Arkiv

Archive for the ‘Shqiptarët dhe Orienti’ Category

Festimi i përvjetorit të 5-të të pavarësisë së Kosovës në Kajro

07/05/2013 Lini një koment

Dr. Hatixhe AHMEDI

 

FESTIMI I PËRVJETORIT TË 5-të TË PAVARËSISË SË KOSOVËS NË KAJRO

1

Kajro, një nga metropolet botërore, një vend që rrallë mund të gjesh shpirt njësoj sinë të, për mua qysh moti ishte bërë djepi dhe nëna e çdo gjëje. Ky ishte vendi në të cilin prej kohësh do të zgjohesha çdo ditë duke soditur diellin me majat e piramidave të Faraonit, dhe do të vazhdoja rrugën për të ndjekur mësimet e mia në studimet e larta universitare. Këto kujtime do t’i merrja me vete edhe pas përfundimit të studimeve, do t’i hapja jo më në formë të gjallë, por vetëm në ëndrrat e mia do t’i shpalosja çdo natë.

Sa herë që largohesha nga Kajro, e mbyllja ditarin e kujtimeve të mia me lujten time të përhershme: “Ah sikur Zoti të më mundësonte ta vizitoja gjithmonë Kajron!” Kështu ishte lutja ime, por që do të vija në Kajro dhe do të përjetoja dy gëzime, kjo nuk më kishte shkuar në mendje. Të vizitoja Kajron, të ulesha në banka për të dëgjuar mësime ashtu sidikur dhe të festoja “Përvjetorin e Pavarësisë së Kosovës”! Këto janë vetëm mrekulli që di t’i realizojë vetëm Zoti. Madje me këto lloj mrekullish njeriu jeton, mbushet me dashuri dhe shpirt që e bëjnë të fortë dhe të palëkundur sa të jetë gjallë.

Me ftesë tëLibrotekës Kombëtare dhe Arkivave të Egjiptit mora pjesë në kursin dyjavor të dorëshkrimeve orientale, i cili u organizua në Librotekën Kombëtare dhe Arkivat e Egjiptit në Kajro.

Ndërsa gjëja e dytë që gjithmonë më kishte lidhur me Kajron dhe egjiptianët është Mehmet Ali Pasha nga Kavalla e Çamërisë, i cili për një shekull kishte qenë mbret dhe lider i këtij vendi, andaj edhe identifikimi ynë si shqiptarë këtu në Egjipt kurrë nuk kishte hasur vështirësi.

Sërish në hotelin e njohur të themeluar nga mbreti shqiptar Mehmet Ali Pasha, që quhet “Marriut” dhe që gjendet në zemër të Kajros, në lagjen ku edhe kanë nisur fillet e qytetit që më vonë në të gjithë botën do të njihet si “Nëna e të gjithë botës”, që është lagjia “Zemalik”, një lagje e zhurmshme dhe dinamike, me plot hotele dhe vetura që ecin shpejt si gjarpërinj për të arritur në pikësynimin e cakut të tyre. Shumë afër prejaty, sa zbret poshtë është lagjia e famshme “Tahrir”, ku e tërë Kajro përjetoi revolucionin e të ashtuquajturës “Pranveraarabe”, dhe vendi ku ky shtetthemeloi kushtetutën e re.

Ndoshta Muhamed (Mehmet) Ali pasha e kishte uruar dhe ndërtuar shumë këtë vend, prandaj dhe u mundësua që atytë valëvitej dy herë flamuri shqiptar i Kosovës. Ky ishte hoteli që për herë të dytë po mbante stemën dhe flamurin e Kosovës, dhe kjo ishte një pamje mahnitëse.

Kësaj radhe në Kajro vërejta një ndryshim të madh, populli kishte filluar të mësonte për Kosovën, për këtë shtet që edhe pse ndoshta jo shumë i madh nga sipërfaqja në krahasim me Egjiptin, por shumë i afërt në kulturë, adete dhe zakone. Ndoshta këtë afërsi e kishte mundësuar vizita e shpeshtë e delegacioneve nga Kosova dhe nga Egjipti, sidomos vizita e fundit e kryeministrit Hashim Thaçi, me ftesë tëpresidentit Muhamed Mursi,  dhe kjo paraqitje e tyre me kryeministrin dhe ministrin e jashtëm Enver Hoxha, në media dhe në shtyp e kishte afruar shumë njohjen mes dy shteteve. Në gazetat e përditshme dhe në revistat e Egjiptit shkruhej dhe thuhej se ky delegacion u prit si një delegacion i cili kishte ndarë fatin e njëjtë me popullin dhe qeverinë e cila po administronte tani Egjiptin, prandaj presidenti dhe qeveritarët këtë delegacion e pritën si revolucionarë, ndërsa kryeministrin e Kosovës si hero.

2

Gjatë hyrjespër në hotel kisha harruar rrugën e cila përbëhej nga shumë labirinte, por këtë e zbërtheva shumë lehtë sepse në hyrje të sallës po qëndronte një djalë i ri me plis të bardhë në kokë dhe i stolisur me flamurin e Kosovës në qafë.Kjo pamje më rrënqethi shumë dhe e përshëndeta në gjuhën shqipe, edhe ai më përshënteti gjithashtu në gjuhën e ëmbël shqipe. Hoteli i ndërtuar nga një shqiptar, ishte stolisur me elemente shqipe dhe i mbushur mearabë, dashamirëstë shqiptarëve dhe nga diaspora shqiptaretë cilët i kishte ftuar Prof. Dr. Beqir Ismaili.

Në këtë ceremoni Prof. Dr. Beqir Ismaili qëndronte në hyrje të derës, ku priste mysafirët, ndërsa në krah të tij qëndronin dy të rinj të veshur me veshje kombëtare të cilët të ftuarit i prisnin me sheqerka dhe ju ofronin emblema me flamurin e Kosovës.

Prof. Dr. Beqir Ismaili kishte ftuar një numër të madh të politikanëve që për momentin janë qeveritarë kryesorë në qeverinë e Egjiptit, ku në mesin e tyre ishte edhe Ahmet Fehmi,kryetari i Dhomës së Lartë dhe të Ulët të Egjiptit. Gjithashtu në mesin e të ftuarve morën pjesë edhe mbi pesëdhjetë ambasadorë nga ambasadat e huaja në Kajro, në mesin e tyre dhe ambasadorja e ShBA-së, Gjermanisë, Turqisë dhe Shqipërisë, si dhe ambasadorë të shumtë nga shumë shtete të ciët ende nuk e kanë pranuar Kosovën. Ishin ftuar gjithashtu dhe një numër i madh i shkencëtarëve të formuar dhe kontribues në Kajro, të cilët me artikuj të ndryshëm kanë kontribuar për gjendjen e Kosovës në Egjipt, si dhe një numër i madh i personaliteteve nga shumë institucioneve me ndikim në Egjipt.

Kjo ceremoni ishte organizuar nga ana e promotorit të përgjithshëm Prof. Dr. Beqir Ismaili, të cilin e përqafonin ngrohtësisht dhe i uronin që falë angazhimit dhe demonstrimit të palodhshëm për më se tridhjetë vite për Kosovën, sot erdhi një lajm se kjo njohje ishte shumë e afërt. Pas pritjes së të ftuarve, ceremoninë e hapi Prof. Ismaili ku i përshëndeti të ftuarit, duke i uruar edhe ata që kishin ardhur të ndanin këtë gëzim së bashku me popullin shqiptar të Kosovës.

Më pas ai tha: “Ne sot morëm një lajm shumë të gëzuar, lajm i cili na erdhi në ditën më të gëzuar të jetës sonë. Shpresojmë se njohja e Kosovës nga Egjipti do të ndodhë së shpejti dhe sërish do të tubohemi e të festojmë njohjen nga Egjipti, njohje që e presim me shumë kurreshtje nga populli me të cilin nga lidh kultura dhe shpirti i njëjtë. Jam shumë i lumtur që shtetin tim arrita ta paraqes si shtet të formuar dhe të lulëzuar në mesin tuaj, por edhe më i gëzuar do të jem kur do të formoj dhe do të organizoj në të ardhmen marrëdhënie diplomatike dhe shtetërore në formën e lirë dhe demokratike, që do të lidhin në lidhje të gërshetuar dy popujt me kulturë dhe civilizim të lashtë. Ai gjithashtu i përshëndeti të pranishmit në emër të qeverisë së Kosovës dhe në përcjelljen e përshëndetjeve dhe respektit të ministrit të jashtëm z. Enver Hoxhaj ju bëri me dije se Kosova dhe populli i saj çdo ditë e më shumë po shkojnë drejt zhvillimit dhe përparimit progresiv, dhe ky shtet përditë po pasurohet me njohje të reja nga shtete të ndryshme të botës.”

Pas fjalimit të tij,profesor Beqiri, ia dha fjalën kryetarit të Dhomës së Lartë dhe të Ulët të Egjiptit Ahmed Fehmi, me ç’rast ai tha: “Të nderuar pjesëmarrës, ju përshëndes juve dhe popullit të Kosovës i uroj pesëvjetorin e pavarësisë. Këtij populli i uroj zhvillim dhe përparim të mëtejshëm, sepse populli i Kosovës ka përjetuar presion dhe mizori nga pushtuesi, prandaj edhe dha dëshmorë dhe sakrifikoi shumë derisa e fitoi lirinë dhe pavarësinë.Së shpejti,edhe Egjipti do të jetë në radhën e shteteve që e njohin Kosovën si shtet. Siç tha dhe Prof. Beqir Ismaili,ky shtet gjatë këtyre pesë viteve ka bërë një zhvillim dhe përparim të fortë, është bërë një shtet i pavarur dhe i plotfuqishëm. Ky popull i respekton të drejtat e njeriut dhe popujve, është një popull i cili respekton të drejtat e njeriut,si dhe është i respektuar nga popujt e tjerë. Pra Kosova do të jetë një shtet që vepron me drejtësi dhe i përmbahet të vërtetës.”Këto ishin fjalët përmbyllëse të Ahmed Fehmit, kryetarit të Dhomës së Lartë dhe të Ulët të Egjiptit.

Edhe gjatë intervistimit të këtyre personaliteteve mora përgjigje të mira dhe premtuese. Kryeparlamentari Ahmed Fehmi mbajti një takim me gazetarët me ku ai iu përgjigj pyetjeve që iu parashtruan nga gazetarët, dhe tha se ky lajm na gëzoi pamasë të gjithëve, prandaj kjo njohje nuk do të zgjasë shumë, dhe shkëmbimi i delegacioneve mes nesh në këtë proces ka avancuar dhe ka afruar shumë. Kjo është bërë falë angazhimit të ministrisë së jashtme të Kosovës në krye me ministrin Enver Hoxhaj dhe Prof. Dr. Beqir Ismailit, përfaqësues i Kosovës në Egjipt. Kjo njohje do të ndodhë shumë shpejt, sepse Kosova e meriton këtë njohje. Unë kam qenë në Kosovë para tre muajsh dhe fitova bindjen se Kosova e meriton njohjen e saj nga Egjipti.

Deklaratë të tillë mora edhe nga Abdurrahman Jusuf Kardavi, poet dhe revolucionar i shquar në Kajro, i cili tha se ne jemi një popull që na lidh kultura e hershme, madje që nga koha e Mehmet Ali Pashës, dhe këtë lidhje e kam kuptuar që në vitet e para të studimeve të mia, meqë kam studiuar letërsinë, e kjo nuk arrin pa mësuar historinë e qeverisjes së Egjiptit nga shqiptari Mehmet Ali Pasha, i cili e ndriti shtetin e Egjiptit.

Gjithashtu edhe ambasadorja e Amerikës në Egjipt dha deklaratën e saj ku ajo u shpreh shumë e kënaqur nga ky organizim dhe nga lajmi i ndihmës/presidentes se Kosova do të njihet shumë shpejt nga Egjipti, dhe ky lajm na kënaqi edhe neve që jemi miq të ngushtë të Kosovës.

Ndërsa gjatë intervistimit të ambasadorit të Turqisë Husen Avni, ai më dha një përgjigje që nuk do ta harroj asnjëherë gjatë tërë jetës sime, ku më tha: “Sot morëm një lajm shumë të gëzuar, por porosia ime për shqiptarët e Kosovës është që të mos nxitohen shumë e të punojnë me ngulm në këtë aspekt, sepse po ta lakosh shumë bririn do të thyhet i tëri, prandaj popullin tim vëlla dhe mik të Kosovës e porosis që të durojë edhe pak në mënyrë që të korrë shumë shpejt frytet e këtij durimi të gjatë.”

Muhamed Ebu Ala Madi,kryetari i partisë El-Wasat më tha: “Sa herë që ka ardhurministri i jashtëm z. Enver Hoxhaj, unë jam takuar me të dhe e falënderoj atë për ardhjene tij në Egjipt, dhe si parti e njohur me emrin “El-Wasat”, gjithnjë e kemi përkrahur çështjen e Kosovës dhe në momentin që jemi futur në qeveri, ministri ynë Muhamed Mahsub i angazhuar për “Kuvendin e çështjeve parlamentare”, që ditën e parë kur hapi zyrën e tij, në takimin e parë zyrtar të tij ai takoi Prof. Dr. Beqir Ismailin, përfaqësuesin e Kosovës në Egjipt. Para disa ditëve jam takuar me presidentin Dr. Muhammed Mursi i cili më tha: “Në njohjen e Kosovës nuk ka më ndalim, ne jemi në rrugën e njohjes e cila do të realizohet shumë shpejt.”

Nëkëtë natë gjithashtu ishin të ftuar dhe dy miq shumë të hershëm të Kosovës, Prof. Dr. Muhammed Ebu Lejla dhe Abdullah Ashal, të cilët na thanë se ne ishim nga të parët që Prof. Dr. Beqir Ismaili na caktoi të vinim në Kosovë dhe të ishim nga negociatorët fillestarë të kësaj njohjeje. Prof. Dr. Muhammed Ebu Lejla tha: “Edhe pse ne me zemër ju njohëm, kërkojmë falje se ndoshta kjo njohje zyrtare u zgjat, por do të vijë shumë shpejt, dhe nuk do të zgjasë shumë, sepse ne kemi kontribuar prandaj që padyshim një ditë do t’i korrim frytet së bashku”.Ndërsa Abdullah Eshal, drejtori i përgjithshëm i organizatës për të drejtat e njeriut tha: “Kosova është një vendi bukur, ajo në gjirin e saj mban një popull me kulturë dhe racë të bukur, dhe këtë e kam cekur edhe në artikullin tim të shkruar për Kosovën, dhe shpresoj se së shpejti kjo njohje do të jetë dhe zyrtarisht.”

Hamdi Kandil, një publicist i shquar në median televizive dhe një nga figurat më të rëndësishme të organizatorëve të “Revolucionit të Pranverës Arabe”, një ish i burgosur politik dhe person me shumë famë dhe ndikim në Egjipt dhe në botën arabe, tha: “Më e rëndësishmja tani është se nga ana e Egjiptit kanë filluar lëvizjet diplomatike me shkëmbimin e delegacioneve, dhe së fundmi dërgimi i ndihmës/presidentes Dr. Pakinam El-Sharkavi në Kosovë për të marrë pjesë në gëzimin e madh dhe në përcjelljen e saj të një lajmi sihariqdhënës, u bëpër arsye që populli i Kosovës të përjetonte në një ceremoni dy gëzime, dhe praniadhe mbajtja e fjalimit nga ana e kryetarit të Dhomës së Lartë dhe të Ulët të Egjiptit Dr. Ahmed Fehmi, janë argumente që Egjipti shumë shpejt do ta njohë Republikën e Kosovës. Në fund,ai tha se kjo njohje po vjen shumë me vonesë nga Egjipti, kur dihet se ka pasur mundësi ose është dashur të jetë shumë më herët!”

Në mesin e kësaj ceremonie nuk mungonin as artistët më të shquar të Egjiptit, dhe kësaj radhe mora opinionin e artistit dhe moderatorit të shquar të cilin mezi arrita ta ndaloj nga kërkesat e shumta të admiruesve të tij që shfaqnin dëshirënpër t’u fotografuar me të.Ai më tha: “E uroj Republikën e Kosovës, dhe uroj mikun dhe shokun tim të dashur përfaqësues të Kosovës, Prof. Dr. Beqir Ismailin të cilët arritën të festojnë pesëvjetorin e një shteti demokratik i cili gjithnjë e më shumë po shkon drejt zhvillimit dhe ngritjes.”

Poashtu, një nga biznesmenët më të mëdhenj dhe me ndikim në Egjipt, inxhinieri Talat Abdunnebij, na tha: “E ndiej veten shumë krenar që i bashkëngjitem mikut dhe vëllait tim Prof. Dr. Beqir Ismailit,dhe që jam i pranishëm në një tubim me motive të cilat kam qenë përkrahës gjatë gjithë jetës sime, si dhe na gëzoi dhe lajmi të cilën e dha ndihmës/presidentja e Egjiptit pak më herët, lajm që është dashur të ndodhë më herët, por fatkeqësisht këtë përgjegjësi nuk e mbajmë ne populli i Egjiptit por ish-qeveria e cila na mbajti peng edhe neve për më se pesëdhjetë vite.”

Në fund, e pyetëm Prof. Dr. Beqir Ismailin, se cila ishte përshtypja dhe opinioni i tij për këtë organizim, dhe ai na tha: “Kjo është një ditë shumë me rëndësi, dhe Egjipti krahas me Kosovën po feston pavarësinë e Kosovës, dhendihmës/presidentja gjithashtu ka shkuar në Kosovë për të festuar së bashku me popullin shqiptar, ndërsa së bashku me ne janë përfaqësuesit e ministrit të jashtëm të Egjiptit, ndërsa presidenti Muhammed Mursi më mori në telefon dhe më kërkoi falje për mospasjenmundësi për të marrë pjesë në këtë ceremoni madhështore, me ndikim historik. Ky është një sinjal shumë i fortë se Egjipti së shpejti do ta njohë Kosovën.”

Në këtë manifestim si gjithmonë nuk mungonte as diaspora shqiptare, të cilët së bashku me ne i mundonte shumë përgjigja se kur do të ndodhë njohja finale e Kosovës nga Egjipti?! Këtë pritje finale dhe kuriozitet të tyre diaspora shqiptare së bashku me studentët shqiptarë në Egjipt u munduan ta shmangnin nga kujtesa e tyre duke hedhur valle nga tingujt burimorë të muzikës shqipe, e cila për herë të dytë po ushtonte në ambientet e këtij hoteli.

U larguam nga hoteli duke marrë me vete flamurin e Kosovës, por duke e lënë atë të gjallë në zemrat dhe mendjet e të gjithë arabëve, shqiptarëve dhe të ftuarve dhe pjesëtarëve të popujve të tjerë.

Intervistë me Prof.Dr. Abdulkadir Ozcan: “Shekulli 16 ishte shekulli i kryeministrave shqiptarë”

26/04/2013 Lini një koment

INTERVISTË ME PROF.DR. ABDULKADIR OZCAN: “SHEKULLI 16 ISHTE SHEKULLI I KRYEMINISTRAVE SHQIPTARË”

Abdulkadir Ozcan

Abdulkadir Ozcan

Profesor Doktor Abdul Kadir Ozcan ka lindur ne Mullat te Turqise ne vitin 1943. Pasi mbaroi universitetin per shkencat historike ai iu fut studimeve te thelluara per Perandorine Osmane, lufterave te saj, qeverisjes, shkelqimit dhe renies se saj. Ne vitin 1980 merr titullin Doktor i Shkencave Historike. 10 vjet me vone merr titullin Profesor. Nder librat e tij me te njohur jane: “Historia e Perandorise Osmane”, “Betejat e Sulltan Fatiut”, “Saderzanet e perandorise” etj. I pelqen te lexoje historine dhe te shkruaje histori. “Ky,- sic thote ai vete,- eshte qellimi i jetes se tij. Duke u marre per nje kohe te gjate me Sadrazamet (kryeministrat) qe kane qeverisur Perandorine Osmane ai vuri re se gjate 500 vjeteve te perandorise, per 100 vjet rresht, ne kohe te ndryshme, ate nuk e kishin qeverisur turqit por shqiptaret e ardhur nga skaji me perendimor i saj. “Te pabindurit” e padishahut, cuditerisht ishin edhe njerezit me besnike te perandorise. Aktualisht, Prof. Dr. Abdul Kadir Ozcan jep mesim ne Universitetin “Arkitekt Sinani” ne Stamboll, duke punuar aktivisht edhe per institutin e historise ne Stamboll. Pas kesaj interviste ekskluzivisht per “Koha Jone”, ja ku jane, per here te pare, ne faqet e kesaj gazete, te gjithe bashke, njeri pas tjetrit, te 34 kryeministrat shqiptare qe kane udhehequr Perandorine Osmane. Ata qe kane shkelqyer dhe ata qe kane deshtuar. Ata qe kane qeverisur per nje kohe te gjate dhe ata qe kane qendruar jo me shume se dy muaj. Ata qe kane bere sakrifica per kete perandori dhe ata qe kane pare interesat e tyre. Permes peripecive te shumta, 34 kryeministrat shqiptare, per nje shekull, u bene lubrifikanti i makines se rende shteterore. Supershteti multietnik osman filloi te funksionoje fale punes se mire qe kane bere pikerisht keta 34 kryeministra arnaute. Shume prej tyre lane sarajet e ngrohta dhe hanenet e nxehta per te luftuar me zjarr e hekur armiqte e perandorise.

Intervista

Si shpjegohet qe ne Perandorine Osmane ka pasur kaq shume vezire, pashallare e kryeministra shqiptare?

-Qe ne vitet e para te themelimit te shtetit multietnik osman, duke pare se roberit e zene ne lufte nuk mjaftonin, sulltanet dhane urdher qe te merreshin me sherbim ushtarak edhe persona te huaj, muslimane e te krishtere. Shume prej tyre u perdoren jo vetem ne ushtri, por edhe ne sherbimin civil. Ata u arsimuan ne shkollat e sarajave ne Enderun dhe perfaqesonin Padishahun. Te rinjte e afte te marre nga krahinat jo turke, si Bosnja, Kroacia, Gjeorgjia, Armenia, Italia, Rusia, Serbia, Bullgaria dhe vecanerisht nga Shqiperia, pasi kalonin ne keto shkolla, pasi kryenin nje detyre ne saraje, dergoheshin me detyra jashte shtetit. Me te zotet, ngjiteshin ne administraten e larte shteterore.

Pse thoni “vecanerisht nga Shqiperi”, thjesht per diplomaci, apo pse intervistoheni nga nje gazete shqiptare?

-Absolutisht jo! Por sepse veziret, pashallaret dhe kryeministrat me origjine shqiptare zene nje vend te vecante ne perandorine osmane. Jo vetem si numer, por edhe si cilesi. Ata kane ndikuar me shume nga te gjithe, ne fatin e kesaj perandorie. Jane gjithsej 34 kryeministra shqiptare qe kane udhehequr perandorine. Si vit sherbimi jane 100 vjet. Domethene nje here ne 6 vjet, qeverine e Perandorise Osmane e kane udhehequr kryeministrat me origjine shqiptare. Midis tyre ka pasur te suksesshem, ashtu sic ka pasur edhe te deshtuar.

Kush jane konkretisht kryeministrat shqiptare qe kane ndikuar ndjeshem ne fatin e shtetit osman?

-Si te gjithe punonjesit e tjere te administrates shteterore, edhe kryeministrat shqiptare kane mbaruar ne rinine e tyre shkollen e sarajave qe ishte prane oborrit perandorak. Ne shekullin e 15-te i pari shqiptar qe u be kryeminister (1493) ka qene Koco Daut Pasha. Daut Pasha u rrit ne Saraj. Ai ka marre pjese ne luften kunder Uzum Hasanit, i cili ishte kundershtar i Sulltan Fatihut. Ne vitin 1478 mori pjese ne luften e Shkodres. Ne vitin 1493 Sulltan Bajaziti i dyte e emeroi ate kryeminister. Daut Pasha ka qendruar ne kete detyre 15 vjet pa nderprerje. Duke dale kunder shqiptareve ne vitin 1492 ai solli paqe. Faktikisht, sherbimet e tij te verteta Koco Daut Pasha i ka bere ne fushen social-kulturore. Ai ka qene mbeshtetes i shkences. Te gjithe pasurine e tij e harxhoi per bamiresi. Xhamite, medresete, shkollat fillore, cesmat si dhe nje sere godinash social-kulturore, perdoren edhe sot e kesaj dite ne lagjet e Stambollit. Ajo cfare e ben Daut Pashen te pavdekshem eshte ndertimi i mureve mbrojtese te Kostandinopojes. Daut Pasha, me shpenzimet e tij ndertoi gjithashtu edhe nje vile per Sulltan Bajazitin. Fortifikimet qe iu bene per ushtine e re ne shekullin e 19 moren emrin e Daut Pashes. Dy lagje ne Stamboll mbajne emrin e tij.

Cili ka qene shekulli ka kane dominuar kryeministrat shqiptare?

- Mendoj se ka qene shekulli i 16-te, ku 7 vezire shqiptare, ne periudha te ndryshme, u bene kryeministra te Perandorise Osmane. I pari nga keta eshte Dukagjin Hamet Pasha. Ai eshte nipi i nje familje fisnike shqiptare me mbiemrin Dukagjini. Ka marre pjese ne luften e Iranit dhe ne kthim filloi detyren si vezir Azam. Ka bere shume bamiresi dhe nga kjo familje kane dale burra shteti, si Mehmet Pasha dhe shkrimtari i shquar Taslici Jaha. Shume vite pas Dukagjinit, kryeminister u be Ajaz Pasha nga Vlora. Edhe ai ka marre pjese ne shume beteja dhe ka ndikuar ne krijimin e Sanxhakut te Delvines. Ne periudhen qe ka qene kryeminister shenoi fitoren e shquar te Prevezes. Ne kohen e tij, popullsia turke u shtri deri ne Oqeanin Indian dhe Detin Mesdhe. Nje lagje e njohur dhe nje varreze ne Stamboll vazhdojne te mbajne emrin e tij. Megjithate kryeministri me i madh me origjine shqiptare ne Perandorine Osmane Lutfi Pasha, i cili para se te vihej ne krye te qeverise mori pjese ne lufte me sulltan Sulejmanin, ne lindje e ne perendim. Ai zbuloi dhe luajti rol ne formimin e arkitekt Sinanit. Puna me e mire qe beri ne kohen qe ishte kryeminister ishte vendosja e sistemit informativ. Ne kete periudhe ai zhvilloi nje sere takimesh jashte vendit dhe nenshkroi paqe me Venedikun dhe Austrine. Ishte kryeministri i pare qe evidentoi gabiet e administrates ne kohen qe perandoria osmane kish arritur kulmin e saj. Ai punoi per te ndaluar rrushfetet dhe luftoi cdo veprim te paligjshem ne administraten shteterore, mirepo beri aq shume armiq sa ata organizuan heqjen e tij nga detyra. Lutfi Pasha luftoi per forcimin e flotes osmane. Duke u bazuar me eksperiencen e tij shumevjecare, pasi doli ne pension, shkroi libra me karkater fetar, libra per historine, si dhe libra mbi qeverisjen e shtetit osman. Me vepren “Asafname”, Lutfi Pasha ka qene numri nje ne historine osmane. Vec faltoreve e shkollave ka bere edhe nje ure ne Janine. Kete shekull, mund ta mbyllim me Kara Ahmet Pashen, i cili edhe kur ishte kryeminister (1553-1555) rrembeu shpaten dhe shkoi ne lufte ku nenshkroi paqen qe njihet me emrin: marreveshja e Amasjase. Ai ka luftuar ne Hungari e Gjeorgji. Ndertesat e bera nga arkitekt Sinani me porosi te tij, si; xhami, medrese, shkolla, cezma, jo vetem qe kane emrin e tij, por disa prej tuyre jane funksionale edhe sot e kesaj dite.

Po me tej?

_ Me tej kemi Koxha Sinan Pashen. Ky eshte kryeminister qe ka ardhur ne kete post 5 here, por me periudha te shkurtera. Ai bashkoi dy pjeset e ndara te Jemenit. Nxori nga kriza Tunizine dhe rregulloi financat e saj. Donte te lidhte Detin e Zi me Detin Marmara. Mirepo kundershtaret e tij nuk e lane ta mbaronte me sukses kete projekt. Koxha Sinan Pasha ishte shume i pasur. Vila qe i beri dhurate Muratit te dyte ish nje nga vilat me te bukura te Stambolit. Ne vendin qe ndodhet perkujtimorja e tij ne Stamboll ka cesem, shatervan, dhe lule. Ne Jemen, Meke, Selanik, Prishtine ka xhami e banjo te bera nga ai vete.

Po ne shekullin e 17-te, d.m.th, ne vitet 1600, a kemi kryeministra shqiptare qe kane drejtuar qeverine e Perandorise Osmane?

- I pari, eshte Mustafa Pasha i Zi. Ai ka lindur ne Vlore. Eshte rritur si jenicer, ka punuar si oficer marine dhe ka marre pjese ne shume luftera. Ai ka luajtur rolin kryesor ne marrjen e Bagdatit. Kufijte e sotem midis Turqise dhe Iranit jane pikerisht ashtu sic i ka lene ai. Mustafa Pasha ka meriten e madhe se ka mbajtur nen kontroll cmimet ne te gjithe perandorine. Ai i holli themelet e qytezes Ylldizel. Ai e shpuri ujin nga Arafati ne Meke. Ai u lidhi pension te varferve, per te mos folur per xhamite, shkollat, cezmat, e vepra te tjera qe jane ndertuar ne kohen qe ai ishte kryeminister. Ka qene i drejte, i ndershem, armik i ryshfeteve, teper nevrik. Ka mbajtur nen kontroll buxhetin e shtetit, ka bere vleresimin e parase dhe ka parandaluar cdo revolte qe mund te vinte nga populli per shkak te taksave. Ai i ka dhene rrogat e ushtareve dhe te nepunesve gjithmone ne kohen e caktuar. Me emrin e tij jane shkruar shume libra dhe meqe njihej si mjeshter i hedhjes se shigjetes permendet me emrin kamankes (shigjetari).

Kush vjen pas Mustafa Pashes se Zi?

Ahmet Pasha nga Tarhumi. Ka lindur ne Mat te Shqiperise. Kur u emerua kryeminister, ne vitin 1652, ai njihej si nje nga financieret me te zote te perandorise. Gjeja me e rendesishme qe behej ishte percaktimi i te ardhurave dhe harxhimeve te shtetit dhe krijimi i nje buxheti rezerve. Ai ishte i drejte, i ndershem, korrekt. Keto cilesi amortizuan sulmet kur ai shkurtoi gjithe shpenzimet e teperta te sarajeve. Lista e tij e te ardhurave dhe e shpenzimeve njihet me emrin “Lista e Tarhumit”.

Po Qyprylynjte e Beratit qe qeverisin 3 breza rresht?

-Per ta ju shkruat geresisht numrin e kaluar te gazetes. Une po shtoj vetem disa detaje per ta. Per shembull, kryetari i familjes Ahmet Pasha, kur erdhi ne saraje ponoi si kuzhinier. Ai neutralizoi kryengritjen e spahinjve ne vitin 1657 dhe eliminoi gjithe grabitesit te dilnin ne rruget e Stambollit, vari Patrikun e trete te Partenios, shpetoi boskadenin nga pushtimi venedik. Sipas amanetit qe la, djali i tij u be kryeminister. Ky lloj zbatimi ishte i pari ne historine osmane. Babai nuk kish gabuar. I biri Fazell Ahmet Pasha eshte nje nga personalitetet me te medhenj te shtetit osman. Duke qene se e mori pushtetin nga babai, problemet e brendshme ishin zgjidhur. Pervec betejave te shumta qe beri jashte Turqise, Fazell Pasha permendet per marrjen e Ukraines. Ai beri qe edhe Liteinshteinji te pranonte pushtimin nga Turqia. Vdiq ne moshen 41-vjecare duke qendruar 15 vjet resht kryeminister. Ai ka qene jo vetem komandant i zoti, por edhe politikan i mire. Djali i vogel i Qypryly Ahmet Pashes ishte Mustafa Pasha. Mustafa Pasha u be kryeminister ne vitin 1689. Ai hoqi nje sere taksash per te lehtesuar varferine e njerezve te thjeshte. Ai ra deshmor ne luften e dyte te Hungarise. Hysen Pasha, djali i xhaxhait d.m.th vellait te Mehmet Pashes, u be kryeminister ne vitin 1697. Ai vendosi disipline brenda perandorise dhe hartoi rregulloren per administraten civile dhe ushtarake. Ne vitin 1702 dha doreheqjen dhe po kete vit nderroi jete. Ka krijuar institucionin e historianeve zyrtare te shtetit osman. Qypryly Numan Pasha eshte djali i Mustafa Pashes. Para se te behej kryeminister ne vitin 1710 ka qene vezir ne Kube. Ai duhej te siguronte kthimin e mbretit te Zvicres, i cili ishte strehuar ne Stamboll. Mirepo, meqe ky operacion deshtoi, Numan Pasha u arrestua. Vdiq ne vitin 1719 si prefekt i Giritit.

Kush kane qene kryeministrat e fundit me origjine shqiptare ne Perandorine Osmane?

-Haxhi Halili, Ivaz Mehmeti, Ivazde Halili e Mustafa Naili. Ne 15 vjetet e pare te shekullit te 20 kemi pasur 3 vezire te medhenj. Kryeministri i fundit i Abdul Hamitit te dyte ka qene Ferit PAsha nga Vlora, i cili qendroi ne kete detyre nga viti 1903 deri ne vitin 1908. Shume kohe me vone ka qene Hamet Izet Pasha nga Manastiri, kurse ne vitin 1923 kur merr fund edhe Perandoria Osmane, kryeminister ka qene Demet Ferit Pasha. Sa here qe behej armepushim Ferit PAsha zgjidhej kryeminister. Ai e ka mbajtur kete post 5 here. Anglezet e kane fajesuar Ferit Pashen si mbrojtes te perandorise dhe armik te lufterave nacionale.

Kryeministrat shqiptare

1493-1923

Koco Daut Pasha

Dukagjin Hamet Pasha

Ajaz Pasha

Lutfi Pasha

Kara Ahmet PAsha

Koxha Sinan Pasha

Kara Mustafa Pasha

Ahmet Pashe Tarhuni

Qypryly Ahmet Pasha

Qypryly Fazell Pasha

Qypryly Mustafa Pasha

Qypryly Hysen Pasha

Qypryly Numan Pasha

Haxhi Halil Pasha

Izav Memet Pasha

Ivazdi Halil Pasha

Ferit Pasha

Hamet Izet Pasha

Nga: K. J.

Burimi: Revista “Studime Orientale”, Prishtinë.

/Orientalizmi Shqiptar/

Thekse islamofobike të orientalizmit bashkëkohor

24/04/2013 Lini një koment

Enis SULSTAROVA

 

THEKSE ISLAMOFOBIKE TË ORIENTALIZMIT BASHKËKOHOR

Enis Sulstarova

Enis Sulstarova

[Në orientalizëm] është gjithmonë perëndimi dhe jo krishtërimi që i kundërvihet islamit. Supozohet se ndërsa “perëndimi” është më i madh se krishtërimi dhe se e ka kapërcyer fazën e krishtërimit, fesë së tij kryesore, bota e islamit – pavarësisht prej shoqërive, historive, gjuhëve të ndryshme të saj – është akoma e zhytur në batakun e fesë, primitivizmit dhe prapambetjes. Prandaj perëndimi është modern, më i madh se shuma e pjesëve të tij, plot me kontradikta që e pasurojnë dhe prapëseprapë ai është gjithmonë “perëndimor” në identitetin e tij kulturor; ne krahun tjetër, bota e islamit nuk është më shumë se “islami” dhe është e reduktueshme në një numër të vogël karakteristikash, megjithë shfaqjen në të të kontradiktave dhe përvojave të variacioneve që duken në sipërfaqe po aq të bollshme sa ato të perëndimit Edward W. Said (1981: 10).

Drejt integrimit me perëndimin

Projekti i ri modern i shpallur nga elitat politike dhe intelektuale në Shqipërinë paskomuniste është krijimi i një shoqërie liberale, ekonomie të tregut dhe qeverisjeje demokratike. Qëllimi i ri nuk është më arritja e rendit komunist, por integrimet në Bashkimin Evropian dhe NATO.

Të drejtuar prej këtij qëllimi ndërthurrja e ligjërimeve të ndryshme ka formuar mitin e shqiptarëve si një komb i lashtë evropian i cili ka aspiruar gjithmonë të përparojë dhe të ecë në rrugën e vendeve të Evropës perëndimore dhe që do të ringjallet i integruar në Evropën perëndimore, demokratike dhe kapitaliste. Mirëpo midis Shqipërisë dhe perëndimit ekziston një hendek i madh i prapambetjes ekonomike, një defiçit shumë i ndjeshëm në praktikat e respektimit të të drejtave të njeriut, dhe në fitimin e legjitimitetit qeverisës me mjete demokratike. Problematika e të mosqenurit pjesë e “perëndimit” duke qenë pjesë e Evropës, zgjidhet me anë të orientalizmit duke i kërkuar fajtorët te “lindja”.

Nyja e ligjërimit orientalist paskomunist është shënuesi “integrim”:

Elementet “perëndimore” të kulturës shqiptare e afrojnë integrimin me BE, kurse elementet “lindore” e largojnë atë. Me “lindje” zakonisht etiketohet si trashëgimia e Perandorisë Osmane (ndonjëherë së bashku me atë bizantine), si modernizimi i dështuar i regjimit komunist. “Lindja” është filli që i lidh së bashku të dyja periudhat në një vazhdimësi shkakësore. Osmanët dhe komunistët paraqiten si pjesë të një fronti lindor, aziatik, kundërevropian dhe kundërshqiptar që vepron për ta ndarë Shqipërinë nga vendi i saj i natyrshëm midis shteteve të përparuara të Evropës.

Orientalizmi paskomunist e rimerr kundërshtinë binare midis shoqërisë së vjetër e të prapambetur dhe asaj të re e moderne – që ishte në qendër të ligjërimit zyrtar të regjimit komunist – dhe i pajis të dyja pjesët me shënuesit “perëndimor” dhe “lindor”. Dallimi është se orientalizmi bashkëkohor paskomunist e përfshin përvojën e Shqipërisë komuniste nën shënuesin “lindje” dhe jo në atë të “Shqipërisë së Re”.
Një tjetër dallim i orientalizmit bashkëkohor nga ai i periudhës komuniste është theksi i tij islamofobik. Me largimin gjithmonë e më të madh të realiteteve shqiptare prej përvojës komuniste, lindja gjithmonë e më shumë ripërcaktohet si “orient”, duke shënuar kësisoj fenë islame dhe shoqëritë ku ajo është e pranishme.

Gjatë komunizmit denigrimi i hoxhëve dhe i dervishëve në ligjërimin politik zyrtar dhe në realizmin socialist bëhej nën atmosferën ateizmit zyrtar që i konsideronte fetë si “opium për popullin”. Megjithëse rendi i tanishëm kushtetues krijon hapësirë për ekzistencën e institucioneve fetare dhe garanton lirinë e ushtrimit të praktikave fetare, shfaqja publike e riteve dhe e praktikave myslimane shpeshherë nga një pjesë e intelektualëve konsiderohen si të habitshme, të huaja, ekzotike, prurje aziatike, rikthim i injorancës, prapambetje, apo si urë për zbarkimin e fundamentalizmit e terrorizmit islamik në perëndim. Eshtë shprehur frika se ringjallja e islamit do të rrezikojë projektin e integrimit të vendit në qytetërimin evropian, ngaqë orrientalizmi i sheh si të papajtueshme dhe kundërvënëse. Orientalistët bashkëkohorë flasin dhe shkruajnë për Shqipërinë që gjendet në dilemë për të zgjedhur midis dy rrugëve të kundërta.

Afrimi me lindjen na largon prej perëndimit. Ja si shprehet një shkrimtar mbi anëtarësimin e Shqipërisë në Organizatën e Konferencës Islamike:

“Shqipëria po troket fort në dyert e Evropës kur në të vërtetë ka hyrë në Lidhjen Islamike…Mbi Shqipërinë po rëndon prej kohësh damka e një vendi mysliman, damkë të cilën ia kemi stampuar vetë me hekur të skuqur në ballë… [Skënderbeu] ka luftuar kundër turqve osmanë për çerek shekulli dhe ka triumfuar jo vetëm për të ruajtur Shqipërinë, por edhe për t’iu bërë barrierë e ruajtjes së krishtërimit evropian” (Tozaj, 1995).

Ai shton se në Paris Shqipërinë po e quajnë depo e municionit islamik dhe sugjeron një regjistrim të popullsisë ku të përmbysen raportet mes feve dhe që besimtarët myslimanë të shpallen pakicë. Pra, argumenti i nisur si kritikë ndaj një vendimi politik (anëtarësimi në OKI), zhvendoset në një argument mbi identitetin mysliman të shqiptarëve si diçka e papëlqyeshme për Evropën (Parisi) e krishterë dhe që duhet ndryshuar për hir të integrimit të vendit në Bashkimin Evropian. Për këtë thirret në ndihmë kujtesa e heroit kombëtar, i parë nën prizmin e përballjes fetare midis krishtërimit dhe islamit. Disa intelektualë dhe klerikë të krishterë prej kohësh i mëshojnë kërkesës për rikonvertimin në krishtërim, rëndom katolicizëm, të shqiptarëve myslimanë. Tezat e tyre nuk janë teologjike por identitare, sepse katolicizmi, apo më gjerë krishtërimi, përfaqëson sipas tyre fenë autentike shqiptare dhe lidhjet e shqiptarëve me Evropën, kurse feja islame është imponuar nga osmanët për t’i shkombëtarizuar shqiptarët. Një klerik katolik, Dom Ndoc Noga thotë:

“Toka arbrore qe një kopsht i lulëzuar i krishtërimit…Feja e shqiptarit qe gjithmonë ajo e krishterë, besimet e tjera qenë dhe janë të importuara me të vetmin qëllim për ta zhdukur atë, por me efekt imediat degradimin e gjakut tonë të pastër prej shqiptari” (cituar nga Baleta, 2000).

Edhe kundërpërgjigja ndaj këtyre tezave ka ardhur në trajtë identitare, ku theksohet roli i fesë islame për ruajtjen e konsolidimin e identitetit të kombit shqiptar. Kështu Abdi Baleta thotë se “ruajtja e islamit në trojet shqiptare ka rëndësi jetike për ruajtjen e identitetit dhe individualitetit kombëtar shqiptar. Evropa duhet të na pranojë si pjesë të saj me individualitetin tonë” (2002: 144).

Orientalizmi me ngjyra të theksuara islamofobike përdoret intensivisht prej politikanëve dhe medias. Gjatë qeverisjes së Partisë Demokratike, opozita e kishte përvetësuar tashmë islamofobinë si një teknikë delegjitimimi për qeverinë. Më 1997, me hipjen e tij në pushtet kryeministri socialist Fatos Nano deklaron me pompozitet se programi i qeverisë së tij nuk synon më pak sesa të zhbëjë efektet e 555 vjetëve të fundit të historisë së Shqipërisë, d.m.th. 500 vjet sundim osman + 50 vjet sundim komunist + 5 vjet sundim të Berishës. Një vit më vonë ai deklaron se “do ta godasim pa mëshirë krimin ordiner, politik dhe islamik” (Koha Jonë 25.01.1998), duke sajuar kështu një lloj të ri krimi, përveç atyre të njohur si ordiner dhe politik. Në një fushatë elektrorale Nano u bën thirrje qytetarëve të Elbasanit të mos votojnë “ferexhenë politike” të kundërshtarit dhe midis Haxhi Qamilit dhe Kostandin Kristoforidhit të zgjedhin këtë të fundit. Gazeta Zëri i Popullit vazhdimisht në sulmet e saj e cilëson kundërshtarin si “myslimani Berisha”. Kurse kryetari i bashkisë së Tiranës, Edi Rama vazhdimisht flet për “kandaharizimin e Shqipërisë”, për të përshkruar gjendjen e papëlqyeshme të vendit.Me krijimin e qeverisë së Partisë Demokratike në shtator 2005, Zëri i Popullit aludon se ministri i drejtësisë është konvertuar në fenë myslimane gjatë studimeve të tij në Republikën Turke të Qipros së Veriut. Kësisoj përkatësia fetare myslimane paraqitet si turp, apo faj, si e papërshtatshme për politikanët dhe njerëzit publikë. Në krahun tjetër, Sali Berisha e thërret kryeministrin Ilir Meta “sheiku Metullah” apo drejtorin e RTSH “Mulla Omar”. Për të dëshmuar se ai e ka lënë mbrapa flirtin me myslimanët dhe lindjen, Berisha deklaron në një intervistë televizive se flamuri shqiptar është është flamur i krishtërimit, duke i përjashtuar kësisoj shqiptarët jo të krishterë nga identifikimi me flamurin kombëtar.

Orientalizmi i politikës shoqërohet me atë të medias, e cila marrëdhëniet e shqiptarëve me “orientin” zakonisht i përfaqëson me anë të paranojës mbi rrezikun islam. Titujt e gazetave flasin vetë: “Rreziku islam për Shqipërinë”, “Përhapja e islamit në Shqipëri me forcë dhe dhunë”, “Shqipëria, depo e municionit islamik”, “Shqiptarët myslimanë pasardhës të haremeve të sulltanit”, “Allahu shkatërron kishat”, “Bij të ndarë të Allahut”, “Plazhi i ferexheve”, etj. Një e përditshme boton opinionin e një analisti se mbiemri Islami i ministrit të punëve të jashtme nuk bën për paraqitjen e Shqipërisë para perëndimit. Të tjerë analistë në të tjera faqe shtypi e quajnë Fatos Nanon “vezir”, apo “ajatollah”. Kurse një tjetër gazetë me rastin e muajit të Ramazanit e gjen të udhës të botojë listën e deputetëve të Kuvendit që kanë emra me prejardhje turko-arabe dhe përbri tyre shënon se kush prej tyre agjëron, sipas përgjigjes që ata i kishin dhënë gazetarit të ngarkuar posaçërisht për t’u bërë atë pyetje, duke e bërë publik një element të besimit fetar që rëndom konsiderohet pjesë e jetës private të njeriut. Si politika, si media, kanë bërë pjesë të pandashme të punës së tyre teknikën që Ervin Hatibi e ka emërtuar “islamizim me dhunë i kundërshtarit” (shih Hatibi, 2005: 233-8). Islamofobia shqiptare vepron brenda një horizonti përfytyrimesh orientaliste, sipas të cilave “tjetri” është lindor, i prapambetur, mysliman, tradicional, patriarkal, i korruptuar, tiranik, ekzotik, irracional, i mistershëm, fanatik, i rrezikshëm, etj. Besimtari mysliman shqiptar, aq më tepër po të jetë i pajisur me mjekër a shami koke, konsiderohet si jashtë “modelit” të qytetarit “normal”, laik, fetarisht tolerant, evropian, modern, racional, përparimtar.

Në pjesët në vijim do të ndalemi në disa çaste të orientalizmit bashkëkohor në Shqipëri, për të analizuar tekste që çështjen e identitetit shqiptar në prag të integrimit evropian e trajtojnë me teknika islamofobike.

Fillimisht do të paraqesim në mënyrë kritike paradigmën e “përplasjes së qytetërimeve” të Samuel Hantingtonit meqë ajo ka patur një ndikim të madhe mbi orintalistët shqiptarë. Më pas do të analizojmë disa artikuj nga Aurel Plasari, Piro Misha, Mustafa Nano dhe Baton Haxhiu, të botuar në kohë të ndryshme. Gjithashtu në analizë kemi përfshirë edhe orientalizmin e shfaqur në disa veprimtari të organizatës Mjaft. Në fund bëjmë një përmledhje të teknikës islamofobike të orientalizmit bashkëkohor shqiptar.

Përplasja e qytetërimeve

Gjatë viteve të Luftës së Ftohtë politologu amerikan Samuel Hantington kishte kohë që kërkonte të bindte amerikanët se konkurenca japoneze përbënte rrezik serioz për kapitalizmin perëndimor dhe se perëndimi me në krye SHBA do të hynin shumë shpejt në një luftë ekonomike me Japoninë. Mirëpo qëndrimi i tij do të ndryshonte pas rënies së Murit të Berlinit. Më 1990 orientalisti Bernard Ljuis boton artikullin “Rrënjët e tërbimit mysliman” me anë të të cilit tenton të shpjegojë shkaqet pse bota myslimane urren dhe kërkon shkatërrimin e botës perëndimore. Si përfundim të analizës së tij, Ljuis thotë:

“Tashmë duhet të jetë bërë e qartë se po përballemi me një gjendje shpirtërore dhe lëvizje që e kapërcen nivelin e çështjeve dhe politikave dhe të qeverive që i ndjekin ato.

Kjo nuk është më pak se një përplasje qytetërimesh – reaksioni ndoshta irracional, por patjetër historik, i një rivali të vjetër kundër trashëgimisë sonë çifuto-kristiane, së tashmes shekullare dhe të ekspansionit botëror të të dyjave. Eshtë tepër e rëndësishme që ne nga ana jonë nuk duhet të provokohemi në një reagim po aq historik, por edhe po aq irracional, kundër këtij rivali” (Lewis, 1990; kursivi ynë).

Më 1993 Samuel Hantingtoni boton artikullin “Përplasja e qytetërimeve?”, të cilin më vonë e zgjeron në trajtën e një libri (Huntington, 1996). Teza e tij është se qytetërimi perëndimor po rivalizohet prej qytetërimeve të tjerë dhe për rrjedhojë në të ardhmen e afërt ekziston rreziku që konfliktet që zhvillohen në vijat e ndarjes së qytetërimeve të marrin përmasa më të mëdha. Një qytetërim është sipas tij “grupimi më i lartë i njerëzve dhe niveli më i gjerë i identitetit që ata kanë nën ato karakteristika që i dallojnë njerëzit prej gjallesave të tjera” (po aty: 43).

Si vijë ndarëse të qytetërimeve Hantingtoni merr ndarjet e feve të mëdha ekzistuese dhe prej këndej ai nxjerr këta qytetërime: perëndimi, Amerika Latine, islami, Japonia, konfucializmi, sllavo-ortodoksia, hinduizmi dhe një tjetër qytetërim i mundshëm në Afrikën nënsahariane. Hantingtoni nuk e miraton bipolarizimin perëndim-lindje të botës. Duke miratuar argumentin e Eduard Saidit (1978), ai thotë se një ndarje e tillë është një mit, sepse “është më e përshtatshme të flitet për ‘Perëndimin dhe pjesën tjetër’, që nënkupton ekzistencën e disa jo-perëndimeve” (po aty: 37). Nëse më parë konkurentin e qytetërimit perëndimor ai konsideronte Japoninë, tashmë ajo është zëvendësuar me Kinën. Ndërsa qytetërimit islam i mungon një qendër dhe ai nuk është konkuruese me perëndimin përsa i përket zhvillimit teknologjik dhe ekonomik. Megjithatë radikalizimi i fundamentalizmit islamik dhe qëndrimi i tij armiqësor ndaj perëndimit e bën atë një aleat të mundshëm për Kinën. Lidhja Kinë-islam do të kishte efekte katastrofike për perëndimin meqenëse rezervat më të mëdha nëntokësore të naftës gjenden në Lindjen e Mesme.

Pas sulmit terrorist të 11 Shtatorit 2001 dhe kundërpërgjigjes amerikane me pushtimin e Afganistanit dhe Irakut, disa në SHBA dhe Evropë mendojnë se paralajmërimet e kobshme të Ljuisit dhe Hantingtonit po realizohen. Vetë Hantingtoni në një intervistë të dhënë fill pas 11 Shtatorit shpreh shqetësimin se konflikti me Al-Kaedan dhe talebanët mund të përshkallëzohej deri në përplasje qytetërimesh (Huntington, 2001: 89). Ndërsa publicistja italiane Oriana Falaçi në artikullin e saj “Mllefi dhe krenaria” (Fallaci, 2001) bën thirrje të hapura për luftë pa kompromis të perëndimit kundër rreziqeve që u vijnë atij prej popujve myslimanë, në të cilët ajo përfshin edhe shqiptarët. Shqipëruesi i esesë së saj është Aurel Plasari, i cili në shënimin shoqërues thotë se shqiptarët duhet të përulen me nderim para Falaçit dhe të puthin dorën me të cilën ajo ka shkruar artikullin në fjalë. Falaçi “mllefin” nuk e ka thjesht me fundamentalistët dhe terroristët islamikë, por me islamin si fe dhe qytetërim, me të cilin nuk duhet menduar se perëndimi do të arrijë ndonjëherë bashkëjetesë. Kështu shprehet ajo edhe në një intervistë dhënë një prifti katolik polak, ku kritikon qëndrimin tolerant të perëndimorëve, përfshirë papën Gjon Pali II, ndaj islamit:

“Jo, jo, armiku ynë parësor nuk është Bin Ladeni. Nuk është Zarkavi. Nuk janë terroristët e kokëprerësit. Armiku ynë është ai libër [Kurani]. Libri që i ka intoksifikuar. Ja përse them se dialogu me islamin është i pamundur dhe përse e refuzoj mashtrimin e islamit të moderuar, d.m.th. islami që ndonjëherë denjon të dënojë masakrat por dënimeve u shton gjithmonë një ‘nëse’ a ‘por’. Ja përse bashkëjetesa me armikun që e trajtojnë si mik është një kimerë dhe fjala “integrim” është një gënjeshtër. Ja përse të iluzionohesh për marrëveshje me ta është baraz me firmosjen e Paktit të Mynihut me Hitlerin” (Fallaci, 2005).

Si para dhe pas 11 shtatorit, teoria e “përplasjes së qytetërimeve” është gjendur para kritikash të shumta, disa prej të cilave do t’i përmendim shkurtimisht këtu. Së pari, përkufizimi hantingtonist i qytetërimit është problematik.

Qytetërimi perëndimor përcaktohet si prej krishtërimit perëndimor (katolicizmi dhe protestantizmi), si prej traditës iluministe laike dhe modernizuese. Duket jo bindëse që ndërsa Amerika e Veriut dhe Evropa perëndimore janë të përfshira në perëndim, Amerika Latine nuk është, pa folur pastaj për vështirësitë që dalin në përcaktimin e vendeve si Greqia, Izraeli apo Afrika e Jugut. Së dyti, Hantingtoni i trajton qytetërimet si njësi të mbyllura, pa shumë kontakte me njëri-tjetrin dhe të pandryshueshme në kohë. Ai anashkalon mundësinë që qytetërimet të mësojnë nga njëri-tjetri, përveç se të kundërshtojnë njëri-tjetrin.
Prandaj Eduard Saidi thotë:

“Në fakt, trajtimi i Hantingtonit është ideologjik. Ai kërkon t’i kthejë ‘qytetërimet’ dhe ‘identitetet’ në atë çfarë ato nuk janë: në entitete të mbyllura dhe të veçuara dhe që janë të spastruara nga larmia e rrymave dhe kundërrrymave që i japin jetë historisë njerëzore dhe që përgjatë shekujve kanë bërë të mundur që kjo histori të mos jetë vetëm histori e luftrave fetare dhe pushtimeve perandorake, por edhe ajo e shkëmbimeve, marrëdhënieve dhe e pasurimit të ndërsjelltë” (Said, 2003: 46).

Së treti, ndërsa është një fakt që demokracia, qeveria e kufizuar, respekti për të drejtat e njeriut dhe sundimi i ligjit janë shfaqur fillimisht në Evropën perëndimore, ato janë njëkohësisht institucione shoqëruese të jetës moderne.
Modernizimi i shumë rajoneve të botës si edhe vetë dinamikat ndërkombëtare kanë bërë që këto institucione të huazohen dhe të hedhin rrënjë në kontekste të reja. Shembuj për këtë janë vendet e Amerikës Latine, Japonia, Korea e Jugut, Taivani, Turqia apo edhe vendet e Evropës Lindore.

Siç thotë në këtë kontekst Daniel Çirot, “të jesh i pari [në modernizim] asnjëherë nuk ka patur kuptimin që ndjekësit nuk do të dalin po aq mirë, madje më mirë” (Chirot, 2001: 343). Si rrjedhojë e përhapjes së demokracive një ndarje tjetër po përvijohet në botë, ajo midis shoqërive të lira dhe të hapura dhe atyre autoritare e diktatoriale.

Së katërti, paradigma e qytetërimeve anashkalon ndarjet brenda qytetërimeve dhe shteteve të veçanta midis atyre që pranojnë pluralizmin kulturor dhe atyre që favorizojnë uniformitetin kulturor. Mes këtyre të fundit, rekrutohen përkrahësit e lëvizjeve fundamentaliste fetare, qofshin këto të krishtera, myslimane, hinduse apo çifute.

Së pesti, teoria e Hantingtonit është kritikuar si një justifikim për një politikë agresive të SHBA në botë dhe, anasjelltas, si justifikim për kundërshtimin ndaj modernitetit prej atyre që e konsiderojnë këtë të fundit si strategji perëndimore për sundimin e botës. Së fundi, edhe sipas disa studimeve empirike të kohëve të fundit, teoria e Hantingtonit nuk i përgjigjet fakteve: shumica e konflikteve etnike në botë nuk kanë si shkak përplasjet e qytetërimeve (Fox, 2001); anketat në vende të Evropës lindore tregojnë se pavarësisht prej përkatësisë në qytetërime të ndryshme, sipas kritereve të Hantingtonit, të intervistuarit kanë perceptime dhe pritshmëri të njëjta mbi demokracinë, integrimin evropian dhe çështje të tjera politike (White, Oates & Miller, 2003); gjithashtu sondazhe në vende me shumicë të popullsisë të fesë islame, dalin në përfundimin se në mikronivelin e këtyre shoqërive demokracia parapëlqehet nga shumica e popullsisë:

“Thjesht fakti se regjime jodemokratike janë në pushtet në një numër vendesh myslimane, kjo nuk do të thotë se shumica e qytetarëve të këtyre vendeve janë jombështetës të një alternative demokratike, diçka që implikohet prej studiuesve që e etiketojnë islamin si kundërdemokratik” (Hofman, 2004: 672).

Plasari: Hantingtoni ka të drejtë!

Megjithë kundërshtitë e brendshme dhe kritikat me të cilat është pritur, teoria e Hantingtonit i ka ardhur për shtat Plasarit, sikurse ka shqipëruar me zell artikujt islamofobikë të Falaçit. Në një artikull botuar në njëvjetorin e 11 Shtatorit, Plasari gati sa s’e quan Hantingtonin një profet dhe gjen rastin të lajë hesapet me kritikët e tij nëpër botë si edhe, në mënyrë të tërthortë, me kritikat që janë ngritur ndaj argumentit të Vijës së Teodosit. Artikulli hapet me këto fjali:

“Pra, Huntington-i paskësh pasur të drejtë. Idetë e përkundërta të ‘Rilindjes Europiane’, rivalitetet ideologjike e majtë – e djathtë, alternativat demokraci – tirani, arritjet e stërholluara teknologjike që e kanë mbështjellë njerëzimin në ‘kafazin teknologjik’, të gjitha këto më 11 shtator 2001 u grisën e ranë poshtë si një perde e rëndë e pluhurosur. Ndërsa nga mbrapa saj u shfaq lakuriq bota e zbuluar dhe e përshkruar jo aspak e sajuar apo e dëshiruar nga politologu Samuel P. Huntington në tekstet e tij për ‘ndeshjen e qytëtërimeve’” (Plasari, 2002).

Plasari në retrospektivë kujton sesi pas 11 shtatorit atij i kishte ardhur ndërmend një konferencë ndërkombëtare në Qipro ku kishte marrë pjesë. Folësi kryesor i ftuar kishte qenë Hantingtoni. Plasari pas 11 shtatorit 2001 gjen rastin t’i ironizojë ata pjesëmarrës në konferencë që i ishin kundërvënë tezave të Hantingtonit dhe përsërit:

“Huntington-i paskësh pasur të drejtë” (po aty). Gjatë përshkrimit më tej të konferencës së Qipros, Plasari e quan “bandill të oksidentalizuar” një folës nga Bosnja, ngaqë ai ishte i veshur me stil perëndimor, kishte sjellje perëndimore e prapëseprapë e kishte kundërshtuar Hantingtonin kur ky i fundit kishte thënë se Bosnja duhet copëtuar sipas vijave fetare. Dhe Plasari gjen rastin të shtojë për të tretën herë: “Që Huntington-i paskësh pasur të drejtë këtë e konfirmoi tanimë 11 shtatori, kur perdja e rëndë u gris edhe ra.” (po aty). Ai kujton sërish sesi pak ditë pas 11 shtatorit, të përditshmet e botës po i shndërronin titujt e tyre nga “Sulm kundër Amerikës” në “Sulm kundër Perëndimit”, “Sulm kundër qytetërimit”, “Sulm kundër botës së lirë”. Kjo do të thoshte se paralajmërimi i Hantingtonit po vërtetohej. Plasari përsërit për të katërtën herë: “bota kishte dalë një herë lakuriq, ashtu si Huntington-i ma kishte paralajmëruar se do të dilte” (po aty). Mendimet e tij sërish shkojnë te konferenca në Qipro, atëherë kur të tjerët e kishin pyetur sesi do t’i shkonte fati Shqipërisë me disa fesh në popullin e saj. Dhe hantingtonisti shqiptar, profeti i Vijës së Teodosit, nuk denjon t’u përgjigjet drejtpërdrejt, por i vë në lojë kolegët duke e quajtur konferencën “hotch-potch”, mishmash në shqip, pra një veprimtari që përpiqet të mbulojë me fjalë të kota të vërtetën lakuriqe. Në këtë pikë Plasari e mbyll artikullin në po atë mënyrë që e ka filluar: “A mos vallë, në atë sallë të largët të Nikosias, kisha ndonjë parandjenjë se do të vinte kaq shpejt dita e botës laruriq, kur do të binin poshtë gjithë pluhur ndeshjet ideologjike, alternativat shekullore, arritjet e mëdha teknologjike dhe vetë ‘kafazi teknokratik’?” (po aty).

Për sa kohë që bëhet fjalë për përplasjen e qytetërimit perëndimor me atë lindor (mysliman), Plasari i jep të drejtë kapërcipërisht Hantingtonit. E vetmja pikë ku Plasari mendon se Hantingtoni e ka gabim është atëherë kur ky flet për përplasjen e krishtërimit perëndimor me atë lindor (ortodoks). Në një ese me titull “Europa si shpirt” Plasari thotë që projekti i Evropës së Bashkuar nuk mund të realizohet në mungesë të “shpirtit evropian” që i ka rrënjët te krishtërimi dhe krishtërimi i Evropës nuk mund të ndahet ashtu siç mendon Hantingtoni: “Në rrafshin e përgjithshëm të praktikës fetare doktrina ‘përplasjesh ndërkristiane’ as ngjisin dot ndër ata miliarda besimtarë të krishterë aneskaj Evropës: ortodoksë, katolikë, protestantë” (Plasari, 2005: 100). Vini re: flitet për të krishterë evropianë jo për njëjtësi të krishterësh në vetvete, gjë që përjashton ortodoksët aziatikë e afrikanë.

Plasari kërkon që “krishtërimi perëndimor” të bëjë vend edhe për ortodoksët e Ballkanit. Ai i kundërvihet atyre që me “krishtërim perëndimor” kuptojnë vetëm katolicizmin dhe variantet e protestantizmit, si p.sh. Mehmet Elezi kur thotë: “Nga pikëpamja e qytetërimit shqiptarët janë një popull i vjetër i krishterë, dhe, siç ka vënë në dukje Noel Malkolm e shumë studiues të tjerë, krishtërimin e morëm jo nga Bizanti, por nga kisha perëndimore” (2002: 79). Ndryshe nga Elezi, Plasari thotë që nga perëndimi shqiptarëve u erdhi ortodoksia: “fryma ortodokse do të depërtonte në Gadishullin tonë nga brigjet perëndimore, dhe jo anasjelltas, drejt Konstandinopojës, ku do të imponohej prej një iliri i quajtur Justinian, i pari perandor ortodoks në Bizant që do të shpallte ‘besimin e drejtë’ në kishën katedrale të Shën Sofisë” (Plasari, 2005: 103).

Debatohet për atë çfarë vjen nga perëndimi, por jo mbi burimin nga vjen. Katolicizmi, ortodoksia, “dielli që lind nga perëndon”, të gjitha këto duhet të vijnë nga perëndimi që të miratohen dhe të përqafohen si rrënjët e shqiptarëve, aq më mirë po të jenë retrogradisht të “shqiptarizuara” në sajë të ndonjë ndërhyrjeje në histori të një iliri, arbri a proto-shqiptari. Dhe e gjithë kjo bëhet për të nxjerrë në pah “rrënjët evropiane”, “prirjen perëndimore”, “ndihmesën tonë në qytetërimin perëndimor” si një lloj pasaporte kulturore për të hyrë në Bashkimin Evropian, për të gjetur strehim pas arratisjes nga lindja. Deri edhe krishtërimi ortodoks duhet shkëputur sa është e mundur nga Konstandinopoja dhe duhet lidhur njëfarësoj me Romën. Duhet sqaruar keqkuptimi lidhur me ortodoksinë si fe e lindjes dhe Plasari vëren me kënaqësi se “tanimë pranimi në Bashkimin Europian, i parashikuar për 2007-n, edhe i dy vendeve tradicionalisht ‘ortodokse’ si Bullgaria dhe Rumania, pos Greqisë dhe Qipros që janë tanimë aty, do ta skajojë përfundimisht edhe këtë keqkuptim” (po aty: 104).

Myslimanët shqiptarë janë automatikisht të përjashtuar prej integrimit kulturor me perëndimin, sepse ata nuk mund të gjejnë dot rrënjë apo prejardhje “perëndimore” të fesë së tyre, veçse po arritën të krijojnë lidhjen midis variantit të quajtur rëndom “islami shqiptar”, me islamin e Siçilisë apo të Spanjës në kohën e pushtimit arab! Vetëm kështu ata do të kenë pjesën e tyre në “shpirtin evropian”!

Misha në mbrojtje të “islamit shqiptar”

Piro Misha së fundi është shfaqur si mbrojtës i “islamit shqiptar”, përballë “islamit arab”. Ndarja e islamit në shqiptar e arab është një teknikë ligjërimore për të qarkuar një identitet kulturor për arsye sanitizimi, në mënyrë që të mos infektojë e dëmtojë perceptimin e shqiptarëve në perëndim: “Një vend si Shqipëria s’ka asnjë interes të perceptohet si një vend islamik. Aq më tepër po të kihet parasysh konteksti i sotëm botëror!…islami shqiptar është dhe duhet të mbetet pjesë integrale e qytetërimit evropian” (Misha, 2003: 127). Ndërsa Shqipëria hyn në epokën globale dhe shoqëria shqiptare hapet ndaj ndikimeve të çfarëdollojshme, islami në Shqipëri duhet të mbyllet në një lloj karantine “kombëtare” për hir të shëmbëlltyrës së shqiptarëve në sytë e perëndimorëve. Lloji shqiptar i islamit i konservuar më së miri, pavarësisht sesa u shërben nevojave të besimtarëve, shërben si teknikë mbrojtjeje e përkatësisë evropiane të kombit dhe integrimit të Shqipërisë në BE dhe NATO. Në lidhje me këtë Ervin Hatibi shkruan:

“Por edhe nëse do të binim dakort me vizionin e tyre të ‘islamit shqiptar’, prapë ata, në mënyrë krejt të pashpjegueshme, i dashkan muslimanët shqiptarë muzealë, të pandryshueshëm. Në kohën e sotme, kur asnjë grupim apo bashkësi, jo vetëm shqiptare, nuk mund të thotë se është e njëjtjë jo më me një shekull më parë, por as me një dekadë, ‘konservatorët’ tanë i duan muslimanët shqiptarë të vaksinuar ndaj çdo lëvizjeje të natyrshme apo rileximi në fenë islame, siç ka ndodhur historikisht në këtë fe” (2005: 124).

Hatibi e ka kapur saktë portretin e “islamit shqiptar” si një objekt muzeal për shfaqje para të tjerëve. Pra, islami në Shqipëri duhet të jetë vetëm objekt për vështrimin “normalizues” të perëndimorit. Vështruesi është i lirë ta hedhë shikimin kudo dhe t’i japë kuptim shëmbëlltyrave që sheh. I vështruari e merr kuptimin vetëm në sytë e vështruesit dhe duhet të përpiqet të kapë çastin kur vështrimi hidhet mbi të në mënyrë që të dalë në dritën më të mirë, të lerë përshtypje sa më të mirë. Nëse vështruesi gabon në lidhjen midis çfarë sheh dhe kuptimit që i vesh asaj që sheh, përsëri faji është është i objektit të vështrohet. Vështrimi i subjektit është sovran. Misha thotë që në një “Diksioner botëror ë fundamentalizmit”, ibotuar nga një grup autorësh francezë, është paralajmëruar për rrezikun që sjell depërtimi i “islamit arab” në Shqipëri.

Për Mishën, ky është perceptimi perëndimor dhe ai duhet pranuar si “normal”. Nëse nuk na pëlqen, faji nuk është i autorëve francezë, por i vajzave shqiptare me shami dhe i djemve shqiptarë me mjekra të gjata që i kanë çorientuar perëndimorët. Misha shkruan: “Sigurisht s’jam në gjendje të gjykoj faktet e sjella nga libri, por diçka e di: disa gjëra i kemi parasysh. Para syve tanë sa vinë e shtohen në rrugët e Tiranës të rinjtë mjekëroshë apo vajzat e mbuluara” (Misha, 2003: 126). Më i papranueshëm për Mishën është ambientimi i shqiptarëve me dukuri të tilla: “Disa vjet më parë kalimtarët kthenin kokën me çudi kur shihnin rrugës ndonjë vajzë të mbuluar, tani me ç’duket askujt s’i bën më përshtypje” (po aty). Pra, shqiptarët nuk përpiqen të sillen sipas normës së dëshiruar, ata nuk po reagojnë siç duhet të reagonin në mbrojtje të “islamit shqiptar”.

Nëse qytetarët nuk reagojnë, shteti e ka për detyrë, thotë Misha. Ai rekomandon kontroll më të madh nga ana e shtetit mbi institucionet fetare. Shteti shqiptar nuk duhet të tregohet i papërgjegjshëm e të fshehë pafuqinë e tij në emër të toleranës, por duhet të hartojë një politikë të qartë për çështjen e fesë. Në këtë kuadër ai i kthehet edhe çështjes “së harruar” të Konferencës Islamike dhe rekomandon çanëtarësimin e Shqipërisë prej kësaj organizate, sërish për hir të shëmbëlltyrës së Shqipërisë në Evropë.

Jemi të mendimit se organet shtetërore si përfaqësuese të vullnetit të qytetarëve kanë për detyrë të dijnë se ç’ndodh me fetë në Shqipëri, të ushtrojnë kontroll dhe të parandalojnë veprime që bien ndesh me rendin kushtetues.

Mirëpo rreziku ekziston që në emër të ruajtjes së tolerancës fetare, apo të luftës kundër terrorizmit, apo të reason d’etat të dhunohet pikërisht kushtetuta mbi të cilën qëndron legjitimiteti i shtetit në kohën tonë. Orientalizmi bën të mundur trajtimin si qytetarë të dorës së dytë të një grupi të identifikuar si “islamistë radikalë”, apo përfaqësues të “islamit arab” dhe nuk është për t’u habitur që në një kohë kur klerikë myslimanë ankohen për mospërfillje nga ana e shtetit për nevoja të bashkësisë së tyre, përgjigja vjen në trajtën e dhunimit të të drejtave të tyre njerëzore nga ana e organeve shtetërore.

Orientalizmi i intelektualëve përgatit terrenin për ushtrimin e pushtetit disiplinues shtetëror në emër të realizimit të një tipi qytetari shqiptar sipas një “norme” të caktuar “perëndimore”. Ndryshe nga Misha besojmë se, duke perifrazuar Mishel Fukonë (2000: 328), roli i mendimi intelektual në shoqërinë tonë paskomuniste duhet të jetë vigjilimi mbi teprimet e pushteteve të racionalitetit politik.

M. Nano: Myslimanët shqiptarë nuk janë myslimanë!

Mustafa Nano më 2002 boton në gazetën Shekulli artikullin me titull “Në kërkim të rrënjëve, ose në kërkim të vetvetes”.

Në fund të artikullit është vënë shënimi: “Kjo ese [bëhet fjalë për artikullin] është një variacion mbi të njëjtën temë, mbi temën e identitetit të sotëm të shqiptarëve, e cila trajtohet më gjerësisht në librin e sapopublikuar të autorit me titull Evropa destinacioni X” (Nano, 2002). Pra artikulli duhet lexuar në lidhje me problemin e integrimit të shqiptarëve në Bashkimin Evropian. Subjekti i tij është konvertimi i shqiptarëve në fenë islame, që, po të nisemi prej titullit, për Nanon ka lidhje me identitetin e tij vetjak. Nano e hap artikullin duke vërejtur shkarazi se historianët shqiptarë gjithmonë janë përpjekur ta përligjin konvertimin masiv të shqiptarëve në islam me anë të shkaqeve jashtëfetare. Ky interpretim, sipas tij, i ka rrënjët te një brerje e ndërgjegjes së historianëve të sotëm për diçka që ka ndodhur shekuj më parë. Ndoshta historianët tanë duan të shfaqësohen para Evropës për tradhëtinë që brezat e mëparshëm të shqiptarëve i kanë bërë asaj duke mos e ruajtur besimin e krishterë. Kjo nuk mund të jetë shkaku i vërtetë, thotë Nano, sepse perëndimorët nuk e gjykojnë këtë çështje më tepër se një fakt të thjeshtë historik.

Përkundrazi, “janë vetë shqiptarët të cilët ndjejnë se duhet të marrin me të mirë sentimentin e tyre religjioz të tradhëtuar” (po aty). Pra, tradhëtia nuk është aspak ndaj Evropës, por ndaj vetes dhe shqiptarët duke e ndjerë brenda vetes dyzimin krishtero-mysliman, kanë nevojë të shfaqësohen disi, duke ua lënë fajin shkaqeve jofetare.

Sepse po të ishte për shkaqe ngushtësisht fetare, ata kurrsesi nuk do ta kishin braktisur fenë e të parëve të tyre të krishterë për islamin! Nuk mund të ishin aq syleshë sa të mos dallonin epërsinë e të parës mbi të dytën. Po as konformizmi me të fuqishmin, – ajo që Kadareja në romanet me subjekt nga historia e popullit shqiptar e quan “maska e kohës” – nuk mund të jetë shkaku, sepse po të ishte kështu, atëherë ata në ditët tona të epërsisë perëndimore do të jenë gati të kthehen në të krishterë dhe ndoshta pas disa shekujsh, kur epërsia të kalojë në lindje, përsëri do të rikthehen në myslimanë. T’ia lësh fajin në derë konformizmit do të thotë që shqiptarët në vetvete të mos kenë një thelb fetar. A kanë myslimanët shqiptarë thelb fetar? Kësaj pyetjeje Nano i përgjigjet nisur nga përjetimet vetjake. Ai kujton sesi një ditë duke dalë nga Biblioteka Kombëtare, zëri i myezinit nga xhamia përballë iu duk i huaj dhe i dhunshëm. Ndjesia e së huajës dhe e dhunës shpirtërore të thirrjes myslimane për falje para Zotit krijohet nga një “vokacion e formim hëm laik, hëm perëndimor që më vjen nga thellësia e qënies sime”, thotë Nano (po aty). Por nuk është vetëm kaq, sepse Nano rrëfen se megjithëse në thelb ai është ateist, ai prapëseprapë ndjen një lloj tërheqjeje prej fesë së krishterë. Me një hop të papërfytyrueshëm, Nano përjetimet vetjake perëndimoriste” mbi fenë i përgjithëson për shumicën e shqiptarëve myslimanë: “shumica e ‘myslimanëve’ shqiptarë janë si unë, dua të them jo domosdoshmërisht ateistë, por esencialisht jo myslimanë” (po aty). Te eseja Europa destinacioni X, Nano na ka thënë se shqiptarët që  konvertuan në islam mbetën në thelb kriptolindorë, pra myslimanizmi i tyre ishte sa për sy e faqe. Mirëpo në artikullin “Në kërkim të rrënjëve…” ai me guximin për të dhënë gjykime mbi identitetin fetar të shqiptarëve të shekujve më parë, thotë se shqiptarët edhe para ardhjes së osmanëve në Ballkan kanë qenë “ca gjoja e gjysmë kristianë”

(po aty). Pra, në një çast thelbi fetar i shqiptarëve del kriptokristian, apo jomysliman dhe në një çast tjetër edhe identiteti i krishterë vihet në pikëpyetje. Si duhet kuptuar kjo? Nano përgjigjet duke thënë se ata kishin një dobësi endemike në identitetin e tyre etno-kulturor, gjë që i bëri të mos të jenë të përkushtuar ndaj fesë dhe ta ndërrojnë lehtësisht atë. Identiteti i dobët etno-kulturor, të cilin Nano e përmend edhe në esenë mbi integrimin evropian, së bashku me privilegjet pas pushtimit osman, i bëri shqiptarët gjysmë të krishterë që të përqafojnë së jashtmi fenë islame, gjithmonë duke mbetur në thelb kriptokristianë ose së paku jomyslimanë! E kemi të vështirë për ta pranuar argumentimin nanoist, aq më tepër që bazohet krejtësisht në përjetime vetjake.

Sidoqoftë, e rëndësishme për Nanon është që t’i bindë myslimanët shqiptarë se ata realisht nuk janë myslimanë.

Rjedhimisht nuk kanë pse të merakosen për atë që ai e quan “procesi i demyslimanizimit”, sepse ai nuk po ndodh për shkak të konformizmit të imponuar prej perëndimit, por për shndërrimit vullnetar të identitetit tonë të dobët etno-kulturor:

“‘sundimtarët’ perëndimorë me pak mundim strategjik e me ndihmën e mekanizmave lajkatues, imponues e detyrues, mund t’i rikthenin shqiptarët fët e fët në fenë e tyre të lashtë. Le që s’është nevoja fare për ndonjë aksion perëndimor. Procesi i demyslimanizimit po ndodh natyrshëm, jo vetëm si pasojë e një kuturisjeje elitare për ta injoruar këtë identitet fetar e për të rigjetur vetveten (identitetin e qëmotshëm, thonë një pjesë), por edhe nën presionin ledhatonjës të perëndimit të kamur e të fuqishëm” (po aty).

Duke mos patur në Shqipëri myslimanë të vërtetë, Nano thotë: “teza, sipas së cilës, shqiptarët janë në masën më të madhe myslimanë…ka nevojë të hidhet seriozisht në diskutim” (po aty), së bashku me shifrën 70% të myslimanëve të Shqipërisë. Ky është strumbullari i artikullit, shifra e shumës besimtarëve myslimanë. Vetëm për këtë e ka marrë mundimin Nano të futet në përsiatje mbi përbërjen e “thelbit fetar” të shqiptarëve: a është thelbi gjysmë i krishterë apo kriptokristian nuk ka shumë rëndësi për sa kohë që është jomysliman.

Ajo që na intereson te artikulli i Nanos është problematizimi i islamit ndër shqiptarët. Duke kërkuar rrënjët e vetvetes dhe të shqiptarëve, për të cilët në esenë e tij ka thënë se janë në thelb kriptolindorë, Nano ndien se duhet të merret edhe me çështjen e fesë islame dhe marrëdhëniet e shqiptarëve me islamin pikërisht tani që po gjakojnë të integrohen me perëndimin. Papajtueshmëria e islamit me perëndimin merret e mirëqenë. Katolikët dhe ortodokët mungojnë krejtësisht nga analiza, sepse ata janë “normalë”, për ata besimi fetar nuk mund të jetë pengesë.

Vërtet, prej këtyre intelektualëve të sotëm që kërkojnë rrënjët e shqiptarëve, a është kujtuar ndonjëri të hulumtojë “arsyen” pse paraardhësit tanë paganë e përqafuan krishtërimin. Sa zgjati procesi i krishtërimit? Çfarë roli kanë luajtur shtrëngesat shtetërore (Roma dhe Bizanti) në këtë proces? Këto pyetje ngrihen për islamizimin, sepse islami konsiderohet problematik prej këtyre intelektualëve.

Nano s’e ka problem t’i quajë shqiptarët kriptolindorë, por thërret mediatikisht që myslimanët shqiptarë kurrsesi të mos quhen shumicë. Kur Nano thotë se shumica e “myslimanëve” janë jomyslimanë a e pyet veten se cilat janë karakteristikat e “myslimanëve të vërtetë”? Nga përjetimet vetjake që Nano i ndan me lexuesit mësojmë se myslimanët e vërtetë nuk janë si Nano, por nuk i dijmë përfytyrimet egocentrike të Nanos mbi myslimanët. Mos vallë, siç ironizon në replikën e tij Ervin Hatibi, “Mustafa Nano nuk gjen muslimanë nëpër Shqipëri, sepse mbase pret që t’i shohë këta të veshur me çallma apo ferexhe të zeza, të zaptojnë 70% të rrugëve, bullevardëve, dyqaneve, kafeneve me tespihe nëpër duar duke mërmëritur fraza të zgjedhura orientale nga glosari nolian, me fotografinë e Usamës brenda në xhepin e majtë të xhaketës?” (2005: 154).

Nëse në esenë e tij mbi integrimin e Shqipërisë në Evropë, Nano shqetësohet për mungesën e së vërtetës në debatin publik, përshkrimi i tij i rikonvertimeve të shqiptarëve myslimanë karakterizohet nga një ton soditës, lojnatar e pajtues. Zelli i tij në esenë Evropa, destinacioni X për t’u treguar shqiptarëve të vërtetën e tyre lakuriq mbi mitin e perëndimit, në artikullin Në kërkim të rrënjëve është shuar fare.

Në pajtim me logjikën e esesë mbi integrimin evropian do të ishte e udhës që ai në artikullin “Në kërkim të rrënjëve” t’u thoshte shqiptarëve myslimanë-në-thelb-jomyslimanë që të mos vetmashtrohen dhe të mos rreken të mashtrojnë evropianët se me t’u kthyer në të krishterë ata janë sakaq perëndimorë. E thënë shkurt, po t’i përmbahemi logjikës së esesë së Nanos, konvertimi i shqiptarëve myslimanë në të krishterë nuk mjafton për të arritur “parajsën” e quajtur perëndim. Mirëpo Nano nuk e thotë këtë, fundja për të ka rëndësi që shqiptarët mylismanë të mos quhen më myslimanë, paçka se perëndimorizmi i tyre i fituar rishtaz është sipërfaqësor, paçka se ata, rrjedhimisht, mbeten me identitet etno-kulturor të dobët, si edhe më parë. Për më tepër, në dallim nga Nano, mendojmë se konvertimi në ortodoksë i shqiptarëve myslimanë emigrantë në Greqi nuk ndodh vetëm “vullnetarisht”, por edhe nën trysninë e fuqishme të institucioneve të shtetit e kishës greke, për të cilët “homogjeniteti” kulturor dhe “normaliteti” i vendit sigurohet me anë të fshirjes nga sfera publike të identiteteve kombëtare e fetare të pakicave dhe emigrantëve. Sikur Nano ta kishte përmendur këtë, qoftë edhe kalimthi, si një fakt prej një vendi anëtar të Bashkimit Evropian ku duam të integrohemi edhe ne, ky do t’i kishte prishur gjithë ngjyrën rozë të artikullit.

Mjaft orientalëve!

Lëvizja Mjaft është themeluar nga vullnetarë kryesisht të brezit të ri, me qëllimin kryesor për të ngritur ndërgjegjen qytetare mbi problemet që po kalon sot Shqipëria dhe për nxitur aktivizimin qytetar për zgjidhjen e tyre. Shënjestra kryesore ku janë drejtuar shigjetat e fushatave të Mjaftit është apatia ndaj çështjeve publike, si p.sh. rrënimi i shërbimeve të shëndetësisë dhe arsimit, gjakmarrja, trafiqet dhe krimi i organizuar, varfëria dhe papunësia, diskriminimi i grave dhe grupeve të tjera të mënjanuara, papërgjegjshmëria e politikanëve dhe korrupsioni i administratës publike, ndotja mjedisore, vendnumërimi i procesit të integrimit në BE, etj. Gjatë veprimtarive të tyre sensibilizuese aktivistët e Mjaftit kanë përdorur shpeshherë klishe orientaliste për të nxjerrë në pah ndryshimin midis dukurive dhe ngjarjeve të papëlqyeshme, të shëmtuara e të dënueshme në Shqipërinë bashkëkohore dhe Shqipërisë si duhet të ishte.

Në ligjërimin e tyre ndërtimi i së shëmtuarës, i asaj që nuk duhej të ishte, kryhet me anë të perceptimeve mbi Shqipërinë e vjetër nën Perandorinë Osmane. Parrulla kryesore e lëvizjes, “Shqipëtar mos rri po duku!”, është vargu i një vjershe të njohur të poetit Andon Zako Çajupi dhe ai paraprihet prej këtyre vargjeve: “Shqipërin’ e mori turku,/ i vu zjarr”. Pra, thirrja për të hedhur tutje apatinë dhe për t’u përfshirë në protesta shoqërore ndaj gjendjes së tanishme bëhet me parrullat kombëtare kundër pushtimit osman. Ata që mbahen fajtorë për problemet mbi të cilat ka vënë gishtin Mjafti barazohen në përfytyrime me pushtuesin barbar turk që i vuri zjarrin Shqipërisë.

Një rast i përdorimit të klisheve orientaliste nga ana e Mjaftit ndodhi në vitin 2004, gjatë protestës kundër vendimit qeveritar që e shpallte bashkëshorten e kryeministrit Zonjë të Parë në protokollin zyrtar të Shqipërisë, në vend të vajzës së presidentit që e kishte gëzuar këtë status deri atëherë. Protestuesit e Mjaftit, mes të tjerash, ndërtuan një manekin nuseje, e emërtuan “Xhemile” dhe e paraqitën para ndërtesës së kryeministrisë, për të vënë në lojë ambicien e bashkëshortes së kryeministrit Nano. “Xhemile” u zgjodh si një emër me prejardhje turko-arabe që është i ngjashëm fonetikisht  emrin me rrënjë të krishterë Xhoana, emri i gruas së Fatos Nanos. Pra, “Xhoana” bëhet “Xhemile”, sikur ky i fundit të ishte nje emër turpi. Një person me këtë emër nuk e “meriton” të përfaqësojë si zonjë e parë një vend evropian që dëshiron të anëtarësohet në BE, përkundrazi duhet të fshihet dhe të mos dalë në publik.

Një vit më vonë, ndeshim sërish orientalizëm në veprimtaritë e Mjaftit. Në vazhdën e kundërshtimit të një vendimi qeveritar për ngritjen e kazinove në disa qytete të Shqipërisë, kryetari i lëvizjes, Erion Veliaj boton artikullin “Jo faleminderit, fermanit të kazinove”.

Argumenti i artikullit është se qeveria ka marrë një vendim arbirtrar pa marrë pëlqimin e bashkësive të qytetarëve që janë të prekur drejtpërdrejt prej tij. Duke besuar se lejimi i ndërtimit të kazinove do të jetë në dëmin e këtyre bashkësive, Veliaj shkruan: “nuk mjafton që [qeveria] të lëshojë një urdhër. Një komandë, një mandatë, një ferman, me të cilin të mundë të shesë me 10 milione USD 5 kazino gjysmë të gatshme për të gllabëruar para nga 5 qytetet…” (Veliaj, 2005).

Përdorimi i fjalës “ferman”dhe theksimi i saj në titullin e artikullit, shoqërojnë vendimin e qeverisë Nano me konceptin e fermaneve që lëshonte dikur sulltani prej Stambollit. Fermanet janë lëshuar mbi një llojshmëri çështjesh, por në historiografinë shqiptare i është dhënë më shumë peshë atyre fermaneve që sulltani ka lëshuar për shtypjen e kryengritjeve shqiptare dhe dënimin e pjesëmarrësve të tyre (të shpallur “fermanli”). Edhe në letërsinë e artet shqiptare konotacioni i fermanit është lidhur me prerjen e kokës së kryengritësit shqiptar (si në rastin e Ali pashë Tepelenës). Në kontekstin tonë, Veliaj u jep lexuesve të kuptojnë se kryeministri Nano ka vepruar si një despot oriental që vendin që sundon e quan mall të tijin dhe njerëzit që jetojnë aty, jo më të mirë se skllevërit. Sulltani mbetet etaloni i së keqes, së bashku me shëmbëlltyrën e “turkut” zjarrvënës dhe emrat myslimanë. (Në parantezë shënojmë edhe një rast të vonët të përdorimit të fjalës “ferman” për të shënuar veprimet abritrare të pushtetarëve, por kësaj radhe i huazuar nga Kadareja. Kur vendimi i qeverisë Nano për hapjen e tri universiteve të reja u pezullua menjëherë nga qeveria pasardhëse e Berishës, rektori i porsaemëruar i Universitetit të Durrësit, Kosta Barjaba në një intervistë televizive më 16.09.2005 e cilësoi vendimin e ministrit të arsimit “katil ferman”).

Virusi i sistemit perëndimor

Më 9 gusht 2005 gazeta Korrieri e Tiranës boton komentin “Kthimi i njeriut”, të analistit prishtinas Baton Haxhiu.

Ai na paralajmëron për një rrezik që na kanoset: vahabistët shqiptarë. Disa syresh të këtij sekti mylisman thuhet se kanë kryer disa akte vandalizmi në Kosovë. Pa e verifikuar nëse sa thuhet qëndrojnë, Haxhiut i kujtohen paralajmërimet mbi vahabistët që ka bërë dikur edhe politikani nga Tetova Arbër Xhaferri. Haxhiu është shokuar edhe prej çfarë thuhet nëpër faqet e internetit për vahabistët. Megjithëse thotë që bazat ata i kanë në Prizren e Tiranë dhe janë të përhapur kudo ndër trevat shqiptare në Maqedoni, vetë Haxhiu nuk ka takuar ndonjë syresh. Të tjerë që i njohin i kanë folur atij për ta, duke e këshilluar të bëjë kujdes me të tillë njerëz.

“Janë misionarë të Bin Ladenit dhe kanë principe të njëjta ideologjike dhe jetese. Kanë mentalitet vetëflijimi dhe e bëjnë në emër të kësaj ideologjie, duke u përqendruar në sulme kundër civilizimit dhe kulturës perëndimore dhe gjithçkaje që simbolizon të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen e saj. Janë edhe kundër vetive myslimane ku paraqiten elementë të civilizimit perëndimor” (Haxhiu, 2005).

Që ta qartësojmë: burimet e Haxhiut janë një thënie e Arbër Xhaferrit, lexime në faqet e internetit, thënie të njerëzve të tjerë nëpër biseda të ndryshme. Këta elementë të shpërndarë ai i bashkon në një rrëfenjë për disa djem misteriozë të një sekti me prejardhje nga Arabia Saudite, të cilët janë gati të vetëflijohen në emër të urrejtjes që kanë për perëndimin dhe elementeve perëndimore të fesë islame. Këta thuhet se janë fajtorët e shkatërrimit të disa varreve myslimane që nuk u kanë shkuar për shtat shijeve të tyre dhe të rrahjes së një misionari të Dëshmitarëve të Jehovait, veprime këto të dënueshme penalisht, por që siç duket ata i paskan shpëtuar dënimit. Bazuar mbi këto të dhëna ai ndërton një “induksion”, si më poshtë:

“Nëse është kështu siç thuhet dhe shkruhet për ta, atëherë duhet të rikthehemi te kjo çështje aq delikate dhe aq e rëndë për ne si shqiptarë. Në këtë periudhë përthyerje dhe përleshjes së rëndë të asaj që quhet kulturë perëndimore dhe lindore, po ballafaqohemi me një rrezik të rëndë brenda nesh, pikërisht për shkak të mungesës së identitetit kulturor dhe fetar. Ose thënë më qartë, përcaktimit hermafrodit që shqiptarët i bëjnë vetes në emër të diversitetit kulturor. Jemi me kulturën perëndimore, por jemi edhe myslimanë që e duam Arabinë Saudite! Ne jemi çliruar nga amerikanët, por një pjesë e jona është kundër vlerave amerikane!” (po aty; kursivi ynë).

Induksioni i Haxhiut është shembulli më i mirë se si nuk duhet ndërtuar një argument logjik, sepse përfundimet vijnë përpara fakteve. Faktet e paraprira nga disa “thuhet” janë vetëm preteksti për të rishfaqur tezën e përplasjes së qytetërimeve. Mjafton ta besojmë pët të vërtetën këtë tezë, pa faktet po nuk i gjetëm i krijojmë vetë! Edhe sikur veprimet penale t’i kenë kryer të ashtuquajturit vahabistë, nuk mund të fajësohen të gjithë besimtarët myslimanë shqiptarë. Por kjo nuk ka rëndësi për Haxhiun, sepse ai e merr si të mirëqenë që po të jesh mysliman duhet patjetër të duash me gjithë shpirt Arabinë Saudite dhe, për pasojë, nuk mund të duash edhe amerikanët pa u bërë kulturalisht hermafrodit. “Kultura” qenka diçka e dhënë njëherë e përgjithmonë dhe e pastruar nga kontradiktat dhe rasti i myslimanëve shqiptarë të dashuruar pas Amerikës është një shkarje nga norma! Për të arritur këtu Haxhiut i duhet të heshtë ndaj fakteve se nuk ka patur ndonjë filosauditizëm masiv të shqiptarëve kudo ku janë, siç ka patur filoamerikanizëm, se në SHBA ka shtetas myslimanë, se Arabia Saudite është aleatja më e ngushtë e SHBA në Lindjen e Mesme dhe të dyja shtetet janë armiq të deklaruar të rrjetit terrorist Al-Kaeda dhe të Osama bin Ladenit. Haxhiu e paraqet çështjen sikur është perëndimi ai që po i thërret shqiptarët para provimit të përcaktimit të tyre përfundimtar kulturor:

“Gjuha që po përdoret në Perëndim karshi këtij fenomeni [terrorizmit islamik] dhe kësaj frike, për ata që kuptojnë, po na determinon përcaktimin tonë karshi Perëndimit dhe vlerave perëndimore…Përcaktimi i deritanishëm hermafrodit i yni karshi fenomeneve dhe besimit kërkon përkushtim intelektual dhe kombëtar për dalje nga kjo situatë” (po aty).

Perëndimi përballë terrorizmit islamik dhe ne në mes!

Po vazhduam të hezitojmë në zgjedhjen tonë të qartë të perëndimit, thotë Haxhiu, do të konsiderohemi lindje dhe do të përjashtohemi nga rrethi perëndimor e do të luftohemi prej tij. Ose me perëndimin, ose kundër tij! Duke marrë mbi supet e veta “përkushtimin intelektual dhe kombëtar”, Haxhiu rreket të arsyetojë mbi përparësitë e zgjedhjes perëndimore mbi atë lindore. Në perëndim thotë ai, instinktet shkatërruese të njeriut u vunë nën fre nga sistemi i vlerave perëndimore, që bënë të mundur ruajtjen e individualitetit në shoqëri. Këtë sistem vlerash po mundohen ta prishin disa myslimanë bukëshkalë, që pasi kanë gjetur strehim në perëndim tani po veprojnë kundër tij.

Reagimi i natyrshëm i sistemit do të ishte flakja jashtë trupit e viruseve. Mirëpo, arsyeton Haxhiu, “kur thuhet elemente islamike, atëherë si rrjedhojë e gjuhës kjo shtrihet deri në myslimanin e fundit, që është i dyshimtë për rrezikimin e lirisë së atij vendi” (po aty). Prandaj zgjidhja që kanë shqiptarët është midis sistemit të vlerave perëndimore dhe njeriut-vetëvrasës-bombë-virus që përpiqet ta shkatërrojë nga brenda.

“Njeriu si fenomen i fuqisë individuale njëherë ka vdekur, dhe si i gjallë ka hyrë në kuadër të sistemit. Sistemi ka qenë mbrojtja dhe kultura perëndimore, e cila nuk rrezikohej nga askush. Sepse është dashur shumë kohë që të mbetet e paprekshme dhe funksionale. Bota myslimane e ktheu njeriun në jetë, por jo si fenomen të karizmës dhe fuqisë individuale, as të cilësimeve të forta për të ndërruar sistemin në vetën e parë, por e ktheu njeriun si virus të sistemit. Njeriun bombë. Njeriun vetëflijues. Ne si shqiptarë duhet të gjejmë rrugën tonë më të mirë në këtë përleshje civilizimesh. Jemi për kthimin e njeriut apo mbetjen e sistemit të vlerave (po aty: kursivi ynë)”.

Vini re: Haxhiu nuk fajëson për njeriun-bombë asgjë më pak se tërësinë e asaj që ai e ka emëruar “bota myslimane”. Si duhet kuptuar “bota myslimane”? Gjeografikisht ajo shtrihet kudo ku ka myslimanë: që nga Nju Jorku, Londra, Amsterdami, Parisi, Sarajeva, Prishtina, Tirana, Shkupi, Stambolli, Moska, Grozni, Riyadi, Teherani, Dar-al-Salami, Islamabadi, Kualalumpuri e deri në Sidnej; “bota myslimane” përfshin të gjithë myslimanët pa dallim moshe, gjinie, race, klase, kombi, mendimi, përfshin të gjallët e të vdekurit dhe ata që do të linden; si qytetërim shtrihet në kohë në gati pesëmbëdhjetë shekuj dhe në një sasi të pallogaritshme sendesh, idesh, zakonesh, shprehish dhe bashkëjeton në mënyrë sinkrone me të tjerë njerëz, sende, ide, zakone që nuk mund të quhen ngushtësisht myslimane. Pra, kjo tërësi, e pamundur të kapet plotësisht nga mendja reduktohet nga Haxhiu në njeriun-bombë.

Sipas traditës së ngulitur në gazetarinë shqiptare që gjërat të thuhen jo drejtpërdrejt, por me anën e citimit të një tjetri anonim, Haxhiu shkruan: “Miku im më thoshte se të dyja palët kanë të drejtë: edhe bota myslimane që nuk e do ndryshimin, edhe Perëndimi që dëshiron ta bëjë ndryshimin atje në emër të vlerave dhe sistemit. Kur të dy palët mendojnë se kanë të drejtë dhe nuk heqin dorë nga bindja e tyre, atëherë lufta është te dera” (po aty).

Ky miku çfarëdo i Haxhiut, alter ego-ja e tij, përdor një gjuhë kolonialiste. Sipas të menduarit kolonialist, bota myslimane nga vetë natyra e saj nuk e do ndryshimin, ajo parapëlqen batakun nuk është e aftë të ndryshojë, ndryshimi mund t’i vijë vetëm nga jashtë, prej perëndimit, ndryshim do të thotë përparim sipas modelit perëndimor, çdo model tjetër nuk quhet si ndryshim. Njëkohësisht për sa kohë që bota myslimane mbetet mylismane, modeli perëndimor nuk mund të funksionojë Eduard Said ka vënë në dukje se në orientalizëm është “gjithmonë perëndimi dhe jo krishtërimi që i kundërvihet islamit. Supozohet se ndërsa “perëndimi” është më i madh se krishtërimi dhe se e ka kapërcyer fazën e krishtërimit, fesë së tij kryesore, bota e islamit – pavarësisht prej shoqërive, historive, gjuhëve të ndryshme të saj – është akoma e zhytur në batakun e fesë, primitivizmit dhe prapambetjes. Prandaj perëndimi është modern, më i madh se shuma e pjesëve të tij, plot me kontradikta që e pasurojnë dhe prapëseprapë ai është gjithmonë “perëndimor” në identitetin e tij kulturor; ne krahun tjetër, bota e islamit nuk është më shumë se “islami” dhe është e reduktueshme në një numër të vogël karakteristikash, megjithë shfaqjen në të të kontradiktave dhe përvojave të variacioneve që duken në sipërfaqe po aq të bollshme sa ato të perëndimit” (Said, 1981: 10).

Përballë arritjeve të gjithanshme të sistemit perëndimor, bota islame ka krijuar vetëm virusin për shkatërrimin e sistemit, thotë Haxhiu. Prandaj ai këshillon: “Unë them që është më mirë të shijojmë sistemin e vlerave. Por asesi me logjikën e hermafroditit. Edhe me Perëndimin, edhe me Lindjen. Ka ardhur koha të themi të vërtetën” (Haxhiu, 2005). Në Evropën e kohës së re deri aty nga shek. XVIII hermafroditi konsiderohej si kriminel (Foucault, 1990: 38).

Në mënyrë të ngjashme edhe Baton Haxhiu kriminalizon tërë kulturën shqiptare meqë ajo nuk po mundet të bëjë zgjedhjen e duhur për nga perëndimi. “E vërteta” e Haxhiut na kërkon të heqim njërin nga organet gjinore të kulturës sonë hermafrodite dhe ai sugjeron të heqim fenë myslimane.
Operacionin duhet ta kryejnë ata intelektualë që, nën shembullin e Haxhiut, do të shqyrtojnë plot guxim “identitetin tonë fetar”.

Përfundim: Islamofobia e orientalizmit bashkëkohor

Projekti i modernizimit të Shqipërisë ka tashmë si horizont të tijin integrimin në Bashkimin Evropian dhe koncepti i “integrimit” është nyja rreth të cilit organizohet edhe ligjërimi orientalist. Në rrënjë të orientalizmit gjendet ajo që Fukoja dhe Saidi e quajnë “dëshira për të vërtetën”, që më shumë se sa dëshiron të vërtetën, dëshiron një lloj të caktuar të vërtete, ose e thënë më mirë, dëshiron që bota t’i përshtatet një përfytyrimi të caktuar të së vërtetës (Widder, 2004: 419).
“E vërteta” e orientalizmit bashkëkohor shqiptar është se bota ndahet në dy pjesë gjithmonë antagoniste, perëndim e lindje, në vijën ndarëse të cilave ndodhet kombi shqiptar.

Antagonizmi midis perëndimit e lindjes paraqitet në orientalizëm si “përplasje qytetërimesh”, si kundërshti binare që përmban, sipas çasteve të ndryshme të ligjërimit, luftën midis qytetërimit e barbarisë, përparimit me prapambetjen, të mirën me të keqen, dritën me errësirën, të ardhmen me të shkruarën, të bukurën me të shëmtuarën. Kombi shqiptar paraqitet me një identitet transhendental perëndimor, ose së paku me aspirata transhendentale perëndimore, që tani duket se më në fund do të realizohen me anë të integrimit të Shqipërisë në BE. Për këtë duhet kujdesuar që të eliminohen ndotjet kulturore lindore – tipare këto të kundërta me “normalitetin” perëndimor/evropian – që shmangjet historike kanë prurë në identitetin e tij. Hegjemonia e identitetit orientalist shqiptar në kushtet bashkëkohore sigurohet duke siguruar sa më shumë elemente që i shërbejnë integrimit dhe duke mënjanuar elementet orientale.

Rëndësi të madhe ka marrë në vitet e paskomunizmit çështja e besimit mysliman. Islami konsiderohet prej orientalistëve si fe lindore që pruri turku për përçarjen e shqiptarëve dhe largimin e tyre prej perëndimit. Islamizimi i shqiptarëve quhet incident disfatist, prej të cilit duhet të largohemi sa më parë. Paraardhësit që u islamizuan quhen opurtunistë të dhënë pas premtimeve materiale, si shqiptarë me identitet të dobët, si gjak i shprishur – pjella të haremeve të sulltanit – krahasuar me “shqiptarët e vërtetë” që nuk u konvertuan, etj. Meqë islami përbën pengesë për integrimin evropian, atëherë zgjidhjet që propozohen ndryshojnë që nga fushatat rikonvertuese shqiptare në krishterim, fshehje e tipareve dhe riteve publike të fesë islame, ulja me çdo kusht e përqindjes së besimtarëve myslimanë, në mënyrë që Shqipëria në perëndim të mos quhet një vend mysliman, mbivlerësimi i sektit “tolerant” të bektashinjve, mbrojtja prej arabizimit e “islamit shqiptar”, etj. Këtyre teknikave u shtohet edhe përdorimi i simbolikës islame për të denigruar kundërshtarin në politikë apo për të shënuar të keqen e të shëmtuarën në arte.

Zgjidhja kërkohet te zanafillat evropiane/perëndimore të kulturës shqiptare me shpresë se rimarrja, kujtesa e shpirtit perëndimor shqiptar akoma i patrazuar prej turbullirave lindore do të sjellë ndryshimin e mendësive dhe do të rikrijojë lidhjet shpirtërore me perëndimin e sotëm, sikurse Korridori 8 ndjek gjurmët e rrugës së vjetër Egnatia. Për të dhënë një shembull të kohëve të fundit, Virgjil Muçi e quan librin e fundit të Aurel Plasarit (2005) “udhërrëfyes për të mbërritur në Europë” (Muçi, 2005). Për Muçin një libër i tillë që trajton zanafillat antike dhe të krishtera të Evropës,

“përbën vështrimin më të plotë të nxjerrë nga pena e një “ballkanasi” rreth lidhjeve tona, qysh nga lashtësia e deri sot e kësaj dite, me pjesën tjetër të kontinentit, atë që tashmë në gjuhën politike e diplomatike quhet rëndom Bashkimi Europian” (po aty).

Kërkimi për zanafillat perëndimoriste të shqiptarëve na kujton një nga thëniet e Niçes: “Nderim ndaj origjinës – ky është impulsi metafizik që shfaqet ku i jep rëndësi historisë dhe bën të besohet se në zanafillën e të gjitha gjërave gjendet përsosmëria dhe thelbësorja” (Nietzsche, 2001: 142). Duket sikur integrimi i shqiptarëve në BE është një kërkesë e brezave të shkuara, një fat i shkruar në “thelbin” tonë perëndimor, që kërkon të arratisemi nga “lindja”, por në fakt është dëshira e sotme për integrimin ajo që krijon vazhdimësinë e lidhjeve tona me perëndimin.

Kujtojmë se metoda jonë gjeneologjike, përdorur në këtë artikull dhe në të tjera studime të orientalizmit shqiptar (shih Sultarova, 2005) e shpërfill kërkimin për zanafillat absolute:

“Gjeneologjia nuk pretendon të prapsohet në kohë për të përtëritur një vazhdimësi të pakëputur që vepron përtejshpërndarjes së gjërave të harruara; detyra e saj nuk ështëtë tregojë që e shkruara jeton aktivisht në të tashmen, që ajo vazhdon në mënyrë sekrete së frymëzuari të tashmen,duke i dhënë një trajtë të predeterminuar gjithë peripecive të saj…[detyra e gjeneologjisë] është të zbulojë se e vërteta, ose qenia, nuk është te rrënjët e çfarë dijmë ose çfarë jemi, por te jashtësia e aksidenteve” (Foucault, 1977: 146).

Burimet:

Baleta, A. (2000). “Përballë gjyqit politik-kishtar të Dom Ndocit”. Gazeta Rimëkëmbja. Tiranë. 01.02.2000.

Baleta, A. (2002). Shqiptarët përballë terrorizmit intelektual të Falaçit. Tiranë: Rimëkëmbja.

Chirot, D. (2001). “A Clash of Civilizations or of Paradigms?. Theorizing Progress and Social Change”. International Sociology 16 (3): 341-60.

Elezi, M. (2002). “Faktori shqiptar dhe stabiliteti i rajonit”. Shoqata Shqiptare e Atlantikut. Forcimi i marrëdhënieve dhe mirëkuptimi ndërkufitar- element i rëndësishëm për stabilitetin në rajon. Konferenca e 7-të ndërkombëtare e Shoqatës Shqiptare të Atlantikut. Tiranë: Pegi.

Fallaci, O. (2001). “Mllefi dhe krenaria”. Gazeta 55. Tiranë. 16.10.2001.

Fallaci, O. (2005). “Quello che la Fallaci ha detto alla Polonia”. Intervistë me Padre Andzej Majewski. Gazeta Libero. Milano. 10.08.2005.

Foucault, M. (1990). The History of Sexuality, vol. 1: An Introduction. New York: Vintage.

Foucault, M. (2000). The Essential Works of Michel Foucault, vol 1: Power. New York: The New Press.

Fox, J. (2001). “Clash of Civilizations or Clash of Religions: Which Is More Important Determinant of Ethnic Conflict?”. Ethnicities, 1(3): 295-320.

Hatibi, E. (2005). Republick of Albanania. Tiranë: Ora.

Haxhiu, B. (2005). “Kthimi i njeriut”. Gazeta Korrieri. Tiranë. 09.08.2005

Hofman, S. R. (2004). “Islam and Democracy: Micro-Level Indications of Compability”. Comparative Political Studies 37 (6): 652-76.

Huntington, S. (1996). The Clash of Civilizations and the Remaking of the New World Order. New York: Simon & Schuster.

Huntington, S. (2001). “A janë qytetërimet në luftë?”. Politika & Shoqëria 4 (2): 89-91.

Lewis, B. (1990). “The Roots of Muslim Rage”. The Atlantic Monthly 266 (3): 47-60.

Misha, P. (2003). “Tolerancë fetare apo papërgjegjshmëri?”. Politika & Shoqëria 6 (1): 123-9.

Muçi, V. (2005). “Një udhërrëfyes për të mbërritur në Europë”. Revista Klan. Tiranë. 09.09.2005.

Nano, M. (2002). “Në kërkim të rrënjëve, ose në kërkim të vetvetes”. Gazeta Shekulli. Tiranë. 08.06.2002.

Nietzsche, F. (2001). Udhëtari dhe hija e tij. Tiranë: Bargjini

Plasari, A. (2002). “Hotch-Potch ose dita e botës lakuriq”. Gazeta 55. Tiranë. 08.09.2002.

Plasari, A. (2005). Rrëmbimi i Europës: Tri ese. Tiranë: 55.

Said, E. W. (1978). Orientalism. New York: Vintage Books.

Said, E. W. (1981). Covering Islam: How the Media and Experts Determine How We See the Rest of the World. New York: Pantheon.

Said, E. W. (2003). “Ndeshja e injorancës”. Përpjekja, 17: 45-50.

Sulstarova, E. (2005). “Drejt një metode për studimin orientalizmit shqiptar”. Gazeta Fjala. Tiranë. 27.03.2005

Tozaj, N. (1995). “Shqipëria, një depo e municionit islamik?”. Gazeta Zëri i Popullit. Tiranë. 10.01.1995.

Veliaj, E. (2005). “Jo fermanit të kazinove”. Gazeta Korrieri. Tiranë. 03.03.2005.

White, S., S. Oates & B. Miller. (2003). “The ‘Clash of Civilizations’ and Postcommunist Europe”. Comparative European Politics, 1: 111:27.

Widder, N. (2004). “Foucault and Power Revisited”. European Journal of Political Theory 3 (4): 411-32.

Gjeti dikë që e vlerësoi (tregim arab)

19/03/2013 Lini një koment

Ali Mustafa EL MISRATI*

GJETI DIKË QË E VLERËSOI

(Tregim i shkëputur nga libri “Palltoja është ende e varur”)

Ali Mustafa El-Misrati

Ali Mustafa El-Misrati

Ishte shkrimtar me një krijimtari të madhe, poet me një frymëzim të lartë, thurte poezi të ndryshme, ishte i shkëlqyer në krijimtarinë e tij artistike, ishte nga ata njerëz që të krijonin përshtypjen e nderit, jetën e tij e kaloi në shërbim të penës dhe fjalës… e njohu të shkruarit nga afër dhe nga larg… me gjithë padrejtësitë dhe mohimin që iu bënë në vend, si dhe përçmimin e disa të marrëve, ai nguli këmbë që ta vazhdonte rrugën e tij drejt letërsisë dhe artit… sa tregime e histori më tregoi mua… sa mirë do të kishte qenë sikur unë t’i kisha shkruar disa prej tyre…

Kjo që po përmend këtu është një histori e shkurtër që i ngjan një anekdote.

Në një nga shëtitjet e tij të zakonshme, ai u ul në një bar, i vetëm, askush nuk e njihte në atë vend, kishte dëshirë të qëndronte në vetmi…

Rastësisht ai kishte vendosur tre stilolapsa në xhepin e jashtëm të këmishës. Ishte periudha e nxehtë e verës.

Ngjyra e jashtme e stilolapsave ishte e ndryshme… kështu që ato binin menjëherë në sy… ishin ngjyra të dukshme… kishte frikë se mos i harronte, kështu që i vendosi aty… ndoshta mund t’i vinte ndonjë ide… mendim… ose ndonjë shënim i rastit që ia vlente për ta shkruar… mund t’i vinte ndërmend ndonjë temë shkencore, ose mund t’i lindte ndonjë frymëzim që në qoftë se nuk e shkruan në moment mund t’i humbte… kështu e kishte këshilluar edhe mësuesi i tij i letërsisë, shumë kohë më parë… prej tij e kishte trashëguar dhe këtë pasion të madh për artin… dhe dëshirën për shkencën… ishte i lodhur… i rraskapitur… kërkonte qetësi dhe çlodhje… çfarë të bëjë…

Të qortojë veten sepse ai kishte zgjedhur këtë zanat… që ishte dhënë pas shkrimit dhe artit? Pas gjithë kësaj kohe të gjatë që kishte kaluar… mjafton që shpirti i tij është i qetë, me gjithë këto mundime e lodhje… kështu që ai e di… ose rrethanat dhe përvoja gjatë kohës e bënë atë të dijë se “asnjë profet nuk nderohet nga populli i tij”.

Këtë e kanë thënë në kohë të vjetra… ose nuk ka nder për shkrimtarin, dijetarin, dhe artistin, në shoqëritë e tkurrura… ose shembulli dhe fatkeqësitë gjatë gjithë kohërave të jetë në fushën e krijimtarisë… kjo është taksa që quhet përjetësia artistike…

Rastësisht… tek ai bar, në atë vend të largët gjeti njerëz që e përshëndetnin me dorë, e i buzëqeshnin… Ndër ta ishte dikush që e përshëndete në të njëjtën mënyrë… duke tundur e ngritur dorën lart… dhe me një buzëqeshje të qetë… e të gjerë… aq sa dukej se madhësia e buzëqeshjes së tij ishte më e madhe se madhësia e buzëve të tij… edhe sytë e tij shndrinin dhe shkëlqenin nga këto përshëndetje e buzëqeshje… patjetër ky duhet të jetë një nga lexuesit e shkëlqyer… duhet të jetë njeri i kulturuar që kupton… ose gazetar i ndërgjegjshëm… ndoshta është ndonjë person që ka dëgjuar ndonjë leksion të tij, ose ndonjë takim të tij në ndonjë kanal gjatë programeve radiotelevizive rreth letërsisë dhe artit…

Domosdo që shkrimtari mbetet i kënaqur nga lexuesit të cilët ndjekin shkrimet dhe botimet e tij, të cilat disa prej tyre përkthehen dhe në gjuhë të huaja.

Kjo me gjithë kundërshtimet dhe mospërfilljet e disave të cilët hiqeshin si kritikë letrarë… të pagdhendur… dhe marrëzi paralizuese… vrasëse… si dhe asaj qeverie e cila e luftonte edhe në riskun e tij,  bile edhe në kafshatën e gojës… kjo ndodhi kohë më parë… gjatë djalërisë së tij.

Ja tek është një njeri që kupton me mirësjellje ai u ngrit për të paguar ato që shkrimtari kishte porositur për të pirë… dhe të shtojë përsëri disa buzëqeshje dhe përshëndetje.

Edhe pse në vendin e tij, përgjegjësi për çështjet e kulturës nuk kishte pasur nderin as të pyesë për të… ose ta ftonte atë në për të pirë një filxhan kafe… ja, ai gjen një që e pëlqen… lexues i nderuar… me të vërtetë nderin e gjen tek të zotët e nderit.

Mirëpo në të njëjtin moment koka e tij mundohej t’i përgjigjej një pyetjeje të rëndësishme… si e njohën atë… ai nuk është tip që e zgjat qafën e tij nëpër festa, ai i ka shumë zët grumbullimet…

Mos ka parë foton në ndonjë revistë apo libër të botuar?!

Mos ka lexuar ndonjë dramë, tregim, apo ndonjë roman të tij… apo mos ndoshta ka lexuar ndonjë nga studimet e tij shkencore… ose ndonjë artikull dhe shkrim të tij… ose… ose…

Në mendjen e tij u sollën mjaft përgjigje me ose… apo… dhe ndoshta…

Dhe sipas etikës dhe respektit u ngrit drejt tij duke e falënderuar për përshëndetjet e tij, dhe duke i zgjatur dorën e pyeti:

- A më njeh mua?

Çudia më e madhe ishte kur ai u përgjigj:

- Jo.

- A e di emrin tim, se kush jam unë?!

- Jo… për kokën time që nuk të kam parë… vetëm se sot… në këto çaste…

- Mos zotëria juaj, si i nderuar që je, ke lexuar diçka nga shkrimet e mia?

- Ai u përgjigj:

- Unë nuk e pëlqej leximin… nuk kam kohë…

- Mos dikush të ka folur për mua?!

- Jo… nuk kam pas nderin t’u njoh, as emrin, as vendin, dhe se kush je e se çfarë punon… nuk e di… mirëpo respekti ishte për shkak të kësaj… dhe bëri shenjë me gisht drejt stilolapsave të cilët të binin në sy tek xhepi i këmishës…

- Ooohhh… ky është respekt për stilolapsat… atëherë ti je prej adhuruesve të shkrimit dhe penës… je i pasionuar pas zanatit të njerëzve me penë… kjo është një ndjenjë e lartë fisnike… njeri me kulturë… a të pëlqen poezia, tregimi… apo arti i të shkruarit në artikuj… apo dramat dhe aktrimi?

- Ai u përgjigj me një gjuhë mohuese dhe të shpejtë, sikur donte të arratisej… jo… jo… unë nuk lexoj, as nuk shkruaj, dhe as që kam dëshirë të deshifroj shkrimin.

- Atëherë përse gjithë ky interes i treguar nga ana juaj?

- Kjo ishte si purteka që kërcet mbi kurrizin e kafshës… ose mbi kurrizin e shkrimtarit… kur zotëria e tij bëri shenjë me gishtat e tij të mbushur me unaza prej ari dhe gurësh të çmuar… dhe tregoi…

- Për shkak të kësaj shenje dhe logoje… patjetër që ti je me klubin tonë… loja është nesër… dhe ti në gjoksin dhe xhepin tënd mban shenjën e klubit.

Këto ngjyra janë një shenjë dalluese mjaft e zgjuar, që tregon mbështetjen dhe tifozllëkun tuaj për ndeshjen e nesërme… faleminderit për mbështetjen… dhe i zgjati dorën për ta përshëndetur… dhe i kërkoi që të porosiste dhe diçka tjetër për të pirë për shëndetin e tij… Do të fitojmë ndaj kundërshtarit tonë, dhe filloi të përmendë shprehje të cilat vetëm tifozët dhe të tillë si ata i dinë…

Shkrimtari u ngrit në heshtje… pa bërë zhurmë… dhe u largua nga bari dhe kafeneja e hotelit… iku nga lagjja… vendi… u kthye i fundosur në fantazitë dhe ëndrrat e tij… për tu fshehur në grumbullin e letrave të tij.

Përktheu nga gjuha arabe: Roland VISHKURTI


* Autori është me origjinë shqiptare (Arnaut), dhe jeton në Misrata të Libisë.

Ali Huluki – Rebi va harif

10/03/2013 Lini një koment

Dr. Abdulatif ARNAUTI

ALI HULUKI – REBI VA HARIF

Dr. Abdulatif Arnauti

Dr. Abdulatif Arnauti

Përmbledhja e tregimeve me titull Rebia va harif (Pranverë dhe vjeshta) e Ali Hulukit, studiuesve të letërsisë, shpesh u shkrep në kujtesë. Gjatë studimeve të tyre ata lexojnë për pionierët e parë, të cilët gjatë  gjysmës së këtij shekulli (shekullit 20, përkth.) ishin prijëtarë dhe dominonin në prozën arabe në Siri me tregime dhe novela.

Kemi lexuar shumë studime lidhur me burimet themelore të tregimit si edhe për strukturën e romanit nga kritikë të letërsisë, studiues dhe letrarë rrymash të ndryshme. Kemi njohur kushtet sociale-ekonomike në të  cilët ka jetuar njeriu i truallit arab, ato kushte të rënda e të mjerueshme. Këtë e kemi arritur përmes asaj që na kanë lënë shkrimtarët – pionierë, të cilët çanë rrugën para breznive të letrarëve të ardhshëm në mënyrë shumë të thjeshtë, por precize, pa simbole e stil bombastik.

Në mesin e atyre ndaj të cilëve historia e letërsisë do të ketë kujdes dhe do ta çmojë kontributin e tyre, ka qenë shkrimtari i cili shumë shpejt ka kuptuar ngjarjet e ndryshme shoqërore në rrethin e tij.

Ndër ata që me krijimtarinë e tyre letrare kanë bërë jehonë të madhe është shkrimtari Ali Huluki, i cili në shkrimet e tij paraqet para njerëzve karakteristikat dhe natyrën e jetës së tyre. Pendën e tij e ka ngjyer në zemrën e tij për të na shprehur ndjenjat e tij të qarta, të sinqerta, pa hiperbolizëm e lajka.

Ndjenjat e fshehta për të cilat kujdeset shkrimtari janë të panumërta.

Novelat realiste me tematikë sociale si rezultat i krijimtarisë së hershme letrare të tij që i përmblodhi në vitin 1931, me titullin Rebi va harif, profesor Ali Huluki me forcën e talentit të vet realist, qysh nga ajo kohë i përvetësuan masa të gjera lexuesish.

Ali Huluki nuk është i huaj për botën letrare. Familja e tij që u vendos në Siri ka dhënëpersonalitete, të cilët i kanë bërë shërbime të mëdha letërsisë  arabe dhe artit në tërësi. Gjyshi i tij Nuri Basha ( ose Pasha, por mund të jetë edhe Basha), një shqiptarë  nga Kavalla, në Siri erdhi si oficer i ushtrisë të  cilën e udhëhiqte Ibrahim Oasha, gjithashtu shqiptarë, dhe për atdhe të dytë të tij  ky zgjodhi hjet e Sirisë. Ai la pas të birin Mustafa Huluki, poet me ndjenja politike e sociale, i cili shkroi e trajtoi në shkrimet e tij shumë çeshtje që ishin të lidhura shumëngushtë me rethin e tij shoqëror, jetën e tij dhe me problemet shoqërore.

Nga familja e Mustafa Hulukit ishte edhe Ekrem huluki, i njohur në qarqet kulturore të Damaskut dhe më gjerë  në botën arabe si artist origjinal… si regjisor i shumë  pjesëve teatrale të luajtura në teatër apo të emetuara në radio; artisti Rexhep Huluki, talent dhe mjeshtër i rrallë  për saz në një orkestër muzikor; shkrimtari Ali Huluki, novelist i njohur, i cili u lind në Duma afër Damaskut.

Në vitin 1910, gjegjësisht kah fillimi i luftës parë botërore i vdiq i ati dhe ky kaloi të jetojë  në shtëpi të vëllaut të vet ku ka përjetuar maltretime të tmershme nga bashkëshortja e vëllaut të vet.

Qysh nga ajo kohë filloi të futet në  labirintet e jetës,  ka pa njerëz rreth vetes që po ecin si përmendore të mëdha por asht e lëkur nga uria dhe mjerimi, si pasojë e asaj lufte të ashpër. Pati rast të njohë  edhe femra, të cilat fitonin kafshatën e gojës me nderin e tyre. Filloi të shkojë në shkollë, por pastaj kaloi në  profsion krejt tjetër, dhe bashkë me vëllaun e vet punonte në  teatër. Më vonë kalon në Bejrut dhe u strehua për banim te mottra e tij më e vjetër. Aty hyri në shkollë  të mesme, por pasi i vdiqën të afërmit e vet ndërpreu shkollimin dhe u kthye në Damask për të ndjekur kohëpas kohe mësimet, dhe mirrej edhe me punë të tjera në të njëjtën kohë, për të siguruar mjetet për jetesë.

Vendbanimi i tij ishte sa në pansion aq edhe në burg.

U emrua mësues në Svida prej nga e larguan nga detyra, e pastaj vazhdoi në shkollën normale( Daru-l-mual-limin) në Furat dhe në Hasek.

Gjatë kësaj kohe lexonte shumë. Nuk linte gjë pa lexuar, shkruante dhe botonte me ndihmën materiale të  miqëve të vet. Kohën e lirë nuk ia kushtoi vetëm veprimtarisë  letrare, ai merej edhe me çeshtje të arsimit dhe përpilimit të libvrave. Ali Huluki, gjatë tërë jetës, deri në ensionim, ka ushtruar detyrën e mësuesit si edhe të  drejtorit.

Është anëtarë i Shoqatës së shkrimtarëve arabë në Siri dhe punon në heshtje. Sodit çetat e letrarëve në parakalim. Ndien një lumturi të pakufishme nga misioni i tij letrarë sepse ai e nxiti të shkruaj novelat e para. Ai e ka arritur qëllimin e vet.

Unë e konsideroj se është e nevojshme të sjall disa momente, vetëm ato thelbësore, nga jeta e shkrimtarit për t a përkujtuar lexuesit, shkurtimisht, peripecitë e Ali Hulukit që i ka përjetuar në rrethin e vet shoqëror.

Përshtypjet e tij personale mund të shënohen në mënyrë shumë të qartë dhe të  sakt. Rezultat e ndjenjave të tij dhe  rropatjeve të  tij me kushtet konkrete janë tregimet e tijë realiste të  shpërndara nga valët e jetës. Krijimtarinë e tij letrare e ka studjuar Selim Hajata, i cili ndër të tjera shkruan:

Ti vërtetë ndjen diçka nga i shpirtë  i humbur, i përdhunuar, i cili përgjigjet pa e pyetur, shpalon mirësitë  dhe meritat e atij shpirti, mirësitë e njerëzisë dhe virtytet e tyre. Prek një shpirtë, i cili gati është plakur dhe dërmuar nga mizhoritë e jetës, por është një shpirtë  krenar të cilin nuk e mposht thyerja e vullnetit; një shpirtë  që nuk ka pasur komoditet në jetë dhe nuk i ka ndritur dielli, por, përkundra të gjithave, ka shkuar rrugës së  vet drejt një shembulli të lartë pa e fajsuar askënd rreth vetes.

Libri Rebi va harif i Ali Hulukit që u botua nga Shoqa SHA, në Damask, me 1980, përmban tridhjetë trgime të shkurtëra. Ndodhitë që prezentohen këtu , autori i ka përjetuar dhe i ka prezentuar me një stil realist letrar. Me këtë na mundëson të dallojmë në këtë  periudhën kur janë shkruar këta ttregime. Kështu që studjuesit dhe kritikët doemos të marrin parasyshë dhe pranojnë  meritat për fillet e tregimit arab sirian, për të mbështetur si duhet studimet e tyre letrare. (Prill 2005)

Është interesant se Ali Huluki kur ka marrë pendën të shkruaj ngjarjet në novelat e veta dhe të paraqes personazhet e tyre nuk ka ditur se po hkruan tregime interesante që përmbajnë të gjitha kualitetet artistike.

Është e nevojshme për t iu hedhur syrin tregimeve dhe shenimit të memoareve artistike që shprehin momente me rëndësi të heronjëve të tyre, të cilët kanë jetuar në një zbraztësirë të së kaluarës.

Përktheu nga arabishtja: Feti Mehdiu

Botuar në revistën “Studime Orientale”, Prishtinë.

Shqiptarët në Turqi dhe gjuha

03/01/2013 Lini një koment

Dr. Laurant BICA

 

SHQIPTARËT NË TURQI DHE GJUHA

Turkey-flagShqiptarët katolikë të Veriut, shqiptarët ortodoksë të Jugut e të Moresë që kapërcyen detin në Itali në shekullin 15 shërbyen si stratiotë (ushtarë me pagesë) në ushtritë e perandorëve e mbretërve dhe princërve të Evropës Perëndimore. Këtë traditë e vazhduan po në Perëndim në shekujt osmanët shqiptarë ortodoksë të Himarës, Labërisë, Suljotët e Ccamërisë e të tjerë. Në Lindje, në Rumani, shërbyen shqiptarët ortodoksë të Shqipërisë së Jugut e të malësive të Korçës, Pogradecit, Strugës, Ohrit, Kolonjës, Përmetit, Dangëllisë, Gjirokastrës etj. Ata qenë ushtarë rrogtarë në shërbim të gospodarëve (princërve fanariotë shqiptarë si Gjikajt, Dukajt etj.) në principatat e Vllahisë e Moldavisë. Labëria, edhe kur u islamizua, vazhdoi zanatin e “gjakut”. Anglezët, francezët etj., kolonizatorë, kanë rekrutuar për llogari të tyre mercenarët shqiptarë e i kanë dërguar pas përgatitjes stërvitore ushtarake në Afrikë e gjetkë. Shqiptarët me fustanella, sidomos nga Jugu i Shqpërisë po edhe Veriu, kanë luftuar me pagesë edhe për llogari të Mehmet Aliut, kur ai u bë pasha i Misirit (Egjiptit) edhe në shkretëtirat e Sirisë, Sudanit, të Arabisë, Libisë e në vende të tjera, ku e solli hera. Nuk është e rastit që në një sërë tabllosh të piktorëve të shquar anglezë e francezë etj., kur tregohen luftërat në Afrikë apo në Lindjen e Mesme, paraqiten shqiptarët me fustanella të bardha dhe qeleshet karakteristike në kokë. Shërbimi ushtarak dhe mercenarizmi përbëjnë çvendosjen e katërt të madhe të shqiptarëve, atë të largimit nga trojet amtare… Duke e ndalur fokusin e vështrimit tonë në dy gadishuj, atë të Anadollit dhe Sinisinë Ilirike (Gadishulli i Ballkanit siç njihet sot) mund të themi si konkluzion të shtjellimit të kësaj pjese të parë të punimit tonë se pavarësisht nga gjuha, që ka të bëjë me tjetërsimin e shqiptarit që ka jetuar në këto troje, si greqisht tek arvanitët, turqisht tek arnautët, kemi të njëjtin njeri. Antropologjia do të kishte se çka të fliste.

Shifrat për popullatën shqiptare që jeton në Turqi shkojnë nga 3 milion deri në 20 milionë  (shifra zyrtare nuk ka por dhe kur jepen janë qesharake, rreth 50.000 veta, më e larta e dhënë në një botim të fundit deri më sot). Regjistrime, statistika në këtë drejtim për popullatën shqiptare nuk gjenden kurrkund. Gjithçka është e diskutueshme në shifrat që jepen andej këtej. P.sh. gjatë vizitave në Shqipëri të presidentëve turq, pas vitit 2000, për shqiptarët e Turqisë janë dhënë nga goja e tyre shifrat 53 dhe 64 milion. Në një emision të kanalit televiziv Top Channel për shqiptarët e Turqisë është dhënë shifra rreth 15 milionë pa treguar burimin. Ka burime të tjera që japin shqiptarët ¼ apo 1/3 e popullsisë aktuale të Turqisë. Sipas një të dhëne çdo i treti banor i Turqisë pavarësisht e flet shqipen apo jo, si gjuhë amtare, është i gjakut shqiptar. Kohët e fundit janë shtuar botimet arkivale për popullsinë e zbritur në Republikën e Turqisë nga Rumelia d.m.th. Ballkani. Ka që e shpien shifrën e të ardhurve prej këtej në Anadoll, deri në gjysmën e popullsisë së tij, apo që përbëjnë rreth gjysmën e popullsisë totale të Turqisë. Këtë autori i këtyre rrjeshtave e ka dëgjuar edhe nga specialistë demografë në simpoziume e kongrese shkencore të mbajtura si në Jeshilqoj apo vende të tjera. Po të gjykosh nga këto shifra, duke marrë parasysh dhe shtesën e madhe natyrore të popullsisë së re në Turqi, shikon se shifrat që u dhanë më sipër nuk janë dhe fort larg realitetit, apo e thënë ndryshe nuk janë dhe aq të papranueshme. Gjithsesi, problemi mbetet i hapur….

Po sjellim edhe të dhënat nga dy burime që i takojnë të njëjtit studiues, kanadezit Robert Elsie, të cilat na ranë në dorë tani së fundi, kur po i vinim pikën këtij artikulli studimor. Në të parin, në zërin “Turqia, shqiptarët në Turqi” ai shkruan dhe këto (lexuesi le të gjykojë vetë si për informacionin e sjellë, ashtu dhe për autorin): “Ndonëse jo shumë i njohur jashtë dhe pavarësisht mungesës së statistikave të besueshme për popullsinë, komuniteti shqiptar në Turqi, në të vërtetë mund të jetë më i madhi në diasporë. Emigrimet e hershme të shqiptarëve në Turqi ishin rezultat i rekrutimeve me forcë për ushtrinë osmane dhe jeniçerë…Numri i shqiptarëve etnikë, (dmth nga Ballkani-L.B) në Turqi mund të arrijë mbi një milion, ndonëse shumë prej tyre janë asimiluar. Një raport i Këshillit të Sigurimit Kombëtar të Turqisë, më 2008, vlerësonte se në Turqi jetonin 1,2 milionë shqiptarë. Sidoqoftë, ka ende komunitete të mëdha dhe aktive shqiptare në Stamboll dhe Bursë”. Kësaj shifre (1,2 milion), në burimin tjetër, albanologu Elsie i shtonte sqarimin, “shumica e të cilëve me origjinë kosovare”. U takon studiuesve kompetentë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia, shqiptarëve të Turqisë dhe shtetit turk që ka statistikat e plota të brendshme për të thënë një fjalë më të plotë dhe kompetente edhe në këtë drejtim. Kjo i takon së ardhmes. Ne vetëm kaq mund të themi përafërsisht mbi bazën e burimeve direkte apo të dhënave indirekte që disponojmë…Mendohet se vetëm qyteti i Stambollit ka mbi 3 milion shqiptarë në një kohë kur ai u është afruar rreth të 20 milionëve. Është qyteti me më shumë shqiptarë në Ballkan, për t’u ndjekur nga qytete-metropole si Tirana dhe Shkupi dhe, tash së voni, edhe Prishtina.

Për ngjashmërinë apo më mirë njejtësinë e shqiptarit apo njeriut të Ballkanit me shqiptarin apo njeriun e Anadollit të tjetërsuar në gjuhë etj., flet e do të flasë më mirë në të ardhmen antropologjia, etnografia, folkloristika e shkenca të tjera. Mjafton të krahasosh instrumentet muzikorë si çiftelia, gërneta e të tjera apo veshjet e një popullate të Detit të Zi, siç janë llazët, këngët, vallet, lodrat e tyre të ndryshme e të bindesh se sado larg të jenë këto vise gjeografikisht nga njeri-tjetri, prapë janë afër, shumë afër në doke, në zakone, në tradita.

Me sy të lirë, vetëm duke parë muzeun e qytetërimeve anatoliane në Stamboll, muzeun e pasur arkeologjik të Bursës, muzeun arkeologjik të Antalias, muzeun e arkeologjisë së nënujit në Bodrum në brigjet e Egjeut etj., dhe t’i krahasosh me muzeun arkeologjik të Tiranës, s’e ke të vështirë të realizosh se në një kuptim, në të dy gadishujt ka jetuar e njëjta popullsi iliro-pellazge. Kur mësonte gjuhën turke në Stamboll, autori i këtyre rrjeshtave në tekstin e mësimit shihte një fotografi me varre monumentale në zonën e Izmirit, në atë që njihet si “rrethi mavi (blu)” dhe që kap më së shumti brigjet e Egje-Mesdheut deri në Antalia. Nuk ishte e vështirë të konstatoje se ato ngjisnin si dy pika uji me varret monumentale të Selcës së Poshtme në Pogradec, ku ishin varrosur mbretër ilirë. Del nevoja e studimeve krahasimtare në këtë fushë të djerrë si arkeologjia që do të na sjellë në zbulime “perla” për popullatën ilire të Anatolisë që gati nuk është studjuar fare.  Deri tani as që bëhet fjalë për studime krahasuese. Del gjithashtu nevoja e thellimit të bashkëpunimit të Instituteve apo Muzeve homologe, p.sh., të arkeologjisë. Sikur vetëm vizitat reciproke nga profesionistët në to, pa folur për sesione, simpoziume apo kongrese shkencore të përbashkëta shqiptaro-turke që mund të bëhen edhe në këtë fushë apo sfera të tjera si etnografia, folkloristika etj. etj. Brezat e rinj të sotëm e të nesërm të shkencëtarëve e studiuesve duhet të hulumtojnë dhe të tregojnë se sa të ngjashëm, të njëjtë, të mos themi identikë, janë qytetërimi ilir në Ballkan me atë në Anadoll, si në Trojë e në mbarë bregdetin egjean e në thellësi të tokës anatolike…

II

Vendndodhjet e shqiptarëve në Turqi sot…

Më kujtohet se gjatë kohës që kam qenë në Republikën e Turqisë, sa herë jepej moti në lajmet e mbrëmjes në televizor, ajo ndahej në 8 rajone të mëdha. Mbi bazën e tyre po paraqesim me një vështrim telegrafik shpërndarjen e popullatës shqiptare në të.

Së pari: Rajoni i Stambollit dhe Thrakës Lindore ose thjesht Thrakia Turke me qytete të tilla si Edrene, Tekirdag, Gelibollu, Kerklareli etj. Stambolli dhe Trakia siç i thonë turqit, përfshijnë një territor prej 24.000 km2 gati sa Shqipëria. Në shekuj, po sidomos në shekullin e 20-të, kemi dyndje të shqiptarëve drejt Stambollit dhe pjesës evropiane të Turqisë. Mjafton të shohësh njerëzit e këtyre anëve dhe bindesh për origjinën e tyre. Edhe pa i pyetur, antropologjia s’të lë të gabosh kurrsesi. Por janë edhe shqiptarët vendas të krishterë “rumë“, po dhe muslimanë të konvertuar në shekuj deri në ditët tona. Stambolli numëron me miliona shqiptarë të shpërndarë në lagje si Aksaraj, Ejup, Alibeqoj, Beshiktash, Arnautqoj, Kadiqoj, Feriqoj, Bajrampasha, Fendekzade, Topkapi, Fatih, Kuçykçekmexhe etj.etj. Dikur shqiptarët kanë qenë të vendosur me mahalla sipas krahinave në lagjet e ndryshme të Stambollit, bile kjo deri në vitin 1990 p.sh, Alibeqoj kishte shqiptarë të Kolonjës dhe të Gostivarit me shumicë që jetonin në masa kompakte në shtëpitë e tyre me bahçe dhe familjet ishin të një ane, madje në një pjesë të tyre ishin edhe farefis apo dhe ishin bërë të tillë, duke jetuar në krah të njëri-tjetrit. Nuk përziheshin me të tjerët e ruanin me fanatizëm gjuhën, madje në dialektin e veçantë siç e kishin folur në Shqipëri. Bile ndihej moszhvillimi i mëtejshëm i saj dhe dukeshin trajtat konservatore. I ruanin siç u bartën nga Kolonja dhe n’atë gjendje i flisnin sot. Vetë i kam dëgjuar e komunikuar me ta. Ruanin bile këngë popullore, vjersha e folklor të vendlindjes. Mund të kishin lindur edhe në Turqi por ruanin një mall të patreguar për fshatin, qytetin, apo krahinën prej së cilës kishin ardhur. Të prekte kjo dashuri e mall i tyre i patreguar për t’u kthyer qoftë edhe njëherë në vendlindje. Shpesh të rinjtë bartnin si të regjistruar në një shirit magnetofoni kujtimet e prindërve të tyre për vendet nga ishin  shpërngulur deri dhe për gurët e drurët e vendëlindjes… Bajrampasha, rajoni më shqiptar i Stambollit, ka kryesisht shqiptarë të Maqedonisë, sidomos nga rajoni e qyteti i Manastirit, Perlepi e fshatrat shqiptare rreth tij, kurse Fëndekzade ka më shumë shqiptarë të Shkupit, bile edhe shoqata e tyre e ka qendrën këtu… S’ka rajon të Stambollit që të mos ketë shqiptarë. Janë nga Kosova, Maqedonia po dhe nga Novi Pazari (Tregu i Ri)  mbi Mitrovicën e Kosovës si dhe nga jugu i Shqipërisë, të hershëm e të sotëm. Pas viteve ‘90 erdhi një valë e re emigracioni nga Shqipëria. Shqiptarët myslimanë në Traki, jo vetëm që i ke me shumicë në qytetet si në Edrene apo Tekirdag po edhe nëpër fshatra. Në shumicë janë të ardhur nga Kosova po edhe Shkupi.

Sami Frashëri na bën me dije për ngulime të tjera shqiptare në Thrakë dhe në brigjet e Detit Marmara si dhe në ishujt afër tyre. Këto komunitete shqiptarësh ortodokse u dëbuan në Greqi pas Luftës së Parë Botërore, në periudhën e shkëmbimit të popullsisë midis dy vendeve (turqisht “mubadele” dhe greqisht “andallaia”). Nuk është fjala për “Adalar”(Ishujt e Princave) që janë në Grykën e Bosforit në Stamboll, përballë Kadiqojit, gjithsej 9 ishuj të banuar e të pabanuar, me popullsi ortodokse, që s’u përfshinë në marrëveshjen e shkëmbimit që u nënshkrua në Lozanë të Zvicrës. Popullata ortodokse e Stambollit nuk u prek nga ky traktat ogurzi për shqiptarët. Sasia më e madhe e shqiptarëve të Turqisë është grumbulluar në pjesën evropiane të saj.

Së dyti: Rajoni i Bursës me sipërfaqe 11.087 km2 dhe popullsi prej 2.600.555, pra gati sa Kosova e sotme. Bursa është qyteti i katërt më i madh i Turqisë. Në këtë rajon përfshihen edhe qytetet si Adapazar, Kutahja (emri i vjetër Qytahja) Bandërmaja, Ballëkesir, Çanakala e deri në Ajvallëk, një qendër e vogël e banuar buzë Detit Egje. Brenda qytetit Bursa (thirret edhe Brusa) ka disa mëhalla si “Zafer” etj. plot e përplot me shqiptarë, ku shqipja gjallon deri në ditët tona. Kjo lagje njihet si lagje e shqiptarëve. Ata kanë shoqatat e tyre kulturore – artistike dhe janë të mirëorganizuar. Ka shqiptarë të hershëm si ata të Nishit që i gjen në qytete si Adapazari, Kutahja etj. Shqiptarë ka dhe Bandermaja, Ballëkesiri, si dhe rajonet bregdetare, por me klimë relativisht të ftohtë si Çanakala apo diçka më ndryshe Ajvallëk, Akçaj etj. Ka dhe ishuj si Bozxha Ada apo ndonjë tjetër në krah të saj të banuar nga të krishterë shqiptarë të vendit, të ashtuquajtur rumë. Prej këtyre ka dalë dhe patriarku ortodoks aktual i Stambollit, Bartolemeo, që e di shqipen si gjuhë amtare që e ka… Banorët e ardhur janë kryesisht nga Kosova e më pak nga Maqedonia.

Së treti është Rajoni i Izmirit me qytete si Manisa, Akhisar, Ajdin, Denizli, Fethije, Marmaris, Bodrum e deri në Antalja e Alanja, duke përfshirë dhe Ispartën dhe Afjonin etj. Ky rajon është i mbushur plot e përplot me shqiptarë të Çamërisë që erdhën pas nënshkrimit të Traktatit të Lozanës në vitet 1923-25. Qyteti i Izmirit lagjen e vet më të madhe e më të rëndësishme, lagjen aristokrate të vet, Karshejaka, në 90% të saj i ka me shqiptarë të Çamërisë apo dhe Janinës. Po nuk mungojnë dhe shqiptarët e Kosovës psh. nga Prishtina, të Shqipërisë e të Maqedonisë. Në lagjet e Izmirit apo Smirnës së dikurshme, është folur shqip nga rumët shqiptarë të këtij qyteti dhe pastaj pas dëbimit me marrëveshjen e Lozanës të shqiptarëve ortodoksë, këta u zëvendësuan me shqiptarë muslimanë të Çamërisë, me shqiptarë fisnikë muslimanë arvanitë të krahinave të Manit e të Lalës në Peloponez (More). Po ashtu Izmiri pas 1924-1925 u mbush me kosovarë të ndjekur nga regjimi serbomadh i kralit Aleksandër Karagjorgjeviç. Pra shqipja është dëgjuar deri në fund të shekullit XX në lagjet e Izmirit e ku më shumë e ku më pak, ndonëse më rrallë, sot vetëm në mjedise familjare. Çamët jetojnë të tubuar në qytete të tilla, veç Izmirit, si Foça, Menemen, Manisa, Soqe, Selçuk, Ajdin, Denizli e më pak në Bodrum, Fethije, Marmaris apo Muglla. Është për t’u përmendur një fshat i madh  apo qytet i vogël, jo larg nga Izmiri, me emrin Jeniqoj me shqiptarë të Kosovës që flasin edhe sot e kësaj dite shqip e vetëm shqip. Njeriu mendon se është në Kosovë apo Shqipëri. Shqiptarë të Kosovës dhe Maqedonisë ka në qendrat e banuara në veri e në verilindje të Izmirit, siç është Aksaraj e të tjerë. Ka dhe rajone që janë të përziera me shqiptarë të ndryshëm, të Kosovës e të Çamërisë, siç është qyteti Akhisar e qendra të tjera më pak të njohura. Janë fshatra të tëra që deri vonë kanë folur shqip, por proceset urbanizuese kanë bërë punën e vet. Antalja, Alanja dhe qytete të vogla në krah të tyre, buzë detit si Qemer, Manavgat, Side etj. kanë shqiptarë të ardhur e të vendosur në to në kohë të ndryshme. Shifra për numrin e tyre s’ka, por kur pyet shqiptarët e atyshëm të thonë se janë shumë, “pa hesap”!

Së katërti: kemi Rajonin e Anadollit Qendror apo të Ankarasë, ndryshe mund ta quaja edhe të kryeqytetit turk. Në të përfshihen veç kryeqendrës së Turqisë po edhe të Anadollit Qendror e përgjithësisht të Ankarasë dhe qytete të tilla si Jozgat, Konja, Kajseri dhe Nigde, si dhe qytetin e Haxhi Bektashit si qendër e bektashizmit. Ankaraja si çdo kryeqytet ka mbledhur edhe shqiptarë nga të katër anët e Turqisë dhe numri i tyre që banojnë në të është i konsiderueshëm.

Shqiptarët i gjen kudo në tërë poret e jetës turke, sidomos në poste drejtuese e komanduese si në aparatin shtetëror, në ushtri, në polici, në ekonomi, industri e tregti, në arsim dhe kulturë dhe ata gëzojnë respektin e mbarë popullsisë. Të përmendësh emrin shqiptar në Turqi, si dje dhe sot, është sikur të përmendësh një emër të shquar, të nderuar, me reputacionin më të mirë që mund të bëhet. Në tërë shtresat e popullsisë, pavarësisht nga niveli shoqëror apo raca dhe në gjithë popullsinë e Republikës Turke, s’ka  rëndësi përbërja etnike e saj, të thuash “arnaut” d.m.th. të kujtosh një emër me peshë të madhe, njerëzore që gëzon një respekt jo të zakonshëm. Nuk duam të zgjatemi në këtë pikë se do të shkonte gjatë ky shkrim.

Popullsia rume e Kajserit, e Konjës apo dhe e qyteteve e fshatrave të tjera të Anadollit Qendror me marrëveshjen e Lozanës u vu në rrugën e ikjes drejt Greqisë. Boshllëkun e tyre e mbushën çamët e Çamërisë dhe shqiptarët e Maqedonisë “greke” deri në qytetin e Mersinit në bregdetin e Mesdheut. Nga këto vise është shkrimtari, poeti e dramaturgu i njohur turk me origjinë shqiptare Nexhati Xhumali prej Follorine që vdiq tani së voni, pas viteve 2000, në Turqi. Viset e Jozgatit kanë të ardhur më shumë çamë kurse Kajseri, Konja, Nigde dhe Haxhi Bektashi etj. kanë shqiptarë nga Kosova, më pak nga Maqedonia,  po diku dhe shqiptarë të ardhur herët nga Shqipëria, kryesisht nga jugu i saj. Diku fare pranë qytetit të Haxhi Bektashit janë dy fshatra shqiptare ku ende edhe sot flitet shqip, siç na kanë bërë të ditur dëshmitarë okularë.

Së pesti kemi Rajonin e Adanasë apo të Juglindjes me qytete të tilla si Adana, Mersin, Iskenderun  etj. që shtrihet kryesisht në një nga fushat më pjellore të Turqisë, të Çukurovës nën malet Toros, vargmale që përshkojnë tej për tej Anadollin. Aty gjen shqiptarë nga tërë trevat e Ballkanit, të trojeve etnike shqiptare, po edhe çamë. Autori i këtyre rrjeshtave ka takuar në një qytet të vogël, Dortjoll, të përfshirë në qarkun Osmanije, afër Iskenderunit, çamë të Pargës dhe të zonës së Igumenicës. Në këto anë janë dy fshatra me shqiptarë të Kosovës, të dëgjuar në tërë Turqinë si Naxhar i Madh dhe Naxhar i Vogël, ku flitet sot e gjithë ditën shqip, të dy bashkë, me disa mijëra banorë. Këto emra të vjetër të këtyre fshatrave sot janë ndërruar, po shqipja vazhdon të dëgjohet edhe në këto anë të Anadollit. Çudia e autorit ishte, kur mësoi për ekzistencën e një a dy fshatrave shqiptare pranë kufirit me Sirinë, në zonën e qytetit Antakja apo provincës Hataj siç thuhet ndryshe, e cila dihet hyri në përbërje të Republikës Turke me referendumin e vitit 1938.

Së gjashti kemi Rajonin e Detit të Zi, apo Karadenizit (siç i thonë turqisht), kryesisht me qytetet e Samsunit, Amasjas, Sivasit, Bafrës po dhe të Sinopit e të Çankërë… Këtu ka kryesisht shqiptarë të ardhur në vitet 1877, 1878 nga qyteti dhe rajoni shqiptar i Nishit apo siç thirrej dikur Sanxhaku i Nishit, sot i mbetur nën Serbi. Janë me dhjetra mijëra, mos them  qindra mijra shqiptarë që jetojnë në fshatra me masa kompakte si dhe në ndonjë qytet si Bafra që mund të quhet pa frikë qytet shqiptar. Janë për t’u përmendur shqiptarët e qytetit të Tokatit e të rrethinës së tij. Të gjithë ata që shisnin simite rrugëve të Stambollit me karroca ambulante ishin nga këto anë dhe kudo midis tyre ata flisnin shqip. Ata ishin shqipfolës të çartur, ndonëse disa breza kishin  lindur e rritur në Turqi dhe në fshatrat e tyre flitej shqipja e patrazuar. Kur vinin në Stamboll në punën e tyre si simiteshitës atëherë fillonin të mësonin turqisht.  Shqiptarë të çuditshëm, asht i pandryshueshëm i tokës arbëreshe. Të përkulem në gjunjë dhe të falem ty o gen i tokës mëmë që di të mbijetosh dhe i pashkolluar, siç ke mbijetuar në shekujt vrastarë e të pamëshirshëm e në kohërat “njerkë“ për Shqipërinë e kombin shqiptar! Shqiptarët e këtyre anëve jetojnë në një gjeografi që përfshin qytetin e madh bregdetar të Samsunit, kryeqendër e Vilajetit me të njëjtin emër me mbi 1 milion banorë, në Sivas, në Amasja e Tokat po edhe në Sinop e Çankere. I gjen ata dhe në qytetet e Bollusë e të Zonguldakut si qendër minerare e metalurgjike e vendit, në Kastamonu etj. Fusha e Samsunit, ku rritet sidomos duhani e deri poshtë në thellësi të Anadollit zbukurohet edhe me qeleshet, plisat shqiptarë. Sado që ka kaluar gati një shekull e gjysmë nga dëbimi i tyre prej trojeve amtare, shqipja ruhet edhe në këto anë në thellësi të Turqisë. Këta shqiptarë të Nishit përbëjnë një kapitull të veçantë të mbijetesës së racës shqiptare në këto anë. Një autor i Kosovës u ka kushtuar një monografi të tërë këtyre shqiptarëve me trup si lisat e bjeshkëve të tokës arbnore dhe me pasuri shpirtërore të jashtëzakonshme, palcë e shqiptarizmit që bartën kudo që shkuan genin e shqiptarit. Ata i dhanë emrit shqiptar përmasa dhe vënd të veçantë, që s’guxon ta zërë kush në Republikën e Turqisë. Nderim e respekt të pamatë këtyre burrave të kombit shqiptar dhe nënave shqiptare që janë krenare për emrin shqiptar e për nënën SHQIPERI! Nishi dhe nishjotët kosovarë nuk vdesin kurrë! Ndaj detyrë e dy shteteve shqiptare është studimi i jetës dhe veprimtarisë së këtyre shqiptarëve të “harruar”të Samsunit, nxjerrja në dritë e tyre, ruajtja e gjuhës shqipe dhe përpjekja për moszhbërjen e tyre, duke ngritur qendra kulturore shqiptare, duke hapur panaire libri, duke dërguar grupe artistike-folklorike etj. Janë me qindra fshatra që gjallojnë shqip e si shqiptarë!

Së shtati: Rajoni i popullsisë llaze. Në të përfshihet zona e lindjes së Detit të Zi e banuar nga një popullsi që quhen llazë, në qytete të tilla si Trabzon, Artvin po dhe Ordu e Giresun. Pra, rajoni i shtatë i llazëve në një kuptim të kujton apo ngjet me rivierën shqiptare të Himarë – Sarandës. Aty ke dhe detin e kaltër dhe malin dhe fushën pranë e pranë njëra tjetrës. Kjo popullsi është shumë e afërt në tradita, zakone, konstitucionin shpirtëror me shqiptarët, aq sa dikush prej shqiptarëve apo dhe llazëve thotë se këto dy kombe janë “djem xhaxhallarësh”, “kushërinj”. Këto i kam dëgjuar në rajonin e Stambollit, të Zejtinburnusë, një nga më të mëdhenjtë, më të industrializuar dhe me më përspektivë të qytetit të stërmadh, gjysma e të cilit banohet kryesisht me shqiptarë të Maqedonisë e gjysma nga llazë të Detit të Zi. Duke dëgjuar turqishten e të dy palëve, që nuk i shpëton akcentit të  gjuhëve përkatëse, të duket sikur po dëgjon turqishten e Prizrenit të Kosovës, të konservuar nga osmanishtja, turqishtja e vjetër, sidomos me theksimin e gërmës xh (c) dhe eleminimin në shqiptim të rrokjeve të fundit psh të formës së kohës së ardhshme:”do të vij“ – “gelexhehim – gelexhem”. Koha kërkon dhe kushtet janë krijuar, me botimet gjithnjë e më të shumta edhe në këtë gjuhë, pak të lëvruar siç është gjuha llaze – llazishtja – të bëhen nga gjuhëtarët tanë studime krahasuese e pse jo dhe gramatika e fjalorë në të dy gjuhët. Atëherë do të dalë në shesh se sa të afërt me njëri- tjetrin janë këta dy popuj, që në Turqi i konsiderojnë si “kushërinj” dhe sa përkime e gjëra të përbashkëta e bile të njëjta ka në gjuhët e tyre, në veshjen e tyre, në traditat, zakonet, në historinë e tyre. A ka shqiptarë të vajtur në Trabzon, Artvin, Hopa e qytete të tjera më të vogla llaze? Ka, relativisht pak, si në historinë e largët e të afërt si dhe sot. Gjithmonë janë shkrirë e bërë njësh me popullsinë vendase llaze, janë martuar aty e përthithur nga mjedisi llaz. “Kan çeker” – “tërheq gjaku”, thonë turqit e në këtë rast kjo vlen midis shqiptarëve dhe llazëve. Ngjasin në fjalët e urta, në shakatë e tyre e në se nuk ngjasin! Nuk mund t’i shpjegosh kollaj këto përngjasime kaq të mëdha. Kërkojnë studime të posaçme që unë kam bindjen që koha do t’i sjellë, bile më shpejt se sa mund të mendohet. Llazët, gjaku ynë pellazg nuk mund të zhduket kurrë!!! Zoti e ka ruajtur deri në ditët tona! Dhuratë e papërsëritshme! “Kan çeker”, po po “kan çeker”. Gjaku s’bëhet ujë po dhe n’u bëftë s’pihet… Me llazët është marrë, sidomos me gjuhën e tyre një shkencëtar, një gjuhëtar i shquar i ish- Bashkimit Sovjetik N. Mari i cili kritikohet direkt nga Stalini, në veprën e tij “Marksizmi dhe çështjet e gjuhësisë“.

Së teti, Rajoni i fundit kurd. Ky përfshin viset e Anadollit të brendshëm lindor me kryeqender qytetin e madh të Dijarbakërit (ose Dijarbeqirit) me qytete të tjerë si Gaziantep, Marash, Urfa, Malatia, Tunxheli, Elazig, Van, Mush, Siirt etj. të banuar kryesisht nga kurdët po dhe turqit. Rajoni kurd dhe ai llaz nga pikëpamja që po flasim d.m.th. për vendndodhjen e shqiptarëve, janë dy rajonet më pak të rëndësishëm. Këtu në këtë zonë ka shqiptarë të turqizuar të sjellë në kohën e Ataturkut që janë nga ish Vilajeti i Selanikut apo dhe Gjiriti, siç i thonë turqit ishullit të Kretës në Detin Mesdhe. Psh autori i këtyre rradhëve, i ka njohur të tillë “shqiptarë selaniklinj”, të vendosur në rrethinat e qytetit Elazig, me tradita, zakone etj. si shqiptarët e krejt Toskërisë. Vetëm ishte bjerë gjuha shqipe në brezat e rinj. Sigurisht nga pikëpamja sasiore në pjesën e Dijarbakërit, sidomos nëpër qytete, (Ataturku i vendosi këta emigrantë nëpër fshatra, u dha tokë, shtëpi, gjë të gjallë e katandi) numri i shqiptarëve është shumë më i madh se në brigjet e Detit të Zi.

Do t’i mbyllja këto rreshta duke iu drejtuar dy shqiptarëve në Turqi, njerit nga Dibra e tjetrit nga Kosova, nga Prizreni. I pari është filozof i mirënjohur në Turqi, Riza Tefik Dibrani, i cili shkruan se “kombi fisnik shqiptar i ka dhënë Perandorisë Osmane e më pas Republikës së Turqisë me dhjetra e qindra njerëz të mëdhenj që lartësuan emrin e Turqisë në Europë dhe në botë, përfshi këtu një Hoxha Tahsin, një Shemsedin Sami Frashëri e të tjerë”. Së dyti është shqiptari i Prizrenit e miku im, atdhetari i shquar Ibrahim Ikiz (Binaku) që dhe fëmijëve të vajzës së vet ua vuri emrat Naim e Besa. Ai më ka treguar se “nga 27 kombet që jetonin në Perandorinë Osmane, në krye të tyre dhe me statusin më të lartë (qëndronin mbi turqit e të tjerët) ishin shqiptarët. Ata quheshin kombi “nexhip”, që do të thotë kombi “fisnik”. Këtë vënd e këtë status e kanë dhe e ruajnë edhe sot Shqiptarët e Turqisë…

Autori i këtyre rradhëve, duke menduar të ardhmen, ka bindjen e patundur dhe koha ka për ta treguar e vërtetuar, edhe historia ka për ta shkruar se Shqiptarët e Turqisë janë një potencial i jashtëzakonshëm sasior (përbëjnë numrin më të madh të shqiptarëve në botë) dhe cilësor dhe si të tillë kanë një mision fisnik të trefishtë (ndonjë segment i të cilit vjen natyrshëm nga shekujt), së pari, të kontribuojnë maksimalisht për vendin ku jetojnë e punojnë, Turqinë; së dyti, të shërbejnë si urë e fuqishme jo thjesht miqësie por vëllazërie midis Turqisë dhe Shqipërisë dhe, së treti, të shërbejnë në një mënyrë ose tjetër si një mbështetje dhe një lloj “leve Arkimedi” për zhvillimin e përparimin e Shqipërisë e të krejt kombit shqiptar, mjafton që vendi amë mos të bëjë indiferemtin ndaj tyre siç e ka bërë deri më tani dhe të kujdeset për emancipimin e vazhdueshëm, sidomos shpirtëror, të tyre.

Marrë nga linku: http://www.gazetametropol.com/shqiptaret-ne-turqi-dhe-gjuha/

Irani dhe qytetërimi iranian (përshtypje udhëtimi)

02/01/2013 Lini një koment

Dr. Hajri SHEHU

 

IRANI DHE QYTETËRIMI IRANIAN (PËRSHTYPJE UDHËTIMI)

Dr. Hajri Shehu

Dr. Hajri Shehu

Ditë më parë, pata rastin e mirë të shkoja në Teheran për një veprimtari shkencore. Në këtë veprimtari merrnin pjesë studiues, gjuhëtarë, komentues, kaligrafistë, grafistë, piktorë, botues etj. të Kur’anit nga tri kontinente: iranianë, rusë, italianë, kinezë, turq, indianë, egjiptianë, tunizianë etj. Ndërtesa ku u zhvilluan veprimtaritë ishte madhështore, e denjë për një libër të madh epokëbërës, siç është Kur’ani.

Ne shqiptarët i njohim Iranin dhe iranianët, madje që nga shekulli XVI-XVII. Njohim historinë e tyre, kulturën e tyre, letërsinë e tyre. Ne njohim poetët iranianë, – Sadiun, Rumiun, Firdusiun, Hafiz Shirazin etj., matematikanin Al-Horezmi, historianin e astronomin Al-Biruni, filozofët Ibn Sinai (Avisena), Al-Farabiu, Gazaliu e të tjerë, teologët, tubuesit e teoricienët e haditheve – Imam Ebu Hanife e Muslim Al Kushehri etj. Rubairat e Omer Khajamit, të përkthyera mjeshtërisht nga Fan Noli e Hafiz Ali Korça recitohen me ëndje edhe sot e kësaj dite. Lexuesi shqiptar i ka tashmë në bibliotekën e tij “Gjylistani dhe bostani”, “Shah-Name-ja” (Tregime për mbretër), “Mbrëmë i pëshpërita një ylli” etj. Mund të lexoni për këta e edhe për të tjerë te “Panteoni iranian dhe iranologët shqiptarë” i profesor Shefik Osmanit. E pse jo, edhe te revista islame e viteve ’30, “Zani i Naltë”; në ditët tona, te revista “Perla” e gazeta “Gjylistani dhe bostani” të Fondacionit “Saadi Shirazi” dhe te gazeta “Këshilla” e Fondacionit të Kur’anit. Dua t’u shtoj këtyre pak rreshtave të parë edhe një të thënë, lexuar vite më parë diku (qortoj veten që nuk e kam mbajtur shënim burimin) se edhe Shekspiri i madh është me origjinë iraniane. Irani është një vend me kulturë të madhe e me njerëz të mëdhenj jo vetëm për vete, por edhe për botën.

Irani është vendi i një prej qytetërimeve më të lashta të botës, me një histori pesëmijëvjeçare(thonë,edhe dhjetëmijëvjeçare, edhe pesëdhjetëmijëvjeçare). Për këtë flasin qytetet historike – Teherani, Isfahani, Shirazi, Jazdi, Kermani, Mash’hadi, Kumi etj., flasim gërmimet arkeologjike në shumë qendra të vjetra banimi e edhe në vende parahistorike. Në Shpellën pesëdhjetëmijëvjeçare të Hasanabadit, arkeologët iranianë kanë zbuluar mbetje njerëzish dhe kafshësh.

Qytetërimi i parë i Iranit ishin Ilamitët, rreth 3000 vjet para erës sonë. Arianët, popull indo-evropian, erdhën në Iran në fillim të shekullit të dytë para erës sonë. Ata emigruan nga Rrafshnalta e Azisë Qendrore.   Fiset kryesore qenë madët (në perëndim), persët (në Jug) dhe partët (në juglindje). Ata e quajtën atdheun e tyre të ri Iran, që do të thotë “toka e arianëve”. Arian ka kuptimin “fisnik, i ndershëm”. Historia e Iranit është, sigurisht edhe historia e Perandorisë së dikurshme Persiane.

Irani shtrihet në Azinë e Mesme. Është vendi i maleve të mbuluara me borë, i fushave të gjelbëruara dhe i shkretëtirave shterpe.  Irani ka një sipërfaqe prej 1 648 000 km2 – sa sipërfaqja e Anglisë, Irlandës, Gjermanisë, Austrisë, Belgjikës, Holandës dhe Luksemburgut, marrë së bashku. Kufizohet me Turkmeninë, Azerbaixhanin dhe Armeninë në veri, me Afganistanin dhe Pakistanin në lindje dhe me Turqinë e Irakun në perëndim. Laget nga Deti i Omanit, Gjiri Persik dhe Deti Kaspik, me një gjatësi bregdetare prej 1952 kilometrash. Ka dy vargmale të mëdhenj – Alburzi në veri dhe Zagrosi në jug dhe në lindje. Maja më e lartë e maleve iraniane është Damavandi, 5671 m. mbi nivelin e detit. Teherani, kryeqyteti është në rrëzë të malit Alburz, ashtu si Tirana në rrëzë të Dajtit.

Persishtja është gjuha zyrtare e Iranit. Ajo është degë e familjes gjuhësore indoevropiane, çka do të thotë se është farefisnore me shqipen. Vendësit e quajnë gjuhën e tyre “farsi”. Persishtja shkruhet me alfabet arab. Kultura e të folurit të iranianëve bashkohet me muzikalitetin e   o-ve të persishtes.

Irani është republikë islamike. Irani e ka përqafuar Islamin në mes të viteve 600. 98% e popullsisë janë myslimanë; pjesa tjetër janë zjarradhurues (zoroastrianë), të krishterë dhe judaistë. Çdo grupim ka përfaqësuesin e vet në parlament. Presidenti, anëtarët e parlamentit, këshilltarët e qytetit dhe të fshatit etj. zgjidhen drejtpërdrejt me votim nga populli. Në Iran votohet që në moshën 16 vjeç. Irani ka 28 provinca dhe 257 qytete. Çdo provincë ka kryeqytetin e vet. Kryeqyteti i Republikës, Teherani, është një ndër qytetet më të populluara në vend ( me rreth 13 milionë banorë). 2 500 vjet më parë, kryeqytet ishte Shirazi. Irani ka një popullsi prej rreth 65 milionë banorësh. Dita e pushimit javor zyrtar është e premtja. Nevruzi (21 marsi) është Viti i Ri iranian e festë kombëtare.

Me një sipërfaqe prej rreth 1500 km2, me rrugë e bulevarde moderne, me ndërtesa shumëkatëshe, me parqe e lulishte, me drurë zbukurimorë e rrape, me mbi dhjetë universitete e me mbi njëqind kolegje, me aq shumë shkolla e muze, me xhami e tyrbe madhështore, me vepra arti në sheshe e në parqe, Teherani është një përmendore e gjallë dhe historike e popullit iranian. Dy vepra arti në qytet – “Një dorë me një gonxhe të sapoçelur” dhe “Një kalli gruri”, i rrethuar me vargje dritash shumëngjyrëshe sintetizojnë vetëm një pjesë të jetës dhe të punës së popullit iranian e të kryeqytetit iranian. Mauzoleu hijerëndë i Ajetullah Khomeinit në një park shumë të hapët dhe Pallati i Bardhë i Shahut etj. kanë çdo ditë vizitorë. Ekspozita e Trembëdhjetë e Kur’anit të Shenjtë, e hapur në një ndërtesë trekatëshe, të tejlirshme gëlon nga qytetarët, nxënësit, studentët, vajzat, gratë, të moshuarit. Një pelegrinazh i vërtetë. Në parkun e ish-pallatit të Shahut ka disa muze: muze të kaligrafisë (kaligrafia është art më vete në Iran) në letër e edhe në gur; muze pikturash etj. në miniaturë; muze të artit modern (me tablo, si: Sadiu; sekreti pas perdes; dyqani i poçarit; bujku; nata e mbrëmshme pranë tavernës (një njeri i tmerruar midis poçeve të rakisë mbi kokë, nën këmbë, kudo); falltari; gruaja në mëndafsh; pylli; aroma e dashurisë; meditimi; lartësimi; buzëqeshja etj). Në muze ka zbukurime në korale, rrahje në bakër, gdhendje në gur etj.

Isfahani (Irani Qendror) është njëra ndër provincat kryesore të Iranit. Isfahani ka rreth 150 vende historike – xhami, pallate, hamame, ura etj. Provinca ka shumë gjelbërim e shumë lule. Për lule mund të krahasohet me Holandën. Koha më e mirë për ta vizituar, – të thonë, – është vjeshta e hershme, kur ca nga ca fillon të freskohet moti dhe kopshtet e fushat e mbushulluara me shegë e me luledielli presin dorën e njeriut. “Nakshi Xhehan” është sheshi më i madh në botë i rrethuar. Ai rrethohet nga monumente të mëdha islamike: Xhamia Mbretërore (tani, Xhamia e Imamit), pallatet “Sheikh Lutfullah” dhe “Ali Kapu”. Çehel Sutuni (pallati prej dyzet kolonash) është një përmendore madhështore. Quhet kështu sepse njëzet kolonat e tij pasqyrohen në liqenin përballë. Pikturat murale nga brenda janë të kohës safavide.

Më se 63% të rezervave të përgjithshme botërore të naftës dhe 28.5% të gazit gjenden në zonën e Detit të Omanit dhe të Gjirit Persik. Kjo do të thotë që kjo pjesë e Iranit është me rëndësi ekonomike dhe politike botërore. Këtu janë edhe ishujt piktoreskë të Kishit, Keshmit, Kharkut dhe Hormuzit. Mauzoleu i profetit Daniel, pallatet e Dariusit dhe të Kirasit, ishulli koral i Kharkut nuk janë  vetëm për turistët.

Zagrosi dhe  Marhazi janë po aq tërheqës, me përmendore, me liqene e ujëvara, me Shtatoren e Herkulit, me mbishkrime në gurë, me mauzoleun e Avisenës, me kështjellën e Sulejmanit, me mbijetojat e qytetit antik të Persepolisit, me mauzoleun e Sadiut dhe të Hafizit.

Në Shkretëtirën Qendrore janë qytete si Kumi – qendër pelegrinazhi për tyrben e Ma’sumes dhe të Imam Rezait, kurse në Mazanderanin gjithë gjelbërim e plantacione çaji e agrumesh është një qytet i bukur, pranë Detit Kaspik. Qyteti quhet Ramsar. Ka një konventë të UNESKO-s për mbrojtjen e trashëgimisë  kulturore botërore që njihet me emrin e këtij qyteti. Butrinti ynë është edhe nën mbrojtjen ndërkombëtare të Konventës së Ramsarit.

Nëse do të flisnim edhe pak për kulturën materiale të Iranit, do të ndaleshim te lulet e te drurët zbukurimorë dhe te qilimat. Në Iran rriten të gjitha llojet e luleve. Trëndafili i Damaskut, nga i cili nxirret esenca më e mirë në botë, rritet gjithkund. Lulja kombëtare e Iranit është laleh – tulipani, lulekupa. Në Teheran, një nga hotelet e tij modernë ka emrin “Laleh”. Edhe në Tiranë ka një lule me emrin lulelale. E bukur është. Irani eksporton shelgun e kuq. Iranianët janë artistë nga natyra. Punët e tyre të dorës, – thonë vetë të huajt, – janë nga më të mirat dhe më të lirat në botë. Irani zë vendin e parë në botë për eksportin e qilimave të endur me dorë. Disa nga qilimat iranianë kanë zënë vend në muze të mëdhenj të botës.

Një ditë, përballë vargut të makinave në kryqëzim kaloi një djalosh i gjatë, i zeshkët, me një tufë tulipanësh, mbështjellë secili me celofan. Djaloshi shiste tulipanë. Kjo sigurisht nuk na habit ne evropianëve. Por mund të na habitë diçka tjetër: Mbi 130 000 parashkollorë (fëmijë të moshës 5-6 vjeç) lexojnë Kur’anin! I kam parë e dëgjuar vetë disa prej tyre. Imagjinoni për një çast një libër me qindra faqe, me një gjuhë arabe klasike të stilit të lartë, me shenja të veçanta për zanoret, me rregulla shumë të përcaktuara për fillimet, ndalimet etj. Imagjinoni pastaj moshën e tyre. Një kulturë shumë e lartë mësimi. Të habit edhe diçka tjetër. Në vitet  1500-1700 në Isfahan ka pasur mbi 300 kafaze pëllumbash. Kulturë ekologjike-mjedisore, apo jo? Por, edhe kulturë prodhimi: atëherë, kishte nevojë për pleh dhe bujqit merrnin kështu edhe plehun e pëllumbave të kafazeve. Në Iran rriten 160 lloje sisorësh, 350 lloje shpendësh e 180 lloje peshqish.

Irani ka kulturë të lartë tradicionale edhe në kuzhinë. Havjari dhe karkalecat e detit janë ndër gatesat më të mira në botë. Pijet alkoolike ndalohen sipas Sheriatit islam, por mund të pihet shampanjë, verë e birrë pa alkool. Madje, po të pish birrën iraniane pa alkool e pije të tjera freskuese iraniane, pijet alkoolike i ke përbuzur.

I tërë Irani është shkollë. Për këtë flet edhe një fakt: në Iran rreth gjysma e popullsisë është nën moshën 20 vjeç. Një popull me kulturë ka libra, librari, biblioteka, filma, televizione, radio, internete, orkestra simfonike e opera. Iranianët e kanë këtë kulturë. Irani merr pjesë në panaire ndërkombëtare libri; tani së shpejti, në panairin ndërkombëtar të librit në Frankfurt. Vetëm në gjuhën angleze, në Teheran dalin disa gazeta ditore. Çdo vit, Irani eksporton libra që kapin shumën prej 3 milionë dollarësh. Irani merr pjesë në festivalet botërore të filmit. Tituj të tillë filmash, si Nevruzi i luleve, Njeriu dhe hija,  Çasti, Kalila dhe Dimna, Vetëm engjëjt kanë krahë, Muzgu, Ndryshimi i madh etj. të joshin fort. Në parantezë, mbase është rasti të thuhet që s’mbajmë mend të jetë dhënë te ne ndonjë film iranian. As libra të sotëm s’kemi parë të përkthehen.

Ekspozitat janë veprimtari e gjithë vitit në Iran. Ato janë ekspozita arti, industrie, ndërtimi, arkitekture etj. Ekspozitat e Kur’anit zënë vend të veçantë dhe shikohen nga i madh e i vogël. Ato shoqërohen me leksione, tryeza të rrumbullakëta, recitime. Së shpejti hapet fotoekspozita e artit islam të Spanjës në shekujt VIII- XV. Në provincën e Golestanit hapet Ekspozita Ndërkombëtare për monedhat, pullat, kartolinat etj. të botës. Marrin pjesë 218 vende të botës. 300 njësi industriale marrin pjesë këto ditë në një ekspozitë në provincën e Kermanshahut e 200 pjesëmarrës, në Ekspozitën Ndërkombëtare të Makinave.

Iranianët janë sportdashës. Sportet më popullore janë futbolli, mundja, skitë, gjuetia, hipizmi etj. Në sportin e futbollit, Irani ka skuadrën më të fortë në Azi. Qendra e sportit të skive në Dizin (në Teheran) është ndër më të mirat në botë.

Irani nuk ka drogë, prostitucion e sida. Irani ka naftëtarë e inxhinierë, dijetarë e gazetarë, ndërtues e artizanë, mjekë e profesorë, kaligrafistë e arkitektë. Ka poetë të mëdhenj. Në Holandë do të botohet së shpejti përmbledhja prej 250 faqesh me poezi me vargje të bardha nga 40 poetë të sotëm iranianë. Irani ka këndues Kur’ani me emër botëror. Ka aq shumë nxënës, studentë e mësues. Ka vajza të shëndetshme e djem shtathedhur. Në Teheran gëlojnë rrugët. Gjithkush bën diçka. Të rinjtë e të rejat përpiqen të mësojnë e të punojnë të bëhen dikushi. Dhe, sigurisht u takon. Por edhe të vjetrit duan të bëhen dikushi. Të habit një skenar filmi dokumentar: Një fshatar 75-vjeçar do që të bëhet president i Iranit! Dhe, e dini pse? Sepse ai mendon se është i aftë të vijojë universitetin. E, meqë mund të hyjë në universitet, pse nuk qenka i aftë të bëhet edhe president?! Një dëshirë e çiltër popullore për të ecur përpara.

Irani prodhon. Ai prodhon grurë, oriz, misër, çaj, pambuk, duhan, agrume etj. Dhe eksporton. Irani zë vendin e dytë në botë për prodhimin e naftës. Industria e çelikut dhe e bakrit është mjaft aktive. Industria e ndërtimit, e makinave, e energjisë elektrike, e petrokimisë, e peshkimit, e turizmit etj. kanë parë vetëm rritje. Në vitin 2006 do të përurohen 6 diga të mëdha. Këtë vit mbahet Kongresi Ndërkombëtar për Energjinë Elektrike dhe Kongresi për Prodhimet Inxhinierike. Produktet e peshkut do të rriten nga 6.4 kg. në 10 kg. për frymë. Në provincën e Lorestanit, vitin e kaluar, prodhimi i mjaltit arriti 625 tonë. Irani zë vendin e parë në botë për havjar dhe hurma Arabie.  Irani eksporton fruta të tharë në 93 vende të botës. Që nga marsi i këtij viti e deri më tani janë eksportuar 270000 tonë prodhime ushqimore, ndër to, 28000 tonë rrush i tharë. Vetëm këtë vit, provinca e Khuzestanit do të eksportojë 500 tonë hurma Arabie. Irani eksporton makina për udhëtarë. Eksporton tekstile. Irani eksporton serum kundër helmimit të gjarprit e shafran. Sipas gazetës “Tehran Times”, 63% e qilimave eksportohen në Gjermani e SHBA. Irani eksporton gaz në Evropë, deri në Bosnjë.

Iranianët e njohin Shqipërinë, por pyesin për ta njohur më shumë. Kënaqeshin kur u flitej për afrinë historike të popujve tanë e të gjuhëve tona, për përkthime e botime nga persishtja në shqipe (në të vërtetë, këto janë më të shumtën, të së shkuarës), për traditën e mësimit të persishtes që në vitet ’20 në medresenë e Tiranës e tani, në kolegjin “Saadi” në Tiranë (por jo në Universitetin e Tiranës), për dijetarë, si Hafiz Ali Korça e të tjerë, të cilët jo vetëm e flisnin, por edhe e shkruanin saktë persishten, për bashkëpërkime midis shqipes e persishtes, si gjuhë të një trungu, për huazime nga persishtja në shqipe, për përmbledhjen lirike “Tehajjulat” (Endërrimet) shkruar në persishte e për “Qerbelanë” të Naim Frashërit, për aludimin në Kur’an (kreu 18, vargjet 86, 87) se “uji i errët” është Liqeni i Ohrit e “populli që jetonte aty pranë” janë ilirët, për përdorimin e arabeskave në Shqipëri (arabeskat ishin shkronja arabe) për të zbukuruar djepe, vegla pune etj. që në shekullin XV-XVI etj.

Iranianët e duan Shqipërinë. Në Ekspozitën e Kur’anit të Shenjtë, në stendën e Shqipërisë ishte edhe një Udhërrëfyes për Shqipërinë në gjuhën angleze. Ishte i bukur siç është e bukur vetë Shqipëria. Një çast rastisa të isha aty. Një nxënëse e ciklit të lartë të shkollës së mesme e mori Udhërrëfyesin, e shfletoi e u kënaq me të. Pastaj pyeti nëse mund të shitej. Iu tha se ishte kopje e vetme e kësisoj nuk mund të shitej. Të nesërmen vajza erdhi prapë e fill e te stenda shqiptare. E shfletoi përsëri Udhërrëfyesin, tashmë me një pamje përlutëse. Ia falën. Tani, vajza, e çelur në fytyrë, tha se kishte ardhur vetëm për Udhërrëfyesin. Jo një, por disa zonja më kanë thënë se donin të vinin në Shqipëri si turiste, por pyesnin: Si? Në Teheran nuk ka ambasadë të Shqipërisë, – do të shtonin. Nxënësit donin autografe në fletoret e në librat e tyre të shkollës. Një nxënëse kërkoi vargje nga një poezi në shqipe. Donte tingëllimin e shqipes e të poezisë shqipe. I shkrova vargjet e Naimit: “Ti Shqipëri më ep nder, / Më ep emrin shqipëtar”. U kënaq kur ia përktheva dhe tha: “Paska qenë atdhetar i madh. Kështu do të shprehesha edhe unë për vendin tim”.

Çdo ditë nga Teherani ka fluturime ajrore për në qytete të tjera të mëdha të vendit dhe të botës. Në Detin e Omanit, Gjirin Persik dhe Detin Kaspik janë 14 porte. Hekurudhat dhe rrugët automobilistike janë të standardeve ndërkombëtare. Televizionet, radiot, internetet bëjnë punën e tyre. Irani lidhet me botën dhe bota lidhet me Iranin.

Botuar në revistën “PERLA” – Revistë shkencore-kulturore tremujore – Viti XI, 2006, Nr. 4 (43), f. 86-93.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 67 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: