Gora, nën udhëheqjen e Mulla Arif Krushës, personalitet i dëgjuar i kësaj ane. Këto luftëra do të ishin edhe një ngjarje tjetër tragjike për popullin shqiptar në përgjithësi, dhe për popullin e saj anë, në veçanti. Kjo tek Rasim Zapodi do të linte gjurmë të pashlyeshme në kujtesën e tij.

Një ngjarje tjetër me rëndësi ishte edhe Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Këtë ngjarje mulla Rasimi do ta përjetonte nga afër, sepse mu në lokalet ku po merrte dije fetare islame në Prizren, po i zhvillonte punimet Kuvendi i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit më 10 qershor të vitit 1878, dhe aty jo vetëm do të njihej me shumë figura të dëshmuara të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, por edhe do të dëgjonte fjalimet e tyre, të cilat asnjëherë nuk do t’i harronte deri në vdekje.

Me mbarimin e studimeve në Medresenë e Prizrenit, do të kthehej në fshatin e lindjes në Zapod, ku, pas pushimeve, do të nisen për në Kavallë të Greqisë, për studime të mëtutjeshme, së bashku me Hoxhë Mehmetin dhe me shokë të tjerë, të cilët kishin përfunduar Medresenë e Prizrenit. Me t’u vendosur në Kavallë, ku kishte disa të afërm të tij, tek të cilët do të gjente edhe mbështetjen materiale, Rasim Zapodi do t’u rrekej mësimeve-studimeve fetare, që do t’i përfundonte me sukses,së bashku me Hoxhë Mehmetin.

Pas përfundimit të studimeve të larta në Kavallë, do të kthehejnë Lumë dhe në vitin 1890 në fshatin Lojme të Lumës, do të hapte mejtepin dhe pas shërbimit dyvjeçar në atë fshat, do të kthehej në Zapod, në fshatin e tij të lindjes, ku do të hapte mejtepin dhe, puna tjetër me rëndësi e tij, do të ishte vënia e kontakteve me personalitete të shquara kombëtare shqiptarët të Lumës, sikur ishin: Ramadan Zaskoci, Islam Spahiu, Hoxhë Bruti etj., dhe atyre, që nga ajo kohë nuk do t’u ndahet asnjëherë në aksionet e ndryshme të armatosura që do t’i ndërmerrnin ato figura të përmendura në Lumë.
Kryengritja në të cilën do të dëshmohej Rasim Zapodi me shokë, do të ishte ajo e vitit 1912 në Lumë. Rasim Zapodi, i vetëdijshëm se edhe në këtë formë mund të kontribuonte, kushtrimit që do të jepej nga krerët e saj ane, do t’i përgjigjej duke marrë pjesë përkrah Islam Spahisë, Ramadan Zaskocit, Sheh Hasanit e të tjerëve.

Qendrat komanduese të luftës u vendosën: 1. Në Llapushnik (Brezne) të Opojës, me Qazim Likën në krye; 2. Në Krumë të Hasit, me Rexhë Ali Bajraktarin në krye; 3. Ndërsa Këshilli Qendror i Luftës me Ramadan Zaskocin në krye, u vendos në Qafë të Kolesjanit, në majën e quajtur Tabe, prej ku shihej qartë Rrafshi i Lumës. Për të mos lejuar kalimin e trupave serbe matanë lumit, përgjatë Drinit të Bardhë, këshilli i luftës organizoi me kohë prita në fshatrat: Shalqin, Domaj, Gjinaj, Brut, Ura e Vezirit… Prita të tilla u ngritën edhe në brigjet perëndimore të Drinit të Zi, si në Kolsh, Mamëz, Surroj, Tejdrinë.

Në këto pozicione ishin forcat mbrojtëse shqiptare, kur më 9 e 10 nëntor 1912, filluan operacionet e Armatës III serbe në drejtim të Lumës. Beteja e parë e përgjakshme në kufijtë e Lumës u zhvillua në Qafën e Zhurit dhe vijoi deri në grykën e Morinës. Në këtë lokalitet ushtria serbe për 2-3 ditë rresht pësoi goditje të rëndë, duke lënë në fushëbeteja shumë të vrarë e të plagosur dhe mjaft armë. Pas këtij dështimi, ushtria serbe, në shenjë hakmarrjeje, në fshatin Zhur mori peng 37 shqiptarë, të cilët më pas i dërgoi në Prizren, me qëllim që të ushtrohej presion në popull, për të mos e përkrahur edhe më tutje qëndresën e tyre.

Në kulmin e qëndresës për vdekje a liri, Këshilli Komandues i Luftës, i cili përbëhej nga Ramadan Zaskoci, Islam Spahia, Hoxhë Mehmeti, Elez Isufi, Ramadan Çeku, Ramadan Kovaçi, Kadri Shahini, Jemin Gjana etj., sipas vendimeve të marra në një mbledhje më 17 nëntor 1912, nisën operacionet goditëse në të gjitha frontet e luftës.

Malësorët lumjanë, të ngujuar nëpër kullat e fshatrave Nangë, Gostil, Shtiqën, Përbreg dhe në shpatet lindore të Gjallicës e Koretnikut (Pikllimës) si dhe në brigjet e të dy Drinave (të Ziut e të Bardhit), e të ngazëllyer nga fitorja e bujshme e Qafës së Kolesjanit, i sulmuan nga të dy krahët (lindje-perëndim) forcat e armikut dhe ato i ndoqën këmba-këmbës. Repartet ushtarake serbe u përpoqën të rigrupoheshin e të pozicionoheshin sërish në Kodrën e Galipës e në Zbor të Nangëve, por këto përpjekje gjithashtu dështuan keq. Repartet shpartalluese serbe, pasi humbën edhe në këtë fushëbetejë qindra ushtarë të tjerë, braktisën edhe vijën mbrojtëse Shtiqën-Drini i Zi.

Luftimet përfundimtare u zhvilluan në brigjet e lumenjve Drini i Bardhë – Drini i Zi, ndërsa ato më të përgjakshmet në Kullë Lumë. Këtu iu dha grushti përfundimtar forcave pushtuese serbe, të cilat, pas kapitullimit, u tërhoqën nga Luma në drejtim të Prizrenit. Sipas disa burimeve arkivore dhe këngëve popullore, dëshmohet se në Betejën e përgjakshme të Lumës (14-18 nëntor 1912) patën lënë eshtrat 12 mijë ushtarë serbë, ndonëse flitet edhe për më tepër, 16-18 mijë.

Ndonëse në mëngjesin e 18 nëntorit 1912 mori fund beteja e Lumës, ku forcat shqiptare triumfuan kundër Armatës III serbe, në Manastir zhvillohej një betejë tjetër ndërmjet forcave shqiptare dhe reparteve të armatës I serbe, që në histori njihet si Beteja e Manastirit. Në këtë kuadër vlerësojmë se Beteja e Lumës, Beteja e Manastirit, si dhe qëndresa shqiptare në veri (Shkodër) dhe në jug (Janinë), kanë rëndësi të madhe historike për faktin se, në një mënyrë a në një tjetër, mundësuan mbajtjen e Kuvendit Kombëtar më 28 nëntor 1912 në Vlorë, ku u shpall Pavarësia e Shqipërisë.

Pas këtyre ngjarjeve Rasim Zapodi do të kalonte në ilegalitet, dhe do të vendosej në Stamboll, por në vitin 1916 do të kthehej sërish nga Stambolli në vendlindje, ku do të gjente gjithçka të shkatërruar nga pasuria e tij, të cilën e kishte lënë para disa vitesh.

Edhe pse në kushte tejet të vështira, Rasim Zapodi do ta vazhdonte jetën, do të shërbente si hoxhë i fshatit, kurse po atë vit, më 1916, do të zgjidhej edhe kryemyfti për të gjitha fshatrat e Gorës, detyrë të cilën do ta kryente deri në vdekje, më 1924.

Rasim Zapodin, këtë personalitet lumjan, për bëmat e tij, populli i Lumës edhe sot e kësaj dite e kujton me respekt e pietet të lartë.

Ai, pavarësisht nga katrahurat nëpër të cilat kaloi, asnjëherë nuk u përkul para pushtuesve, po gjithmonë qëndroi i fortë dhe i palëkundur në parimet e tij fetare e kombëtare.

Mësimet që i mori në Medresenë e Prizrenit te myderrizi i njohur Ymer Prizreni, dhe ngjarjet e ndryshme politike që u zhvilluan në atë kohë, pa dyshim, kishin lënë gjurmë në jetën e këtij atdhetari shembullor.

Hoxhë Mehmeti (1867-1927) 

Mehmet Mustafë Isufi, ose siç njihet në atë anë – Hoxhë Mehmeti, lindi në vitin 1876 në një familje patriotike dhe bujare të lagjes së shehlerëve në fshatin Shtiqën të krahinës së Lumës. Kjo familje ndër breza kishte dhënë njerëz që ishin të edukuar në frymën fetare e kombëtare. Periudha kur lindi Hoxhë Mehmeti, ishte koha kur Perandoria Osmane kishte filluar të zbatonte reformat e Tanzimatit, të cilat jo vetëm që do ta sillnin fundin e Perandorisë Osmane, por njëkohësisht do të kundërshtoheshin nga popullata e Lumës, do të shënohen edhe kryengritje e aksione të armatosura në këtë anë, vetëm për t’i kundërshtuar reformat që e kishin sjellë popullin në një gjendje të mjerë sociale e ekonomike.

Më një fjalë, fati i Hoxhë Mehmeti pothuajse ishte i njëjtë me atë të mulla Rasim Zapodit, me të cilin ishin shokë gjenerate në Medresenë e Prizrenit, ishin nga e njëjta krahinë dhe pothuajse kishin ideale të përbashkëta, “vatanin dhe imanin”, prandaj tërë jetën e tyre do t’ua kushtonin këtyre dy fushave.

Ngjarjet që po zhvilloheshin në atë kohë në rajonin e Lumës, po dhe në viset e tjera të Kosovës e më gjerë, si: reformat e Tanzimatit, Lidhja Shqiptare e Prizrenit, kryengritjet e ndryshme që ndodhën brenda asaj periudhe, pa mëdyshje do të ndikonin në botëkuptimin e tij kombëtar. Këto ngjarje ai nuk do t’i shlyente nga kujtesa e tij asnjëherë, por gjithnjë do t’i ruante me fanatizmin më të madh dhe do t’i transmetonte te gjeneratat e tjera.

Hoxhë Mehmeti ishte i interesuar për ta vazhduar shkollimin, sa kohë që edhe prindërit e tij kishin një dëshirë të flaktë për shkollimin e të birit, por ishin kushtet jo të mira ekonomike qe zotëronin në familjen e tij ato që e pengonin. Megjithatë, djalin e tyre do ta dërgonin për shkollim në Prizren, në Medresenë e Prizrenit, ku, për fatin e tij të mirë, familja e tij kishte shumë miq në Prizren, të cilët e morën përsipër shkollimin e Hoxhë Mehmetit.
Gjatë shkollimit të tij në Prizren, përveçse do të njihej me shumë shokë në medrese, ky personalitet pati fatin ta jetonte dhe ta përjetonte njërën prej ngjarjeve kulmore në historiografinë shqiptare, Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, kuvendi i së cilës u mbajt në qytetin ku studionte Hoxhë Mehmeti, madje në kohën sa ishte ai në studime. Kuvendi u mbajt mu në vendin ku për çdo ditë i ndiqte mësimet Hoxhë Mehmeti, në lokalet e Medresesë së Mehmet Pashës, kurse prej atyre që mbajtën peshën kryesore të këtij tubimi, ishin pedagogët e tij të nderuar. Pa mëdyshje, të gjithë këta indikatorë, po dhe shumë të tjerë, ishin shtytja dhe treguesi më i mirë për formimin e personalitetit të tij prej fetari dhe kombëtari të dalluar, jo vetëm në rajonin e Lumës, po edhe më gjerë.

Kjo ngjarje me rëndësi i dha mundësi Hoxhë Mehmetit që të takonte edhe delegatë të ndryshëm nga të gjitha vilajetet shqiptare, të cilët merrnin pjesë në këtë Kuvend. Prej tyre takoi edhe Ramadan Zaskocin, me të cilin që nga ajo kohë nuk do t’i ndërpriste kontaktet.

Pas mbarimit të medresesë në Prizren, si njeri i etur për dije, ai, pas disa muajsh pushimi në vendlindjen e tij, në Shtiqën, së bashku me Rasim Zapodin, do të shkonin në Kavallë të Greqisë, ku do të regjistroheshin për studime të mëtutjeshme në dijen islame. Zelli i tyre i madh për dije do të kurorëzohej në vitin 1889, kur do të diplomonte me sukses të shkëlqyeshëm. Pas mbarimit të studimeve në Kavallë të Greqisë, aty nga viti 1890, do të kthehej në fshatin e tij të lindjes, në Shtiqën, ku do të shërbente si imam, detyrë që do ta kryente me ndërgjegjen më të lartë. Ai, krahas shërbimit si imam, do të hapte edhe mejtepin në Shtiqën, ku do të mësonin lexim- shkrim një numër i madh i të rinjve nga kjo anë. Thuhet se mësues i parë i këtij mejtepi ishte mulla Musa Zapodi, i cili në vitin 1912, gjatë një operacioni që forcat serbe do ta merrnin në Lumë, do të vritej në mënyrën më mizore, ndërsa mejtepit do t’i vinin flakën.

Hoxhë Mehmeti më vonë do të emërohej myfti i rajonit të Lumës.
Edhe pse në poste të ndryshme fetare si imam e myfti, sa herë që ishte rasti që të përdorej edhe pushka, ai u tregua i papërtueshëm. Kjo u dëshmua më së miri në luftërat e lumjanëve kundër Sali pashës në vitin 1893, pastaj kundër Shemsi pashës në vitin 1904, të cilin Porta e Lartë e kishte dërguar për të vënë rend e qetësi në Lumë, po, në vend që të vinte qetësi, të cilën e kishte menduar Shemsi pasha, ai do të haste në një rezistencë të armatosur nga lumjanët, me Ramadan Zaskocin në krye. Pjesëmarrës në këto beteja ishte edhe Hoxhë Mehmeti.

Po namin më të madh Hoxhë Mehmeti e mori në luftimet që bëri bashkë me luftëtarët e tjerë lumjanë në rajonin e Lumës. Në muajin maj 1909, kryengritësit lumjanë, të udhëhequr nga Ramadan Zaskoci, Islam Spahia e Hoxhë Mehmeti, me forca të shumta sulmuan nënprefekturën osmane të Lumës.

Kur Xhavit pasha kishte mësyrë Lumën, në qershor 1909, kishte shpresuar se do ta rregullonte shumë shpejt punën me lumjanët, sepse e kishte ndarë ushtrinë në pikëpamje strategjike: një pjesë e kishte nisur për Gjakovë dhe pjesën tjetër në Lumë, mirëpo rezistenca e organizuar mirë nga ana e lumjanëve do të bënte që, me gjithë humbjet, të zmbrapsnin forcat e Xhavit pashës. Gjithashtu, lumjanët në çdo kryengritje që do të zhvillohej në truallin e tyre e më gjerë, do të ishin aktivë me pushkë në dorë, e këtë do ta dëshmonin edhe në kryengritjen e vitit 1911 kundër forcave të Shefqet Turgut pashës.

Një ballafaqim tjetër i armatosur i lumjanëve ishte ai i vitit 1912 me forcat serbe, kur kryengritësit lumjanë, posa ishin kthyer nga Shkupi, ku kishin marrë pjesë në çlirimin e tij së bashku me forcat e tjera kryengritëse të vilajetit të Kosovës. Njëri prej atyre që kontribuuan në betejën e zhvilluar në Lumë, ishte edhe Hoxhë Mehmeti. Kjo mund të konstatohet më së miri edhe në bazë të literaturës historiografike që është shkruar për atë kohë për Lumën .

Kur më 9 e 10 nëntor 1912 filluan operacionet e Armatës III serbe në drejtim të Lumës, beteja e parë e përgjakshme në kufijtë e Lumës u zhvillua në “Qafën e Zhurit” për të vazhduar deri në grykën e Morinës. Në këtë lokalitet ushtria serbe për 2-3 ditë rresht pësoi një goditje të fortë, duke lënë në fushëbeteja shumë të vrarë e të plagosur dhe mjaft armë. Pas këtij dështimi, ushtria serbe, në shenjë hakmarrje, në fshatin Zhur mori peng 37 shqiptarë, të cilët më pastaj i dërguan në Prizren me qëllim që të ushtrohej presion në popull, për të mos e përkrahur edhe më tutje qëndresën e tyre.
Në kulmin e qëndresës për vdekje a liri, Këshilli Komandues i Luftës, që përbëhej nga Ramadan Zaskoci, Islam Spahia, Hoxhë Mehmeti, Elez Isufi, Ramadan Ceku, Ramadan Kovaçi, Kadri Shahini, Jemin Gjana etj., sipas vendimeve të marra në një mbledhje, më 17 nëntor 1912,nisën operacionet goditëse në të gjitha frontet e luftës.

Për të mbajtur të gjallë emrin e tij dhe për shkak të kontributit të vyeshëm fetar e kombëtar të Hoxhë Memetit, lumjanët i kanë kënduar dhe këngën:

“Ushton Korretniku dhe Gjallica
Po lufton Luma me sakica,
Asht Hoxhë Mehmeti me lumjanë,
Po lufton me serbët për vatan.”

Veprimtaria luftarake e Hoxhë Mehmetit nuk do të pushonte asnjëherë deri në vdekje. Kjo dëshmohet edhe për faktin se ai, pas përleshjes me forcat serbe në vitin 1912 në Lumë, përsëri do të përballej me forcat serbe në Zhur në mars të vitit 1914.

Në dhjetor të vitit 1923, Hoxhë Mehmeti, së bashku me shumë veprimtarë të tjerë të kësaj ane, do të votonin në favor të Avni Rrustemit, për t’i përfaqësuar interesat e tyre, sa kohë që ai ishte edhe njëri prej shoqëruesve të Bajram Currit, kur e vizitoi Lumën, më 5 maj 1924.

Shoqërimi i Hoxhë Mehmetit me Avni Rrustemin dhe Bajram Currin, do t’i kushtonte me jetën, sepse në qershor të vitit 1927, kur kishte dalë në ballkonin e shtëpisë së tij, do të qëllohej për vdekje nga plumbat që kishin ardhur jo larg nga shtëpia e tij. Pa dyshim që vrasja tinëzare e Hoxhë Mehmetit shkaktoi hidhërim të thellë te popullata që e kishte çmuar pa masë, dhe vrasja e tij u përjetua rëndë sidomos nga bashkëluftëtarët e tij, me të cilët ishte bashkë edhe në ditët më të vështira për këtë rajon.

Përfundim 

Për kontributin e ulemave në Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, do të sjellim konstatimin e njërit prej studiuesve me të njohur të kohës së tij, Sadulla Brestovcit, i cili, në bazë të hulumtimeve të tij për rolin e ulemave në Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, në mes të tjerash, konstatonte: “Materialet apo burimet e ndryshme arkivore dhe tregimtare, që hedhin dritë mbi Lëvizjen Kombëtare Shqiptare të Kosovës, në përgjithësi, na japin një mbështetje të fortë të konstatojmë se ulemaja shqiptare dhe kleri katolik, përgjithësisht nuk qe kundër lëvizjes. Një konstatim i tillë vlen kryesisht për periudhën e fundit të shekullit XIX e të fillimit të shekullit XX, sidomos lidhur me periudhën e kryengritjeve e të aksioneve të armatosura. Si prej klerit mysliman ashtu edhe atij katolik, pati të atillë që e kuptuan Lëvizjen Kombëtare Shqiptare dhe rolin e saj pozitiv, që e simpatizuan atë, e ndihmuan atë dhe morën pjesë aktive në të. Sidomos në kazanë e Gjilanit, një numër i ulemave u angazhuan edhe drejtpërdrejt në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare, duke marrë pjesë aktive në aksione.” Jemi të bindur se numri i ulemave që u angazhuan në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare ishte edhe më i madh sesa u diskutua në këtë punim, po këto që u thanë këtu, janë rezultate nga hulumtimet e gjertanishme lidhur me kontributin e ulemave në lëvizjet e mëdha kombëtare në të kaluarën.

Gjendja arsimore-edukative në Kosovë në periudhën osmane dhe post-osmane

04/08/2012 Lini një koment

Prof. Dr. Feti MEHDIU – Prishtinë
Fakulteti i Filologjisë – Dega e Orientalistikës
(anëtar korrespondent i Akademisë Arabe të Shkencave në Damask)

 

GJENDJA ARSIMORE-EDUKATIVE NË KOSOVË NË PERIUDHËN OSMANE DHE POST-OSMANE*

Dr. Feti Mehdiu

Dr. Feti Mehdiu

Dy fjalë për Kosovën

Emri Kosovë, sidomos pas Luftës së vitit 1389 midis forcave luftarake të koalicionit të ushtrive ballkanike dhe forcave të Sulltan Muratit, është bërë i njohur për tërë opinionin shkencor dhe kulturor. Beteja e Kosovës e vitit 1389 është një nga ngjarjet më të rëndësishme për historinë e popullit shqiptar për shkak se kontakti që mori populli shqiptar me fenë islame ishte vendimtar për ta shpëtuar popullin shqiptar nga asimilimi i sllavëve të jugut.

Gjithashtu shqiptarët në këtë periudhë filluan për herë të parë në historinë e kulturës së tyre të shkruajnë gjuhën amtare. Pikërisht në vitin 1492 është shkruar dokumenti i parë në gjuhën shqipe i njohur me emrin Formula e Pagëzimit.

Kosova sot është një vend i vogël me 10.877 km katrorë, dhe gjendet në Ballkan – Evropa Juglindore. Këtu jetojnë shqiptarët, më shumë se 90%, dhe pakica të tjera: serbë, turq, etj.

98% e shqiptarëve që jetojnë në Kosovë i përkasin fesë islame, dhe vetëm 2% janë të krishterë të ritit romak – perëndimor. Deri në fillim të shekullit 20, në luftërat ballkanike – 1912, Kosova përbënte tërësinë e Arnautllëkut dhe ishte nën administrimin e Sulltanatit Osman[1], kurse pas luftërave ballkanike Vilajeti i Kosovës dhe pjesë të vilajeteve të tjera shqiptare, pushtohen nga Serbia dhe kështu vazhdon deri në vitin 1999.

Lufta e Parë Botërore Kosovën e la nën mbretërinë Serbo-Kroate-Sllovene, kurse Lufta e Dytë Botërore më 1941-1945, e la nën okupimin e Serbisë, e cila quhej Jugosllavi.

Kosova gjatë administrimit të Sulltanatit Osman ka pasur pozicione të ndryshme administrative politike e kulturore. Në shekullin e fundit Kosova ishte një vilajet me disa sanxhaqe. Kosova si vilajet, bashkë me tre vilajetet e tjera: Vilajeti i Manastirit, Vilajeti i Janinës dhe Vilajeti i Shkodrës, përbënin shtetin e quajtur Arnautlluk, i cili në gjysmën e dytë të shekullit 19 përfshinte një sipërfaqe prej 60.000 km.2 Popullsia e këtyre vilajeteve – shteteve – ka qenë me shumicë shqiptare me gjuhë të veçantë, gjuhë e cila rrjedh nga ilirishtja, histori dhe tradita të veçanta që dallohen nga popujt e tjerë, kurse me përkatësi fetare gjithashtu shumica i përkiste fesë islame. Një pakicë e tyre ishin të krishterë. Në Vilajetin e Kosovës ka jetuar edhe një numër simbolik i hebrenjve.

Edukimi i përgjithshëm dhe arsimimi islam në Kosovë

Gjatë periudhës së administrimit osman në Kosovë u ndërtuan shumë objekte arsimore-edukative, disa prej të cilave i kanë bërë ballë historisë deri sot. Njohuri të rëndësishme lidhur me këtë mund të gjenden në veprën e dr. Hasan Kaleshit: Najstariji vakufski dokumenti u Jugosllaviji na arapskom jeziku. Nga kjo vepër mësojmë se në qytetet Shkup dhe Shtip, të cilët në vitin 1900 kanë qenë pjesë e Vilajetit të Kosovës, kurse sot gjenden në Maqedoni, përveç shkollave të emërtuara sipas rangut që kishin: mejtep, medrese, ruzhdije, Idadije, ka pasur edhe shkolla speciale si darul-kurra dhe daru-l-hadith, kurse në Prizren kishte edhe Daru-l-mual-limin. Njëra nga dëshmitë është edhe përdorimi i emërtimit të institucioneve arsimore-edukative të cilat janë ruajtur dhe përdoren deri në ditët  e sotme, siç janë: Medrese, Mejtepi, Mualimi, Talebeja, Softa, etj.

Evlija Çelebiu në udhëpërshkrimin e tij jep të dhëna për disa qytete të Kosovës së sotme, në të cilat asokohe kishte medrese dhe dijetarë të respektuar.

Këtu do të sjellim një pasqyrë të zhvillimit të sistemit arsimor-edukativ duke u përqendruar në Kosovën e sotme, me vështrim të veçantë në edukimin dhe arsimin  fetar islam.

Arsimimi dhe edukimi islam në Kosovë fillon në fund të shekullit 14 dhe fillimi i shekullit 15, me themelimin e institucionit dhe të ndërtimit të xhamisë. Kjo dëshmohet në bazë të infrastrukturës përreth xhamive dhe me anë të terminologjisë, e cila është kryesisht me prejardhje arabe – si themel i fesë islame ngase Kur’ani Kerim është në gjuhën arabe – por edhe me ndërtimin e kësaj terminologjie me mjete të gjuhës turke-osmane ose perse. Është shumë e njohur se me ndërtimin e xhamisë vijnë edhe hamami, shadërvani, mejtepi, medreseja, abdesthaneja, gusulhaneja, dershaneja, muderrizi, mualimi, imami, muezini, talebeja, softa, qitapi, etj.

Në Kosovë, qysh nga shekulli 16 ka shënime të mjaftueshme për gjendjen e arsimimit dhe edukimit të popullatës. Kjo shihet më së miri nga Vakufnameja e Kukli Begut, nga e cila shihet se në vitin 1538 në Prizren, përveç imamëve, hatibëve, myezinëve kishte edhe mual-lim, myderrizë, katibu-l-huruf, kurse nëpër shkollat e Prizrenit, përveç lëndëve: shkrim-lexim, fikh, Kur’an, matematikë, etj., mësohej edhe Kur’ani përmendsh – që do të thotë kishte filluar kultivimi i hifzit.

Në fund të shekullit 19 dhe fillim të shekullit 20, në kazanë e Prizrenit kishte 30 shkolla fillore, medrese, rushdije, idadije, madje kishte edhe një Daru-l-mual-limin, kurse kazaja e Prishtinës kishte 16 shkolla fillore, nga të cilat në qytetin e Prishtinës punonin 8 sibjan mektebe, një shkollë Rushdije dhe dy medrese. Këto qytete kanë pasur edhe biblioteka mjaft të pasura me libra e dorëshkrime.

Në periudhën postosmane, Kosova deri në vitin 1999 ka përjetuar një kufizim të skajshëm sa i përket arsimit dhe edukimit islam. Në këtë periudhë, sidomos pas vitit 1945, u ndalua rreptësisht që në shkollat e Kosovës të flitet për çështjet fetare. Pas vitit 1950 Jugosllavia, formalisht ka dhënë pëlqimin që në disa xhami të organizohet  edukimi fetar, por kjo bëhej në numër shumë të kufizuar, prej 10, 20 apo 30 nxënës, ashtu që në tërë Kosovën këtë mësimin e ndiqte një numër shumë i vogël fëmijësh.

Ata që nuk i përmbaheshin këtij urdhëri, siç ndodhte në Gostivar e Tetovë, ndëshkoheshin nga organet e pushtetit komunist dhe nuk u lejohej ta ushtrojnë këtë veprimtari.

Medresetë e themeluara qysh në kohën e Sulltanatit Osman në Kosovë, si Medreseja e Madhe në Gjakovë, e themeluar në vitin 1748, Mehmet Pasha në Prizren, Medreseja Piri Nazir në Prishtinë, pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, 1945-1948 u mbyllën nga sistemi i ri komunist.

*          *          *

Në territorin e Kosovës, sipas njohurive që disponojmë deri tash, deri në fund të shekullit 20 nuk ka pasur institucion arsimor-edukativ më të lartë se Medreseja – por ka pasur, sipas disa normave vendase, Medrese të Madhe, Medrese të Ulët dhe Medrese të Mesme. Medresja e Mesme vepron edhe sot në Prishtinë, që është e njohur si medreseja ALAUDDIN.

Në vazhdim, do të përmendim edhe disa të dhëna nga vakufnameja e Mahmud Pashë Rrotullës nga Prizreni, i cili në vakufnamen e tij kishte caktuar shpërblimet për tërë personelin i cili do të angazhohej në arsimimin dhe edukimin e fëmijëve. Sipas kësaj vakufnameje për mësimin e fëmijëve në mektep ai kishte caktuar shumën 140 grosh, kurse për myderrizin e medresesë së përmendur, haxhi Ali efendi, 1400 grosh.

Numri i shkollave dhe shtrirja nëpër qytetet e Kosovës, mund të shihet nga disa burime të ndryshme, si Salnamet ose Kamus al-Alam, i Shemsettin Sami Bej Frashërit etj.

Deri në fillim të shekullit 20 shkollat nuk ishin të ndara në shkolla fetare dhe laike siç janë edhe sot. Karakteri i shkollave mund të shihej nga numri i lëndëve që mësoheshin në ato shkolla. Po përmendim këtu shkollën shtetërore Idadije në Manastir, në të cilën, sipas sallnames së Vilajetit të Manastirit për vitin 1896, mësoheshin lëndët: filozofi, histori e përgjithshme, gjeometri, gjeografi, arabisht, persisht, turqisht, algjebër, histori natyre, frëngjisht, vizatim, gjuhë osmane, kaligrafi, ndihmë mjekësore, njohuri me besimin fetar.

Ndërkaq, ndërmjet dy luftërave botërore dhe pas Luftës së Dytë Botërore në Kosovë shkollat fetare vepronin të ndara nga shkollat laike dhe numri i tyre u reduktua tërësisht, dhe në Kosovë, pasi u mbyllën të gjitha shkollat fetare islame, në vitin 1951, në Prishtinë themelohet medreseja e përmendur Alauddin.

Pasi Allahu donte që në vitin 1951, në Prishtinë të fillojë punën medreseja Alauddin gjendja e arsimit islam deri diku u përmirësua. Në fillim mësimi zgjaste katër vjet dhe si medrese e ulët kuadrot këtu kualifikoheshin dhe aftësoheshin vetëm për të kryer detyrën e imamit. Në këtë medrese, përveçse nga Kosova, vinin nxënës edhe nga Maqedonia, Mali Zi dhe nga Sanxhaku. Këtu mësoheshin lëndët: Kur’an, akaid, gjuhë arabe, fikh, ahlak, histori islame, gjuhë turke, imamat, husnihat, imla arabisht, imla turqisht, kiraet arabisht, kiraet turqisht, që kishin një trajtim të lëndëve fetare si edhe lëndët që i quanin shkencore e shoqërore: gjuhë shqipe, gjuhë serbokroate, matematikë, histori, gjeografi, botanikë, vizatim, bukurshkrim, fiskulturë, fizikë, kimi, higjienë, paraushtarak, biologji, zoologji.

Nga kjo medrese, me këtë planprogram, deri në vitin 1963, dolën 115 nxënës, nga të cilët disa u bënë imamë e disa vazhduan shkollimin e mesëm në Sarajevë, e më vonë edhe në Prishtinë.

Që nga viti 1962/63, në Prishtinë, kjo medrese vazhdon punën si Medrese e mesme, e cila vazhdon punën edhe sot. Nga Medreseja e Mesme kanë dalë rreth  2000 kuadro me kualifikim të mesëm. Në fillim Medreseja e Mesme Alauddin ka qenë pesëvjeçare, kurse nga viti 1984 kthehet me sistem katërvjeçar si dhe shkollat e tjera në Kosovë. Sipas planprogramit të miratuar nga Kryesia e Bashkësisë Islame në Prishtinë, këtu mësohen lëndët vijuese: Kur’an, tefsir, Hadith, Akaid, Fikh, Ahlak, Usuli fikh, Imamat, Filozofi Islame, gjuhë shqipe, gjuhë arabe, gjuhë turke, gjuhë angleze, histori, gjeografi, histori islame, biologji, pedagogji-logjikë, psikologji, mbrojtje popullore, informatikë, edukatë fizike, matematikë, kimi dhe fizikë.

Me këtë sistem të shkollimit në medresenë Alauddin, nxënësit vijnë pas kryerjes së shkollës së plotë fillore – d.m.th., pas tetëvjeçares. Këtu fitohet kualifikimi i mesëm, shkalla e pjekurisë, e cila në tërë rajonin e Ballkanit quhet maturë. Pas përfundimit të maturës një numër i madh i tyre vazhdojnë studimet nëpër universitete të ndryshme të vendit dhe jashtë vendit. Një numër i madh prej tyre kanë përfunduar studimet në universitetet e vendeve islame, si në Az’har, Bagdad, Medine, Rijad, Stamboll, Ankara, Jordani, Kuvajt, Tunizi dhe në kohën më të re edhe në Universitetet e Malajzisë.

Ata kanë arritur grada shkencore të magjistraturës dhe të doktoraturës në shkenca të ndryshme dhe kontribuojnë në fusha të ndryshme të shkencave: Islamistikë, Filologji, Shkenca juridike, etj.

Me kontributin e këtyre kuadrove më vonë, janë themeluar edhe medresetë jashtë Kosovës, në Shkup në vitin 1984 dhe në Jeni Pazar (Pazari i Ri) në vitin 1990.

Në Kosovë, Medreseja Alauddin pas vitit 1990, pas prishjes së sistemit komunist, ka themeluar degët e veta në Prizren (1992) dhe në Gjilan (1993), si edhe medresenë e femrave në Prishtinë dhe në Prizren. Vlen të theksohet se medreseja e femrave në Prizren është ndërtuar me donacione të bamirësve nga Turqia.

Në vitin 1992 në Prishtinë fillon punën Fakulteti i Studimeve Islame, intitucioni i parë për arsimimin e lartë islam në hapësirat shqiptare. Themeluesi i këtij institucioni të lartë arsimor-edukativ nga fusha e dijeve islame është Meshihati i Bashkësisë Islame të Kosovës. Studimet këtu i vazhdojnë kryesisht  ata që kanë kryer medresenë Alauddin, por mund të regjistrohen edhe kandidatë të cilët kanë kryer shkolla të tjera të mesme, nëse në provimin kualifikues arrijnë shkallën e njohurive të parapara nga rregullorja e Fakultetit.

Me gjithë faktin e demokratizimit të Ballkanit, ku bën pjesë edhe Kosova, çështja e arsimimit fetar ka mbetur akoma thembra e Akilit.

Edhe më tutje në sistemin shkollor nuk është lejuar arsimi fetar nëpër shkolla. Kjo ka vazhduar si në kohën e pushtetit komunist. Kjo do të thotë se ata që dëshirojnë të marrin njohuri për fenë duhet të organizohen nëpër xhami, ose të organizohen nga shoqata humanitare të jashtme, të ardhura në Kosovë pas përfundimit të luftës në vitin 1999. Kjo veprimtari zhvillohet në objekte private jo të përshtatshme për këtë qëllim dhe jashtë kujdesit e interesimit të organeve kompetente arsimore e fetare.

Në Kosovë arsimi dhe edukimi fetar nuk është pranuar në sistemin shkollor.

Vlen të përmendet fakti se në Parlamentin e Kosovës kjo çështje është vënë në rend dite për diskutim por nuk është zgjidhur për shkak të pasojave që ka lënë sistemi komunist tek ata që e përbëjnë Parlamentin e Kosovës. Duhet shpresuar se me përpjekje edhe më të mëdha e më të organizuara kjo çështje do të zgjidhet në të mirë të arsimit dhe edukimit fetar në shkollat e Kosovës.

Pas vitit 1999 falë luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe Forcave të Paktit Atlantikut të Veriut – Paktit NATO, Kosova administrohet nga UNMIK (United Nation Mission in Kosova), dhe pikërisht më 10 dhjetor 2007 pritet njohja ndërkombëtare e shtetit të Kosovës: Shtet i pavarur dhe Sovran, për të cilin akt ka nevojë dhe kërkon ndihmën e shteteve tuaja. Me ndihmën e Allahut, kur ju të ktheheni nga ky simpozium në vendet tuaja do të mbartni me vete këtë porosi dhe sigurisht përkrahja juaj nuk do të mungojë.

Stamboll, tetor 2007.

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 

Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Burimet dhe literatura

Dr. Zija Kazixhi, Historia e arsimit islam, Tiranë, 2001.
Dr. Jashar Rexhepagiq, Zhvillimi i arsimit dhe i sistemit shkollor të kombësisë shqiptare në territorin e Jugosllavisë së sotme deri në vitin 1918, Prishtinë 1970.
Feti Mehdiu, Institucionet edukativo-arsimore islame në Kosovë dhe në Maqedoni (Educational-Islamic instiutions in Kosova and Macedonia), Perla nr. 1-4, Tiranë 2001.
Feti Mehdiu, Pasqyrë e shkurtër mbi veprimtarinë e medresesë Alauddin në Prishtinë, Edukata Islame, nr. 15-16, Prishtinë 1976.
Evlija Çelebi, Shqipëria para tre shekujsh, Tiranë, 2000.
Evlija Çelebi, Putopis, Sarajevo, 1973.
Glasnik VIS-a, nr. 1-3, 1959, Sarajevo, str. 57.
Hasan Kaleši, Prizren, Kao kulturni centar za vreme turskog perioda, Albanološka istraživanja, 1., Priština, 1962.
Hasan Kaleši, Najstraiji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku, Priština, 1972.
Hasan Kaleši – Ismail Eren, Prizrenac Mahmud Paša Rotul, njegove zadužbine i vakufnama, Starine Kosova VI-VII, Pristina, 1973.
Sh. Sami Frashëri, Kamus al-Alam, I, 1889, Istanbul.
Manastir vilajeti mahsus salnamesi, 1314, Istanbul.
Feti Mehdiu, Institucionet arsimore në vilajetin e Manastirit… nga fundi i shekullit 19, Gjurmime Albanologjike, nr. 30, Prishtinë, 2003, (seria e shkencave historike).
Feti Mehdiu, Në shkolla nuk mësohet për Zotin, por fëmijët edukohen ashtu si e kërkon Zoti, Epoka e Re, Prishtinë, 17.6.2003.
Feti Mehdiu, Kërcënim – jo, mirëkuptim dhe drejtinterpretim po, Epoka e re, Prishtinë, 9-10 mars, 2004.
Sadik Mehmeti, Të dhëna arkivore për Medresenë e Piri Nazirit 1935, Vjetar, XXXI-XXXII, Prishtinë, 2004. (Arkivi i Kosovës)
Haki Kasumi, Shkollat fetare islame në Kosovë ndërmjet dy luftërave botërore, Gjurmime Albanologjike, nr. 12, Prishtinë, 1982, (seria e shkencave historike).
Osmanli arşiv belgelerinde KOSOVA VILAYETI, Istanbul, 2007.


* Ky tekst është prezantuar në vitin 2007 në Stamboll, në simpoziumin kushtuar arsimit dhe edukimit islam në Sulltanatin Osman.
[1] Në këtë artikull do të përdoret termi Sulltanati Osman në vend të Perandoria Osmane, për arsye se ky shtet nuk është udhëhequr nga perandorët por nga sulltanët.

Zhvillimi i arkitekturës islame shqiptare të xhamive

27/07/2012 Lini një koment

Gjergj FRASHËRI dhe Sulejman DASHI

 

ZHVILLIMI I ARKITEKTURËS ISLAME SHQIPTARE TË XHAMIVE

Xhamia e Karapicit – Tiranë

Në prodhimtarinë artistike dhe arkitektonike mesjetare të trojeve shqiptare, një vend të rëndësishëm zënë vend veprat e artit dhe të arkitekturës së sferës islame. Ato janë të lidhura me sundimin e Shqipërisë nga shteti osman, prandaj ato fillojnë të shfaqen qysh në fund të shekullit XIV. Si kudo edhe këtu, me përhapjen e Islamit ndër shqiptarë, lindi nevoja për ndërtimin e objekteve të kultit. Krahas xhamive, pati edhe objekte arkitektonikë siç qenë për shembull medresetë, hamamet, imaretet, etj. Ndër to, një vlerë të veçantë për historinë e arkitekturës shqiptare të periudhës së fundit mesjetare, zënë padyshim xhamitë.

Si kryeqendra të fesë islame, xhamitë u ngritën në të gjitha viset ku u përhap kjo fe, që nga ishujt indonezianë deri në Gadishullin Iberik. Pavarësisht nga vendi ku u ngritën, ato u ndërtuan në përshtatje me kanonet e kultit islam. Të gjitha xhamitë kanë komponentët e tyre funksionalë: mihrabin, minberin, mafilin, minaren, etj. Por nga ana arkitektonike, ato nuk janë kudo njësoj. Dallime të rëndësishme kanë gjithashtu nga përmbajtja e tyre artistike. Në kompozimin arkitektonik dhe artistik të xhamive ka ndikuar niveli kulturor dhe kërkesat artistike të popullsive lokale. Veç ndryshimeve në hapësirë, xhamitë kanë pësuar ndryshime edhe në kohë. Si rrjedhim xhamitë e ndërtuara në Perandorinë Osmane paraqesin ndryshime të rëndësishme nga faltoret e ndërtuara në atdheun e xhamisë, në Arabinë Saudite, jo vetëm në shekujt e parë të Islamit por edhe në kohën e sulltanëve turq. Edhe xhamitë e ndërtuara në viset e Perandorisë Osmane nuk qenë kudo njësoj. Zakonisht flitet për një arkitekturë osmane të xhamive, por edhe ky përcaktim nuk është absolut. Ka autorë që e përcaktojnë arkitekturën osmane si një arkitekturë turke. As ky përcaktim nuk është i drejtë, sepse tiparet dalluese të arkitekturës osmane të xhamisë nuk i përpunuan mjeshtërit e kombësisë turke, por talentet e kombësive të islamizuara të Perandorisë Osmane. Më tej akoma, edhe arkitektura osmane e xhamisë nuk është në vetvete uniforme, mbasi ajo u zhvillua në hapësirë dhe kohë. Në zhvillimin e saj, lanë vulën e tyre, komponentët kulturorë të popullsive lokale. Për këtë arsye, arti dhe arkitektura islame në Shqipëri, ndonëse në thelb mbetën islame, nuk qenë identike me artin dhe arkitekturën islame të viseve të tjera të Perandorisë Osmane. Nën ndikimin e faktorëve lokalë, arti dhe arkitektura islame në Shqipëri morën në fillim nënshtetësi dhe më vonë tipare shqiptare. Në lidhje me këtë çështje është e nevojshme të jepen disa konsiderata historike mbi përmbajtjen e arkitekturës osmane, të arkitekturës turke dhe të arkitekturës shqiptare islame.

Arkitektura turke ka lindur para se të formohej Perandoria Osmane, pra para se të lindte arkitektura e kombësisë turke. Ajo është e lidhur me formimin e kombësisë turke. Siç dihet kombësia turke islame u mbrujt në Azinë e Vogël. Shtresën e saj të parë e formuan turqit selxhukë, të cilët gjatë shek. X, pasi përqafuan Islamin hynë në Azinë e Vogël, në territoret lindore të Perandorisë Bizantine, ku, në shek. XI u vendosën përfundimisht në provincën e Konias. Më vonë në shek. XIII popullata të tjera turke të fisit të madh Oguz, të shtyrë nga mongolët hynë në Azinë e Vogël. Në atdheun e tyre të ri, popullatat e reja turke morën nga turqit selxhukë fenë Islame së bashku me artin dhe arkitekturën islame, që kishte filluar të lulëzonte në Sulltanatin e Konias. Gjatë çerekut të fundit të shek. XIII ndërsa sulltanati selxhuk erdhi duke u shthurur, në trojet e tij u ngrit fuqishëm Emirati Osman, i cili filloi të zgjerohej edhe në trojet që Bizantit i kishin mbetur në Veriperëndim të Azisë së Vogël. Pikërisht në këto troje, arti dhe arkitektura islame e përpunuar nga turqit selxhukë dhe e përvetësuar nga turqit osmanë, të cilët e zhvilluan më tej në përshtatje me nivelin e tyre kulturor dhe me shijet e tyre artistike, u formuan arti dhe arkitektura turke islame.

Përfshirja e tokave ballkanike në Perandorinë Osmane pati rezultate të thella për të dy palët në art. Ballkani u bë vendi i ndeshjes më të ashpër i dy kulturave kundërshtare të kohës dhe i dy sferave të mëdha kulturore, fesë së krishterë që lëvrohej nga popujt ballkanikë prej më se dhjetë shekujsh dhe asaj Islame, e cila vinte nga Lindja.

Fillimet e artit e të arkitekturës islame në qytetet shqiptare, parimisht duhen kërkuar pas fillimit të islamizimit të popullsisë shqiptare. Në përshtatje me këtë kriter, vijnë edhe burimet historike të cilat deri sot caktojnë si faltoren më të hershme islame në Shqipëri, xhaminë e Fatihut, ndërtuar mbi kullën e hyrjes së kalasë së Elbasanit në vitin 1466, po atë vit që u ndërtua edhe vetë kalaja, tezë kjo fort që duhet të rishikohet, mbasi ka shenja që tregojnë se faltoret e para islame janë ndërtuar përpara fillimit të procesit të islamizimit të popullsisë qytetare.

Gjurmimet tona na kanë çuar në përfundimin se faltorja më e hershme islame e diktuar deri sot i takon të jetë pikërisht në qytetin e Beratit, pranë akropolit të kalasë, e quajtur Xhamia e Kuqe. Për identifikimin dhe datimin e kësaj ndërtese na ndihmon në radhë të parë përshkrimi i Çelebiut gjatë vizitës së tij të dytë në Berat (1671). Sipas tij, në kalanë e Beratit, ai ka parë dy faltore islame, njëra pranë akropolit e quajtur xhamia e Bajazit Khanit dhe tjetra brenda në akropol e quajtur xhamia e Hunqarit, që i thonë ndryshe edhe Fotëhije. Në fakt, akoma deri sot, në kalanë e Beratit janë gjithsej rrënojat e dy xhamive të quajtura njëra “e Kuqe” me sa duket prej përdorimit më shumë në muret e saj të tullave me të njëjtën ngjyrë dhe tjetra e “Bardhë”, e ndërtuar krejt me gurë të gdhendur gëlqerorë. Për faltoren e Bajazit Khanit, Çelebiu na tregon se ajo është një ndërtesë e vjetër në stilin antik, e gjerë, e mbuluar me tjegulla dhe me minaren e ndërtuar prej argjiri. Ajo është një xhami, sipas tij, e vetmuar dhe e çuditshme. Këto karakteristika na çojnë menjëherë tek xhamia e Kuqe.

Ndërtimi i faltoreve islame, që duhet të ketë filluar në rajonet periferike të vendit tonë në fund të shek. XIV, u shtri në viset shqiptare pothuajse në të gjithë shek. XV. Megjithatë, në gjysmën e shek. XV numri i xhamive të ndërtuara erdhi duke u rritur me rënien e qyteteve apo vendbanimeve të fortifikuara. Shumica e tyre janë të lidhura me periudhën e Mehmetit II (1451-1481), siç është xhamia e Hunqarit në Delvinë, e ndërtuar në mes të shek. XV, xhamia e Gazi Ali Beut në Vuçiterrnë (mesi i shek.XV), e Fatihut në kalanë e Kaninës (1463-1465, ajo e Hunqarit (ose siç quhet sot xhamia e Bardhë) në kalanë e Beratit (në vitet 60 të shek. XV) (1466) e Fatihut në kalanë e Krujës (1478), e Fatihut në kalanë e Shkodrës (1479), ajo e Mehmetit II në kalanë e Ulqinit (1479), e Fatihut në kalanë e Tivarit, xhamia e Fatihut në kalanë e Durrësit (e ndërtuar në vitet 1479-1481), e Fatihut në Shtëpanjë të Elbasanit (1479-1480), e Fatihut në kalanë e Lezhës, e Mehmetit II në kalanë e Podgoricës (1479-1480), ajo në kështjellën e Jenikalasë në Dukagjin etj.

Si karakteristika të përgjithshme të këtyre faltoreve mund të nënvizohen se prania e tyre u shfaq fillimisht në qytetet dhe pikat e mbrojtura strategjike. Në qytete, xhamitë u ndërtuan sigurisht në pjesët më të mbrojtura të kalave, që ishin akropolet.

Nga pikëpamja tipologjike ato përfaqësonin modele të thjeshta, kryesisht të kompozuara nga një sallë me planimetri katërkëndëshe në përmasa modeste dhe një hajat përpara hyrjes. Minaret, të vendosura në krahun e djathtë të hyrjes së sallës, u ngritën gjithashtu në lartësi modeste në raport me vetë madhësinë e faltores. Ndërtesat e kultit islamik të kësaj periudhe, për vetë funksionin e tyre të kufizuar, u realizuan me shpejtësi dhe si të tilla, në të shumtën e rasteve, nuk pretenduan për vlera të veçanta artistike.

Ndryshe nga rasti i xhamisë së Kuqe dhe i asaj të Përmetit, xhamitë e ndërtuara pas viteve 30 të shek. XV, iu larguan në mënyrë të theksuar momenteve artistike të artit selxhuk dhe megjithëse na paraqiten pa pretendime arkitektonike të veçanta, tek ato shihen inspirimet e reja që kishte fituar ndërkohë arti osman gjatë marshimit në Evropën Juglindore.

Periudha e dytë e zhvillimit të arkitekturës shqiptare osmane të xhamisë përkon pra, me ushtrimin në trojet tona të pushtetit të centralizuar shtetëror të Portës së Lartë, me forcimin e procesit të islamizimit dhe paralelisht me rritjen e peshës së popullsisë vendase të islamizuar në jetën shoqërore të vendit. Nga ana tjetër, kjo periudhë, e cila fillon dhe mbaron në gjysmën e parë të shek. XVII, është e përfshirë tërësisht brenda kohës së formimit e të lulëzimit të arkitekturës klasike osmane, që mund të konsiderohet se nisi me marrjen e Kostandinopojës më 1453 dhe mbaroi me shembullin e Xhamisë Blu të Ahmetit më 1617. Këto kushte çuan padyshim në rritjen e intensitetit të ndërtimit të xhamive në trojet tona, si nga pikëpamja sasiore, ashtu edhe në anën e kërkesave për cilësinë e tyre artistike. Dukuritë e para të modeleve klasike osmane të xhamive u dukën sigurisht në rajonet ku pushteti osman u vendos më herët dhe u pasuan nga të tjerat në viset që ra nën këtë sundim më vonë.

Ndër xhamitë e para të kësaj periudhe mund të përmendim faltoren e Fatihut në Prishtinë (1461), të Gazi Isa begut në Shkup (1475), xhaminë Mbret (të Bajazitit II) në Përmet (1494), xhamia Mbret në Elbasan (1492), atë me të njëjtin emër në Berat në vitin 1492, po ashtu xhaminë Mbret në Shkodër (fundi i shek. XV) e quajtur mbas rindërtimit të vitit 1854-1855 me emrin e Selvisë, xhaminë e Tetovës (1495), të I. Mirahorit në Korçë (1496), atë të Imaretit në Ohër (1493), etj. Sigurisht që ndërtimet më të shumta të faltoreve islame u dukën në shek. XVI-XVII, siç ishin midis të tjerave, xhamia e Isa begut në Manastir (1508), ajo e Varoshit ose e Pazarit në Krujë (1533-1534), e Muradies (1536-1538) dhe ajo e Vjetër ose e Pashallarëve në Vlorë (rreth vitit 1540), e Plumbit në Berat (1533-1554), e Allajbegisë në fshatin Burim të Dibrës (mesi i shek. XVI), xhamia e Re (1558-1559) dhe ajo e Hajdar Kadisë në Manastir (1561) e Gazi Mehmet pashës në Prizren (1561), e Sinan pashës në Kaçanik (1594-1595) e Hadunit (përpara vitit 1595), e Nazireshës në Elbasan (përpara vitit 1599), xhamitë e Hasan Agës në Rugovë, të Gjin Aleksit në Rumanj të Delvinës, të Pirinasit në Prishtinë, të Mozhiqit në Mitrovicë dhe të tjera të ndërtuara gjatë shek. XVII, xhamia e Ballies në Elbasan (1605-1606), e Sinan pashës në Prizren (rreth vitit 1610), xhamia e Vjetër ose e Sulejman pashës në Tiranë (1614), e Tophanes në Shkodër (1627-1628), etj.

Në përgjithësi xhamitë e kësaj periudhe u ndërtuan dy tipash – tipi monumental me kupolë të mbuluar në sallën qendrore dhe tipi bazilikal me sallë të mbuluar me çati. Në të dy rastet këto ndërtesa në vendin tonë u pajisën me portikë arkadash përpara hyrjes së sallës dhe me një minare të vetme në krahun e djathtë të saj. Minaret tashmë u ndërtuan të holla e të larta, me seksion poligonal, cilësi që i dallojnë ato të tipit “gjilpërë”. Një tjetër dukuri karakteristike e tyre ishte realizimi i strukturave të ndërtesës me teknikën e qargjirit (në të shumtën e rasteve), teknikë e cila në shek. XV, XVI dhe në pjesën e parë të shek. XVII, vazhdoi të aplikohej gjerësisht nga tradita vendase në lloje të ndryshme ndërtimesh, qysh nga periudha bizantine por tashmë me efekte të reja plastike.

Si kudo në rajonet e nënshtruara të Perandorisë Osmane, edhe në vendin tonë për ndërtimin e këtyre xhamive të para monumentale, modelet arkitektonike qenë në përgjithësi projekte të importuara nga zyrat qendrore perandorake osmane, pasi përveç qëllimeve imponuese të Portës për unifikimin ideologjik e kulturor të vendeve të nënshtruara prej saj, kanonet islamike të këtyre ndërtesave përfaqësuese ende nuk njiheshin nga popullsitë e krishtera. Por sado që ishin të tilla, nuk mund të thuhet se në arkitekturën e xhamive që u realizuan në viset e Evropës Juglindore gjatë shek. XV-XVIII, elementi vendas ballkanik nuk mori pjesë. Përkundrazi, janë këto tradita ballkanike, të cilat për mendimin tonë luajtën rolin vendimtar në formimin e arkitekturës klasike osmane të xhamive.

Dy nga karakteristikat kryesore dalluese të xhamive të kësaj periudhe mund të shihen në planin urbanistik dhe në atë arkitektonik. E para është se, xhamitë nuk u ndërtuan më brenda por dolën jashtë mureve të kështjellave. Trualli mbi të cilin zunë vend tashmë këto objekte u zgjodh zemra e lagjeve të qytetarëve dhe shpesh ato shërbyen për të formuar qendrat apo bërthamat urbane të qyteteve. E dyta është se xhamitë, tashmë si ndërtesa që i shërbenin masës së gjerë të qytetarëve, marrin zhvillim edhe në aspektin arkitektonik. Sipas modeleve të sjella nga zyrat perandorake, edhe në viset tona, xhamia u ngrit brenda sistemit të kullies, ku ajo ishte bërthama e saj, përreth së cilës qëndronin ndërtesat e tjera si medreseja, imareti, shkolla, hamami, hanet, etj. Midis shembujve më të hershëm të kullieve që ruhen akoma sot janë ajo e xhamisë Mbret në Berat, me xhaminë e tipit bazilikal, ajo e Iljaz MIrahorit në Korçë, me faltoren e tipit me kupolë, etj. Gjithashtu xhamitë nuk u trajtuan më me modestinë arkitektonike të periudhës së parë, por tani u ndërtuan më të mëdha dhe u bënë objektet ku u derdhën energjitë dhe aftësitë e mjeshtërve më të mirë si të artit të të ndërtuarit ashtu edhe të arteve të aplikuar. Nga pikëpamja arkitektonike ato synuan të bëheshin veprat më monumentale të qytetit.

Etapa e tretë e zhvillimit të arkitekturës së xhamisë në trojet mesjetare shqiptare i përket periudhës prej gjysmës së dytë të shek. XVII e deri në fillim të shek. XIX, e cila karakterizohet nga rritja e rolit të mëtejshëm ekonomik të qyteteve nga formimi i klasës feudale shqiptare, nga konvertimi në fenë islame të pjesës dërmuese të popullsisë dhe nga lulëzimi i kulturës islame shqiptare.

Midis ekzemplarëve të ndërtuar në këtë periudhë mund të përmenden xhamia e Agait në Elbasan (1650-1660), ajo e Hamamit në Pejë (gjysma e dytë e shek. XVII), e Hysen pashës në Berat (1670-1671), ajo në fshatin Roshnik në rrethin e Beratit (1641-1655), xhamia Atik në Gilan (shek. XVII), ajo e lagjes Ndocaj në Shkodër (1722-23), e Velabishtit në Berat (përpara vitit 1727-1728), ajo Kubelije e Kavajës (1735-36), e Teqes në Gjirokastër (1742-1743), ajo në lagjen Perash të Shkodrës (1744), e Kaninës në Vlorë (1756-1757), e Pazarit në Gjirokastër (1757), e Mehmet pashës në Shkodër (1773-1774) e Zajmit në Tiranë (1774), e Kasem pashës në Vlorë (1783-1784), e Sulejman pashës (rreth vitit 1800), në Berat e Haxhi Et’hem beut në Tiranë (1794-1821), xhamia e Peqinit (1822), etj.

Në etapën e tretë, e cila mund të cilësohet si koha e formimit të stilit klasik shqiptar në arkitekturën e xhamisë, dallojmë dy shkallëzime të ecurisë së saj – periudhën e kërkimeve dhe eksperimentimeve (paraklasike) të traditës vendase, e cila nga pikëpamja kohore arrin deri në gjysmën e parë të shek. XVIII dhe periudhën e lulëzimit të arkitekturës shqiptare osmane të xhamisë, të cilën e përfaqësojnë mirë shumë ekzemplarë, duke pranuar si shembull të parë xhaminë Kubelije të Kavajës (1735-36) dhe si shembull përmbyllës të periudhës, xhaminë e Peqinit (1822).

Eksperimentimet në etapën e tretë u bën në përgjithësi mbi bazën e tipologjisë së mëparshme të xhamive, domethënë të dy tipave tashmë të përmendur. Prej tyre, si më përfaqësues për stilistikën arkitektonike vendase u zgjodh me prioritet tipi monumental me kupolë. Kërkimet për krijimin e një arkitekture me karakteristika të veçanta të këtij tipi xhamie, konsistuan në zbulimin e vlerave të reja të elementeve formues të saj, në përputhje me nevojat shoqërore, shpirtërore e artistike të popullsisë, me mundësitë ekonomike si dhe me të tjera kërkesa që impononte mjedisi shqiptar i kohës. Në krahasim me xhamitë e ndërtuara në etapën e dytë dhe me ato të mjediseve kulturore fqinje (ballkanike-osmane), dallime cilësore fitoi arkitektura shqiptare-osmane e xhamisë në disa drejtime: në gjetjen e përmasave më racionale, për formulimin planimetriko-hapësinor të sallës, hajatin e minares, në lidhjen e xhamisë mjedisin urban ku u ndërtuar, në gjuhën plastike të fituar nga përdorimi i teknikave tradicionale, në preferencat kromatike, ornamentale e dekorative që shihen në fasada e në brendinë e tyre, etj.

Duhet vënë në dukje se notën origjinale që fitoi arkitektura e xhamive në këtë etapë në vendin tonë e ndihmoi në mënyrë të konsiderueshme një rezultat tjetër – sinteza e re që kreu në përgjithësi arkitektura shqiptare në shek. XVIII-XIX. Dihet se lëvizjet popullore që përshkuan Evropën gjatë shek. XVIII-XIX, u shoqëruan nga një orientim i ri në zhvillimin e artit e të kulturës së tyre nga frymëzimi në dukuritë stilistike të epokave klasike e mesjetare. Një lëvizje e këtij karakteri ndodhi padyshim edhe në Shqipëri, e cila u shpreh në mënyrë të konkretizuar në kohën e pashallëqeve të mëdha e më tej me Rilindjen Kombëtare. Rrjedhimet e saj u shfaqën edhe në fushën e arkitekturës, shenjat e së cilës fillojnë të duken qysh në fillim të shek. XVIII. Në mjaft nga monumentet tona të artit e të arkitekturës të shek. XVIII-XIX, veçanërisht ndër faltoret e krishtera dhe islame, mund të shikohen elemente arkitektonike të frymëzuara nga dukuritë klasike, një frymëmarrje artistike kjo, në thellësi të kohës, e cila mund të cilësohet edhe stil neoklasik shqiptar. Si elemente të këtij orientimi në arkitekturën e faltoreve islame do të dallonim siluetën e portikëve me arkadë në hajatet e xhamive të Kavajës, Tiranës, Shkodrës, Peqinit, etj., në finesën e punimit të gurit në sipërfaqen e fasadave, në finesën dhe motivet arkitektonike apo zbukurimore me të cilët janë realizuar kolonat, kornizat e dritareve, kapitelet, kornizat e portaleve etj. Po aq dukshëm u paraqit kjo frymë stilistike në artin zbukurimor prej druri të interierëve, në motivet e gdhendura me frymëzim nga tradita etnografike shqiptare, të cilat shihen në tavane, mafile, dollapë dritare, etj. Përkim të plotë me shijen vendase paraqet gjithashtu në këtë kohë piktura murale në brenditë e mjaft xhamive, jo vetëm në ato të ndërtuara në këtë periudhë si te xhamia e Haxhi Et’hem beut, në Tiranë, në atë të Beqarëve në Berat, e Peqinit, e Stërmasit në Tiranë, etj., por edhe në xhamitë më të vjetra, të cilat gjatë shek. XVIII-XIX u rikonstruktuan, si te xhamia e Vjetër në Tiranë, e Pazarit në Krujë, ajo Mbret në Berat etj.

Nga pikëpamja urbane, një tjetër tipar i arkitekturës shqiptare osmane e xhamisë ishte konsolidimi i bashkëjetesës së binomit xhami-kullë Sahati, brenda hapësirë së kullies. Prezenca e kullave të Sahatit pranë xhamive vihet re në trojet tona qysh në etapën e dytë ndoshta edhe më herët se kudo në viset e tjera të Perandorisë Osmane dhe në këtë çështje duhet të ketë ndikuar padyshim afërsia e viseve shqiptare me Perëndimin, siç është rasti i kullës së Sahatit pranë xhamisë së Shkupit (ndërtuar rreth viteve (1560-1570), apo ajo pranë xhamisë së Prizrenit, të Elbasanit e të tjera më vonë. Por në etapën e tretë, prania e tyre bëhet karakteristike dhe në periudhën e lulëzimit të arkitekturës shqiptare islamike, silueti i minares është gjithnjë i shoqëruar nga ai i Kullës së Sahatit (Krujë, Shkodër, Berat, Korçës, Prishtinë, Pejë, Prezë, Libohovë, Durrës, Gjirokastër, Kaninë, Delvinë, etj). Si pikë kulminante i evolucionit të bashkëjetesës së këtij binomi, qëndron rasti i xhamisë së Peqinit, në të cilin struktura e kullës është e lidhur me atë të xhamisë. Kulla e Sahatit ka arritur tashmë të bëhet këtu pjesë përbërëse e ndërtesës së faltores.

Etapa e katërt e rrugës s arkitekturës së xhamive në trojet tona përkon me periudhën e Rilindjes Kombëtare. Kjo periudhë e luftës për pavarësi çoi detyrimisht në rënien e theksuar të aktivitetit ndërtimor të xhamive, për pasojë edhe të arkitekturës së tyre. Tashmë vërehen vetëm disa rindërtime e meremetime të faltoreve ekzistuese. Ndonjë xhami e re që u ngrit, qe nga pikëpamja arkitektonike vetëm përpjekje për të përsëritur modelet e mëparshme, siç ishte rasti i xhamisë së Stërmasit në Tiranë (1840), si imitim i saj të Haxhi Et’hem beut, etj.

Etapa e pestë lidhet me periudhën e shtetit shqiptar të pavarur, kur Komuniteti Mysliman fitoi autoqefalinë nga Sheh-ul-Islami i Stambollilt dhe xhamia u nda nga shteti. Sigurisht që numri i xhamive të ndërtuara në këtë periudhë qe jo vetëm fare i pakët, por arkitektura e tyre qe krejtësisht një braktisje nga stili klasik shqiptar i arritur, siç ishte rasti i xhamisë së Madhe në Durrës, xhamia e Re e Tiranës, xhamitë e tjera në Sarandë, në Lushnjë, e ndonjë tjetër. Qoftë për vlerat funksionale, qoftë edhe për ato arkitektonike, këto ndërtesa mbetën jashtë evolucionit logjik të zhvillimit historik të arkitekturës së xhamive në vendin tonë.

Pas çlirimit shumë xhami u shembën. Ato që mbetën iu nënshtruan restaurimit si monumente me vlera të rralla historike e artistike.

Marrë nga revista “Monumentet”, Nr. 2, 1986

Disa fjalë për historikun e Shkupit dhe shpërnguljen e shqiptarëve muslimanë për në Turqi

17/07/2012 Lini një koment

Behxhet JASHARI

DISA FJALË PËR HISTORIKUN E SHKUPIT DHE SHPËRNGULJEN E SHQIPTARËVE MUSLIMANË NË TURQI

Behxhet Jashari

Shkupi që nga kohët më të lashta ishte qendër kulturore e qytetëruese. Shumë studiues, midis tyre edhe arkeologu Qiro Truhelka, njohës i mirë i kulturës materiale e shpirtërore iliro-shqiptare, kanë theksuar se emri i Shkupit është trajtë latine nga “pastër ilirishte shkype”. Trajtën latine grekët e bënë Scopi, prej nga e morën sllavët Skoplje, ndërsa te udhëpërshkruesi arab Idrisiu (1150) e gjejmë trajtën arabe Iskofia, Iskobia. Më vonë turqit e morën variantin popullor të vendit, i shtuan një ELIF në fillim dhe e bënë Yskyb. Shkupi për herë të parë në histori përmendet nga Klaudie Diolomej me emrin e tij antik Scupi (Skup)i.

Në shekullin III para erës sonë (p.e.s.) Shkupi ishte i banuar me dardanë, ndërsa më vonë, me ardhjen e Perandorisë Romake, Shkupi u bë pjesë e Perandorisë Romake. Shkupi ishte kryeqytet i Dardanisë. Për këtë dëshmojnë shumë të dhëna të periudhës romake me të cilat disponon arkeologjia dhe historia e gjeografisë. M. Shufflay, në librin ‘Kostadin Balsiç (1392-1402)’ thotë:

‘Shkupi shtrihet në pjesën më qendrore të Dardanisë dhe në këtë trevë shqipja nuk është më e re se greqishtja’.

Në fillim të shekullit XVI një udhëpërshkrues venedikas për Shkupin kishte shkruar: “Në Shkup gjuha e parë të cilën e flet gjithë Shkupi e kazaja, është gjuha shqipe”.

Udhëpërshkrues të ndryshëm që shkruan edhe në shekujt e mëvonshëm për udhëtimet e tyre, shprehën befasinë, gëzimin dhe kënaqësinë të cilën e kishin gjetur në këtë qytet. Udhëpërshkruesi turk Deliger Zede, i cili në shekullin XVII e kishte vizituar Shkupin, shkruan:

“Kam udhëtuar një kohë të gjatë nëpër shtetin e Rumelisë dhe kam vizituar shumë qytete të bukura. Kam qenë i mahnitur nga të mirat e Allahut, mirëpo asgjë nuk më ka impresionuar, çuditur dhe gëzuar aq shumë, si qyteti i mrekullueshëm, Shkupi, nëpër të cilin kalon lumi Vardar”.

Në vitin 1559 Shkupin e vizitoi një udhëpërshkrues tjetër venedikas dhe shënoi se qyteti i ka 2.900 familje, kryesisht muslimane. Edhe sipas burimeve të Propagandës Fide (v. 1623), thuhet se shumica e qytetarëve të Shkupit janë “shqiptarë myslimanë me ndikim politik”.

Të dhënat antroponomike dhe toponomastike që sjellin defterët osman të shekujve XV-XVI qartë tregojnë se edhe në periudhën kohore të shekujve XV-XVI, shqiptarët ishin shumicë dërrmuese që banonin në krahinat e Shkupit, Tetovës, Gostivarit, Kërçovës, Dibrës, Strugës, Prespës, Manastirit, Velesit e të Prizrenit.

SHKUPI – KRYEQENDËR E VILAJETIT TË KOSOVËS

Vilajeti i Kosovës u formua në vitin 1877 dhe përfshinte një sipërfaqe të gjerë gjeografike prej 32.900 km katrorë. Brenda kufirit administrativ të Vilajetit të Kosovës bënin pjesë gjashtë sanxhaqe. Ato ishin: sanxhaku i Prishtinës, i Shkupit, i Prizrenit, i Jeni Pazarit, i Pejës dhe i Tashllixhes (Plevljes).

Sipas shënimeve zyrtare të Perandorisë Osmane të shpallura në gazetën zyrtare të qeverisë së atëhershme Osmane ‘La Turquie’ (maj 1878), thuhet se Vilajeti i Kosovës i kishte 1.199.154 banorë, ndërsa sipas statistikave turke të viteve 1896 dhe 1900, Vilajeti i Kosovës kishte një popullsi të përgjithshme prej 996.738 banorësh. Sipas regjistrimeve osmane të viteve 1896-1900, Sanxhaku i Shkupit kishte 324.982 banorë.

Sipas regjistrimeve osmane të vitit 1900, vetëm kryeqendra e Vilajetit të Kosovës – Shkupi, i kishte 4.682 shtëpi me më shumë se tridhjetë mijë banorë, pjesën më të madhe të të cilëve e përbënin shqiptarët myslimanë.

SHPËRNGULJET E SHQIPTARËVE MUSLIMANË PËR NË TURQI

Shpërnguljet e mëdha të shqiptarëve jashtë trojeve etnike të tyre filluan me të ashtuquajturën “Krizë Lindore” në vitet 1877-1878, gjegjësisht kur filloi lufta ruso-turke. Në të vërtetë, kjo ishte edhe faza më e rrezikshme që e përjetoi Perandoria Osmane, sepse fuqitë e mëdha evropiane bënin orvatje perfide diplomatike me të vetmin qëllim që “të sëmurin e Bosforit” ta eliminojnë nga skena. Me këtë mund të thuhet se shpërnguljet e muslimanëve, me këtë edhe të shqiptarëve nga trojet e tyre, ishin të varura drejtpërdrejt nga dobësimi i shtetit osman dhe nga depërtimi i ushtrive sllave në viset shqiptare dhe viset tjera, të administruara nga Porta e Lartë.

Shkatërrimi i Perandorisë Osmane filloi kah mesi i shekullit XIX. Turbulencat politike dhe ato ekonomike që u paraqitën në disa qarqe osmane, si në radhët e ushtrisë, administratës etj., ishin shkak që Sulltan Abdul Hamidi i Dytë t’i miratojë të ashtuquajturat Reformat e Tanzimatit. Këto reforma u aprovuan në vitin 1839. Më vonë, gjegjësisht në vitin 1856, u shpall edhe Dekreti i Hatihumajunit.

Të gjitha reformat të cilat u realizuan brenda shtetit osman thuajse aspak nuk ia zgjatën jetën kësaj perandorie. Fundi i shekullit XIX ishte periudha kur shteti osman e kishte bërë shprehi të humbë sipërfaqe të mëdha territoresh. “Kriza Lindore” ishte faktori kryesor që ndikoi drejtpërdrejt ose tërthorazi në marrëdhëniet tjera politiko-shoqërore. Këto rrethana shoqëroro-historike morën jo vetëm përmasa ballkanike, por edhe evropiane.

Më rënien e pjesëve të territoreve osmane nën okupimin sllavo-ortodoks, njëkohësisht do të fillojnë edhe dëbimet dhe shpërnguljet masive të popullatës autoktone shqiptare e muslimane drejt Azisë së Vogël.

Shpërnguljet e shqiptarëve nga trojet e tyre u realizuan edhe “falë” marrëveshjeve dhe planeve të ndryshme që u zhvilluan në dëm të të shpërngulurve, gjegjësisht ndërmjet Serbisë dhe administratës së atëhershme turke. Është me rëndësi të theksojmë se shpërngulje të shqiptarëve muslimanë pati që nga fundi i shekullit XIX dhe ato vazhduan deri në fund të shekullit XX. Vitet kur filluan shpërnguljet për Turqi ishin vitet: 1912, 1919, 1920, 1924-1935, 1950-1958, ndërsa shpërnguljet mund të thuhet se vazhduan deri në vitin 1966.

Shpërnguljet e shqiptarëve ishin rezultat i komplotit dhe planeve famëkeqe sllave. I tillë ishte plani i hartuar apo memorandumi nga Ilija Garashanini i quajtur “Naçertanje”, i përgatitur në vitin 1844. Sipas këtij plani, parashihej që tërë Bosnja e Hercegovina, Sanxhaku dhe Kosova (si dhe Maqedonia), territore këto që ishin nën administrimin e Perandorisë Osmane, të shkëputen nga Perandoria…

Sipas memorandumit të Garashaninit parashihej që: “Serbia doemos të vazhdojë që nga godina e shtetit turk të shkëputë gurë-gurë, ashtu që nga ky material cilësor, mbi themelet e vjetra të Mbretërisë Serbe (të Dushanit), përsëri ta ndërtojë shtetin e ri të madh serb”.

Shpërnguljet e shqiptarëve drejt Turqisë kishin filluar. Në tri ditët e fundit të prillit 1925 nga stacioni hekurudhor i Shkupit ishin nisur për në Turqi (me kalim transit nëpër Selanik), rreth 350 familje shqiptare, një pjesë e madhe e të cilëve ishin me mbi dhjetë anëtarë. Tani më planet famëkeqe kishin filluar të realizohen. Këto ishin plane të hartuara në dëm të drejtpërdrejtë të shqiptarëve. Në funksion të këtyre qëllimeve të errëta shoveniste (për dëbimin e shqiptarëve, me këtë edhe të të gjithë muslimanëve nga trojet e tyre), pushteti i atëhershëm jugosllav i vuri në disponim tërë mekanizmat.

Qeveria jugosllave i kushtoi kujdes të veçantë hartimit të një platforme (ose të disa platformave) sa më të përpikta lidhur me problemet teorike e praktike të zbatimit të shpërnguljeve me dhunë. Një platformë e tillë në etapa e periudha të caktuara pësoi ndryshime dhe riformulime gjithmonë të kushtëzuara nga realizimi sa më i thellë dhe, mundësisht, i plotë i shpërnguljes së shqiptarëve nga trojet e tyre autoktone. Në variantet disaplanëshe zyrtare ose formalisht jashtëzyrtare të kësaj platforme gjatë shekullit XX, vend të rëndësishëm zënë projektet që u diskutuan në të ashtuquajturin ‘Klubin serb të kulturës’ të Beogradit gjatë viteve të tridhjeta (ato të Gojko Perinës, Orestie Kërstiqit, Vasa Çubrilloviqit etj.); elaboratet e funksionarëve të lartë të Ministrisë së Jashtme të Mbretërisë së Jugosllavisë (Ivo Andriqit dhe Ivan Vukotiqit), mendimet e eksponentëve çetnikë (si Drazha Mihajlloviqi); gjatë Luftës së Dytë Botërore, projekti tjetër i Vasa Çubrilloviqit i 3 nëntorit të vitit 1944, e deri te memorandumet e akademikëve serbë të ditëve tona, në të cilat shpërngulja me dhunë e shqiptarëve të Maqedonisë së sotme gjen trajtim të veçantë ose përfshihet në shpërnguljen e shqiptarëve në tërësi. Nga të gjitha projektet e lartëpërmendura duhen veçuar ato të Vaso Çubrilloviqit, ku shprehet shkalla më e lartë e shovinizmit sllavoortodoks. Sipas rekomandimeve të tij, shqiptarët muslimanë të Tetovës, Gostivarit, Shkupit, Kumanovës, Kërçovës etj., ishin regjistruar arbitrarisht si turq ose pa vullnetin e tyre quheshin të tillë.

Në këto arazhmane politike për shpërnguljen e shqiptarëve nga trojet etnike të tyre, në mënyrë të drejtpërdrejtë u inkuadruan edhe personalitete kyçe të qeverisë turke të viteve të tridhjeta. Natyrisht, pazarllëqet bëheshin ndërmjet qeverisë së atëhershme jugosllave dhe asaj turke. Në të vërtetë, më 28 shkurt të vitit 1933 ministri i Punëve të Jashtme të Turqisë, Ruzhdi Arasi, me sugjerimin e Kemal Ataturkut e viziton Beogradin. Në suitën e Ruzhdi Arasit ishte edhe e bija e tij Emel hanëm. Pasi që u pritën me një nder të veçantë, ata më pas i filluan bisedimet me autoritetet jugosllave për shpërnguljen eventuale të shqiptarëve në Anadoll. Në këtë takim mori pjesë edhe përfaqësuesi zyrtar i Turqisë në Beograd, Hajdar Beu. Në vitin 1934 pati një vizitë nga qeveritarët jugosllav në Turqi, kur Bogoljub Jevtiqi dhe Qemal Ataturku zhvilluan dy orë të plota bisedime, kryesisht për shpërnguljen e shqiptarëve nga Jugosllavia dhe vendosjen e tyre në Anadoll. Bisedime dhe “pazarllëqe” për dëbimin e shqiptarëve nga trojet e tyre etnike pati edhe më vonë siç ishte vizita e Millan Stojadinoviqit në vitin 1938 në Turqi, e cila kishte rëndësi të madhe për palët jugosllavo-turke. Pas Marrëveshjes ballkanike, në Beograd filluan të mbahen mbledhjet ndërministrore. Mbledhje të tilla u mbajtën në Ministrinë e Punëve të Jashtme gjatë verës së vitit 1938. Në të gjitha këto tubime ministrore ishte potencuar se shpërngulja me dhunë e shqiptarëve duhet ta përfshijë vetëm elementin fshatar, në mënyrë që të arrihet deri te pronat e lira tokësore. Të gjithë diskutuesit ishin pajtuar se numri i popullsisë shqiptare që duhej të shpërngulet në Turqi duhet të sillet prej 200.000 deri në 2 milionë. Po ashtu u vendos që qeverisë së Turqisë për çdo familje të shpërngulur t’i paguhej një shumë prej 15.000 dinarësh, por me këtë duhej të insistohej që numri i anëtarëve në familje të jetë sa më i madh.

Kështu, për t’u bërë sa më praktik ky plan famëkeq antishqiptar dhe antimusliman, si dhe për ta trasuar edhe më tej rrugën e shpërnguljes së shqiptarëve nga trojet e tyre, diplomacia e Beogradit arriti ta bindë Xhelal Bajarin që ta vizitojë Jugosllavinë. Negociatat jugosllavo-turke (qeveritarët jugosllav dhe kryetari i qeverisë turke Xhelal Bajar), u zhvilluan më 10-11 maj të vitit 1938 . Gjatë kësaj vizite Xhelal Bajarit i dorëzohet medaljoni ‘Shqiponja e bardhë e shkallës së parë’.

Sipas konventës jugosllavo-turke të vitit 1938, gjegjësisht sipas nenit 2 që fliste për shpërnguljen e shqiptarëve në Anadoll, mes tjerash përfshihen edhe shqiptarët e territoreve të Banovinës së Vardarit, ata të rajonit të Prizrenit, Dragashit, Therandës, Ferizajit, Tetovës, Gostivarit, Rostushës, Dibrës, Rrafshit të Kosovës, pastaj shqiptarët e rajonit të Shkupit me rrethinë, Gjilanit, Preshevës, Prespës, Manastirit, Kavadarit, Marihovës, Negotinës në Vardar, Kumanovës, Velesit, si dhe shqiptarët ose muslimanët e rajonit të Kërçovës, Ohrit, Strugës, Prespës, Vallandovës, Dojranit, Gjevgjelisë, Strumicës, Koçanës, Vinicës, Shtipit, Berovës etj…

Planet dhe bisedimet për dëbimin e shqiptarëve nga trojet e tyre etnike kanë vazhduar edhe pas Luftës së Dytë Botërore, gjegjësisht në vitet 1950, 1951-1953. Ekzistojnë edhe dokumente të publikuara që flasin për këto çështje. Në të vërtetë bëhet fjalë për dokumentin origjinal të marrëveshjes, që është evidentuar si Marrëveshja Tito-Kypërli 1953, e cila është realizuar në Split. Këtu do t’i sjellim vetëm disa fjalë nga ajo marrëveshje:

Tito: “Do të ishte në interes të të dyja vendeve që të punojmë për harmoninë e popujve në të ardhmen. Kjo do të thotë se nuk do të na ngarkojë fare e kaluara. Sa u takon shqiptarëve të religjionit musliman në Kosovë dhe Maqedoni, atyre përmes vizave që do t’u lejohen nga Qeveria e Juaj (turke), do të kenë mundësi të integrohen me familjet e tyre që i kanë andej në Turqi. Ato lidhje familjare janë krijuar shekuj me radhë. Për mënyrën e vizave të pasaportave, ne nuk do të vendosim, por ne do të përkujdesemi që të keni sa më tepër kërkues. Atyre u nevojitet t’u sigurohet pasuri tokësore, sepse afër 90% e tyre janë bujq… Besoj se deri në vitin 1959 atje do të keni përafërsisht një milion qytetarë bujq të zellshëm. Kështu flasin informatat nga terreni, për të cilat ne kemi punuar që nga viti 1951… Bartja le të fillojë nga Shkupi, sepse prej andej shqiptarët ndjehen më të sigurt që të lëvizin. Kosovarët janë më të egër, por do të përkujdesemi që të natyralizohen aty për fillim…”.

Në vitet 1950-1966 u formuan komisione të posaçme, me qendër në Shkup, që paraqiteshin në opinion duke u ofruar ndihmë dhe kushte lehtësuese atyre që do të shpërnguleshin në Turqi.

Gazeta “Nova Makedonija” e Shkupit ndërmjet muajve janar 1956 – janar 1957 i botonte emrat e 2.976 kryefamiljarëve, familjet e të cilëve po shpërnguleshin në Turqi. Qyteti i Shkupit, veçanërisht stacioni i tij hekurudhor, ishte dhe mbeti nyja më e rëndësishme tranzitore e largimit të shqiptarëve drejt tokës së panjohur turke. Nga trojet ballkanike nuk u shpërngulën vetëm shqiptarë, por edhe një numër i madh i përkatësive të tjera etnike. Natyrisht, të gjithë ishin muslimanë…
—————————–
LITERATURA:

BAJRAMI, dr. Hakif ‘Marrëveshja xhentëlmene Tito-Kypërli më 1953 në Split’, Vjetar, XXV-XXVI, Arkivi Kombëtar i Kosovës, Prishtinë, 2001.
DOKLESTIČ, L. ‘Kroz historiju Makedonije’, Zagreb, 1964.
RAHIMI, Dr. Shukri, ‘Vilajeti i Kosovës’, Prishtinë, 1969.
Grup autorësh, ‘Shqiptarët e Maqedonisë’, Meshihati i BI në Republikën e Maqedonisë, 1994, Shkup.
Grup autorësh, ‘Shpërnguljet e shqiptarëve gjatë shekujve’, Shoqata për kthimin e shqiptarëve të shpërngulur nga Kosova, Prishtinë, 1992.
SHUFFLAY, M. ‘Kostadin Balsič (1392-1402)’, Zagreb, 1940.
TRUHELKA, Čiro, “Arheološke beleške iz Južne Srbije”, GSUD, k.v. ODN, 2, Skopje, 1929.
UKA, Sabit ‘Shpërngulja e shqiptarëve nga Serbia Jugore më 1877-1878 dhe vendosja e tyre në rrafshin e Kosovës’, Zëri, Prishtinë, 1991.
SPAHIČ, Mustafa, ‘Da, mi smo muslimani’, Ljiljan, Sarajevë, 1995.
SELMANI, Dr. Asllan, Historia e Shkupit, marrë nga: http://www.shkupi.com.
——————————————————————————
TRUHELKA, Čiro, “Arheološke beleške iz Južne Srbije”, GSUD, k.v. ODN, 2, Skopje, 1929, fq. 69, cituar sipas dr. Muhamet Pirrakut në simpoziumin ‘Shqiptarët e Maqedonisë’, me temë ‘Shqiptarësia e Shkupit sipas argumenteve historike’. Shih: “Shqiptarët e Maqedonisë”, Meshihati i BI në Republikën e Maqedonisë, 1994 – Shkup, fq. 98.
SELMANI, Dr. Asllan, Historia e Shkupit, http://www.shkupi.com.
SELMANI, Dr. Asllan, po aty.
SHUFFLAY, M. “Kostadin Balsič (1392-1402)”, Zagreb, 1940, fq.19., cituar sipas Muhamet Pirrakut në simpoziumin ‘Shqiptarët e Maqedonisë’ në temën ‘Shqiptarësia e Shkupit sipas argumenteve historike’. Shih: “Shqiptarët e Maqedonisë”, Meshihati i BI në Republikën e Maqedonisë, 1994 – Shkup, fq. 97.
“Shkupi”, nr. 1, Shkup, 29 gusht 1911, fq. 2, cituar sipas: dr. Muhamet Pirrakut në simpoziumin ‘Shqiptarët e Maqedonisë’, me temë ‘Shqiptarësia e Shkupit sipas argumenteve historike’, shih: “Shqiptarët e Maqedonisë” Meshihati i BI në Republikën e Maqedonisë, 1994 – Shkup, fq. 99.
SELMANI, Dr. Asllani, Historia e Shkupit, http://www.shkupi.com.
L. Doklestič, “Kroz historiju Makedonije”, Zagreb, 1964, fq. 53, 61, cituar sipas dr. Muhamet Pirrakut në simpoziumin ‘Shqiptarët e Maqedonisë’, me temë ‘Shqiptarësia e Shkupit sipas argumenteve historike’, (Shih në: “Shqiptarët e Maqedonisë” Meshihati i BI në Republikën e Maqedonisë, 1994 – Shkup, fq. 99).
Propaganda fide ishte organizatë kishtare që orvatej për përhapjen e katolicizmit me dhunë në ato vise ku përhapja e besimeve tjera kishte marrë hov, siç ishte rasti me fenë islame në Ballkan në shek. XVI-XVII.
“Relacione mbi gjendjen e Shqipërisë Veriore dhe të Mesme e shek. XVII, 1610-1634”, vëll. I, Tiranë, 1963, fq. 338, 437, cituar sipas dr. Muhamet Pirrakut në simpoziumin ‘Shqiptarët e Maqedonisë’, me temë ‘Shqiptarësia e Shkupit sipas argumenteve historike’. (Shih në: “Shqiptargt e Maqedonisë”, Meshihati i BI në Republikën e Maqedonisë, 1994 – Shkup, fq. 100).
Dr. Ramiz Abdyli, ‘Shqiptarët e Maqedonisë sipas të dhënave të defterëve të shekujve XV-XVI’, (Shih në: “Shqiptarët e Maqedonisë”, Meshihati i BI në Republikën e Maqedonisë, 1994 – Shkup, fq. 133.
RAHIMI, Dr. Shukri, “Vilajeti i Kosovës”, Prishtinë, 1969, fq. 12, shih: Mr. Sabit Uka, “Shpërngulja e shqiptarëve nga Serbia Jugore më 1877-1878 dhe vendosja e tyre në rrafshin e Kosovës”, Zëri, Prishtinë, 1991, fq. 78.
PRIFTI, Dr. Kristaq, “Popullsia e Vilajetit të Kosovës në vitete ’90 të shekullit XIX”. (Nga libri: “Shpërnguljet e shqiptarëve gjatë shekujve”, botues: “Shoqata për kthimin e shqiptarëve të shpërngulur nga Kosova”, Prishtinë, 1992, fq. 73, cituar sipas ‘Salname-i-Vilajet-i-Kosova’, viti 1318 hixhrij/1900 miladijj, fq. 663.
RIZAJ, Dr. Skënder, “Popullsia e Kosovës – Vilajeti i Kosovës 1839-1877-1912”. (Nga libri: “Shpërnguljet e shqiptarëve gjatë shekujve”, botues: “Shoqata për kthimin e shqiptarëve të shpërngulur nga Kosova”, Prishtinë, 1992, fq. 57.).
PRIFTI, Dr. Kristaq, “Popullsia e Vilajetit të Kosovës në vitet e ’90-ta të shekullit XIX”. (Nga libri: “Shpërnguljet e shqiptarëve gjatë shekujve”, botues: “Shoqata për kthimin e shqiptarëve të shpërngulur nga Kosova” – Prishtinë, 1992, f. 73).
Po aty, fq. 74.
Po aty, fq. 73.
UKA, Mr. Sabit, “Shpërngulja e shqiptarëve nga Serbia Jugore më 1877-1878 dhe vendosja e tyre në rrafshin e Kosovës”, Zëri, Prishtinë, 1991, fq. 11.
Po aty, fq. 54.
Po aty, fq. 54.
SPAHIČ, Mustafa, ‘Da, mi smo muslimani’, Ljiljan, Sarajevë, 1995, fq. 81.
SHTYLLA, Zamir, “Shpërnguljet e shqiptarëve në shekullin XX”, temë e lexuar në simpoziumin ‘Shqiptarët e Maqedonisë’. (Shih në: “Shqiptarët e Maqedonisë”, Meshihati i BI në Republikën e Maqedonisë, 1994 – Shkup, fq. 362-363).
BAJRAMI, dr. Hakif, “Konventa jugosllavo-turke e vitit 1938 për shpërnguljen e shqiptarëve”, (shih në: ‘Shpërnguljet e shqiptarëve gjatë shekujve’, botues: “Shoqata për kthimin e shqiptarëve të shpërngulur nga Kosova”, Prishtinë, 1992, fq. 178).
Po aty, fq. 180.
Po aty, fq. 180.
Po aty, fq. 180.
BAJRAMI, dr. Hakif “Marrëveshja xhentëlmene Tito-Kypërli më 1953 në Split”, Vjetar, XXV-XXVI, Arkivi Kombëtar i Kosovës, Prishtinë, 2001, fq. 272-273.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 57 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: