Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Shqiptarët dhe Orienti’

Intervistë me Dr. Pakinam Al-Sharkavi, ndihmëse e presidentit aktual të Egjiptit, Muhammed Mursi

08/12/2012 Lini një koment

INTERVISTË ME DR. PAKINAM AL-SHARKAVI NDIHMËSE E PRESIDENTIT AKTUAL TË EGJIPTIT, MUHAMMED MURSI

Dr. Pakinam al-Sharavi me intervistuesen Dr. Hatixhe Ahmedi

Dr. Pakinam al-Sharavi me intervistuesen Dr. Hatixhe Ahmedi

Në mundësinë e takimit tonë me Dr. Pakinam Al-Sharkavi, takim të cilin na e mundësoi Prof. dr. Beqir Ismaili, përfaqësues i qeverisë së Kosovës në Egjipt, pata rastin të takohem me një zonjë të rëndë, të mençur, aktive dhe shumë modeste, profesoreshë në Universitetin e Kajros dhe tani ndihmëse e presidentit aktual Muhammed Mursi.

Në këtë delegacion ajo ishte e shoqëruar nga përfaqësuesi i qeverisë së Kosovës, Prof. dr. Beqiri dhe Dr. Saadi. Ajo po qëndronte në hotelin “Swiss Diamond”, ku edhe shkova ta takoja por në ato momente nuk e gjeta aty, dhe recepsionistët më porositën që të ulesha dhe ta prisja pak, meqë pas pak do të kthehej. Unë u ula dhe po vështroja përreth çdo gjë, kur për një moment e pashë tek vinte nga jashtë, dhe pa e njohur njëra-tjetrën na shoqëruan buzëqeshjet tona që i lidhte një miqësi shumë e vjetër, dhe kjo vinte nga kultura. Menjëherë u ngrita në këmbë, i tregova se kush jam dhe përse kisha ardhur, dhe ajo më priti me shumë ngrohtësi, thuaja kishim qëndruar me vite së bashku, dhe pas bisedave që shkëmbyem e luta që ta intervistoja, me ç’rast ajo pranoi me shumë kënaqësi. Pasi i tregova se isha edhe specialiste për dokumentet osmane, ajo ma ktheu se ishte edhe më shumë kënaqësi për të meqë edhe ajo po ushqente një dashuri të madhe për njohjen e këtyre dokumenteve, e që kuptohet se ia dinte vlerën sepse prej kohësh ishte politikane dhe që nga bankat e fakultetit kishte mësuar se osmanishtja dhe latinishtja ishin gjuhë të shkencës.

Biografia e saj

A mund të na thoni diçka për jetën tuaj, shkollimin, aktivitetet dhe pozitën që ushtroni?

Quhem Pakinam Al-Sharkavi, jam doktore e shkencave ekonomiko-politike, kam studiuar në Universitetin e Kajros, dhe tani punoj në rezidencën e presidentit të Republikës Arabe të Egjiptit, Muhammed Mursi, si ndihmëse dhe këshilltare e kryetarit të vendit. Jam gruaja e një gjyqtari suprem dhe nënë e një vajze dhe një djali. Sot puna ime zhvillohet dhe përbëhet në ngritjen e bazave të demokracisë pas revolucionit të Pranverës Arabe të 25 Janarit. Ne sot në Egjipt jemi dëshmitarë të fillimit të lulëzimit të një periudhe të re, dhe shpresojmë se kemi filluar një nismë të mbarë e cila do të na shpie në një shpëtim dhe përfundim të sigurt dhe me hapa të shëndoshë, sepse jemi duke hedhur hapat e para demokratike, dhe besoj se me ndihmën dhe urdhrin e Allahut kjo nismë shpëtimi do të jetë sihariq jo vetëm për Egjiptin por për mbarë shtetet arabe dhe popujt myslimanë. Unë besoj se kur të ecë përpara Egjipti do të ecin edhe të gjitha shtetet e tjera arabe, dhe kjo do të jetë një mundësi që e gjithë bota ta rifillojë civilizimin dhe kulturën e saj të drejtë dhe frytdhënëse, duke prezantuar të gjitha modelet e saj njerëzore në një formë të përgjithshme. Uroj dhe jam e sigurt se Egjipti dhe të gjitha shtetet arabe do të prezantojnë një model dhe formë meritore të qeverisjes dhe menaxhimit të drejtë shtetëror.

A mund të përshkruani gjendjen e popullit të Egjiptit dhe atij arab në përgjithësi pas Pranverës Arabe, ose më thjesht cili ishte roli dhe ndikimi i Pranverës Arabe tek populli egjiptian dhe arab në përgjithësi?

Pranverat Arabe kanë bërë një transformim të madh në rajonet e tokave arabe. Unë mund të shprehem personalisht se ne jemi kthyer në histori për herë të dytë, sepse para këtyre revolucioneve kemi qenë jashtë historisë, gjithmonë kemi biseduar për veçimin ose të skajuarit e arabëve, dhe gjithmonë shtetet arabe kishin nevojë për një demokraci. Ata kishin nevojë për një zbutje të qeverisjes ndaj tyre, sepse këto shtete ishin rikthyer në një mori brengash dhe mizorish, dhe besoj se revolucionet arabe kanë hapur shumë dyer përpara një kthese të një humanizmi njerëzor i cili do të fillojë pas kësaj periudhe, sepse ne jemi kthyer në vlerat tona, kemi lulëzuar si një popull i dytë i cili u zgjua nga gjumi i dhunshëm, dhe gjithashtu besoj se kjo do të jetë etapa e dytë e historisë e cila do t’i mundësojë popullit arab të jetojë një periudhë të ndritur dhe sipas preferencave të veta. Kjo do të ndikojë në historinë arabe dhe në historinë islame në një formë të përgjithësuar, duke përfshirë edhe ndihmën ndaj vëllezërve tanë kudo qofshin ata, dhe besoj se Egjipti tani do të mundësojë që shtetet e tjera të marrin modelin e tij për të qeverisur dhe udhëhequr. Kjo ndodhi kur edhe të gjitha shtetet arabe filluan të dëshmojnë forcën e vet e cila na jep të kuptojmë se ky popull posedon mundësinë e ndërrimit të gjërave jo të përshtatshme dhe shkatërrimtare që iu kishin mbjellë pa dëshirën e popullit. Ky popull po dëshmon forcën e tij mu ashtu si i sëmuri i cili ngjallet dhe shërohet plotësisht nga sëmundja e rëndë që i ka rënë, dhe ky i sëmurë beson dhe mbështetet te Allahu se do të vazhdojë të ecë në binarët e ardhshëm të jetës së tij duke ia ditur shumë më shumë vlerën e shëndetit të tij në këtë kohë.

Është hera e parë që ju e vizitoni Kosovën. A mund të na thoni se cilat janë mbresat tuaja dhe cilat shtete të tjera keni vizituar para se të vizitoni Kosovën?

Po, kam vizituar shumë shtete duke filluar nga të gjitha shtetet arabe, Turqinë, Iranin, shtetet europiane pothuajse të gjitha, dhe para se të vija në Kosovë isha në një konferencë në Etiopi. Kuptohet të gjitha vizitat e mia kishin të bëjnë me profesionin tim të politikanes dhe të lidhura me shkencat politike që ishin bazë dhe bosht studimi për mua.

Si e gjete veten në Kosovë dhe si e pe popullin e Kosovës?

Unë jam shumë e gëzuar që kam ardhur këtu. Kam hasur një risi të madhe, sepse ky popull është shumë i dashur, aktiv, i aftë, shembullor etj. Rininë gjithashtu e pashë shumë aktive dhe të gjallë, të frymëzuar për një të ardhme, dhe mendoj se kjo do të ndikojë për një të ardhme të tyre të mirë. U habita shumë se ky popull i kishte marrë shumë shpejt këmbët pas një lufte të rëndë dhe me pasoja, gjë që më shtyu të mendoja se ky popull nuk dorëzohet shpejt, dhe mundohet të ngrihet shpejt edhe pse rrëzohet shumë herë, dhe nëse mund të shpreh atë që më thotë zemra dua të them se populli shqiptar është popull që e shoqëron shpresa dhe ambicia e fortë.

Kur do ta vizitoni sërish Kosovën?

Unë jam shumë e kënaqur me këtë vizitë, dhe besoj se në një të ardhme shumë të afërt do ta vizitoj sërish Kosovën. Tani për tani nuk kam përcaktuar ndonjë vizitë, por vizita ime ose vizitat tona do të jenë të shpeshta në mënyrë që këto dy popuj të njihen sa më shumë nga afër me njëri-tjetrin, por gjithashtu edhe kosovarët me shumë kënaqësi i presim në Egjipt. Dhëntë Zoti të na vizitoni sa më shpejt, dhe besoj se shumë afër do ta vizitoj sërish Kosovën.

A mund të na thoni diçka për atë që na intereson ose na brengos shumë: Kur do ta pranojë Republika e  Egjiptit Republikën e Kosovës?

(Kur e pyeta për këtë pyetje, fytyra e saj nuk qeshi, por u vrenjt, sepse ndjeu një detyrë që ishte e vonuar ose një detyrë që ishte dashur të kryhej qëmoti!)

Kjo pyetje më prek shumë, sepse shumë njerëz ma kanë bërë këtu në Kosovë. Vetë pranimi i emërimit të Prof. dr. Beqir Ismailit si përfaqësues i Kosovës në Egjipt është një nga hapat e parë që tregon se Egjipti do ta pranojë së shpejti Kosovën, dhe gjithashtu populli shqiptar i Kosovës duhet të dijë gjithmonë se Egjipti po kalon në një fazë tranzitore, një fazë të re e cila po e rikthen në një politikë të re dhe të mirëfilltë dhëntë Zoti, dhe sigurisht kjo nuk bëhet për një kohë të shpejtë, por kjo çështje ndodh të ketë qenë dhe është e ndaluar për një kohë, por besoj se do të triumfojë dhe nuk do të jetë më e ndalur rreth çështjes së njohjes së shtetit të ri të Kosovës. Këtu duhet të përfshihet edhe ajo se ka edhe çështje të tjera që kjo periudhë e këtij tranzicioni të një transformimi të ri është shkas që kjo të shtyhet për një kohë, por pas disa vizitave që do të bëhen nga përfaqësuesit egjiptianë dhe ata kosovarë, kjo çështje do të jetë e aktivizuar në mesin e çështjeve të tjera dhe në një të ardhme shumë të afërt do të bëhet njohja e Republikës së Kosovës.

Besoj se e dini se themeluesi i Egjiptit modern, Muhamed Ali Pasha është me origjinë shqiptare. Çfarë mund të na thoni për këtë burrë shteti tuajin dhe tonin?

Sundimi dhe qeverisja e Muhamed Ali Pashës në Egjipt, dëshmon se populli egjiptian dhe ai shqiptar përveç fesë islame, janë të lidhur mes vete edhe me një kulturë dhe lidhje të ndërsjellë, që me shekuj të tërë i lidhi ata. Në Egjipt, Muhamed Ali Pasha njihet si themelues i Egjiptit modern, dhe ne jemi krenarë për këtë, por njëkohësisht edhe ju jeni krenarë për këtë. Ne hymë në një fazë të re përparimi dhe demokracie nga një shqiptar, ku me ndihmën dhe suksesin e tij ne u futëm në grumbullin e shteteve moderne. Kjo ndihmë na erdhi nga shqiptarët që gjithmonë i kemi çmuar dhe do t’i çmojmë si popull që na ngriti në periudhën e duhur. Modeli i Egjiptit u përhap në të gjitha vendet arabo-islame, skemën e së cilit e përpiloi shqiptari i cili do të përmendet me shekuj të tërë, madje dhe sot. Por kjo edhe një herë dëshmon për lidhjen tonë kulturore, një lidhje përmes fjalëve të gjuhës arabe që ende fliten në këto treva, civilizimit të përbashkët dhe të një historie të përbashkët civilizuese dhe kulturore e cila gjithmonë do të na lidhë me popullin shqiptar duke pasur parasysh këtë popull si një popull kreativ dhe me ide e ideale të shkëlqyera dhe të arta.

Dashtë Allahu që Egjipti shumë shpejt ta pranojë shtetin e Kosovës, dhe pas kësaj njohjeje ju si politikane çka mund të na thoni diçka për bashkëpunimin ndërmjet Egjiptit dhe Kosovës, kur themi kështu kemi për qëllim marrëdhëniet dhe bashkëpunimet politike, tregtare, ekonomike, arsimore, turistike, etj.?

Po, patjetër, dhe atëherë gjërat do të ndryshojnë në bazën e tyre sepse tashmë nuk do të ketë synim për rregullim të marrëdhënieve politike, por do të fillojë rregullimi dhe zhvillimi i marrëdhënieve mes dy popujve, sepse atëherë Kosova do të futet në mesin e shteteve të Siujdhesës Ballkanike, në mesin e së cilës është një popull shumë i gatshëm për veprim dhe aktivitet në çdo sferë dhe fushë veprimtarie, elan që do ta ndritë të ardhmen e këtij populli në një të ardhme shumë të shpejtë. Atëherë do të flitet më lirshëm, do të krijohen marrëdhënie që do të mundësojnë bashkëpunime të shumta në të gjitha sferat sepse dyert do të jenë të hapura, dhe nuk do të jenë vetëm marrëdhënie formale politike ashtu siç ishin dikur, sepse edhe në Kajro kanë ndryshuar gjërat meqë tani pas revolucionit të “Pranverës Arabe”, populli i Egjiptit është afruar shumë më shumë me vëllezërit e tyre të shteteve të tjera arabe, sepse çdo marrëdhënie që bëhet ndërmjet shteteve personifikon rregullimin e marrëdhënieve ndërshtetërore, prandaj duhet të harrohet e kaluara meqë ashtu siç u hapën kufijtë me shtetet arabe ashtu do të hapen edhe me shtetet e tjera siç është fjala për Kosovën, sepse dihet se si kanë qenë në të kaluarën këto marrëdhënie që mund të themi se ishin marrëdhënie sipërfaqësore. Këtu po flasim për marrëdhëniet në të gjitha sferat si ato: politike, tregtare, ekonomike, arsimore, kulturore, e që nuk do të arrinin suksesin e tyre vetëm si marrëdhënie zyrtare, pra kjo është me shumë rëndësi e që në sferën politike e quajmë diplomaci popullore,  bashkim ndërkulturor, e që është një nga pjesët kryesore ose si vazhdim i një kulture që i ka rrënjët qysh nga kohërat e vjetra. Kjo do të mundësojë që ne të jemi dëshmitarë në të ardhmen dhe të shohim se si populli egjiptian dhe ai shqiptar i Kosovës do të ecin dhe do të bashkëpunojnë mes vete.

Ju jeni profesoreshë në Universitetin e Kajros. A mund të na thuash diçka për bashkëpunimin e këtij universiteti me Universitetin e Prishtinës, meqë dihet se këto dy universitete kanë bërë marrëveshje bashkëpunimi mes vete. Cili është mesazhi juaj për studentët e Universitetit të Prishtinës?

Mendoj se ky bashkëpunim është një hap shumë i mbarë. Kjo marrëveshje do të mundësojë që në të ardhmen të hapen dyert për një bashkëpunim më të thellë ndërmjet dy universiteteve, sepse do të mundësohet shkëmbimi i studentëve të të dy vendeve dhe të profesorëve të këtyre universiteteve, dhe kjo është një ndihmë në mes diturisë dhe kulturës e cila do t’i rimëkëmbë të dy shtetet por edhe do të mundësojë më shumë afrimin mes tyre.

Ju faleminderit doktoresha Pakinam! Ishte kënaqësi e veçantë t’ju intervistoja!

Falënderimet e mia dhe për ju znj. Hatixhe, dhe ju dëshiroj t’ju shoh shumë shpejt në Kajro dhe unë dhëntë Zoti sa më shpejt të jem sërish në Kosovë.

Intervistoi: Dr. Hatixhe AHMEDI

Viktimat shqiptare në Siri – Reformatori Ibrahim Pasha

30/11/2012 Lini një koment

Ilir SINANAJ

 

VIKTIMAT SHQIPTARE NË SIRI – REFORMATORI IBRAHIM PASHA

SiriNga shqiptarët më të njohur të Sirisë është Ibrahim Pasha, i biri i Mehmet Ali Pashës së Egjiptit. Ai kishte nën administrim gati të gjithë Sirinë dhe një pjesë të Palestinës dhe mbahet mend si reformator që projektoi krijimin e një shteti arab të pavarur.

Ishte i pari politikan që zgjoi vetëdijen kombëtare arabe, duke iu kundërvënë urdhrave të Portës së Lartë Ndërmori reforma për lirinë e fesë duke proklamuar se të krishterët do të ishin të barabartë me myslimanët. Dhe nuk ishin vetëm fjalë. Ibrahim Pasha futi në administratë një nga krishterët më të njohur të vendit, Hana Behkri. Ky i fundit jo vetëm u emërua kreu i financave publike, por mori edhe titullin bej. Ibrahim Pasha themeloi shtypshkronja në mbarë Sirinë dhe nxiti reforma në arsim. Periudha e sundimit të tij (pas 1830-s) ishte periudha kur numri i shqiptarëve që u vendosën në Siri u rrit shumë. Vetëm në ushtrinë e Ibrahim Pashës bënin pjesë rreth 15 mijë shqiptarë. Me një vëzhgim të thjeshtë të dokumentacionit historik kuptohet që gjatë kësaj kohe në Siri luftuan “shqiptarët me shqiptarët” për vetë faktin se një pjesë e ushtarakëve ishin me Ibrahim Pashën ndërsa të tjerët ishin pjesë e ushtrisë së Sulltanit. Por 12 mijë shqiptarë të ushtrisë perandorake morën anën e Ibrahim Pashës, pasi ky i fundit i shpërbleu me toka, prona të cilat me hartën e sotme korrespondojnë në Siri, Palestinë dhe Liban. Pjesa më e madhe e këtyre shqiptarëve ngelën aty. Futi në administrate një nga krishterët më të njohur të vendit.

Viktimat shqiptare të Sirisë

Nga bombardimet e forcave qeveritare siriane në Damask është raportuar se kanë rënë edhe viktimat e para të “arnautëve”, banorë vendës me origjinë shqiptare. Burime të afërta me arnautët e Sirisë, që përqendrohen në dy lagje në Damask: në Jug (Kadam) dhe në veri (Divanje), bënë me dije këtë javë se prej operacionit disaditësh të “pastrimit të qytetit prej terroristëve”, ushtria siriane bombardoi dhe shkatërroi shumë shtëpi në pjesën jugore të Damaskut, ku gjendet “Lagjja e Arnautëve”. Ka dhjetra të vrarë e të plagosur, sipas raportimeve, në mesin e tyre edhe Munir Arnauti (me origjinë nga Podujeva) dhe Behlul Arnauti. Historia e komunitetit sh qiptar në Damask: rrënjët e një raporti që nis në ish-Perandorinë Osmane. Numri i saktë i viktimave mund të dihet vetëm pas tërheqjes së ushtrisë siriane prej kësajpjese të Damaskut, – raportoi media e Kosovës, duke cituar burime të komunitetit shqiptar në Siri.

Po si është historia e këtij komuniteti? Pasardhës të kujt janë këta shqiptarë që sot i ka përfshirë vala e gjendjes së jashtëzakonshme që ka përfshirë prej muajsh Sirinë? Më poshtë mund të lexoni një vështrim historik mbi këtëargument.

Fillesat rreth vitit 1521

Nga viti 1521, (pasi Sulltan Sulejmani i Madh nënshtroi përfundimisht prijësit mamlukë), shqiptarët dhe sirianët i kanë lidhur me njëri-tjetrin rrethanat e Perandorisë Osmane. Pashallarë shqiptaro-osmanë dhe ushtarakë të tjerë shqiptarë kanë sunduar ose jetuar në Siri deri rreth vitit 1916. Pas rënies së Perandorisë Osmane, pasardhës të tyre mbetën në ato vise dhe janë ende aty. Por të parët shqiptarë që shkelën në Siri ishin udhëheqës ushtarakë. Sipas burimeve historike, prijësi i parë ushtarak shqiptar në këto vise ka qenë Mehmet Pashë Dukagjini, i cili më pas u emërua vali i Halepit në vitin 1550. Një Lala Mustafa Pasha dhe një tjetër Mehmet Pasha ishin valinj të Damaskut nga mesi dhe fundi i shek. XVI. Në vitin 1590 këta u pasuan nga shqiptarë të tjerë.

Nasuh Pasha i Halepit

Rreth vitit 1600, shqiptari Nasuh Pasha merr nën dorëzimin drejtimin e vilajetit të Halepit. Ai shquhej për rreptësi. Në historinë e Sirisë, ky prijës ka ngelur i njohur si personi që arriti të nënshtronte jeniçerët që shkaktonin dëme tek popullsia e thjeshtë. Më pas, në 1608 në krye të Damaskut ishte prapë një shqiptar, Kuçuk Sinan Pasha nga Prizreni. Ky u pasua nga i famshmi Mehmet Pashë Qypryliu me origjinë nga Roshniku i Beratit, i cili më pas u emërua Vezir i Madh në Stamboll. Vendin e tij në Damask e mori i biri, Ahmet Pasha. Pasi shpëtoi qytetin nga uria dhe anarkia edhe ky si i ati u emërua Vezir i Madh. Por në Siri nuk kishte vetëm shqiptarë valinj. Gjatë shek. XVII-XVIII kishte shumë shqiptarë ushtarakë që erdhën në Siri.

‘Gozhda në arkivol’

Leon Panetta

Më qartë nuk kanë folur ndonjëherë amerikanët për këtë konflikt. Qeveria në Washington beson se regjimi sirian po shkon drejt fundit. Beteja në Aleppo është ‘gozhda në arkivolin’ e Assad. Kështu është shprehur Sekretari i Mbrojtjes në SHBA, Leon Panetta. Amerikanët e kanë një frikë: presidenti Bashar al Assad mund të përdorë armët kimike. Vetë presidenti Barack Obama paralajmëroi Assad të mos e çojë ndërmend përdorimin e armëve të tilla kundër popullsisë. Mendohet se rreth 200 mijë njerëz janë larguar nga qyteti, që njihet edhe si metropolis ekonomik i vendit. Në total aty jetojnë mbi 2 milion banorë. Beteja për Aleppo-n quhet si shumë e rëndësishme, ndoshta vendimtare për fatin e Assad. Ai ka angazhuar shumë trupa në këto luftime.

Disa fakte mbi shqiptarët e Sirisë

1. Shqiptarët kanë shkuar në Siri kryesisht si ushtarë. Në vitin 1844, shqiptarët me pozita qeverisëse dhe interesa të lidhura me pushtetin ishin të shumtë. Ishin aq shumë sa një kryengritje që ndodhi kundër mobilizimit të përgjithshëm ushtarak, njihet në historinë siriane si “kryengritja e arnautëve” pra e shqiptarëve.

2. Në gjysmën e dytë të shek. XIX, Pashko Vasa merr në dorë qeverisjen e Halepit si guvernator. Në 1980 në Damask dhe Bejrut emërohet vali, Ismail Qemali, i cili më vonë do të firmoste shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë. Gjatë kohës që qëndroi në Siri, ashtu sikundër Ibrahim Pasha, edhe Ismail Qemali punoi për krijimin e një shteti arab.

3. Me kalimin e dekadave, shqiptarët u bënë një komunitet i fortë në Damask, madje ata kishin themeluar edhe lagjen e tyre. Familja Mardam Bek që jetonte aty, në fillimet e shek. XX ishte një nga familjet shqiptare më të njohura dhe më të pasura të parisë siriane. Kjo familje e kishte origjinën nga Lala Mustafa Pasha.

4. Shumë shqiptarë të tjerë erdhën në Siri gjatë luftërave ballkanike të viteve 1876-1878 dhe 1912-1914. Janë lehtësisht të identifikueshëm edhe sot, sepse shumica e këtyre shqiptarëve mbajnë mbiemrin “Arnauti”. Nga ky komunitet kanë dalë figura lokale të njohura të politikës, artit dhe teologjisë.

Sekretari i Përgjithshëm i Bashkësisë Islame të Kosovës, Resul Rexhepi

Myslimanët e Kosovës kanë mbledhur mbi pesëdhjetë mijë euro për të ndihmuar refugjatët sirianë. Zyrtarë të Bashkësisë Islamike (BIK) të Kosovës thonë se aksioni do të përfundojë javën që vjen e më pas paratë e mbledhura do t’u dërgohen refugjatëve në Turqi. Në mesin e të ikurve nga dhuna e Qeverisë së Bashar al-Assadit, sipas BIK, ka edhe shqiptarë. Rreth 51 mijë euro janë grumbulluar në llogarinë që Bashkësia Islame ka hapur para disa javësh. “Shekulli” intervistoi via-email Sekretarin e Përgjithshem të Bashkësisë Islame të Kosovës, Resul Rexhepi për ta pyetur rreth kësaj.

Z. Rexhepi, si lindi kjo ide për ndihma në Siri?

Edhe më parë kemi marrë aksione të tilla, si psh për ndihëm të mbijetuarve të cunamit në Indonezi, pastaj në Gërdec, për vërshimet në Shkodër, më herët për popullatën e Luginës së Preshevës etj. BIK nuk ka mund që të rrijë indiferent ndaj asaj që po ndodh me popullin e Sirisë, aq më tepër kur ne në Kosovë si populate vetëm pak më shume se para një dekade kemi qenë në një situate të tillë ose të ngjashme. Prandaj si kryesi e BIK kemi ndërmarrë aksionin humanitar për ndihmë refugjatëve dhe të dëbuarve nga Siria. Aksioni është zhvilluar në xhamitë e Kosovës, ku xhemati i Kosovës ka kontribuar me të holla me mundësitë e veta modeste. etj, Natyrisht edhe disa ish-studentë në Siri kanë hisen e tyre në këtë aksion humanitar. Ne kemi tubuar deri më tash vetëm mjete financiare, janë përafërsisht rreth 50 mijë euro, shuma nuk është definitive, e thashë edhe më lartë këto mjete ne do i dërgojmë për refugjatët-muhaxhirët.

A ka komunitet me origjinë shqiptare në Siri?

Në Siri, si edhe në venet tjera arabe, ka shqiptarë, por dua të them që në Siri ka një komunitet të madh muhaxhirësh me origjinë shqiptare. Ata janë të njohur me mbiemrin Arnauti. Nga komuniteti shqiptar në Siri kanë dalë emra të njohur të fushave të ndryshme të fesë, shkencës, arteve.

Sa është numri i sotëm i shqiptarëve të Sirisë sipas informacioneve tuaja?

Me siguri se numri i tyre është mbi 10.000 veta. Pjesa më e madhe e tyre është e përqendruar në Damask, pastaj ka edhe në Halep e gjetiu.

Keni informacione, si ka ndikuar konflikti në Siri tek ata? 

Për aq sa jemi të njoftuar, edhe komuniteti shqiptar atje i është nënshtruar një terrori të madh. Atje tash në Damask ku janë më shumë të përqendruar arnautët mbretëron një gjendje kaotike, kështu që edhe komuniteti shqiptar është në atë gjendje. Jam në dijeni që Ambasada e Kosovës në Ankara është munduar që të vejë kontakte me ta, por tani edhe kontaktet me ta janë thuajse të pamundura.

 

Marrë nga faqja: http://www.shekulli.com.al/website/index.php?option=com_content&view=article&id=2627:viktimat-shqiptare-ne-siri&catid=102&Itemid=533

Harta e letërsisë arabe në gjuhën shqipe

20/11/2012 Lini një koment

Dr. Muhamed MUFAKU (ARNAUTI)

 

HARTA E LETËRSISË ARABE NË GJUHËN SHQIPE*

(Recensim i librit të botuar kohët e fundit nga Dr. Feti Mehdiu)

Dr. Muhamed Mufaku

Dr. Muhamed Mufaku

Dr. Feti Mehdiu është prej orientalistëve që ka jetuar në dy epoka. Ai është një prej themeluesve të degës së tretë të studimeve orientale (orientalizmit) në Jugosllavinë e mëparshme e cili u formua në Prishtinë më 1973. Ai ka punuar shumë për studimin dhe përkthimin e letërsisë arabe në gjuhën shqipe. Më vonë pas shpërbërjes së Jugosllavisë u bë themelues dhe teoricient i orientalizmit kosovar i cili dallohet për veçori veçanërisht të orientalizmit jugosllav që buroi prej tij.

Si rezultat i punës së tij të gjatë me dekada në këtë fushë, Feti Mehdiu zgjodhi për temë të doktoratës së tij “Përkthimet e letërsisë arabe në gjuhën shqipe” e cila u botua së fundi në panairin e librit “Prishtina 2008”. Me këto studime mund të themi se me të vërtetë ai gjatë shekullit 20 dhe saktësisht gjatë viteve 1922-1982 na dha një hartë të qartë për atë çka përktheu prej letërsisë arabe në gjuhën shqipe. Kjo hartë përmban atë çka ka përkthyer ai prej folklorit popullor dhe më pas prej letërsisë artistike (poezi, tregime dhe romane).

Siç e theksuam më lart, fillimi ishte për folklorin popullor ku kritiku dhe shkrimtari i njohur shqiptar Faik Konica (1875-1942) u mor me përhapjen e përzgjedhjeve “Një mijë e një net” me titull ”Nën hijen e pemës” më 1922. Me të vërtetë këto përkthime ishin nga gjuha angleze të cilin e përsosi orientalisti Eduar Lin që e botoi atë më 1847 dhe e cila u botua në një ribotim të ri më 1912 dhe po ky është botimi që ra në duart e Konicës e në të cilin ai u mbështet.

Me publikimin e këtij përkthimi që u botua në botimin e dytë në Tiranë më 1943 dhe i treti në Prishtinë më 1985 patëm një ndërprerje të gjatë që vazhdon deri pas Luftës së Dytë Botërore dhe saktësisht me hartën e re të Ballkanit ku shqiptarët arritën të jetonin në dy shtete fqinj nën sundimin e diktaturës së komunizmit (Shqipëri, Jugosllavi). Pavarësisht nga ndasitë e forta ideologjike midis tyre, e përbashkëta e tyre ishte dhënia rëndësi letërsisë arabe dhe përkthimit të saj.

Kështu ishte faktori ideologjik ai që luajti rolin e tij i pari dhe më pas ishte radha e faktorit orientalist akademik në shfaqjen e gjallërimit të madh të  letërsisë arabe dhe përkthimit të saj.

Në Shqipëri ishte faktori ideologjik i cili i jepte vlerë dhe përparësi përkthimit ”të letërsisë së përparuar” në botë dhe “folklorit popullor” (Algjeri, Vietnam, Palestinë etj.). Dhe kështu përkthimi gjithashtu kufizohej në letrarët e së majtës dhe letrarët e rezistencës popullore. Ky faktor në fillim kishte një rol të madh në Jugosllavi, më pas u gjallërua me faktorin tjetër dhe ai është shfaqja ”e lëvizjes mosangazhim” që prej vitit 1955 për të kontribuar në zgjerimin e hartës së përkthimit duke përfshirë letrarët nga e majta në të djathtë nën ombrellën e mosangazhimit. Dhe në këtë drejtim orientalizmi në Jugosllavi njohu një zhvillim të madh pas vitit 1950 me themelimin e degës së orientalizmit në Universitetin e Sarajevës dhe Qendrën Orientale në Sarajevë (i cili mbeti i vetmi për nga lloji i tij) duke u pasuar me themelimin e degës së tretë në Prishtinë më 1973.

Dhe nëse dega e parë në Beograd (e themeluar më 1926) ka punuar shumë në filologjinë orientale dhe ka nxjerrë breza që kanë luajtur një rol të madh gjatë gjysmës së dytë të shekullit 20 në studimin dhe përkthimin e letërsisë arabe (Buçoviç, Fojslav, Simejç, Sulejman, Grosdanoviç, duke u pasuar nga Koftiç etj.), dega e orientalistikës në Prishtinë ka luajtur rol dallues duke qënë e vetme e llojit të saj për shqiptarët, dhe ka pasur një ndikim të madh në përkthimin e letërsisë arabe në gjuhën shqipe. Me gjithë marrjen në konsideratë të gjithë këtyre faktorëve ideologjikë, politikë dhe akademikë nuk është për t’u habitur që Jugosllavia është hapësira qendrore në përkthimin e  letërsisë arabe e cila shfaqet gjatë viteve 50 të shekullit të kaluar fillimisht me përzgjedhje poetike me poetë të njohur arabë, dhe gjatë viteve 60 u botua e para përzgjedhje e poetëve: Abdul Vehab El Bejati dhe shkrimtari arab Mahmud Tejmur. Duke u bazuar në këtë vërejmë se vala e parë e madhe në përkthimin e letërsisë arabe në gjuhën shqipe erdhi prej gjuhës serbo-kroate e cila botoi përzgjedhjet e para. Vërejmë gjithashtu se poetët më të shquar kosovarë në atë kohë u nxitën në përkthimin e poezisë arabe prej gjuhës serbo-kroate në shqip si psh, Esad Mekuli (1916-1993) dhe Enver Xherciko (1928-2009) e të tjerë.

Por me themelimin e degës së orientalizmit në Prishtinë u shfaq vala e dytë e cila u dallua nga e para me qenien e saj më të madhe dhe se arriti përkthimin direkt prej gjuhës arabe në gjuhën shqipe. Në këtë kontekst u shfaqën tek ne emra të shumtë (Hasan Kaleshi, Feti Mehdiu, Shemsi Ajvazi, Ismail Ahmeti, Muhamed Mufaku, Abdullah Hamiti, etj.

Dhe nëse i kthehemi hartës së letërsisë arabe në gjuhën shqipe gjejmë se ajo shtrihet nga Maroku deri në Liban dhe prej Sirisë deri në Sudan dhe përfshin poezi, tregime dhe romane. Për sa i përket poezisë gjejmë tek kjo hartë për ne rreth 130 emra poetësh arabë prej Imru Kajsit deri tek Mahmud Dervishi (i cili siguroi më shumë numra përkthimesh).

Vërejmë se numri më i madh i poetëve ishin nga Palestina (22 poetë), pastaj nga Algjeria (19 poetë), nga Siria (15 poetë) duke arritur tek Maroku (2 poetë). Ndërsa përsa i përket fushës së prozës në të gjejmë rreth 60 emra shkrimtarësh në gjininë e tregimit dhe romanit; duke nisur nga Siria (26 shkrimtarë) deri në Jemen (një shkrimtar).

Ndërsa shkaku i dallimit mund të jetë ekzistenca e botimeve të përzgjedhura të prozës të përqendruara në një qytet të vetëm siç është p.sh. rasti i përmbledhjes “tregime siriane” e cila u botua më 1982. Së fundmi, mund të thuhet si një përfundim i rëndësishëm i shkrimit se periudha e mëpasshme (1983-2008) është e rëndësishme deri në një kufi të caktuar e cila ka nevojë për një studim të pavarur. Dhe në mbyllje, ndikimi i këtyre përkthimeve demonstrohet në letërsinë bashkëkohore kosovare.

 

Përktheu nga gjuha arabe:

Rezarta SALIAJ


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Mehmet Aliu i Egjiptit dhe Napoleon Bonoparti

11/11/2012 Lini një koment

Luan RAMA

MEHMET ALIU I EGJIPTIT DHE NAPOLEON BONOPARTI

Luan Rama

Me rastin e 200 vjetorit te ardhjes ne pushtet te themeluesit te Egjiptit modern, shqiptarit Mehmet Ali Pasha, publicisti, shkrimtari dhe perkthyesi i njohur Luan Rama ka treguar historine e tij te jashtezakonshme, permes nje kendveshtrimi shume interesant.

“Ishte ky njeri, shkruan autori- qe shkoi te luftonte kunder Napoleon Bonapartit ne brigjet e Egjiptit me 1800, me pas do ta bente perandorin francez idhull te tij, aq sa ne boten europiane ate do ta quanin “Napoleoni musliman”. Madje ai ka deshire tu thote biografeve te vet se ka lindur ne te njejten dite si dhe perandori francez. Aq legjendare u be figura e Mehmet Aliut ne ate epoke sa ne vitet 40 te shekullit XIX-te, duke ju referuar figures se tij, Victor Hugo ne permbledhjen Les Orientales, do te shkruante: ” Nese ka nje kolos qe mund te krahasohet me Bonapartin ku njeri gjenial eshte Mehmet Ali Pasha ; ai qendron krah tij ashtu sic rri tigri perballe luanit, si skifteri perballe shqiponjes…”

Vjeshte e vitit 2000. Sapo kishim zbritur brigjet e Aleksandrise. Butros Ghali, Sekretari i Pergjithshem i Organizates se Frankofonise filloi te me fliste per shqiptarin Mehmet Ali Pasha dhe bemat e tij. Ne fakt, shume pak gjera dija ate kohe rreth kesaj figure qe origjina e lidhte me Shqiperine dhe shqiptaret. Me te shumten e kohes, Mehmet Ali Pasha kishte jetuar ne Aleksandri, e cila ende i ruante hiret e dikurshme dhe gjurmet e trashegimise faraonike dhe pellazgo-romake: fari mesjetar me guret gjigande te fundosur ne portin e vjeter, meduzat e kohes antike, amfiteatri, gjurmet e zbarkimit te Aleksandrit te Madh qe themeloi kete qytet, historia e bibliotekes se djegur Aleksandrina, tempujt dhe rrenojat bizantine… Keshtu, vizitori udheton neper shekuj, histori. Nga pallati i tij ne Ras El-Tine, gati dy shekuj me pare Mehmet Aliu veshtronte floten e tij qe ndertohej ne kantieret e portit dhe Aleksandrine qe rilindete per here te dyte pas epokes legjendare te Aleksandrit te Madh. Stergjyshet e Butros Ghalit, kopte te vjeter, kristiane te lashte te kohes se faraonit, kishin bashkejetuar me Mehmet Aliun, madje kishin qene aleate dhe pjese e elites se Kajros dhe Aleksandrise. Pikerisht ate dite ne Aleksandri, kjo figure e rrethuar me lloj lloj historish, do te me terhiqte gjate udhetimit nga Aleksandria ne Kajro, drejt varrit te tij ne xhamine qe ndertoi qe ne te gjalle te vet, ne keshtjellen e vjeter te qytetit te ndertuar nga Saladini apo lagjen Ezbekieh e gjer ne piketakimin me librin e Gilbert Sinoué-se Faraoni i fundit.

Kur shkon ne Kajro, vizitori ndeshet me shume surpriza interesante, qe kane te bejne me piramidat, mumjet, imazhet e Tutakahomit e Nefertitit, hieroglifet dhe muralet e vjetra mbi astronimine qe perbenin nje prej kalendeareve me te vjeter te njerezimit. Jane gjurmet e nje kulture mijravjecare, mbushur me mitologji dhe hyjni per njerezit, diellin apo henen. Per shqiptaret, vec ketyre deshmive te kultures se lashte jane dhe dy supriza te tjera: varri i Mehmet Aliut ne xhamine Mokattan dhe vendi ku eshte kryer masakra e famshme e mamlukeve aty ku gidat turistike u tregojne turisteve vendin e “kercimit te mamlukut” apo legjenden e mamlukut te vetem qe shpetoi gjate kesaj masakre. Ishin shqiptaret qe i dhane fund tmerrit te mamlukeve ne Egjipt. Kur je ne Kajro dhe Aleksandri, kerkon ne imagjinate kerkon ne imagjinate imazhin e asaj figure historike, fytyren e te cilit e kemi pare vecse ne nje pikture te Horace Vernet. Keshtu, me kete imazh te krijuar per shqiptarin plak me callme dhe mjeker te bardhe, mund te udhetosh me te drejt legjendes. Pasi nuk eshte vetem Mehmet Aliu, por gjithe dinastia qe ai krijoi, dinasti qe do te jetoje gjer ne revolten e vitit 1952 dhe shpalljen e republikes se Egjiptit.

Ato dite ne Kajro, duke u ndeshur me ato thesare te medha te njerezimit, imagjinova nje cast befasine qe kishte provuar Mehmet Aliu kur ishte gjetur perpara piramidave ne Gizeh, para tempujve ne Karnak, ne nekropoleve e Tebes apo ne “luginen e mbreterve”. Pas kthimit nga Egjipti menjehere kerkova ta takoja shkrimtarin e njohur Gilbert Sinoué, autor i romaneve te njohura si Libri i Safirit, Egjiptiania, Vajza e Nilit, E purpura dhe ulliri, Avicena apo rruga e Ipsahan-it, etj. Disa vite me pare ai kishte perjetuar aventuren pasionante te shkrimit te nje biografie per Mehmet Aliun, tregetarin e duhanit nga Kavalla- qe fati dhe trimeria do ta perjetesonin ne histori. Ne u takuam se bashku ne nje kafene te Champs-Elysées ne Paris, ne “George V” per te folur rreth atij, qe ai e cilesonte shpesh “njeriu nga Kavalla” apo “shqiptari nga Kavalla”. Ishte i natyrshem gezimi im dhe i tij njekohesisht qe takohej me nje shqiptar, dhe per me teper te mesonte se vepra e tij do te perkthehej ne gjuhen shqipe. Nje bashkebisedim ku mplekseshin kohrat, ngjarjet, emrat dhe ekspeditat e Mehmet Aliut ne kerkim te burimeve te Nilit, betejat e fameshme te Kadeshit apo Konjas, te Misolongjit e Navarinit.

Ne librin e tij te mrekullueshem “Faraoni i fundit”, dhe padyshim me i ploti nder autoret perendimore, Sinoué nuk eshte marre me piketakimin e Mehmet Aliut me boten shqiptare dhe Shqiperine, kohe kur ne Shqiperi, nen influencen e Revolucionit Francez, kishin filluar kryengritjet e para per shkeputjen e Shqiperise nga perandoria osmane. Madje, nje dekade para ketyre revoltave te medha shume prej shqiptareve kishin marre pjese ne betejat e Revolucionit Grek, vecanerisht ne Misollongj dhe vise te tjera te Greqise ku do te shquheshin Bocaret, Kollokotroni, Kondurioti e te tjere, mes te cileve dhe nje grua tjeter legjendare arvanitase, Bubulina nga ishulli i Hidres apo Jeanne d’Arc arvanitase sic quhej ne Perendim. Njihen tashme kryengritjet e fameshme shqiptare te viteve 30-40 te shekullit XIX-te, kryengritjet ne jug dhe ne veri te Shqiperise, ne Shkoder (1837) ne Mat e ne Diber, si dhe ne Berat apo Vlore. Kur bije fjala per lidhjen e tyre me Mehmet Ali Pashen, emri i Tafil Buzit eshte nga me te permendurit ne keto kryengritje, kohe kur “faraoni i fundit” enderronte vete shkeputjen e Egjiptit nga Stambolli dhe shpalljen e nje shteti te pavarur. Duke shfletuar dokumentet e arkivave te Stambollit rreth kryengritjeve shqiptare dhe duke lexuar referencat ndaj Mehmet Ali Pashes se Egjiptit, te bejne pershtypje nje sere korrespondencash turke apo dhe te huaja, qe deshmojne per lidhjen qe ekzistonte mes Mehmet Aliut dhe prijesave shqiptare. Dhe kjo jo vetem per aresye se ata ishin shqiptare, por sepse, nje kryengritje e madhe edhe ne Shqiperi, kontribuonte ne luften qe bente Mehmet Ali Pasha kunder Portes se Larte te Stambollit. Qe me 1833, kajmekami i Rumelise njoftonte Vezirin e Madh ne Stamboll se “Abdyl Koka i Delvines endet sa ne Egjipt dhe ne Misollongj…”

Ne dokumentet historike rreth kryengritjeve shqiptare per pavaresi (“Dokumente arkivale osmane”), ne nje leter te nje drogmani grek per Shqiperine, me 1835, shkruhej se “Tafil Buzi kishte deklaruar se ishte njeriu i Mehmet Ali Pashes. Rrebeli ne fjale pohoi se nuk do te largohej se sherbyeri ceshtjes se Mehmet Aliut. Nuk ka dyshim se kazate kryengritese si Vlora, Tepelena, Dishnica, Tomorrica, Skrapari, Mallakastra, qyteti dhe nahija e Beratit, Sulova e Verca, te kene patur korespondence direkte me Memet Ali Pashen”. Ne maj te vitit 1835, perfaqesuesi turk ne Londer, Mehmet Namik, njoftonte Porten e Larte se ishte takuar me ambasadorin austriak, princin Estirhazi, te cilit i kane ardhur udhezimet e Meternich-ut. “Permes valiut te Kretes, Mustafa Pasha , pashai i Egjiptit ka nxitur Tafil Buzin. Korespondencat e tij me kreret shqiptare jane tashme ne duart e Meternich-ut. Ambasadori austriak do ti paraqese Ministrise se Jashtme te Anglise kerkesen qe Anglia te porosise konsujt qe ka ne Shkoder, Krete dhe Shqiperi si dhe ambasadorin prane qeverise greke…Une i deklarova se konsujt angleze duhet te perpiqen qe ta kthejne ne rruge te drejte Mehmet Aliun, qe ai te heqe dore nga intrigat dhe turbullirat ne keto vise”. Pashai i Kajros do te ishte nder te paret qe do te mbeshteste Mustafa Pashe Bushatlliun e Shkodres ne kryengritjen dhe betejat e tij ne Perlep apo Sofje. Por shpejt, prijesi i Shkodres do te mbyllej ne keshtjellen e tij gjersa do te largohej. Ne shtator te vitit 1835 edhe Vasaf Efendiu i shkruan Vezirit te Madh mbi pjesmarrjen e Mehmet Aliut ne kryengritjen e Shqiperise. Ai tregon per “bashkepunimin e tij qe nga koha e Mustafa Pashes se Shkodres, per strehimin e bejlereve te arratisur shqiptare dhe dergimin e njerit prej tyre ne Berat, gjate kryengritjes se Shkodres. Madje disa kryengrites te arratisur, thuhet se kane gjetur strehe ne Egjipt”.

Qe me 1831, Zylyftar Poda kryesonte perpjekjen feudale shqiptare per tu shkeputur nga Stambolli. Me 1820-1831 u shemben pashalleqet e medha te Skodres dhe te Janines. Me 1835, dy vjet pas kryengritjes se Tafil Buzit, kemi kryengritjet e Dibres. Nder prijesit e kryengritjeve te jugut ishin dhe Celo Picari, Tahir Abazi, Ahmet Aga Cami e shume te tjere qe jane perjetesuar nga kenget popullore dhe epikea e ketyre viteve, emrat e te cileve i gjejme te lidhura gjithnje me kauzen e Mehmet Aliut. Ne shume dokumente vihet ne dukje se ne kohen e kryengritjeve te kesaj periudhe, Zylyftar Poda per t’ju shmangur hakmarrjes, e kishte zhvendosur familjen e tij nga Misollongji ne Krete, e cila ne ate kohe ishte nen pashalllekun e Mehmet Ali Pashes. Ato vite, Veziri i Madh i kerkonte guvernatorit te Selanikut ndonje informate rreth veprimtarise se Mehmet Aliut lidhur me Shqiperine. Ne shtator te po ketij viti, ne nje dokument te konsullit rus, drejtuar Rusise, zoti Duhamel shkruan se “e kercenova Mehmet Aliun se kishte gisht ne kryengritjen e Shqiperise dhe se per kete gje ai do te kishte pasoja”. Ne maj te vitit 1838, Rifat Beu, ambasador ne Austri, dergonte nje leter ku shkruan “Ne nje gazete te Londres, eshte botuar lajmi se Misirliu (Mehmet Aliu) ka terhequr disa luftetare prej brigjeve te Shqiperise dhe me ane te komisarit qe ndodhet ne Korfuz, eshte perpjekur te nxise veprimet e mallkuara te shqiptareve”. Mjaftojne vetem keto pak te dhena per te kuptuar lidhjen e shqiptareve me Mehmet Ali Pashen dhe besnikerine qe ata treguan ndaj tij. Ata do ta percillnin dhe ne udhetimin e tij te fundit. Historiani Sabry, ne librin e tij biografik Mehmet Ali Pasha te botuar para ca kohesh dhe ne Shqiperi, duke pershkruar vdekjen e pashait te madh dhe dhimbjen e popullit, shkruan se ” garda e tij si gjithnje ishte aty, si atehere kur ishte nisur nga Kavalla shqiptare. Ajo e nderoi shqiptarin e madh e te tmershem sipas zakonit te maleve te vendlindjes …”Edhe konsulli francez Mourriez ne kujtimet e tij per Mehmet Aliun, shkruan: ” E pyeta nje dite Mehmet Aliun se perse aq shpesh ai thoshte se ishte shqiptar. Ai m’u pergjigj se i tille ishte dhe se fliste gjuhen shqipe. A nuk e kishim degjuar t’u fliste rojeve te tij shqiptare ?… Shqiptar jam dhe shqiptar do te vdes, – thoshte ai, – ndonese u perpoqa te behem nje egjiptian i mire”.
Te shkruash mbi bemat e Mehmet Ali Pashes dhe birit te tij, strategut te lavdishem ushtarak Ibrahim Pasha, nuk mund te mos flasesh dhe per shqiptaret, te cilet e shoqerojne ngado. Ata jane te pranishem jo vetem ne Kajro e Aleksandri por dhe ne Rozete e gjetke, gjer ne fushat e shkretetirat e largeta te Arabise, duke te kujtuar keshtu vargun tragjik te popullit Mbece more shoke mbece/ pertej ures se Qabese… Pallati i Mehmet Aliut ruhej gjithnje nga besniket e tij, shqiptaret. Duke u prire shqiptareve ai mundi qe njerin pas tjetrit ti eliminonte te gjithe kundershtaret e tij, nga guvernatori i Kajros e deri tek prijesi i famshem i mamlukeve. Duke pershkruar betejen e anglezeve ne Rozete, midis Kajros dhe Aleksandrise, dhe thyerjen e tmerrshme te anglezeve, autori i “Faraonit te fundit” shkruan se shumica e anglezeve ne kete beteje u vrane nga shqiptaret e hipur maje cative dhe te fshehur ne frengjite e shtepive. Ata do ti ndiqnin anglezet gjer ne hyrje te Aleksandrise. Kur Tosuni 18 vjecar, biri i dyte i Mehmet Aliut, ne krye te 6.000 shqiptareve dhe 2.000 kaloresve do te nisej kunder vahabiteve, ne Medina, drejt vendit te shenjte, per ti nenshtruar ata, ne grykat e Safra-s do te vriteshin pothuajse te 6.000 shqiptaret. Nje numer i jashtezakonshem por te kemi parasysh popullsine e asaj kohe ne Shqiperi. Sinoué i gjen shqiptaret perseri dhe ne betejat e Libanit dhe te Sirise, ne betejen e qytetit bregdetar Shen Joanit te Akres. Por kesaj rradhe nje garnizon prej 3.000 shqiptaresh ishin ne sherbim te Portes se Larte. Padyshim qe shqiptaret ne kete beteje kane qelluar mbi njeri tjetrin pa ditur se qellonin mbi bashkepatriotet dhe vellezerit e tyre. Jo rralle ne elegjite popullore shqiptare flitet per nizamet dhe varret e tyre ne humbetire, larg ne shkretetirat e perandorise. Grate prisnin burrat et yre, femijet eterit, nenat bijte e tyre qe s’do te ktheheshin me. Ndryshe nga popujt e tjere dhe fqinjet e tyre, shqiptaret dukej se kishin me te forte ndjenjen e betejes, te aventures, te udhetimit ne botra te tjera.

Ne nje liber kujtimesh te shkrimtarit francez Gerard de Nerval, ne kujtimet e tij ai tregon se ne fshatin libanez Betmeri, aty ku druzet muslimane dhe maronitet e krishtere ishin ne lufte te vazhdueshme mes tyre, ishte vendosur nje trupe luftetaresh shqiptare qe te mund te ndalonte gjakderdhjen e madhe mes tyre. Ngado qe ishin, shqiptaret shiheshin si luftetare kryenece qe nuk e perfillnin vdekjen. Per shqiptaret qe luftonin nen flamurin e Mehmet Ali Pashes shkruajne shume historiane e shkrimtare te njohur qe kane udhetuar ne ato kohra ne Egjipt, Afrike dhe ne Arabi. Libri Peshtypje udhetimi i autoreve evropiane ne Egjipt deshmon qarte per kete. Francezi Fromentin, i cili udhetonte pergjate Nilit, kur ndalon ne Siut, nje qytet i madh me ndertesa prej muri balte te thate, shkruan ne ditarin e tij se “ushtaret shqiptare qe ishin lajmeruar per ardhjen tone, dolen kurioze per te pare hyrjen tone ne qytet”. Habitesh vertet me kete gjeografi te madhe te perandorise ku ngado gjenden shqiptaret.

Nga historianet shqiptare, duke vecuar ketu studimin e njohur te Aleksander Xhuvanit, deri me sot na ka munguar nje studim i plote dhe i gjithanshem apo nje biografi rreth ketij personazhi qe te jete pare me kendveshtrimin shqiptar, pra ne lidhje dhe me shqiptaret dhe kryengritjet shqiptare. Cilet ishin keta shqiptare dhe nga c’vise vinin ata ? Si valle ishin gjendur ne Egjypt e gjer ne kufijt e Sudanit apo fushat e shkretetirave te Arabise ? Padyshim, arkivat e vjetra egjiptiane dhe te perandorise osmane ruajne plot te papritura per historianet dhe lexuesit shqiptare. Shqiptaret ishin gjithnje garda pretoriane e tij, luftetare qe dinin vetem te luftonin, kryenece e madje shpesh me mjaft telashe per te. Duke shfletuar kujtimet e udhetareve evropiane te bejne pershtypje pershkrimet e shkrimtareve Flaubert apo Chateaubriand, te Nerval e Pierre Loti, te anglezeve Thackary, Kipling e shume te tjere. Ne librin e tij Itinerar nga Parisi ne Jeruzalem Shatobrian (Chateaubriand) flet per rruget plot njerez te Kajros dhe shqiptaret qe e rrethojne. Ne Esneh, pergjate Nilit, Flaubert na flet per shqiptaret qe ka gjetur atje, me te cilet pi kafe dhe ndjek vallet e ca valltareve siriane nga Damasku. Ne librin e tij Nili, francezi Maxime du Camp flet per taksaxhinjte shqiptare te Mehmet Aliut: “Shfaqja e nje shqiptari te vetem bente qe njerezit te zhdukeshin nga e gjithe Nubia…” Nje dite, duke shfletuar albumin e pikturave te piktorit francez Léon Gerome, i cili ne fundin e shekullit XIX-te kishte udhetuar ne Egjipt, tabllote e tij me figurat e shqiptaret do me befasonin. Ishin nje mori personazhesh arnaute, ku secili nga ta paraqiste nje tip interesant, te mprehte dhe me fytyre burrerore. Ato tabllo ishin padyshim nga deshmite me te gjalla te jetes se shqiptareve ne lagjet e pasura te Kajros. Ata njihen menjehere nga veshja e tyre karakteristike, floket e gjate dhe shtati i tyre i larte, gjithnje te ngarkuar me arme.

Lidhur me shqiptaret, shkrimtari i njohur aglez Eiliam Thackery, gjate udhetimit te tij ne Kajro me 1844 (Notes of a Journey from Cornhill to Grand Cairo), na le mbresat e nje skene te jashtezakoneshme, e cila tregon per natyren kryenece dhe here here te mbrapshte te disa shqiptareve qe pikaseshin ate kohe ne gjithe Egjiptin. Madje Mehmet Aliu ndaj bashkepatrioteve te vet kishte vendosur ligje te forta per ti disiplinuar ata. Ja cfare shkruan nder te tjera ai: “Nje dite me pare shqiptarin e vrare nje nga anetaret e ekipit tone e kishte pare ne cepin e hotelit, ne kohen kur po e sillnin nje tufe ushtaresh te cilet e kishin arrestuar. Gjithe lecka te grisura e me kembet e lidhura, ai perpiqej te clirohej. Trupi i tij i xhveshur qe perdridhej, i ngjante nje modeli mjaft terheqes. Ky njeri, pak kohe me pare, duke shetitur neper rruget e qytetit kishte pikasur nje grua te bukur dhe e kishte ndjekur ate. Duke ja mbathur vrapit, ajo ishte futur ne nje kazerme policesh qe fatmiresisht ishte aty prane. Por pa u trembur, shqiptari e ndoqi ate deri tek policet. Njeri nga ta u ngrit dhe donte ta ndalonte, por ai nxorri pistoleten dhe e vrau ate. Ai vrau keshtu nja tri-kater prej tyre, deri sa me ne fund kishin munduar ta mberthenin. Arnauti e dinte se e priste vdekja, se nuk do ta shtinte kurre ne dore ate grua, dhe se nuk mund ti rezistonte nje gjysem regjimenti policesh. Por ndjenja e forte dhe instikti i vrasjes ishin me te forta tek ai. Ne mengjesin e dites tjeter, ai e la veten qetesisht qe ti prisnin koken, i rrethuar nga shoket e tij qe kishin ardhur aty per te qene te pranishem. Ai as qe shqetesohej nga vdekja, madje u gjunjezua dhe gjakftohte i la ata ti prisnin koken, sikur te shihte ceremonine mortore te nje tjetri”…

Ngjarje rrenqethese e skena te pabesueshme sot per epoken tone. Prerja e nje koke perballohej atehere ne menyre sfiduese. Nje pjese e trupes se shqiptareve ishte vertet e ashper ne nje mjedis te tille te panjohur per ta dhe ne nje gjendje te perhereshme lufte me mamluket, te cilet do te shfaroseshin gjithnje e me shume gjersa me ne fund ata pranuan nenshtrimin. Ishte nje ekzistence per jete a vdekje. Sigurisht, ne fillim askush nga shqiptaret nuk mendonte te qendronte perjetesisht ne Egjipt, e akoma me shume ne viset e largeta te Nilit gjer ne Nubi, Asuan e kufijte e Sudanit. Sic thoshte populli, ata kishin ikur “nizam” ne Misir apo shkretetirat e Arabise. Dekadat shkonin dhe pinjollet e gjeneratave te shumta prisnin kthimin e atyre qe s’do te ktheheshin kurre. Nje tjeter skene interesante pershkruan Chateaubriand gjate udhetimit te tij te pare me anije neper Nil. Me 1806, ai eshte vecse 38 vjecar dhe shoqerohet ne anije nga nje grup luftetaresh shqiptare.” Me zhurmen me te vogel, shqiptaret merrnin pushket dhe shkonin ne bordurat e anijes. Ate ngjanin sikur luftonin me armiq imagjinare. Gjysma e atyre shqiptareve ishin muslimane dhe gjysma tjeter te krishtere. Te gjithe therrisnin “Muhamed” apo “Shen Meri”. Ata hidhnin gllenka vere duke klithur ne frengjisht ca fjale te renda dhe duke qelluar ne ajer…”

Por edhe pas vdekjes se Mehmet Aliut dinastia e tij do ti mbante gjalle lidhjet me Shqiperine dhe shqiptaret. Kjo u deshmua jo vetem me zhvillimin e nje diaspore intelektuale ne Misir (Egjipt) dhe veprimtarise se rilindasve shqiptare, por edhe me interesimin e kesaj dinastie per fatet e ardheshme te Shqiperise ne shekullin e XX-te. Mbreti i Egjiptit, Fuadi, tri vajzat e tij do ti martonte me bejlere shqiptare. Ne vitin 1914, kur Europa do te kerkonte nje princ per Shqiperine, madje edhe pas largimit te princit Vid, nder kandidaturat e tyre kishte dhe nje princ te dinastise se Mehmet Aliut, vete vellai i Fuadit. Albert Defance, minister i Frances ne perfaqesine e Kajros, ne 6 korrik 1914 i dergonte nje shkrese ministrit te tij te Puneve te Jashtme, zotit Viviani, ku i shkruante: “Qeveria italiane po perpiqet te gjeje nje princ qe te zevendesoje princin Vid : princin Ahmed Fuad, xhaxhain e kedivit (mbretit) te Egjiptit. Por vec atij ka dhe pretendente te tjere qe presin momentin te deklarohen si pretendente. Nje prej tyre dhe vellai i kedivit, princi Mehmet Ali. Princi Fuad me ka pohuar kohet e fundit se perfaqesuesi diplomatik i Italise ne Kajro, i ka kerkuar qe qeveria egjiptiane te mbeshtese kandidaturen e tij”. Ne vitet e fundit te “dinastise Mehmet Ali” mbreti Faruk I-re do ta priste si nje mik te privilegjuar mbretin Ahmet Zog qe vinte te gjente strehe fill pas Luftes se II-te Boterore. Mbreti Zog do te largohej vetem pas permbysjes se monarkise nga ana e koloneleve Naser dhe Sadat.

Nje nga kontributet me te medha te Mehmet Ali Pashes ishte se qe ne vitet e para te pushtetit te tij, ai kerkoi te krijoje nje Egjipt modern dhe per kete ai nuk veshtroi nga Stambolli por nga Evropa e qyteteruar dhe se pari nga Franca. Ne libra te ndryshem historike apo pershtypje udhetimi te shekullit XIX-te gjer ne hapjen e kanalit te Suezit (1869), gjen nje dyndje te vertete te botes franceze ne Egjipt per modernizimin e tokes se vjeter te faraoneve, duke filluar nga koloneli Seve qe me vone do te behej Sulejman Pasha. Valle admirimi per Napoleonin e madh apo lidhja me mikun e tij zotin Lion, tregetarin nga Marseja, e shtyu njeriun nga Kavalla qe te adhuronte Francen? Mos valle sepse ajo ishte nje kunderpeshe e qellimeve angleze, te cilet donin gjithnje ta pushtonin Egjiptin per te hapur rrugen drejt Indise dhe vendeve arabe? Te dyja keto motive qendrojne. Dyndja e inxhinjereve, konstruktoreve, gjeografeve, shkencetareve franceze eshte e habiteshme. Champollion eshte arkeolgu i pare qe do te themelonte egjiptianologjine dhe do te deshifronte boten dhe heroglifet e faraoneve: Jumel, Bellefonds, Jomard, Clot, Lerminant, Lesseps e shume e shume franceze te tjere ishin ato ura qe do te lidhnin ngushte Francen me Egjiptin. Egjipti njohu nje rilindje te papare: manifaktura, fabrika, akademi ushtarake e mjeksore, institute, shkolla, gazeta, kanale vaditese e ujesjelles, parqe e muzeume… Saidi, nje nga bijte e Mehmet Aliut, do te studjonte ne France. Ismaili qe dhe ai do te hypte ne fron, ishte nga adhuruesit me te flakte te kultures europiane. Ishte Mehmet Aliu qe dergoi grupe te shumta te rinjsh egjiptiane per te studjuar ne shkollat me te mira pariziane per te mesuar mjeksine, artin e ndertimit te rrugeve dhe urave, shkencen moderne ne pergjithesi, etj. Kjo rilindje e Egjiptit do ta befasonte dhe vete shkrimtarin e politikanin Chateaubriand, i cili ne librin e tij Kujtime pertej varrit do te shkruante: “Francezet mbollen ne Egjipt faren e qyteterimit, te cilen Mehmet Aliu e kultivoi. Lavdia e Bonapartit u rrit : nje rreze drite rreshqiti ne erresirat e fese dhe nje e care i u be barbarise”.
Ne librin tim Krushq te larget botuar para disa vitesh, kam shkruar nje kapitull per figuren e Mehmet Aliut dhe obeliskun e Luksorit, te cilin ai i a dhuroi mbretit te Frances per ndihmen qe francezet i kishin dhene per modernizimin e Egjiptit. Obelisku monolit prej 23 metrash, plot hieroglife mbi lavdine e Ramsesit II-te, i vendosur ne sheshin e Concorde-s eshte padyshim nje nga deshmite me spikatese te kesaj lidhjeje te forte. Udhetimi i obeliskut nga Asuani e gjer ne Paris eshte sigurisht nje nga aventurat me te guximeshme te asaj kohe. Ky bllok i gdhendur guri prej 230 tonesh, veshtire te transportohej ne nje itinerar aq te gjate. I hipur ne nje lunder te madhe, obelisku i Luksorit do te udhetonte neper Nil gjer ne Aleksandri e qe andej do te merrte detin Mesdhe per te zbarkuar ne Haver, dhe qe andej, nepermjet Senes, do te merrte udhen per ne Paris. Ishte viti 1836…

Te flasesh per dinastine e Mehmet Aliut nuk mund te mos permendim birin e tij Ibrahim Pashen, strategun e madh dhe fituesin e betejave te lavdishme te Nezibit, Shen Joanit te Akres apo te Konjas. Rasti e solli qe pak kohe para vdekjes se papritur te tij, Ibrahimi te vizitonte Francen dhe te pritej nga vete mbreti, Louis Philippe apo Napoleoni i III. Ne oborrin e Hotelit te Invalideve, pasi eshte perulur para varrit te Napoleonit, ai pershendetet nga dy mije veterane te luftrave napoleoniane. Apoteoza e vizites se tij eshte ne ” Champ de Mars ” : ” Kurre ndonjehere qe nga koha e Napoleonit, – do te shkruante ne kujtimet e tij Edourd Gouin, – kjo fushe nuk kishte sherbyer si nje teater kaq te shkelqyer dhe solemn. Edhe vete dielli dukej se kishte veshur roben e festes per te pershendetur nje nga bijte e tij, fitimtarin e Nezibit… ” Mehmet Ali Pasha, si dhe Ibrahimi dhe pasardhesit e tij, ishte nga te rrallet pashallare tolerante persa i perket riteve e besimeve te ndryshme fetare. Koptet e krishtere, katoliket ortodokset, cifutet, greket e armenet, te gjithe ishin te lire te praktikonin fene e tyre. Madje Mehmet Ali Pasha ndonjehere bente shaka mbi fene muslimane. Interesant eshte gjithashtu fakti qe kur doli nga takimi me Mehmet Ali Pashen ne Kajro, shefi i te krishtereve te Jeruzalemit, Kustodi, do te shprehej : “Ai na foli si nje peshkop i vertete”. Ibrahim Pasha deklaronte hapur barazine e feve ne gjithe tokat e mbreterise se Mehmet Ali Pashes. Mehmet Ali Pasha ishte nga te rrallet pashallare te perandorise osmane qe ishte aq tolerant. Besniket dhe bashkepuntore te tij ishin jo vetem muslimane por dhe kopte, ortodokse, greke e armene, cifute e te krishtere te Perendimit. Barazia e fese ishte e shkruar ne ligj.

Bota e shqiptarit nga Kavalla ngjan ende si nje bote disi e larget dhe e panjohur per lexuesin shqiptar, edhe pse ajo eshte nje nga figurat me unikale ne historine e diaspores shqiptare. Jeta e tij ishte nje epope e madhe, veshtire per ta permbledhur brenda nje libri, pasi ngjarjet jane te shumta. Vetem arkivat diplomatike te Stambollit, Frances, Anglise, Rusise, Austrise, etj, permbledhin dhjetra mijra dokumente qe presin te dalin ne drite. Ky njeri qe shkoi te luftonte kunder Napoleon Bonapartit ne brigjet e Egjiptit me 1800, me pas do ta bente perandorin francez idhull te tij, aq sa ne boten europiane ate do ta quanin “Napoleoni musliman”. Madje ai ka deshire tu thote biografeve te vet se ka lindur ne te njejten dite si dhe perandori francez. Aq legjendare u be figura e Mehmet Aliut ne ate epoke sa ne vitet 40 te shekullit XIX-te, duke ju referuar figures se tij, Victor Hugo ne permbledhjen Les Orientales, do te shkruante: “Nese ka nje kolos qe mund te krahasohet me Bonapartin ku njeri gjenial eshte Mehmet Ali Pasha; ai qendron krah tij ashtu sic rri tigri perballe luanit, si skifteri perballe shqiponjes…”

Kenan Evren – Presidenti turk nga rrethi i Kumanovës

20/10/2012 2 komente

KENAN EVREN – PRESIDENTI TURK NGA RRETHI I KUMANOVËS

Kenan Evren

Kenan Evren

Iliria News Agency/INA

Albanologut të ndjerë me origjinë shqiptare, prof. Nexhip Alpan (nga Zhulati i Gjirokastrës) i pëlqente të më tregonte para 9 vjetësh në Ankara historinë e Kenan Evrenit, Presidentit të shtatë të Republikës së Turqisë, i cili vizitoi në vitet ‘80 ish-Jugosllavinë. Sipas Alpanit, Evren u prit mirë në Beograd dhe në fund të takimeve zyrtare u pyet nëse kishte ndonjë kërkesë të veçantë (pyetje kortezie që u drejtohet thuajse të gjithë zyrtarëve miq). Ai tha se do të ishte shumë i lumtur nëse i vendosej në dispozicion një helikopter dhe dy kurora me lule. Kur e pyetën përse dhe për ku, ai tha se donte t‘i vendoste dy kurorat mbi varret e gjyshërve të tij në Kumanovë! Nuk harroi të shtonte se në dejet e tij rridhte gjak shqiptar, gjë që i çuditi dhe ndoshta nuk i bëri të ndihen mirë zyrtarët serbë të ish-Jugosllavisë. Kenan Evren është një personazh shumë i debatuar në Turqi, që endet mes dashurisë dhe urrejtjes, por në thelb të gjithë bashkohen se ai mbetet një burrë shteti. Albanologu Alpan, një qemalist i flaktë, donte të më tregonte sesa i lidhur ishte kombi shqiptar me atë turk. Qemalistët nuk e kanë me sy të mirë Perandorinë Osmane, por ja që ishin dhe janë të detyruar të respektojnë trashëgiminë e kësaj perandorie. Gjenerali me orugjinë shqiptare, Kenan Evren, në vitet 80 shpëtoi Turqinë nga lufta civile. Ky pasi bëri grushtet, qeverisi disa vite dhe shpalli zgjedhjet e lira.

Kenan Evren ka lindur në Alaşehir, Manisa. Pas përfundimit të shkollës fillore dhe shkollës së mesme në Manisa, Balikesir dhe Stamboll, ai ndoqi shkollën e lartë ushtarake në Maltepe, Ankara. Në 1938, ai u diplomua nga shkolla e ushtrisë dhe në vitin 1949 doli si oficer i personelit në Akademinë Ushtarake. Nga 1958-1959, ai shërbeu në Brigadën turk në Korea. Në vitin 1964 mori titull gjeneral ushtarak duke kryer poste të larta ushtarake deri në detyrën e Shefit të përgjithshëm të Ushtrisë Turke në mars të vitit 1978. Në vitin 1980 Turqia u përfshi nga një luftë e ashpër midis forcave të djatha dhe ato majtiste. Duke shpresuar që të shoh një revolucion komunist, të majtët po bënin përpjekje intensive për të marrë në duar pushtetin, ndërsa një betejë e ngjashme dhe e ashpër po zhvillohej edhe nga forcat djathtiste. Edhe universitetet kishin marrë anën, duke u pozicionuar disa në krahun e majtë e disa në krahun e djathtë. Udhëheqësit politik Sulejman Demirel dhe Bülent Ecevit ishin të paaftë për të kontrolluar dhunën.

Pas dështimit të kësaj përpjekje politike, në bazë dhe në qendër të zhvillimeve zbriti Këshilli i Sigurimit Kombëtar, si organ qeverisës. Këshilli i 1980 ishte i përbërë nga komandanti Kenan Evren, Shefi i Shtabit dhe Presidenti i shtetit. Parlamenti u shpërnda dhe gjithë kjo trazirë u zgjodh nga personaliteti karizëm Evren, i cili vjen në skenën politike dhe shtetërore turke si një figurë e fuqishme.

Pas grushtit të shtetit, në 1982, Kenan Evren u zgjodh President i Republikës së Turqisë. Me 7 nëntor me iniciativë të tij u miratua me 90 për qind, kushtetuta e re, e cila pezulloi shumë forma të lirive civile dhe të drejtat e njeriut për arsye se ishte e nevojshme për të krijuar stabilitet. Evren mori masa të forta për të siguruar se ndarja mes majta politike dhe të drejtë nuk do të kthehet në dhunë.

Pas daljes në pension të tij, ai u transferua në qytetin turk turistik të Mesdheut Armutalan, Marmaris dhe filloi të merret me pikturë. Më 2 gusht 2006, ishte hartuar një plan për vrasjen e Evren, por ai dështoi dhe u arrestuan dy persona në rajonin Mugla.

Evren u shtrua në spital për gjakderdhje masive gastrointestinale më 3 gusht 2009, në Yalıkavak, Bodrum, ku shtëpia e tij verore ndodhet. Ai vazhdon të ndodhet nën përkujdesje intensive mjekësore, për shkak të gjendjes së rëndë shëndetësore dhe moshës së thyer 92 vjeçare.

Evren një aleat i fuqishëm i SHBA-ve dhe CIA-s

Shqiptari Evren ishte edhe një bashkëpunëtor i ngushtë i administratës amerikane dhe lidhja e tij është e dëshmuar edhe në dokumentet e CIA. Pikërisht CIA amerikan kishte bashkëpunuar dhe ishte koordinuar ngushtë me Evren për të realizuar grushtetin dhe kjo është bërë e ditur nga Pali Henze, shefi i zyrës së CIA-s në Ankara.

Prova më e shquar është një letër nga stacioni i CIA-s në Ankara, me të cilën u njoftua Uashingtoni se qeveria në Turqi ishte rrëzuar, duke thënë: “djemtë tanë e bënë atë.”

(http://www.voanews.com)

Zgjohu bre, Kadare!

16/10/2012 1 koment

Mexhid YVEJSI

 

ZGJOHU BRE, KADARE!

(Reagim rreth sprovës, shkrimit-vështrimit: “Identiteti evropian i shqiptarëve” të Ismail Kadaresë, botuar në “Koha Ditore” me 28-30 mars 2006)

Mexhid Yvejsi

Mexhid Yvejsi

“Respektoj vetëm ata që më rezistojnë mua,
por nuk mund t’i toleroj ata.” Sharl de Gol

Ende pa përfunduar fushata e sëmurë për ”identitentin e ri të kosovarëve”, çohet Ismail Kadare e rifillon fushatën për identitetin evropian të shqiptarëve! Çka dëshmojnë këto fushata për identitet? Këto fushata dëshmojnë se kemi të meta, sepse ende nuk po e kuptojmë se kush jemi, se cila është e vërteta! E Vërteta, ashtu si Dielli, mund të mjegullohet, të errësohet, mund të pengohet, por jo të agjësohet… Që në kohët e lashta njerëzit e ditur këshillonin si terapi shëruese: Njohjen e vetvetes. Njohja e vetvetes është çelësi për ta njohur Krijuesin, Zotin.

Zoti, sipas B. Pascal-it, është i qartë vetëm në paqartësinë e botës. Ai është një sferë e pafund, qendra e të Cilit është gjithkund dhe perimetri asgjëkundi…

I pranishëm gjithkund je, por asgjëkundi nuk je, z.I. Kadare! Ju bre, Kadare, që nuk e dini ende se kush jemi ne! Ne jemi ata që jemi! Ju që shkruani për identitet, dëshmon se keni një siklet! Kjo po dëshmon se identiteti iu mungon! Ju mungon e ju mundon! Kjo vërehet kur fyen, kur akuzon pse shumica e shqiptarëve janë myslimanë…!

Kombi shqiptar, edhe pse vonë i zgjuar, është komb i formuar…! Shqiptarët kur me shumicë u islamizuan- atëherë shpëtuan. Shpëtuan sepse nuk u asimiluan… Nuk u asimiluan, sepse, në fjalën e Tij, Zoti e ka dhënë dijen e nevojshme për shpëtim… Zgjohuni të përgjumur! Zgjohu bre, Kadare, kudo që je! Duke shkruar për identitet, ju po dëshmoni se prej dhunës ideologjike aq banale, keni kaluar te injoranca profesionale…! Zoti i ka dhënë dijetarëve, atdhetarëve, mjaft dritë që të mund t’i zbulojnë kurthet kundër shqiptarëve. Dituria dhe burrnija e akademik Rexhep Qoses, rreth identitetit, ia çeli sytë krejt botës…! Kur e pyetën Fishtën diplomatët evropianë rreth fesë, ai tha: “Jemi popull me dy fe, por s’jemi popull me Shën Bartolome”

Shqiptarët, pra, nuk janë popull, komb, me Shën Bartolome falë tolerancës së Fesë Islame, që i përkasin shumica e shqiptarëve. Të mos e njohësh këtë tolerancë, të mos e njohësh Fenë Islame, kur nuk ke patur mundësi, nuk është turp. Por, turp është të ngulësh këmbë me kryeneqësi në injorancën tënde, edhe pasi e ke patur mundësinë të mësosh. E keni patur mundësinë të mësoni se Konica tha: “ Të mos ishte Feja Islame, populli shqiptar do të ishte shumë më tepër në numër, por jo shqiptar.” Kur e pyetën diplomatët e huaj në Washington Faik Konicën, që ishte ambasador i Mbretërisë Shqiptare (1926-1939) se cila është feja e shqiptarëve, ai tha: “ Dielën shkojnë në kishë, të premtën në xhami…” E keni patur mundësinë të mësoni se Stavro Skendi në “Historinë e Rilindjes Kombëtare” shkruan:”Shqiptarët myslimanë e përbënin shumicën dhe pa ata nuk mund të kishte Shqipëri.” E keni pasur mundësinë të mësoni se: Koncili i Dytë i Vatikanit, me 25 tetor 1965, ka përcaktuar qëndrimin e Kishës Katolike ndaj Myslimanëve, ku thuhet:

”Myslimanët adhurojnë, si ne, një Zot të vetëm, të Mëshirshëm, që do të gjykojë njerëzimin në ditën e fundit.”

E keni patur mundësinë të mësoni se në librin “Të kapërcehet pragu i shpresës”, Papa Gjon Pali i Dytë thotë: “ Fetaria e myslimanëve meriton nderim.”

Meritojnë nderim fetaria e myslimanëve shqiptarë si Myderriz Ymer Prizreni, Myderriz Haxhi Zeka, që ishin fetarë dhe atdhetarë të devotshëm dhe udhëheqës të Lidhjes së Prizrenit (1878-1881) dhe Lidhjes së Pejës “Besa –Besën” (1899), Myderriz Vehbi Dibra, nënkryetar i Qeverisë së Vlorës, (1912), Hoxha Kadri Prishtina, i Kongresit të Lushnjës, (1920) ku iu vuan themelet Shqipërisë, si edhe qindra e mijëra fetarë dhe atdhetarë të tjerë, deri te Shaban Jashari me familjën e tij, që u flijuan për Kosovë, për Shqipni…

Shqiptarët e pranuan dhe e trashëguan Krishterimin, sikur që e pranuan dhe e trashëguan Islamin, që të dyja janë nga Lindja…Por, nuk mjafton që të trashëgosh Krishterimin apo Islamin, por është e domosdoshme që me meritë të fitosh. Duhet të meritosh trashëgimin tënde, thoshte Gëte, që të posedosh.

Shumica e shqiptarëve myslimanë e meritojnë këtë dhe janë të kënaqur me besimin që trashigojnë, që posedojnë. Po ju çka trashëgoni, çka posedoni z.Kadare? Trashëgoni atë që e mohoni …! Veprat që i posedoni pse po i ritushoni? Ndoshta ato iu mallkojnë, iu akuzojnë, sikur në poemën “Përse mendohen këto male” kur akuzoni dhe dënoni Kryqin e Krishtin, gjysmëhënën e Islamit, turqishten e Kur’anit, fyeni, dënoni e poshtëroni logjiken latine e arabe, mallkoni priftërinjt e hoxhallarët, minaretë e kambanaretë …Në poezinë me titull “Në Kishë” shkruar me 1958, shkruani:”Vërtet s’jam i krishter… dhe tallesh me Ungjillin, Librin Hyjnor…

Në poezitë “Perëndimi” dhe “Interpejshazhi” tallesh, fyen, e akuzon Perëndimin, Evropën, që sot e lavdon,:”Romat, Samarkandët, Vashingtonët, Moskët, fituan shpesh toka, flamurë, vota. Por, shekujt kurrë s’i fituan ata.”

Evropën e mallkon, kurse sot e dashuron, dje u talle me kulturën, zhvillimin e saj, i përqeshe qytetet me kulla, me kambanare, me kryqa, me kapitalistë plot dhjamë dhe mbi ”Shën Mërinë e Parisit” u krenove që vure qeleshe, edhe këtu gjete vend dhe u përqeshe…! A keni harruar çka keni shkruar? Keni shkruar, që jeni krenuar, se në gjoks mban ”Në metal të distinktivit, fytyrën e dashur të Leninit”! “Qindra vite kaluan duke i ndjekur krimet e vegjël, por bota nuk e zbuloi dot krimin e madh, po në botë ja u ngrit, me mjekër të gjatë gjer në retë. Parathënësi më i madh me emrin Marks”, nga poezia “Te Kështjella e Hamletit në Danimarkë”

A jeni penduar për gjithë ato çka keni shkruar? A jeni penduar që keni fyer, akuzuar, poshtëruar, dënuar librat hyjnorë-Ungjill e Kur’an, keni sharë priftërinj e hoxhallarë, minare e kambanare, keni dashuruar komunizmin, keni urrejtur kapitalizmin, Evropën, Perëndimin, Romën e Bonin, Parisin e Washingtonin… A jeni penduar që keni dashuruar dhe jeni krenuar me fytyrën e dashur të Leninit, me mjekrrën e Marksit, të cilin e queni “profeti më i madh i njerëzimit dhe zbulues i rrugës së krimit…”! Nëse jeni penduar, për ato që keni shkruar, atëherë, unë s’kam pse me vazhduar. Prej sotit je dorë të Zotit…! Por, jetën politike, fetare dhe kombëtare nuk duhet shikuar përmes imagjinatës, iluzioneve dhe fantazisë. Vështrimin tonë duhet ta kthejm kah vetja jonë, drejt jetës, drejt së vërtetës. E vërteta është se sistemi i vlerave që e ka ndërtuar strukturën tradicionale të Perëndimit buron nga filozofia antike greke, kultura romake, trashëgimia pagane e popujve barbarë, feja e krishterë, të cilën Evropa e ka interpretuar në një mënyrë specifike të veten, e ndikuar pjesërisht nga Hebraizmi dhe Islamizmi…Por, Evropa e sotme vjen nga Iluminizmi… Iluminizmi në vend se të ndriçojë ndodhi shpesh që ai errësoi…!

Sot, tipari më i veçant i qytetërimit perëndimor është sekularizmi. Kuptimi i termit sekularizëm në rrafshin praktik është nxerrja e fesë jashtë jetës. Kristianizmi, sot, në Evropë, nuk ka funkcion politik, ekonomik, kulturor, shoqëror…Ka mbetur një lidhshmëri sipërfaqësore emocionale dhe një dekor me ngjyrë sociale…. Në projekt-kushtetuten e Bashkësisë Evropiane nuk hyri trashëgimia kristiane. U mundua Papa, u mundua Vatikani, por nuk iu shkonte zani…! Në këtë projekt-kushtetutë, edhe sot, mungon fjala Zot…!

Identiteti evropian i shqiptarëve është një përshtatje e re. Çdo pështatje e re, thoshte, Erih Hofer-i, është krizë e vetëvlerësimit. Ne kemi kriza të tjera, si të mirëbesimit, mirëkuptimit…, por jo të vetëvlerësimit…!

Zgjohu bre, Kadare, kudo që je…!

Diaspora shqiptare në Turqi (Një vështrim historik dhe bashkëkohor)

07/10/2012 Lini një koment

Mal BERISHA

 

DIASPORA SHQIPTARE NË TURQI
(Një vështrim historik dhe bashkëkohor)

Mal Berisha

Mal Berisha

I- Hyrje

Diaspora Shqiptare ne Turqi sipas te gjitha te dhenave perben pjesen me te madhe te popullsise shqiptare ne bote, te zhvendosur nga trojet e veta e te vendosur ne territore te cilat etnikisht nuk i perkasin asaj. Prej shume kujt shifra prej afro pese milionesh merret si e mireqene, ndonese nuk ekziston ndonje evidence e plote per kete. Arsyeja eshte se shqiptaret kane shekuj qe e marrin udhen drejt Turqise; Ne kohen e Perandorise Osmane ata ndjeheshin qytetare te saj por pjesa me e madhe e tyre ka vajtur per shkak te represionit dhe dhunes se perjetuar nga shovinistet fqinje . Kjo ka bere qe edhe niveli i emigracionit drejt Turqise te jete nje mates historik i dhunes ndaj shqiptareve ne trojet e tyre ne Ballkan. Bje fjala ne periudhen e Luftes Ruso Turke apo te Luftrave Ballkanike fluksi ka qene shume me i madh, qofte nga Kosova e Maqedonia, per shkak te represionit sllav por edhe nga Jugu i Shqiperise dhe Cameria per shkak te represionit grek. Dukuri te tilla te dyndjeve masive vihen re midis dy Luftrave Boterore, gjate periudhes se Titos e Rankovicit per te ardhur pastaj tek tragjedia e fundit e shkaktuar nga Miloshevici.
Njohja e plote e numrit te shqiptareve ne Turqi veshtiresohet edhe per dy arsye te tjera:
E para ata jane shume te shperndare jo vetem neper qytetet e medha si Stambolli, Izmiri, Bursa, Ankaraja, Adapazari por edhe neper fshatra te largeta te Anadollit ne dy anet e gadishullit turk, si ne brigjet e Detit te Zi ashtu edhe ne ate te Egjeut.
Se dyti, mbeshtetur ne Traktatin e Lozanes te viti 1923, shqiptaret nuk konsiderohen minoritet ne Turqi prandaj edhe ne pasaporten e tyre shenohet vetem shtetesia dhe jo kombesia.
Cka e ceshtireson edhe me tej evidencimin e tyre.

II Vendosja e Shqiptareve ne Turqi.

Periudha e Pare e Emigracionit.

Vendosjen e shqiptareve ne Turqi mund ta shohim te ndare ne disa periudha. Periudhe e pare le te konsiderohet ajo e para pavaresise pra, qe nga kohet pas Skenderbeut e deri me 1912. Eshte fakt se shqiptaret aq sa e kundershtuan pushtuesin osmanlli aq edhe moren pjese aktive ne zhvillimin e atij supershteti. Studiuesi dhe gazetari i njohur turk Turkaya Ataov ka deklaruar pa hezitim ne te perditshmen Turkish Daily News se Perandora Osmane kishte 27 Vezire shqiptare. Po keshtu sa e sa stratege ushtarake, arkitekte, ideologe, e ngriten edhe me lart lavdine e atij shteti. Dihet tashme se kryeministri osman me origjine shqiptare i deres se Qyprylinjve i dha Perandorise Osmane edhe tre shekuj jete, pikerisht ne nje cast frike nga shkaterrimi per shkak te korrupsionit, mosorganizimit dhe kaosit. 2
Por ajo qe duhet nenvizuar eshte se duke u ndjere, te pakten formalisht, qytetare te Perandorise Osmane, shqiptaret iu larguan terrorit te armiqve te tjere te kombit shqiptar, sllaveve dhe grekeve dhe u vendosen ne Turqi prej nga i sollen kombit te vet emra burrash te shquar te Rilindjes tone Kombetare ku sigurisht vellezerit Frasheri, Ismail Qemali zene vend te dores se pare.
Eshte interesant te verehet ne arshivat turke se emri “muhaxhir” u perdor per shqiptaret ne periudhen e Luftes Ruso Turke. Deri athere ky term nuk perdorej per shqiptaret. Pikerisht ne kete kohe, ndodhi dyndja e madhe e shqiptareve nga Kurshumlia, Vranja e Nishi drejt Turqise.
Kjo pjese e shqiptareve e cila u be pjese organike e perandorise me pas ka luajtur nje rol tejet te rendesishem ne te ardhmen e shtetit modern turk. Gjate nje fjalimi ne Parlamentin Shqiptar, Kryetari i Parlamentit Turk iu drejtuat deputeteve shqiptare me fjalet: “Ne Parlamentin qe une drejtoj shume prej deputeteve, trojet e te pareve i kane pikerisht prej ketyre aneve”.

Periudha e Dyte e Emigracionit.

Periudha tjeter e emigrimit drejt Turqise duhet konsideruar ajo fill pas shpalljes se pavaresise dhe sidomos si rezultat i krimeve te shemtuara te kryera nga greket ne Jug te Shqiperise, gjate viteve 1913-1914 ateher kur bandat greke dhe pasonjesit e Zografosit e te Karapanos po pergatiteshin per te ashtuquajturen Marreveshje e Korfuzit. Qellimi kryesor ishte qe te pakesohej deri ne zero numri i shqiptareve ne keto zona. E njejta pamje ishte ne Kosove ku me mijera familje lane shtepite e djegura dhe moren udhet e Anadollit.
Cdo kush qe ka patur rastin te kete pare ose te shohe Uren e famshme te Justinianit ne Adapazar do te shohe edhe kodrinen e populluar prej banoreve kosovar te vendosur aty pikerisht ne periudhen e siperpermendur. Jo vetem te vjetrit por edhe femijet ne oborret e shtepive te ndertuara si kulla tipike kosovare, flasin nje dialekt gege paksa te rende te fshatrave prej nga jane shkeputr te paret e tyre rreth 86 apo 87 vjet me pare. Ne shtepite e tyre gjen qylyma te ngjashem me ato te Kosoves si dhe oda burrash tipike kosovare. Ne to ruhen te tera zakonet shqiptare duke filluar tek dera e rende e avllise e deri tek ornamentet ne dru e punime te tjera dore si pjese e kultures materiale te shqiptareve. Nje pamje e tille mbreteron edhe ne disa fshatra te Elazizit, Adanase, Bafres etj. Familjet Cosar, Erk e Yabali nga Adanaya e deshmojne kete me se miri.
Periudha gjate Luftes se Pare Boterore eshte periudhe e shpernguljeve ndersa rezistenca per ruajtjen e territoreve te sotshme te shtetit turk dhe formimin e Republikes Turke te Kemal Ataturkut mban vulen e pashembullt te shqiptareve e njohur nga cdo kush ne Turqi ne betejen madheshtore te Canakalase. Kjo beteje dhe trimeria shqiptare gjendet e perjetesuar edhe ne vete kenget, tregimet dhe legjendat jo vetem shqiptare por edhe turke.
Hymni turk i shkruar me aq mjeshtri nga poeti kombetar Mehmet Akif, nje shqiptar nga Peja, duke qene simbol i kombit tregon edhe se sa thelle shqiptaret kane shkuar ne vete jeten shpirterore te Turqise.
Nje numer i madh i shqiptareve u larguan nga Kosova midis dy Luftrave Boterore. Ne menyre te vecante ky fluks u rrit pas vdekjes se Azem Galices dhe sidomos pas elaboratit famekeq te akademikut serb Vasa Cubrilovic “Spastrimi masiv i shqiptareve” Nje marreveshje e perfolur midis qeverise se athereshme turke dhe Mbreterise Serbo-Kroato-Sllovene rrenoi fshatra dhe c’populloi zona te tera ne Kosove. Per kete veprim shume intelektuale te sotshem turq jane mjaft kritike ndaj politikes turke te athereshme. Nderkohe, per shkak te gjendjes ekonomike shume shqiptare nga Shqiperia merrnin rrugen e Turqise ku pershtateshin me shpejtesi. Ne Stamboll gjenden familje te tera dikur me emer ne Shqiperi si ajo e Kurteve dhe Cupeve nga Mati si dhe ajo e Barisheve nga Shkodra. Nje nder intelektualet me te shquar te Turqise se sotshme nje shkrimtar i dashur dhe nje aktivist i dalluar i shoqatave shqiptare vjen nga familje te tilla. Ergun Zogaj eshte djali i xhaxhait i mbretit Zog dhe ka vajtur ne Turqi kur ishte foshnje. Shoqatat shqiptare e njohin ate per oratorine dhe olekuencen ne tubimet e shqiptareve si dhe per patriotizmin dhe atdhedashurine e pashoqe.

Periudha e Trete e Emigracionit

Periudha e emigracionit te shqiptareve ne Turqi, pas Luftes se Dyte mund te thuhet se i takon me shume atyre nga Cameria dhe Kosova. Numri i shqiptareve nga Shqiperia ishte mjaft i kufizuar. Disa eksponente te luftes nder ta Tahir Kolgjini shkuan ne
Stamboll. Veprimtaria e tyre atje ka qene mjaft kontradiktore dhe e mbushur me ngjarje te cilat kane lene gjurme ne ndergjegjen e komunitetit shqiptaro turk per shkak te pikpamjeve shume ekstreme qe perfaqesonin pale te ndryshme. Nder ta komunistet luan nje rol shume percares nen drejtimin e legates shqiptare e me pas konsullates e ambasades. Kjo periudhe eshte edhe ajo qe beri qe lidhjet e Diaspores Shqiptare ne Turqi me Shqiperine te atrofizoheshin drejt nje vdekje te ngadalte. Kjo ka sjelle ne nje mase te madhe ndarjen, harresen, humbjen e lidhjeve midis njerezve dhe me se fundi edhe interesin e brezave te paraluftes per vete atdheun.
Per ndersa dera e atdheut, Shqiperise u mbyll me brave te rende hekuri, nje tmerr tjeter e shoqeroi shqiptarine matane kufijeve. Ne Jugosllavi pas masakres se tmerrshme te Tivarit pasoi i ashtuqujturi “Aksioni i Armeve” gjate viteve 1955 – 1956 ku shqiptaret duhej te dorezonin edhe armet qe i kishin edhe ato qe nuk i kishin. Keto te dytat duhej tua blenin serbeve, malazezeve apo maqedonasve dhe pastaj t’i dorezonin si ish prone e tyre.
Gjate kesaj periudhe tmerri e terrori, rreth 300.000 shqiptare u shkeputen prej trojeve te tyre etnike dhe u vendosen ne Turqi. Ky grup i madh populloi zona te tera ne Turqi e sidomos ne Stamboll si ne Zeytinburnu, Gazi Osman Pasa, Kucukcekmece, Bayrampasa etj. Shqiptaret e kesaj kohe jane nisur drejt Turqise pa asnje shprese. Populli turk i priti dhe i ndihmoi ata por mbeshtetjen me te madhe ata e gjeten tek njeri tjetri. Muharrem Kabashi nga Istogu tregon: “Te tmerruar nga dhuna qe lame mbrapa, te lodhur nga rruga e te dermuar nga merzia arritem ne stacionin e trenit ne Sirkeci, Stamboll. Me femije e gra, te drobitur e te pashprese dolem ne rruge dhe u ulem ne trotuarin me te pare. Nuk dinim ne bote se ku te shkonim. Nuk kaloi shume kur degjuam dike qe po fliste shqip. Na u duk se bota u be e jona. i thirra atij: O shqiptar. U kthye dhe e pashe se mbante disa buke nen sqetull. Ishte muhaxhir, si ne. Por kishte disa dite qe kishte ardhe dhe kishte ngritur nje vend sa te fuste koken me gjithe familje. Na mori me vete dhe aty se bashku filluam nje jete tjeter plot mundime. Tash djemte jane rrite e kane ndertuar dy fabrika tekstili. Por edhe pse kane kaluar 40 vjet prape asgja nuk ma mbush syrin”. Zenun Istog, i ardhur po ne ate kohe, thote se edhe sot e kesaj dite andrrat i shoh atje ne Kosove, ne vendin ku kam lind.4
Te ardhurit nga te gjitha trojet shqiptare nen ish-Jugosllavi jane vendosur ne grupe afersisht sic kane qene atje prej nga jane shkeputur. Per shembull ata qe jane shkeputur nga Istogu gjenden ne lagjen Ustun Tepe te Kucukcekmecese. Grupi i madh i shqiptareve qe kane emigruar per ne Turqi eshte ai nga Cameria. Mijera e mijera shqiptare nga ata qe munden ti shpetojne shfarosjes masive te ndermarre nga qeveria greke fill pas Luftes se Dyte Boterore u vendosen ne Izmir, Soke, Gemlik, Aydin
etj. Ata ju bashkuan grupit te shqipetareve nga Cameria te larguar gjate viteve 1923 – 1927 gjate kohes se te ashtuquajtures “Mubadele” Ata jane munduar qe te ruajne identitetin aq sa kane mundur ne kushtet e rrethanat e reja ne te cilen jane gjetur pas
formimit te disa kolonive te vogla. Kjo duket sidomos ne mbajtjen e shume prej tyre te mbiemrit “çam” i cili ne gjuhen turke ka nje kuptim te mire: “pishe”. Nje nder modelistet me te njohura te Stambollit dhe tere Turqise, Fevzie Cam eshte nga nje origjine e tille. Ne nje nder vendet me te bukura te Turqise ne Ceçme gjenden edhe grupi me i madh i çameve. Nje nder çamet me patriote ne Stamboll i quajtur Iliaz Corat i ka dhuruar nje shtepi Shoqates Vellezeria Turko Shqiptare ku ajo ka vendosur zyrat e saj ne Fatih per vite te tera.
Emigracioni drejt Turqise ka shenuar renje gjate viteve ’70, ’80 per shkak se shqiptaret e Kosoves filluan te orientohen me shume drejt vendeve perendimore, ShBA – se dhe Australise, vende keto qe ofronin kushte me te mira per emigrantet si dhe te ardhura me te mira. Emigrantet politike nga Shqiperia gjate ketyre viteve nuk shkonin ne Turqi. Por
pas vitit 1990 nje numer i konsiderueshem shqiptaresh te Shqiperise shkuan ne Turqi. Nje
pjese e pane ate si nje mundesi per te kaluar ne vende te tjera perendimore. Me pas, ata qe
nuk ia arriten kesaj filluan te merren me tregetira te vogla. Shume prej tyre sot jane
tregtaret me te pasur ne Shqiperi. Nder te vendosurit ne Turqi mbas vitit 1990 ka edhe
disa intelektuale, sportiste si dhe artiste te baletit ne Stamboll.
III.- Gjendja ekonomike, arsimore, kulturore dhe politike.
Shqiptaret te cilet njihen per pjesmarrjen ne punet e shtetit turk e sidomos per qendrimin
e tyre kemalist per shkak se ata e konsiderojne Kemal Ataturkun bashkeatdhetarin e tyre
ndjehen shume krenar ne Turqi. i vetmi vend europian ku shqiptari do te paraqitej me
krenari si shqiptar eshte Turqia. Ajo cfare eshte per tu shenuar eshte se ndaj refugjateve te
rinj nuk ushtrohet asnjelloj diskriminimi nga ato qe hasen ne vende si Greqia, bje
fjalaBashkeatdhetarja jone Alije Sensoi, nje grua e lindur nga nje familje e Dibres se
Madhe me ka thene nje here: “Degjo, ti vella, mund te gjesh ne Turqi shtatedhjete e
shtate milete, do te gjesh lypsa e fukarej por jo prej hebrej e shqiptare” Dhe kjo eshte
krejt e vertete.
Gjendja Ekonomike
Gjate kohes se Perandorise Osmane shqiptaret njiheshin si bahcevanet me te mire pasi
kjo si duket ishte nje pjese e krenarise se qytetit perandorak.
Nje pjese e madhe e bahçeve te Stambollit kane qene prone e shqiptareve. Ato sot jane
kthyer ne blloqe te medha te ndertuara. Madje, trualli ku sot eshte i vendosur Hoteli 5
“Hilton,” njeri nga me te bukurit ne bote, ne Macka pra, ka qene prone e nje shqiptari.
Gjithashtu shqiptaret kane bere pune te tilla si kasape, pemeshites, guzhiniere, pasticiere,
zanatçinj. Keto lloj punerash kane qene karakteristike gjate dhe mbas perandorise, por
sot ato nuk bien ne sy pasi qyteti eshte 10 fishuar si dhe per arsye se edhe shqiptaret kane
arritur te perfitojne nga ligjet e ekonomise se tregut te lire. Keshtu profesionet e
mesiperme gjenden rralle por prape ekzistojne dhe eshte shume interesante se si njihen
prej tere shqiptareve si p.sh.ne Beyoglu, dyqani i Bayram Cigerciut (cigerci-xhierxhimelçi-shites), po ashtu ne Pangalti nje shqiptar i vjeter nga Pogradeci etj.
Nje gjeneral i ushtrise turke, Zoti Hatepogly ne nje pritje me nje homolog te tij shqiptar
ne aeroportin Ataturk e tregon kete histori:
” Ne kemi gjak shqiptar ne familje. Dhe jemi krenar per kete. Babai me tregonte se kur
vinin shqiptaret ketu detyroheshin te benin pune qe atje prej nga vinin as i kishin
menduar ndonjehere. Keshtu nje shqiptar, mbasi erdhi, mbeti keq. Nje turk i cili jetonte
me mbledhjen e vjetrsinave neper sokaket dhe shtepite e Stambollit i tha:Hajde me mua,
mbledhim vjetersina dhe i shesim e keshtu jeto edhe ti sikunder qe bej edhe une.
Shqiptari i ndodhur ngushte shkoi me turkun. Gjate rruges neper sokaqet e ngushta, turku
bertiste “eskiciyim” qe do te thote “mbledhes vjetersinash” Shqiptari refuzoi, i vinte turp.
Mbas disa kohesh u takuan prape por shqiptari ende nuk kishte gjetur pune. Atehere
turku i beri te njejtin propozim. i ndodhur ngushte, shqiptari pranoi. Ndersa turku shkonte
perpara dhe therriste ne avazin e tij, “eskiciyim”, shqiptari ia priste “Ben de” qe do te
thote “edhe une” pasi nuk donte ta identifikonte veten plotesisht me nje zanat te tille”
Gjenerali e tregoi kete per te treguar krenarine e shqiptareve deri tek me i thjeshti.
Sic dihet, Turqia, me reformat e tregut te kryera pas ardhjes ne pushtet te Turgut
Ozalit, ka bere hapa te dukshem ne te gjitha fushat. Edhe shqiptaret jane perfshire ne
lojen ekonomise se tregut te lire. Shume prej tyre kane firma, kompani e deri edhe
holldingje. Keshtu mund te permendet holdingu “Ten-Tur” qe drejtohet nga Hayri Içli
Kelmendi,me e madhja e turizmit ne Turqi; firma e madhe e transportit, turizmit dhe
eksport-importiy, “Turker”, prone e vellezerve Sabedin dhe Kadri Turker nga Presheva;
firma e transportit “Kilerxhik” prone e Habib Kilerxhik; Fabrika e prodhimit te
elementeve te aluminit, prone e Z. Yashar Tahir Vila; kompania e ndertimit “Korcali”,
prone e inxhinjerit Faruk Korca; Kompania e transportit te udhetareve “Ipek
Turizem”,”Drina Trans”,”Morava” etj. etj. Ne pjesen perendimore, ne Tekirdag,
vellezerit Raif e Veli Terziu kane ndertuar nje lice privat ne gjuhen angleze, njeri nga me
te miret ne Turqi; Ne Kapalikçarsine (pazari i mbuluar) e famshme, shqiptaret
kontrollojne nje pjese te mire te tregut te flororit dhe zotrojne edhe nje numer te madh
dyqanesh. Me i madhi ne keto dyqne eshte ai “Balkan kuyumcusu” e pronarit Sahit
Balkan. Firma me e famshme e prodhimit te lekures dhe nenprodukteve te tyre e quajtur
“Matras” eshte prone e vellezerve Haki e Arif Matras. Ne nje ekspozite kombetare te
prodhimeve prej lekure, Turgut Ozali iu pat thene atyre: “Kur ne turqit te prodhojme
mallra te tilla athere tregu yne do te caje boten”
Po keshtu jane thuajse te panumerta firmat e vogla, dyqanet dhe punishtet e shqiptareve
ne Bayazit, Osmanbey. Pjesa e shqiptareve te vjeter jane te vendosur ne zona te tilla si
Kadikoy, Fenerbahçe, Bagdat Caddesi, Erenkoy, Yesilkoy, zona keto te njohura per
standartin e larte te banoreve te tyre. Por edhe ne zona te tjera si Bayrampasa, G.O.Pasa
etj. ndonese jane zona me probleme te mjedisit, shqiptaret kane arritur te kene fabrika te 6
vogla mobiljesh, prodhimesh metalike. Ne zonat e tjera ata kane shtypshkronja te vogla
si ajo “Sedef” e vellezerve Nexhmedin e Avni Sedef, ajo “Aras” prone e Z. Sezai Baykal
etj. etj.
Ne Stamboll emri i Restorant Kosoves ne Yesilkoy eshte i njohur per kedo. Po ashtu kafe
me emra Besa dhe Kosova gjen ne Aksaray e gjetke.
Eshte e kuptueshme se jo te gjithe shqiptaret ne Stamboll e Turqi kane firma, kompani
apo fabrika te tyre, por duhet thene pa drojtje se edhe ata qe nuk kane arritur te kene te
tilla, gezojne nje nivel jetese te admirueshme.
Gjendja Arsimore
Pozita arsimore e shqiptareve ne Turqi, duket te mos kete shkuar krejtesisht
paralel me poziten e tyre ekonomike. Duke qene mjaft praktik ne jete ata u jane dhene
puneve fitim prurese.Por megjithate ka plot shqiptare te cilet jane te perfshire ne pune
administrative.
Nje pjese e atyre te shkolluar kane pasur prirje per avokati si p.sh. avokatet Omer
Voshtina, Kadri Atesh, Bergin Engin, Doc. Dr. Selcuk Oztek. Neper Bankat shteterore
dhe private gjen mjaft shqiptare qofte si punonjes te thjeshte, gjithashtu edhe drejtues.
Ajo çka eshte me rendesi eshte se koheve te fundit nje numer gjithnje e me i madh
i shqiptareve po i shkollojne femijet e tyre jo vetem ne universitete Turke, por edhe ne
perendim, si Gjermani, Angli, e bile edhe ne SH.B.A. Kohet e fundit jane paraqitur edhe
studente qe kane deshire te studjojne ne universitete shqiptare. Ne Universitetet e
Stambollit gjenden edhe personalitete te tilla si Dr. Prof. Omer Guven ne Fakultetin e
Mjekesise te Universitetit te Stambollit; Prof. Somer Ones ne Spitalin Kocamustafapasa
Ceharriye Hastanesi; i ndjeri Kriton Curri ne Universitetin Bogazici; Prof. Nafiz Hoxha
ne Fakultetin e letersise se Universitetit te Stambollit; Dr. Muhamet Aruçi ne
Fondacionin e Enciklopedise Islame etj. etj. Doc. Dr. Rian Disçi, statisticien, ka botuar
ne vitin 1994 nje fjalor Turqisht-Shqip-Anglisht dhe punon per te nxjerre te dytin.
Studjuesi i njohur dhe patrioti e demokrati i flakte Necip Alpan ka perfunduar fjalorin me
te gjere shqip turqisht dhe turqisht shqip.
Prej vitesh punon ne seksionin shqip te Radio Ankarase bashkeatdhetari tjeter nga
Kosova Avni Citaku. Edhe neatologu Nazmi Ataoglu eshte mjaft i njohur. Nje numer
mjekesh nga Kosova kane shkuar ne Stamboll si Prof. Gani Dragusha, Prof. Dr. Besim
Sllamniku, si dhe mjeket specializante si Armend Spahia, Zija Cekrezi, Skender Telaku,
Bujar Kastrati, Armend Agolli, Antigona Hasani etj.Prof.Dr. Veton Hoxha ndonese ka
hapur nje klinike private ne Stamboll nuk i eshte shkeputur per asnje moment
mesimdhenjes ne Fakultetin e Stamatollogjise se Universitetit te Prishtines. Po keshtu se
bashku me Zyren e Qeverise se Kosoves ne Stamboll dhe pedagoget shqiptaro – turq ne
fakultetet e mjekesise ne Stamboll ka arritur qe te organizoje praktika mesimore per
shume studente te mjeksise nga Prishtina.
Gjendja Ekonomike 7
Gjate kohes se Perandorise Osmane shqiptaret njiheshin si bahcevanet me te mire pasi
kjo si duket ishte nje pjese e krenarise se qytetit perandorak.
Nje pjese e madhe e bahçeve te Stambollit kane qene prone e shqiptareve. Ato sot jane
kthyer ne blloqe te medha te ndertuara. Madje, trualli ku sot eshte i vendosur Hoteli
“Hilton,” njeri nga me te bukurit ne bote, ne Macka pra, ka qene prone e nje shqiptari.
Gjithashtu shqiptaret kane bere pune te tilla si kasape, pemeshites, guzhiniere, pasticiere,
zanatçinj. Keto lloj punerash kane qene karakteristike gjate dhe mbas perandorise, por
sot ato nuk bien ne sy pasi qyteti eshte 10 fishuar si dhe per arsye se edhe shqiptaret kane
arritur te perfitojne nga ligjet e ekonomise se tregut te lire. Keshtu profesionet e
mesiperme gjenden rralle por prape ekzistojne dhe eshte shume interesante se si njihen
prej tere shqiptareve si p.sh.ne Beyoglu, dyqani i Bayram Cigerciut (cigerci-xhierxhimelçi-shites), po ashtu ne Pangalti nje shqiptar i vjeter nga Pogradeci etj.
Nje gjeneral i ushtrise turke, Zoti Hatepogly ne nje pritje me nje homolog te tij shqiptar
ne aeroportin Ataturk e tregon kete histori:
” Ne kemi gjak shqiptar ne familje. Dhe jemi krenar per kete. Babai me tregonte se kur
vinin shqiptaret ketu detyroheshin te benin pune qe atje prej nga vinin as i kishin
menduar ndonjehere. Keshtu nje shqiptar, mbasi erdhi, mbeti keq. Nje turk i cili jetonte
me mbledhjen e vjetrsinave neper sokaket dhe shtepite e Stambollit i tha:Hajde me mua,
mbledhim vjetersina dhe i shesim e keshtu jeto edhe ti sikunder qe bej edhe une.
Shqiptari i ndodhur ngushte shkoi me turkun. Gjate rruges neper sokaqet e ngushta, turku
bertiste “eskiciyim” qe do te thote “mbledhes vjetersinash” Shqiptari refuzoi, i vinte turp.
Mbas disa kohesh u takuan prape por shqiptari ende nuk kishte gjetur pune. Atehere
turku i beri te njejtin propozim. i ndodhur ngushte, shqiptari pranoi. Ndersa turku shkonte
perpara dhe therriste ne avazin e tij, “eskiciyim”, shqiptari ia priste “Ben de” qe do te
thote “edhe une” pasi nuk donte ta identifikonte veten plotesisht me nje zanat te tille”
Gjenerali e tregoi kete per te treguar krenarine e shqiptareve deri tek me i thjeshti.
Sic dihet, Turqia, me reformat e tregut te kryera pas ardhjes ne pushtet te Turgut
Ozalit, ka bere hapa te dukshem ne te gjitha fushat. Edhe shqiptaret jane perfshire ne
lojen ekonomise se tregut te lire. Shume prej tyre kane firma, kompani e deri edhe
holldingje. Keshtu mund te permendet holdingu “Ten-Tur” qe drejtohet nga Hayri Içli
Kelmendi,me e madhja e turizmit ne Turqi; firma e madhe e transportit, turizmit dhe
eksport-importiy, “Turker”, prone e vellezerve Sabedin dhe Kadri Turker nga Presheva;
firma e transportit “Kilerxhik” prone e Habib Kilerxhik; Fabrika e prodhimit te
elementeve te aluminit, prone e Z. Yashar Tahir Vila; kompania e ndertimit “Korcali”,
prone e inxhinjerit Faruk Korca; Kompania e transportit te udhetareve “Ipek
Turizem”,”Drina Trans”,”Morava” etj. etj. Ne pjesen perendimore, ne Tekirdag,
vellezerit Raif e Veli Terziu kane ndertuar nje lice privat ne gjuhen angleze, njeri nga me
te miret ne Turqi; Ne Kapalikçarsine (pazari i mbuluar) e famshme, shqiptaret
kontrollojne nje pjese te mire te tregut te flororit dhe zotrojne edhe nje numer te madh
dyqanesh. Me i madhi ne keto dyqne eshte ai “Balkan kuyumcusu” e pronarit Sahit
Balkan. Firma me e famshme e prodhimit te lekures dhe nenprodukteve te tyre e quajtur
“Matras” eshte prone e vellezerve Haki e Arif Matras. Ne nje ekspozite kombetare te 8
prodhimeve prej lekure, Turgut Ozali iu pat thene atyre: “Kur ne turqit te prodhojme
mallra te tilla athere tregu yne do te caje boten”
Po keshtu jane thuajse te panumerta firmat e vogla, dyqanet dhe punishtet e shqiptareve
ne Bayazit, Osmanbey. Pjesa e shqiptareve te vjeter jane te vendosur ne zona te tilla si
Kadikoy, Fenerbahçe, Bagdat Caddesi, Erenkoy, Yesilkoy, zona keto te njohura per
standartin e larte te banoreve te tyre. Por edhe ne zona te tjera si Bayrampasa, G.O.Pasa
etj. ndonese jane zona me probleme te mjedisit, shqiptaret kane arritur te kene fabrika te
vogla mobiljesh, prodhimesh metalike. Ne zonat e tjera ata kane shtypshkronja te vogla
si ajo “Sedef” e vellezerve Nexhmedin e Avni Sedef, ajo “Aras” prone e Z. Sezai Baykal
etj. etj.
Ne Stamboll emri i Restorant Kosoves ne Yesilkoy eshte i njohur per kedo. Po ashtu kafe
me emra Besa dhe Kosova gjen ne Aksaray e gjetke.
Eshte e kuptueshme se jo te gjithe shqiptaret ne Stamboll e Turqi kane firma, kompani
apo fabrika te tyre, por duhet thene pa drojtje se edhe ata qe nuk kane arritur te kene te
tilla, gezojne nje nivel jetese te admirueshme.
Gjendja Arsimore
Pozita arsimore e shqiptareve ne Turqi, duket te mos kete shkuar krejtesisht
paralel me poziten e tyre ekonomike. Duke qene mjaft praktik ne jete ata u jane dhene
puneve fitim prurese.Por megjithate ka plot shqiptare te cilet jane te perfshire ne pune
administrative.
Nje pjese e atyre te shkolluar kane pasur prirje per avokati si p.sh. avokatet Omer
Voshtina, Kadri Atesh, Bergin Engin, Doc. Dr. Selcuk Oztek. Neper Bankat shteterore
dhe private gjen mjaft shqiptare qofte si punonjes te thjeshte, gjithashtu edhe drejtues.
Ajo çka eshte me rendesi eshte se koheve te fundit nje numer gjithnje e me i madh
i shqiptareve po i shkollojne femijet e tyre jo vetem ne universitete Turke, por edhe ne
perendim, si Gjermani, Angli, e bile edhe ne SH.B.A. Kohet e fundit jane paraqitur edhe
studente qe kane deshire te studjojne ne universitete shqiptare. Ne Universitetet e
Stambollit gjenden edhe personalitete te tilla si Dr. Prof. Omer Guven ne Fakultetin e
Mjekesise te Universitetit te Stambollit; Prof. Somer Ones ne Spitalin Kocamustafapasa
Ceharriye Hastanesi; i ndjeri Kriton Curri ne Universitetin Bogazici; Prof. Nafiz Hoxha
ne Fakultetin e letersise se Universitetit te Stambollit; Dr. Muhamet Aruçi ne
Fondacionin e Enciklopedise Islame etj. etj. Doc. Dr. Rian Disçi, statisticien, ka botuar
ne vitin 1994 nje fjalor Turqisht-Shqip-Anglisht dhe punon per te nxjerre te dytin.
Studjuesi i njohur dhe patrioti e demokrati i flakte Necip Alpan ka perfunduar fjalorin me
te gjere shqip turqisht dhe turqisht shqip.
Prej vitesh punon ne seksionin shqip te Radio Ankarase bashkeatdhetari tjeter nga
Kosova Avni Citaku. Edhe neatologu Nazmi Ataoglu eshte mjaft i njohur. Nje numer
mjekesh nga Kosova kane shkuar ne Stamboll si Prof. Gani Dragusha, Prof. Dr. Besim
Sllamniku, si dhe mjeket specializante si Armend Spahia, Zija Cekrezi, Skender Telaku,
Bujar Kastrati, Armend Agolli, Antigona Hasani etj.Prof.Dr. Veton Hoxha ndonese ka
hapur nje klinike private ne Stamboll nuk i eshte shkeputur per asnje moment
mesimdhenjes ne Fakultetin e Stamatollogjise se Universitetit te Prishtines. Po keshtu se 9
bashku me Zyren e Qeverise se Kosoves ne Stamboll dhe pedagoget shqiptaro – turq ne
fakultetet e mjekesise ne Stamboll ka arritur qe te organizoje praktika mesimore per
shume studente te mjeksise nga Prishtina.
Jeta kulturore dhe organizmi ne shoqata.
Jeta e shqiptaro turqeve vjen edhe me interesnate kur sheh se si deklarohen artistet turq
me origjine shqiptare. Nder ta ylli i muzikes turke Emel Sayin, ne vitin 1993 ka dhene
nje koncert ne ndihme te Kosoves duke deklaruar origjinen e saj nga Shkupi. Po keshtu
ne dhjetorin e vitit 1994, themeluesi i muzikes turke rock, figura me popullore e RadioTelevizionit turk, i ndjeri Baris Manco ne nje koncert te perbashket me ansamblin
“Shota” te Kosoves,deklaroi publikisht se ishte shqiptar nga Toskeria dhe se i kerkonte
varret e te pareve ne ato troje.
Edhe kengetare te tjere si Soner Ozbilen dhe Arif Shenturk jane tashme te njohur.
Kenge me tituj te tille si ajo “Arnavut kaldirimi (kalldremet shqiptare)” e kenduar nga
Demet sjell per shqiptaret e Turqise nostalgji.
Edhe ne fushen e sportit shqiptaret kane emrat e tyre. Vite me pare njeri nga futbollistet
me te shquar te reprezentacionit Turk ka qene nje Elbasanas. Ndersa viteve te fundit,
emrat Sedat, Hakan e Arif i bejne nder jo vetem klubit futbollistik te Gallatasarayit, por
edhe kombetares Turke.
Me interes eshte te shihen edhe disa toponime sidomos ne Stamboll ku bje ne sy emertimi
i njeres nga pjeset me te bukura te ketij qyteti, Arnavutkoy, buze detit ne ngushticen e
Bosforit. Po ashtu emertime ushqimesh si elbasan tava, arnavut cieri, e bejne me presente
emrin e shqiptareve ne jeten e vete turqve.

Organizimi i shqiptareve neper shoqata ne Turqi e ka zanafillen e vet qe ne kohen
e Perandorise. Keshtu mund te permendim “Komitetin Qendror per mbrojtjen e te
drejtave te kombesise Shqiptare” i cili eshte quajtur Komiteti i Stambollit i formuar ne
dhjetor te vitit 1887 ku benin pjese rilindasit tane te shquar Pashko Vasa, Ymer Prizreni,
Sami Frasheri, Zija Prishtina, Jani Vreto, Ahmet Koronica, me kryetar Abdyl Frasherin.
Po keshtu dihet se ne Stamboll u botua nje abetare e njesuar e gjuhes Shqipe.
Tradita e formimit te shoqatave shqiptare ne Stamboll vazhdon edhe sot, por ajo
ka krejt karakter tjeter. Te formuara brenda nje shteti qe ndjek nje politike dashamirese
ndaj Shqiperise, siç eshte Turqia, ato tani kane karakter informues, human, kulturor dhe i
sherbejne mardhenjeve te mira midis dy vendeve si dhe ndihmojne ne ruajtjen e vlerave,
traditave, gjuhes, dhe lidhjeve me vendin ame te shqiptareve. Po ashtu atp luakne nje rol
te rendesishem ne qendrimet e atij vendi ndaj ceshtjes shqiptare ne Ballkan.
Nje nder shoqatat me te vjetra shqiptare ne Stanboll e formuar ne vitet ‘50, eshte
ajo Turk ve Arnavut Kardeslik Dernegi (Shoqata e Vllazerimit Turko-Shqiptare). Ne
fillim ajo ka qene e vendosur ne Beyoglu, dhe mblidhte rreth vetes shqiptare nga te gjitha
viset, pa dallim feje. Ne ate kohe shoqata ka organizuar veprimtari te ndryshme dhe ka
patur edhe nje ansambel amator. Nder drejtuesit e shoqates kane qene Yahya Satka, Fadil
Alantar. Nesti Gogoli.
Prej disa vitesh kjo shoqate eshte vendosur ne Fatih. Viteve te fundit ate e kane
drejtuar Celalettin Olmezcan, nje djale me origjine nga Prishtina shume i gjalle e aktiv, 10
Halil Metin (45), nga Kerrçova (Maqedoni), ish-mesues fizike, foles i shqipes, Z. Nihat
Kosova, (55), avukat, nen kryetar; Kamil Bitis, (40), nga Prishtina.. Shoqata ka edhe nje
bord drejtues prej 13 vetesh, shumica me arsim te larte, qe perfaqesojne sejcili pjese nga
trojet shqiptare. Po ashtu kane dhe statusin e tyre dhe komisionin e revizionimit.
Zgjedhjet behen çdo vit ne kongresin e zakonshem ku zgjidhen edhe organet drejtuese.
Shoqaten e kane vizituar here pas here personalitete te politikes shqiptare, qofte
nga Shqiperia, gjithashtu edhe nga viset e tjera nga Kosova, Maqedonia e Diaspora.
Shoqata organizon here pas here dhe turne shfaqjesh me grupe artistike nga
Shqiperia, Kosova, si dhe artiste turqe me origjine Shqiptare. Ajo perpiqet te botoje edhe
nje reviste te quajtur “Besa,” por jo dhe aq me sukses.
Ne Stamboll funksionojne edhe shoqata te tjera te cilat jane te ndertuara ne baze
lokale. Te njohura tashme jane ajo e “Prishtinasve”, e “Pejaneve”, “Tetovareve”,
“Shkupjaneve”, “Prizrenasve” si dhe e “Kosovarve”. Nga ana e bashkeatdhetareve te
emigruar nga Shqiperia nuk ekziston ndonje shoqate..Por shqiptaret e Jugut kane
organizaten e tyre te cilat mbeshteten me shume tek mbremjet argetuese, muzika, dasmat.
Keto mbremje dallohen nga ato te shoqatave te siperpermendura per faktin se flasin me
shume shqip, kendojne kenge shqipetare, biles edhe polifonike, dhe argetohen siç dijne
shqiptaret. Meqe shqiptaret e toskerise jane me shume bektashinj ata shfaqin nje fryme te
dukshme tolerance fetare. Orkestra e tyre “Lumani” eshte e pranishme neper gezime
familjare si dhe ne kremtimet e festave tona kombetare.
Shoqata “Kosovaret” e vendosur ne Findikzade, ne rrugen “Milliyet” e
krijuar disa vite me pare, tani eshte nje nder me aktivet dhe me te organizuarat. Ate e
drejtojne Inxhinjeri Fahri Turkan (47), fabrikant, shqipefoles nga Kosova. Kjo shoqate
eshte plotesisht e orientuar per zgjidhjen e çeshtjes se Kosoves. Ajo grumbullon tere ata
patriote qe i jane kushtuar pavaresise se Kosoves. Shoqata ka statusin e vet dhe eshte
mjaft e forte nga ana financiare, pasi ka nje perberje prej afaristesh shume te zote.
Drejtuesit e kesaj shoqate bejne perpjekje per koordinimin e puneve te te gjithe
shoqatave te Stambollit.
Ne vitin 1994, ne qytetin e Adapazarit i cili thuhet te kete afer 150 mije shqiptare
nga te 400 mijte qe jetojne atje, u formua shoqata e shqiptareve me kryetar punonjesin e
Universitetit te Sakaryas Z. Omer Guner, shqipefoles i lindur ne Turqi. Ata kane nje
antaresi modeste,nderkohe qe termeti i fundit qe e ka demtuar aq shume ate qytet e ka
demtuar edhe veprimtarine e shoqates. Gjate periudhes se luftes ne idh Jugosallavi shume
shqiptare gjeten strehe ne ate qytet. Aktivistet me te dalluar ne Adapazar jane Sabri
Kosova dhe Orhan Senkardesh..
Interesant eshte te permendet fakti qe ne shoqatat shqiptare ne Turqi vihet re aktivizimi i
femrave gje e cila nuk haset aq shpesh ne ShBA.
Perveç pjesmarrjes ne keto shoqata, nje pjese e shqiptareve jane perfshire ne
shoqatat e Rumelise. Keto shoqata kane si qellim kryesor te evokojne lavdine
perandorake. Nderkohe ato kane ngritur nje fondacion te quajtur “Rumeli Egitim Vakifi”
(Fondacioni i Rumelise per Arsim) te cilin e drejton Z. Muharrem Zeki Ilter, fabrikant me
origjine nga fshati Gjerbes i Skraparit. Drejtuesve u eshte kerkuar te perfshijne ne planin
e tyre per ngritjen e nje Universiteti te Rumelise edhe Fakultetin e Gjuhes Shqipe.
Drejtuesi i saj Z. Ilter e pranon me krenari prejardhjen shqiptare dhe flet normen e sotme
shqipe. 11
Ne Bursa, prej shume vitesh ushtron aktivitetin e vet nje grup artistik i quajtur
“Zafer Rumeli Halk Oyunlari Dernegi” (Shoqata e valleve popullore te Rumelise Zafer),
me repertor vallesh kryesisht shqiptare dhe drejtohet prej nje koreografi nga Kumanova.
Ata kane bere edhe nje turne ne Shqiperi.
Perfaqesia e Kosoves dhe roli i saj ne sensibilizimin e opinionit turk per ceshtjen e
Kosoves.
Me daten 20 Dhjetor te vitit 1966 ne Hotelin Grand Halic u be pritja zyrtare per hapjen e
Perfaqesise se Republikes se Kosoves ne Stamboll. Inisiativen per kete akt shume te
rendesishem e mori aktivisti i dalluar i ceshtjes se Kosoves, Zoteri Enver Tali i
mbeshtetur pa rezerva nga Shoqata “Kosovaret” e Stambollit dhe personalisht kryetari saj
Zoteri Fahri Turkkan, personeli i athereshem i Konsullates Shqiptare ne Stamboll dhe i
Ambasades Shqiptare ne Ankara, si dhe i patrioteve te tille si Hajri Kelmendi, etj.
Ne ceremonine inaguruese te Zyres se Republikes se Kosoves moren pjese edhe Zoteri
Xhaferr Shatri, ne ate kohe Minister i Informacionit i Qeverise se Kosoves (ne mergim)
dhe Hydajet Hyseni, ne ate kohe Zevendes Kryetar i Lidhjes Demokratike te Kosoves. Ne
pritje moren pjese shume bashkeatdhetare, patriote, njerez te shquar ne fusha te
ndryshme, tere kryetaret dhe sekretaret e shoqatave patriotike shqiptare ne Stamboll.
Autoritetet turke qene plotesisht te njohura me inisiativen nepermjet te kanaleve te veta
shteterore. Ne ate kohe ambsadaori i Jugosllavise ne Ankara Dr.D. Thanaskoviq beri nje
proteste te hapur ndaj qeverise turke duke e kercenuar ate se me njohjen e qeverise se
Kosoves nepermjet te Zyres se saj ne Stamboll ju i hapet rrugen qeverise Jugosllave qe te
njohe organizatat kurde. Dy dite me vone Ministrja e Jashtme turke Zonja Tansu Culler
nepermjet te nje pres rilise deklaroi se ne nuk e njohim qeverine e Kosoves. Por asgje dhe
askush nuk tha nga qeveia turke dhe as autoritetet turke rreth punes se zyres.
Nderkohe, deklarata e Cillerit ngjalli nje gezim cinik shume te madh tek socialistet
shqiptare. Nepermjet te nje artikulli te botuar tek gazeta anti-kombetare shqiptare Koha
Jone, Vladimir Prela, me vone keshilltar juridik i kryeministrave socialiste shqiptare
shkroi nje artikull ku ekspozonte kenaqesine qe deklarata e Cillerit kishte shkaktuar tek
ai dhe tregohej shume i merzitur se perse nuk ishin “rrespektuar normat e Konventes se
Vjenes se vitiit 1961 per perfaqesite konsullore e diplomatike”. Ai e quante kete nje akt
amatoresk dhe nje hap drejt prishjes se mardhenjeve me Turqine.
Zyra e Stambollit ka luajtur nje rol shume shume te rendesishem, bile shume me te
rendesishem nga cfare shume kush e di. Drejtuesi i saj Zoteri Enver Tali duke qene i
sponsorizuar nga djali i tij ne mergim, Kujtimi, ne fakt e kishte filluar kete pune qe me
1992. Por tani ajo mban edhe tabelen tek dera e zyres ne tri gjuhe, shqip, turqisht dhe
anglisht. Kishte takime me autoritetet me te larta te Bashkise se Madhe te Stambollit
madje direkt me kryetarin i cili e vizitonte shpesh. Pastaj me deputete, kryetar partishe,
ministra dhe funksionare te rendesishem te shtetit sidomos ne fushen ushtarake. Po ashtu
filloi te mbeshtetej nga shoqatat turko – shqiptare dhe qeveria e Kosoves ne mergim. Te
gjitha keto lidhje ishin krijuar me nje pune te palodhshme te zotit Tali duke patur ne krah
nje djale te urte punetor, patriot e te perkushtuar, Nevruz Carkaxhiu.
Ne fakt, hapja e zyres ishte thjesht nje nevoje dhe deshire e shprehur nga vete shqiptaro
turqit, e sidomos ata me origjine nge trojet etnike ne ish-Jugosllavi. 12
Kjo zyre bashke me aktiviste te dalluar si Celaletin Olmezcan. Rafet Karaabdiu, Halil
Metin, Kamil Bytyc, Fahri Turkan, Elita Alo, Kemal Basaran, Eshref Shenkardesh,
Ergun Zogaj e sa e sa te tjere organizuan edhe protesten me te madhe qe ndonjehere
shqiptaret kane organizuar, ne Mars te vitit 1998, pikerisht pas masakrave te Drenices.
Mbi 20 mije demonstrues protestuan perpara perfaqesise Jugosllave ne Nisantasi, ndersa
nje kunore e zeze u la ne prag te deres se konsullates Jugosllave. Ne ate proteste te vetmit
qe mungonin ishin diplomatet e Paskal Milosit, te ciley ishin mbyllur ne zyrat e tyre
vetem disa metra larg nga rruga ku mbahej demonstrata.

Perfaqesia e Kosoves ne Stamboll ka qene dhe eshte, streha e shume kosovareve dhe
shqiptareve nga Shqiperia, vendi ku kane gjetur ndihme njerez te semure, refugjate,
emigrante, viktima te terroit serb. Ajo eshte zyra ku shoqatat shqiptare u rigjalleruan, ku
te pakten 16 ore ne dite ka pune, telefona, fakse, informacione, vizita, takime. Ne
historine e perpjekjeve te shqiptareve per clirimin e Kosoves ajo zyre do te kete pa
dyshim nje vend nderi per ate qe ka bere dhe ben.
Ne veren e vitit 1999, qevera turke ishte nga te parat qe jo vetem iu bashkua NATO – s
dhe ShBA – ve ne inkursionin ushtarak kunder Serbise por qe strehoi edhe grupin me te
madh te shqiptareve ne kampin e Kirklarelise. Bujaria e shqiptareve te Turqise u tregua
ne shkallen me te larte. Kampi vertete u kompletua per kosovaret por aty mbeten shume
pak per te mos thene hic.Vete Zyra e Perfaqesise se Kosoves ne Stamboll ishte nje strehe
e vertete per ta.
Nje nder shembujt me tipike te asaj qe bene shqiptaret e Turqise eshte ai i vellezerve Raif
e Veli Terziu, pronare te Kolegjit Privat te Tekirdagut ne Turqine Europiane.
Ata strehuan gjate tere kohes se luftes 120 kosovare bashke me femijet dhe familjet e
tyre. Konvikti i shkolles u vu ne dispozicion te tyre. Jo vetem qe Zoteri Raif Terziu i
ushqeu, i veshi dhe iu liroi konviktin per fjetje atyre por cka ishte edhe me me rendesi ai
hapi klasa te gjuhes shqipe duke shfrytezuar kater mesuesit shqiptare qe punojne aty nder
te cilet mesueset e njohura Zana Harxhi dhe Flutura Ivzi qe te dya nga Tirana. Gjesti i
familjes Terziu ndoshta eshte unikal ne tere boten shqiptare. Se pari jane te vetmit
shqiptare qe investimin e kane hedhur ne fushen e edukimit, se dyti kane punesuar
mesues nga Shqiperia si dhe kane marre nxenes nga Shqiperia e Kosova duke krijuar nje
mjedis shume shqiptare. Se treti i kane dhuruar Klinikes Universitare ne Tirane paisje me
nje vlere qe i kalon te 50.000 dollaret.
Shqiptaret e Turqise jane ajo pjese e Diaspores Shqiptare qe lobojne ndoshta po aq mire
sa edhe ata ne ShBA. Ata kane kane lidhje te terthorta ose te drejtperdrejta me drejtuesit
e shtetit turk dhe me politikane te larte. Ahmet Collak eshte nje nder ta. Rifat Senkardes
eshte sekretari i Pergjithshem per tere qytetin e Stambollit per partine e Yilamzit,
“Memedheu.” Ahmet Prishtina eshte deputet i njohur. Ferhat Aykut, kryetar i bashkise se
Cerkezkoyt ne Stamboll; Sa e sa oficere te larte ne ushtrine turke e deklarojne origjinen e
tyre shqiptare.
Nderkohe gazetare me fame si Ilnur Cevik, drejtori dhe pronari i gazetes Turkish Daily
News eshte shqiptar. Gazetarja e njohur Yasemin Dobra Manco ka vene ne faqet e kesaj 13
gazete pa reshtur artikuj per Kosoven, zhvillimet ne Shqiperi e Maqedoni. Gazetarja tjeter
Ozcan Ercan nga gazeta “Milliyet” pa permendur dhjetra emra gazetaresh te televizioneve
te cilet njohen si “arnaute”
Disapora shqiptare ne Turqi eshte nje thesar i madh i kultures, tradites, dhe miqesise me
Turqine. E gjendur ne nje vend ku kranaria e te qenurit shqiptar eshte e njohur ajo ka
krijuar portretin e saj si diaspore e gjalle, aktive, pjesmarrese ne punet e shtetit turk,
besnike e idealeve kombetare shqiptare.
Shkurt 2000

Të parët tanë në Siri

01/10/2012 Lini një koment

Fatos BAXHAKU

TË PARËT TANË NË SIRI

Fatos Baxhaku

Histori

Teksa rrugët e qyteteve siriane vazhdojnë të përzhiten orë e minutë nga flakët e luftës civile, teksa diplomacia ndërkombëtare deri më tash është treguar e paaftë të ndalë gjakderdhjen, teksa çështja siriane vazhdon të jetë një hekur i skuqur mbi trupin e lodhur të popujve arabë, na shkuan ndërmend se diku, dikur kishim lexuar mbi praninë e fortë shqiptare në këto anë. Ka shumë gjasë që shumë prej portreteve të shqetësuara, të përgjakura, të vetmuara që shohim përditë në ekranet tona të vogla të jenë pasardhësit e shqiptarëve të Sirisë. Ja se çfarë thotë historia.

Në vitin 1521, Sulltan Sulejman Ligjvënësi i nënshtroi përfundimisht prijësit mamlukë. Që prej asaj kohe e deri në 1916 shqiptarë e arabë sirianë jetuan nën të njëjtën çadër të madhe, nën Perandorinë Osmane. Shqiptarët e parë që u dukën këtyre anëve ishin sundues ushtarakë. Më i pari prej tyre rezulton të jetë Mehmet Pashë Dukagjini, i cili në 1550 ishte vali i Halepit. Ky ka mbetur i njohur për disa ndërtime të rëndësishme që la pas. Në mes dhe në fund të shekullit XVI, valinj të Damaskut ishin Lala Mustafa Pasha dhe Sinan Pasha, që të dy shqiptarë. Më 1590 të njëjtin vend e zunë me radhë Mustafa Pasha dhe Mehmet Pasha edhe këta nga gjaku ynë.

Rreth 1600 në krye të vilajetit të Halepit ishte shqiptari i rreptë  Nasuh Pasha. Ky ka mbetur i njohur në historinë e Sirisë si njeriu që arriti të nënshtrojë jeniçerët që bënin zullume mes popullsisë së thjeshtë. Në 1608 në krye të Damaskut ishte prizrenasi Kuçuk Sinan Pasha. Në 1645 në të njëjtin post erdhi Mehmet Pashë Qypryliu i famshëm, origjina e të cilit ishte nga Roshniku në afërsi të Beratit. Mehmet Qypryliu u bë më pas Vezir i Madh (ekuivalenti i sotëm i Kryeministrit) dhe vendin e tij në Damask e zuri i biri, Ahmet Pasha. Ky e shpëtoi qytetin nga anarkia dhe uria. Edhe ky, njësoj si i ati u bë më pas Vezir i Madh në Stamboll.

Por nuk ishin vetëm valinjtë shqiptarë ata që lanë gjurmë në historinë e Sirisë. Në shekujt XVII-XVIII duket se këtu ishin ngulitur shumë shqiptarë, më së shumti si ushtarë. Në ditarin e një berberi nga Damasku shkruhet se kur Valiu i Damaskut unispër ekspeditë ndëshkimore në Palestinë ai kishte me vete 500 shqiptarë. Në 1757 në disa luftime rreth Damaskut marrin pjesë edhe njëzet bajraktarë shqiptarë. Në fund të shekullit XVIII truprojat e valinjve ishin të gjithë shqiptarë. Një vali boshnjak ua detyron jetën këtyre, sepse ishin pikërisht shqiptarët që e shpëtuan nga një komplot vrasës që ishte organizuar prej vetë ushtarëve të tij boshnjakë.

Pa asnjë dyshim shqiptari më i njohur në Siri është Ibrahim Pasha, i biri i Mehmet Ali Pashës së Egjiptit. Ky vuri nën administrimin e tij gati të pavarur gjithë Sirinë e sotme dhe një pjesë të madhe të Palestinës. I lindur shqiptar, por i rritur si arab, ky ëndërronte një shtet të madh e të pavarur arab. Ishte i pari ndër politikanët e kohës që zgjoi vetëdijen arabe. U njoh për reformat e thella mes të cilave edhe lirinë e fesë. Vetëm nën sundimin e tij të krishterët mund të hipnin në kalë dhe të mos vishnin rrobat detyruese që i diferenconin ata nga shumica myslimane. Një nga të krishterët më të njohur të vendit, Hana Bahkri, ishte i pari ndër ta që jo vetëm u bë ministër i Financave, por edhe mori titullin bej. Gjë e padëgjuar deri më atëherë në Sirinë e kohës. Ibrahim Pasha reformoi shkollat dhe ngriti shtypshkronja në të gjithë Sirinë. Sundimi i tij zgjati në periudhën 1832-1840. Pas kësaj, vetë Fuqitë e Mëdha perëndimore kthyen në vend autoritetin e sulltanit. Në fakt, në hije ishte vetëAngliaajo që nisi të luante telat në Lindjen e Mesme. Pikërisht në këtë kohë nisi tinëzisht një periudhë e gjatë kolonizimi pasojat e së cilës ndihen ende edhe sot e kësaj dite.

Në periudhën e sundimit të Ibrahim Pashës kemi shtimin më të madh të pranisë shqiptare. Në 1832 numërohen rreth 15 mijë shqiptarë në ushtrinë e Ibrahim Pashës. Ironia e fatit deshi që në Siri të luftonin më shumë shqiptarë me shqiptarë sesa osmanë kundër arabëve. Shqiptarët ishin të shumtë edhe në krahun e ushtrive të Sulltanit. Gjatë një beteje që u zhvillua në dhjetor të 1832 afro 12 mijë shqiptarë, që ishin ushtarë të sulltanit dezertuan dhe u bashkuan me bashkëpatriotët e tyre të krahut të Ibrahim Pashës. Shumica e tyre mbeti në Siri, Palestinë, Liban. Pashai ua njohu nderin duke i shpërblyer me toka. Në 1834, banorët e Damaskut panë me kërshëri me qindra fishekzjarrë që ngriheshin drejt qiellit. Pastaj dëgjuan një turmë njerëzish që brohorisnin pareshtur “Krishti u ngjall, Krishti u ngjall!”. Këta ishin afër 7 mijë shqiptarë që nën drejtimin e Mustafa Pashës erdhën nga Kreta në Damask ku u vunë nën mbrojtjen e Ibrahim Pashës. Thjesht po festonin Pashkët. Shumica e tyre mbeti përgjithnjë në Siri.

Ardhja e shqiptarëve në këto anë vazhdoi edhe pas rikthimit të pushtetit osman. Shqiptarët vinin këtu më së shumti si ushtarë. Në 1844 duket se ata ishin aq shumë saqë një kryengritje kundër mobilizimit të përgjithshëm ushtarak që ndodhi në 1844 është quajtur si “kryengritja e shqiptarëve”.

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX guvernator i Halepit ishte Pashko Vasa, ndërsa në 1890 vali i Bejrutit dhe Damaskut ishte vetë Ismail Qemali, babai i Pavarësisë sonë. Ismail Qemali ndenji vetëm pak kohë në këtë post, por njësoj si paraardhësi i tij, Ibrahim Pasha, edhe ky e nxiti fort idenë e krijimit të një shteti arab.

Shqiptarët, me kalimin e kohës, u bënë një komunitet shumë i fortë në Damask. Ata madje kishin edhe lagjen e tyre që quhej Suk Saraxha. Zakonisht mbanin mbiemrin Arnauti (emërtimi osman për shqiptarët). Një nga familjet shqiptare, Mardam Bek, në fillim të shekullit XX ishte një ndër më të njohurat e më të pasurat e parisë siriane të kohës. Pjesëtarët e saj e kishin origjinën nga Lala Mustafa Pasha. Shumë valë shqiptarësh mbërritën këtu gjatë luftërave ballkanike 1876-1878 dhe 1912-1914. Nga komuniteti “arnaut” shqiptar kanë dalë shumë njerëz të njohur të arteve dhe politikës, ndonëse më së shumti ata mbetën zanatçinjtë e vegjël të rrugëve të vjetra të Damaskut, pasardhës të kohëve kur shqiptarët ishin më së shumti ushtarë në shërbim të të tjerëve. Kush e di se ç’po ndodh këto ditë me njerëzit e gjakut tonë në vendin e përzhitur nga urrejtja civile.

(Më gjerë, më gjatë e më shkoqur shih: Muhamed Mufaku, Shqiptarët në botën arabe; Rilindja, Prishtinë 1990).

Marrë nga faqja: http://gazeta-shqip.com/lajme/2012/05/10/te-paret-tane-ne-siri/

Ayten Ardel: Në arkivat e Stambollit ka miliona dokumenta për shqiptarët (intervistë)

04/09/2012 Lini një koment

AYTEN ARDEL: NË ARKIVAT E STAMBOLLIT KA MILIONA DOKUMENTA PËR SHQIPTARËT

(intervistë)

Ayten Ardel

       Ayten Krasniqi’Ardel, e takova fare rastësisht në Stamboll, ku pata vajtur me bashkëshortin tim Bejtullah Destanin, për disa ditë pushim, të cilat i kisha planifikuar muaj më parë, si një surprizë në 50 vjetorin e tij të lindjes. Por Bejtullahi është njeri i çuditshëm, pak ndryshe nga shumica e njerëzve që na rrethojnë çdo ditë. Në vend të magjisë së bukurisë së Stambollit, të ambjenteve tërheqëse, të shëtitjeve në det apo restorantëve të famshëm turq, për të përkujtuar 50 vjetorin e tij, ai zgjodhi të qëndronte mes dëshmitarëve të heshtur të historisë shqiptare, në Arkivat Osmane të Stambollit. Gjatë gjithë kohës që qëndruam në Stamboll kemi kërkuar në arkiva dokumenta që, kanë lidhje me historinë shqiptare dhe me vetë shqiptarët. Si ekspert i kësaj lëmie, Bejtullahi u magjeps me pasurinë e dokumetave osmane të cilat kapnin shifrën mbi 90 milion, të dixhitalizuara deri më sot dhe miliona të tjerë që prisnin të dixhitalizoheshin. Së fundi i erdhi keq që nuk kishte ardhur këtu vite e vite më parë, pasi historia 500 vjeçare e shqiptarëve ishte mbyllur në këto arkiva, shumë pak të studiuara prej tyre. Dhe ja, ishte pikërisht dita e parë e qëndrimit tonë në Stamboll dhe vizita e parë e jona në arkiv, kur edhe u befasuam nga shqipja me të cilën na foli njëra prej punonjëseve të arkivit. E habitshme vërtetë por ja që kështu ishte; Ayten Krasniqi’Ardel, një nga punonjëset shkencore të Arkivave Osmane, me preardhje nga Mitrovica. E martuar prej kohësh në Turqi, ajo tashmë jeton dhe punon në Stamboll. Trupshkurtër por shumë energjike, Ayteni ishte e kudondodhur, pranë monitorëve të asaj salle që ishte e mbushur me studiues nga e gjithë bota. Ditët në vazhdim do të na ndihmonin t’a njihnim më nga afër Aytenin dhe punën e saj. Ajo ju përgjigj me kënaqësi kërkesës për të realizuar një intervistë me të.

Ayten Krasniqi’Ardel

Pashtriku: A mund të na tregoni diçka për origjinën tuaj?


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Quhem Ayten Krasniqi’Ardel. Jam nga Mitrovica e Kosovës. Babai është shqiptar ndërsa nëna është prej turqve që jetojnë në Kosovë. Jam lindur në Mitrovicë, por ndihem krenare që jam rritur dhe edukuar mes dy kulturave shumë të lashta, asaj shqiptare dhe turke.

Pashtriku: Si e keni mësuar Osmanishten?

Ayten Krasniqi’Ardel: Kam studiuar për Orientalistikë në Universitetin e Prishtinës, që më 1973. Unë jam studentja e parë femër e kësaj fushe dhe kam patur nderin të kem profesor Hasan Kaleshin, mjaft i njohur për kontributin e tij për historinë shqiptare, të periudhës Osmane.

Pashtriku: Vendimi për të studiuar Orientalistikë ju lindi vetvetiu apo patët ndonjë nxitje të jashtme?

Ayten Krasniqi’Ardel: Prindërit e mi kanë ndikuar shumë në këtë vendim timin. Ata më kanë nxitur dhe përkrahur për të përzgjedhur studimet në këtë degë, veçanërisht nëna ime, që dinte të lexonte Kur’anin dhe fliste turqishten.

Pashtriku: Ju jeni një nga ekspertet e osmanishtes dhe keni vite që punoni si punonjëse shkencore në arkivë. Çfarë perspektive ju ka hapur kjo?

Ayten Krasniqi’Ardel: Të diturit e një gjuhe pothuajse të harruar sot, më ka hapur perspektiva të shkëlqyera. Për gjashtë vjet 1981-1986, kam ligjeruar në Universitetin e Sarajës si lektore e Turqishtes, gjithashtu kam dhënë gjuhë Turke në Medresen e Gazi Husrev Beut dhe kam patur rastin të punoj në arkivin e bibliotekës së Gazi Husrev Beut. (Lexoni: http://www.ghbibl.com.ba/ – Sh.B) Më pas, në 1987-1988, rruga e dijes më çoi si lektore të gjuhës Turke në Univeristetin e Venedikut në degën e Orientalistikës.

Pashtriku: Si e keni ndier veten në Venedik?

Ayten Krasniqi’Ardel: Jam ndier shumë e lumtur dhe krenare. Besoj se gjithkush e kupton se të arrish të japësh mësim në një nga universitetet më me emër në botë, nuk është aspak e lehtë, kjo kërkon punë dhe përkushtim. Si lektore kam patur kontakt me emra të shumtë të dijes, akademikë të shquar, studentë të shkëlqyer, që më pas do të rradhiteshin në elitën akademike botërore. Në Venedik kam patur nderin të kem kolegë Prof. Hasan Karnësh dhe Prof. Xhanpiero Vilinxhere si dhe të jem pjesë e projektit të Prof.Karnësh, i cili synonte t’u mësonte studentëve të Orientalistikës në Venedik, dialektet e ndryshme të turqishtesh, që fliteshin nëpër botë. Një nga këto dialekte ishte dhe dialekti turk që flitej në Kosovë.

Pashtriku: Sa vite keni që punoni në Arkivat Osmane?

Ayten Krasniqi’Ardel: Kam filluar punë në Arkivat Osmane më 1992 dhe vazhdoj të punoj akoma dhe sot.

Pashtriku: Çfarë ndieni kur punoni mes një thesari të tillë, pothuajse të lënë mënjanë nga bota?

Ayten Krasniqi’Ardel: Shumë vite para se të filloja punën këtu, kam qenë anëtare e Shoqatës Botërore të Turkologëve dhe pata realizuar dy punime shkencore deri atëherë: I pari “Gjëegjëza” është një punim në dialektin e turqistes që flitet në rrethinën e Pejës, ndërsa i dyti bën fjalë për “Emrat e gjellëve” në boshnjakisht. Qenia anëtare e kësaj shoqate dhe punimet shkencore që kisha realizuar deri atëherë ma lehtësuan mundësinë e punësimit këtu në Stamboll, ku dhe isha martuar dhe jetoja tashmë. Sa për punën në Arkivë, nuk gjej dot fjalë të shpreh kënaqësinë që ndjej duke punuar mes një pasurie kaq të madhe. Për më tepër puna këtu më mundëson të mësoj për historinë e shqiptarëve të Kosovës, Shqipërisë, Maqedonisë, Malit të Zi, Greqisë etj, mundësi kjo që nuk besoj se do të më ipej po të punoja diku tjetër. Si intelektuale ndihem krenare që më është dhënë një mundësi që shumë të tjerë ëndërrojnë ta kenë. Kjo më nxjerr para vetes detyrën e vështirë për të kontribuar më shumë për Ballkanin dhe për trevat shqiptare në veçanti. Është për t’u habitur fakti se në secilin fond të Arkivit do të gjesh dokumenta që në një mënyrë apo në një tjetër flasin për shqiptarët. Nuk mundem të them një numër të saktë për dokumentat në të cilat përmenden shqiptarët, por më duket se janë me miliona dhe këto dokumenta nuk përfshijnë vetëm trevat aktuale që popullohen nga shqiptarët por të gjithë teritorin osman ku ka patur shqiptarë. Meqenëse shtrirja teritoriale e Perandorisë Osmane ka qenë relativisht shumë e madhe edhe dokumentat për shqiptarët janë të shumta.

Stamboll 2010: Bejtullah Destani, Ayten Krasniqi’Ardel dhe Jeni Myftari

Pashtriku: Ju përmendët faktin se ka me miliona dokumenta që flasin për shqiptarët. A janë studiuar këto fonde nga ana e Qeverive Shqiptare?


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Mund të them se kohët e fundit është rritur interesi për këtë pasuri arkivore. Herë pas here vijnë në arkivë studiues të ndryshëm, pjesa më e madhe nga Shqipëria. Më ka habitur disi fakti se edhe gjatë periudhës së regjimit komunist të Enver Hoxhës, ka patur studiues nga Shqipëria që kanë ardhur të hulumtojnë në këto arkiva.

Pashtriku: Çfarë keni parasysh kur thoni se më të interesuarit kanë qenë shqiptarët e Shqipërisë?

Ayten Krasniqi’Ardel: Ka kumtesa të shumta me tematika nga më të ndryshmet që janë përgatitur nga shqiptarët e Shqipërisë. Po kështu gjejmë edhe një sërë librash historik të mbështetura në dokumentat osmane, që janë botuar nga studiuesit shqiptarë brenda teritorit të Shqipërisë. Mund të përmend këtu Prof. Ferid Dukën, Prof. Gazment Shpuzën, Kristaq Priftin dhe emra të tjerë, të cilët i kam takuar këtu në këtë sallë duke punuar dhe hulumtuar historinë e panjohur të shqiptarëve. Nga Kosova, me përjashtim të të mirënjohurit Hasan Kaleshi, që i takon brezit të vjetër të studiuesve, nga studiuesit aktualë mund të përmend vetëm Iljaz Rexhën, i cili është marrë me hulumtimin e dokumentave osmane. Ndërsa i pari që ka shkruar për historinë e shqiptarëve në kohën e Perandorisë Osmane, ka qenë studiuesi i mirënjohur turk, Halil Inallxhëk. Ai është marrë me studimin e Defterit të Vlorës në Dokumentat Osmane të kohës dhe e ka botuar atë. Një studim të përafërt ka bërë dhe Ferid Duka, më vonë, për Defterët e Beratit.

Pashtriku: Po vetë arkivat shqiptare sa janë të interesuara për këto dokumenta?

Ayten Krasniqi’Ardel: Edhe në këtë rast do të thoja se Arkivi Qendror i Shqipërisë, është interesuar më së shumti për të punuar me këto dokumenta. Veç kësaj, ndërmjet Arkivit Qendror të Shtetit Shqiptar dhe Arkivave Osmane ka kohë që është nënshkruar një marrëveshje bashkëpunimi në nivel të lartë. Tani së fundi një marrëveshje e tillë është nënshkruar edhe me arkivat e Kosovës dhe të Maqedonisë. Para pak kohe, të trija këto arkiva, në bashkëpunim me Arkivin Osman kanë botuar nga një libër: “Shqipëria në Dokumentat Arkivore Osmane”, “Vilajeti i Kosovës në Dokumentat Arkivore Osmane”, “Maqedonia në Dokumentat Arkivore Osmane”.

Ayten Krasniqi’Ardel

Pashtriku: A është i mjaftueshëm studimi që kanë bërë shqiptarët deri më sot në këto arkiva? 


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Sigurisht që nuk është i mjaftueshëm. Megjithë punën dhe përpjekjet që janë bërë kjo e gjitha është shumë pak, për të mos thënë aspak. Nëse hedh vështrimin në sasinë e dokumentave dhe e krahason me punën që është bërë, po të flas me gjuhën e statistikës mund të them se deri tani është bërë 0,000001% e punës që duhet bërë.

Pashtriku: Sa kanë investuar Qeveritë Shqiptare (e Shqipërisë dhe Kosovës) në nxjerrjen apo studimin e këtyre fondeve?

Ayten Krasniqi’Ardel: Asgjë. Nuk është investuar asgjë në këtë drejtim. Nuk di nëse Qeveritë Shqiptare kanë financuar ndonjë prej studiuesve që vijnë dhe punojnë këtu, apo këta studiues vijnë privatisht, por ajo që mund të them me siguri është se ndonjë investim konkret në planin e marëdhënieve dypalëshe nuk ka patur.

Pashtriku: Nisur nga këndvështrimi juaj si specialiste, a mendoni se studimi i fondit osman paraqet interes për historinë e shqiptarëve?

Ayten Krasniqi’Ardel: Jo vetëm si specialiste e osmanishtes apo si punonjëse shkencore e Arkivit, por edhe si shqiptare mund të them se vlerat e studimit të këtyre fondeve për shqiptarët janë të patjetërsueshme. Në këto fonde që heshtin, fshihet e gjithë historia që flet, prandaj mjafton të kesh dëshirën dhe vullnetin e mirë për t’i nxjerrë në dritë dhe për t’i studiuar këto dokumenta dhe atëherë do të gjesh para vetes shumë të vërteta që i mungojnë aktualisht historisë së shqiptarëve. Po të thellohesh në studimin e tyre do të gjesh si ka qenë ndërtuar jeta sociale, shoqërore, kulturore e trojeve të banuara etnikisht nga shqiptarët.

Pashtriku: Ekziston mendimi se populli shqiptar ka vuajtur dhe ka hequr shumë nën sundimin e Perandorisë Osmane. Si qëndron e vërteta e këtij mendimi, parë nën dritën e dokumentave historike?

Ayten Krasniqi’Ardel: Ky mendim është totalisht i gabuar dhe nuk ka asnjë bazë shkencore apo historike. Në fund të fundit ky mbetet mendim i atyre “studiuesve” dritëshkurtër që të gjitha arsyet për prapambetjen aktuale të kombit shqiptar ja mveshin Perandorisë Osmane. E parë nga këndvështrimi i së vërtetës histrorike, faktet flasin krejt ndryshe. Historia e të gjitha qytetërimeve të lashta dhe të reja është shkruar bazuar në trashëgimitë kulturore të këtyre qytetërimeve. Një prej burimeve kryesore, tepër të besueshme të këtyre trashëgimive, janë edhe arkivat. Në këtë kontekst, Arkivat Osmane janë një prej burimeve më të rëndësishme botërore, të historisë 560 vjeçare, nga mesjeta e deri në fillimet e shekullit të 20’të. Nëse dokumentat flasin ndryshe, atëherë pse duhet t’u besojmë fjalëve të paargumentuara të disa pseudostudiuesve? Për të shkruar historinë e një kombi duhet të bazohemi tek e vërteta dhe për hir të kësaj të vërtete duhet të pranojmë edhe ato gjëra që ndoshta nuk na shkojnë për shtat. Është fakt i pamohueshëm se shqiptarët, si komb, kanë qenë shumë të privilegjuar në kohën e qeverisjes së Perandorisë Osmane. Për këtë flet qartë fakti se në Qeverinë Osmane kanë shërbyer me mijëra nëpunës shqiptarë, të cilët kanë patur ofiqe të ndryshme, që nga nëpunës i thjeshtë e deri në rang Ministrash dhe Kryeministrash.

Pashtriku: Pra në një farë mënyre mund të themi se shqiptarët kanë qenë të përkëdhelurit e Perandorisë, apo jo?

Ayten Krasniqi’Ardel: Po, tamam ashtu, kanë qenë kimetlinjtë e Perandorisë. Kjo edhe për shkak të vlerave të mëdha që kanë patur shqiptarët si komb. Dokumentat pohojnë se Kryeministrat-kryevezirët ose sadrazamët, numri i të cilëve ka kapur shifrën 40, ministrat-vezirët dhe pashallarët-gjeneralët e komandantët ushtarakë më të vlefshëm, kanë qenë me origjinë shqiptare. Në qoftëse Perandoria, është udhëhequr nga shqiptarët atëherë si mund të pretendohet se ajo është bërë pengesë në përparimin e vendit? Jo vetëm kaq por sipas dokumentave, në urdhëresat e Sulltanit gjejmë kontribut të shpeshtë financiar në ndërtimin apo meremetimin e kishave të ndryshme, fakt ky që hedh poshtë tezën e myslimanizimit të popullsisë me dhunë, siç pretendohet nga disa pseudostudiues.

Pashtriku: Ju përmendët faktin se në Administratën Osmane ka patur shumë shqiptarë. A mund të na përmendni këtu diçka konkrete për të argumentuar mendimin tuaj?

Ayten Krasniqi’Ardel: Në secilin fond do të gjesh diçka që flet për këtë të vërtetë, mjafton t’i shfletosh ato. Administrata Osmane ka patur nëpunës shqiptarë prej kontakteve të para me këtë Perandori e deri në shkatërrimin e saj më 1922.

Pashtriku: Sa mendohet të jetë numri i këtyre nëpunësve?

Ayten Krasniqi’Ardel: Nuk mund të them me siguri se sa ka qenë numri i tyre. Unë personalisht jam marrë me studimin e përbërjes administrative gjatë kohës së Abdyl Hamitit të Dytë, 1878-1909. Jam mahnitur nga saktësia statistikore e kësaj administrate, e cila ka regjistruar të gjitha CV e nëpunësve të saj. Kjo administratë ka numëruar 62,000 nëpunës, prej të cilëve 11, 400 kanë qenë ballkanas (të lindur në Ballkan), ku pjesa dërmuese e tyre rezulton të jenë shqiptarë. Në raport me popujt e tjerë vendin e parë e kanë mbajtur shqiptarët, pastaj kanë ardhur popujt e kombësive të tjera. Këta nëpunës nuk kanë punuar vetëm në zonën e Ballkanit, por kanë shërbyer në pjesë të ndryshme të Perandorisë.

……………………………….

36 sulltanët e perandorisë osmane:

………………………….

VIDEO

………………………………………

Pashtriku: Ju mendoni se Abdyl Hamiti i II’të ka qenë simpatizant i shqiptarëve?


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Po kështu mendoj. Të gjitha gjasat të çojnë në këtë përfundim. Jo vetëm kaq, por duket se ai ju ka besuar shumë shqiptarëve, pasi në gardën e tij personale, pjesa më e madhe e rojeve kanë qenë shqiptarë.

Pashtriku: Ndër shqiptarët është e njohur teza se Perandoria Osmane është pengesa kryesore për zhvillimin e gjuhës shqipe. Çfarë mund të na thoni për këtë?

Ayten Krasniqi’Ardel: Edhe kjo tezë nuk ka asnjë bazë historike. Mjafton që të përmendim këtu faktin se në krye të censurës në Ministrinë e Arsimit të Perandorisë Osmane ka qenë Naim Frashëri, një prej emrave më të mëdhenj të Rilindjes Shqiptare. Për më tepër, sipas dokumentave, shqiptarët kur kanë kërkuar nga Perandoria të njihet gjuha shqipe, nuk i kanë bashkangjitur kërkesës së tyre një alfabet konkret për t’u aprovuar nga organet kompetente. Duket shqiptarët kanë patur probleme ndërmjet vetes, pasi nga historia dimë se shqiptarët kanë bërë disa alfabete të cilët kanë kundërshtuar njëri-tjetrin dhe ndoshta pikërisht kjo mosmarrëveshje ndërmjet shqiptarëve i ka vonuar ata në zhvillimin e gjuhës së shkruar shqipe.

Pashtriku: Cili ka qenë më aktiv për gjuhën shqipe?

Ayten Krasniqi’Ardel: Në vija të përgjithëshme mund të them se ndoshta familja Frashëri ka patur emër më të madh në këtë drejtim, por sigurisht ka dhe emra të tjerë që ne i njohim mirë nga historia e deri tanishme. Duket se vetë familja Frashëri, më konkretisht Naim Frashëri si censor i Ministrisë së Arsimit, ka patur konflikt interesi me veprimtarë të tjerë shqiptarë të kësaj fushe, por nuk di shumë hollësi në këtë drejtim. Unë personalisht nuk jam marrë me studimin e këtij problemi, prandaj nuk dua të ndalem në hollësi që nuk janë në kompetencën time studimore. I takon gjuhëtarëve shqiptarë, të merren me studimin dhe hulumtimin e periudhës së lindjes së shqipes së shkruar, për të nxjerrë në pah të vërtetën.

Pashtriku: A ka në arkivat osmane dokumenta në gjuhën shqipe?

Ayten Krasniqi’Ardel: Deri tani nuk kam hasur të tillë dokumenta. Kjo nuk do të thotë se nuk ka edhe pse të them të vërtetën, dyshoj.

Pashtriku: A mund të veçoni ndonjë prej fondeve më të rëndësishme që keni studiuar?

Ayten Krasniqi’Ardel: Po, përmenda më lart periudhën e qeverisjes se Abdylhamititit të II’të. Ky fond ka një rëndësi të madhe edhe për shqiptarët pasi – siç thashë – në administratën e tij kanë shërbyer 11,400 ballkanas. Studimin e jetës dhe të veprimtarisë së këtyre nëpunësve unë e kam marrë si rast studimor dhe e kam paraqitur si projekt të veçantë. Është një projekt që më është dashur 5 vjet për ta përgatitur, por që për fat të keq akoma nuk kam gjetur mjetet e duhura financiare për t’a nxjerrë në dritë gjithë këtë punë.

Pashtriku: Ju thatë se keni përgatitur edhe disa kumtesa me vlerë historike, të cilat i keni ligjëruar në tribuna të ndryshme shkencore. A mund të na tregoni për ndonjë prej tyre?

Ayten Krasniqi’Ardel: Po e vërtetë, kam përgatitur disa kumtesa shkencore. Një prej tyre ka qenë për Elbasanin e shekullit të 15’të, me temë: “Elbasani në Defterët e Parë Osmanë”. Përveç Elbasanit kam bërë një studim për “Konsullatat e Huaja dhe kontributi i tyre në Vilajetin e Kosovës në shek. e 19’të dhe fillimet e shek. 20’të”. Përveç këtyre kam bërë disa studime për këtu në Turqi, konkretisht për nëpunësit e administratës të lindur në Üskudar dhe Konja.

Pashtriku: Çfarë plani keni për të ardhmen?

Ayten Krasniqi’Ardel: Planet dhe dëshira ime janë, besoj, të njejta me ato të çdo studiuesi: të jap maksimumin tim në shërbim të dijes dhe të vendit. Si plan afatshkurtër kam realizimin e projektit që përmenda më lart, “Nëpunësit ballkanas në administratën e Abdylhamitit të Dytë”. Ky projekt nuk përfshin vetëm trevat shqiptare, por edhe Maqedoninë, Malin e Zi, Greqinë, Serbinë, Hungarinë, Rumaninë. Ndërsa si plan afatgjatë kam studimin e thelluar të vlerave kulturore shqiptare dhe ballkanase në përgjithësi.

Pashtriku: Projektin tuaj mendoni ta realizoni si një të tërë për të gjithë Ballkanin, apo e keni menduar të ndarë sipas shteteve të ndryshme?

Ayten Krasniqi’Ardel: E mira do të ishte të realizohej si një projekt i plotë. Kjo do të ishte edhe një urë e mirë lidhje mes shteteve Ballkanike me njëri-tjetrin, por nëse nuk gjenden mjetet e duhura financiare për ta realizuar si një të tërë, atëherë le të financojë çdo shtet për nëpunësit e tij. E rëndësishme është që materiali të shohë dritën e botimit, për vetë vlerat historike që përmban. Duke botuar këtë material do të mësojmë edhe se cilat kanë qenë institucionet që kanë funksionuar në Ballkan, si kanë funksionuar ato, cili ka qenë rroli i tyre në zhvillimin shoqëror të rajonit dhe çfarë vlere ka patur për popullsinë vendase, qeverisja nga vetë vendasit. Për më tepër, nëse veçoj vlerat që ka për shqiptarët, studimi hedh dritë edhe mbi nëpunësit shqipfolës, pasi politika që ka ndjekur Abdyl Hamiti ju ka mundësuar nëpunësve të flasin të gjitha gjuhët që dinë, përfshi këtu edhe shqipen. Megjithatë dyshoj se të gjitha shtetet janë të interesuara për botimin e tij. Le të marim rastin e Greqisë p.sh: ajo nuk do të ishte e interesuar të financojë këtë projekt, për shumë arsye. Një nga arsyet kryesore është se nuk është në favor të politikës antishqiptare greke, të dalë në pah numri i popullatës shqiptare që ka jetuar në teritoret që sot i takojnë Greqisë, për më tepër që kjo popullatë ka qenë myslimane, gjë të cilën Greqia kërkon t’a mohojë me forcë.

Në dhomën e hulumtimeve të arkivit osman: Dilek Cansel, Mihai Maxim, Ali Toköz, Ayten Ardel, Sevinç Akça

……………………..

Pashtriku: Çfarë mesazhi do t’u përcillnit lexuesve?


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Dëshiroj të shoh sa më shumë studiues shqiptarë në këtë sallë, të zhytur mes këtyre dokumentave, për t’ju shkundur pluhurin e kohës dhe për t’i bërë të flasin në të mirë të çështjes tonë kombëtare. Ka ardhur koha ta shkruajmë ndryshe historinë tonë, me fjalë të tjera: Ta themi historinë me zërin e së vërtetës. Është kjo një thirrje që ja drejtoj të gjithë atyre studiuesve që kanë ndër deje gjak shqiptari. Punoni dhe financoni në të mirë të popullit tuaj.

Bisedën e zhvilloi: Jeni MYFTARI

Marrë nga faqja: http://www.pashtriku.org/?kat=60&shkrimi=615

Rrëfimi i mbesës së Konicës: Pakti i Enverit që shpëtoi familjen

24/08/2012 Lini një koment

Fatmira NIKOLLI

 

RRËFIMI I MBESËS SË KONICËS: PAKTI I ENVERIT QË SHPËTOI FAMILJEN

Randa Azem Konica

Randa Azem Konica

Randa Azem Konica është mbesë e Faik dhe Mehmet Konicës. Pinjolle e një familjeje në zë në Shqipërinë mëmë, Randa ka trashëguar prej tyre fisnikërinë e një familjeje aristokrate, që pothuaj 100 vite më parë ka pasur në dorë fatet e kombit. Ajo ka lindur dhe është rritur në kryeqytetin e Sirisë, Damask. Me një nënë shqiptare, bijë e Mehmetit dhe vajzë e vëllait të Faik Konicës e baba sirian, kujtimet e saj nga më të hershmet e deri tek këto të fundit lidhen me Shqipërinë. Të ëmën e quanin Lavdie Konica dhe nga rrëfimet e Randës mundesh të imagjinosh lehtë, një grua zonjë, pothuaj një shqiponjë, që ka bërë çmos që e bija të dijë për vendlindjen e saj dhe gjuhën, po aq sa dinte ajo. Kushërirë e Ahmet Zogut, e Toptanasve dhe e Sulejman Delvinës, jeta e pinjollëve të Konicajve ka qenë një endje nëpër cepat e globit, por sot, kur mendohej se kish mbetur vetëm emri, vjen edhe lajmi i mirë se Konicajt janë dhe se kanë identitet shqiptar, ndonëse prej më shumë se 60 vitesh janë dhjetëra kilometra larg…

Ajo flet një shqipe të rrjedhshme, një gjuhë letrare që tek-tuk anon nga dialekti tosk. Nuk ka problem as me mbiemra e emra që mund të mos i ketë hasur më herët. “Nikolli? Po, e kuptoj lehtë edhe emrin dhe mbiemri tuaj, Fatmira”, – pëshpërit me mirësjellje. Është shumë e këndshme në pamje dhe në bisedë, e lirshme dhe shumë sqimatare. Na sqaron se emri i saj është Randa dhe jo Eranda, e që në shqip do të thotë lule. Randa Al Azem Konica rrëfehet për herë të parë në një media shqiptare e më gjerë. Pinjollja e Faik Konicës, mbesa e shkrimtarit dhe patriotit, por edhe e diplomatit Mehmet Konica, rrëfen gjithçka mbi ‘dinastinë’ e mbiemrit të saj. Si i ikën regjimit komunist shqiptar dhe si përfunduan në Sirinë e largët? Pse është kthyer nga Siria në Tiranë pinjollja e aristokratëve?! Cila qe marrëdhënia me Mbretin Zog dhe takimi me mbretëreshën Geraldinë…

Për ne shqiptarët, ju jeni Randa Konica, ndërsa për sirianët Randa Al Azem. Cila është lidhja juaj me Mehmet dhe Faik Konicën?

Si fillim, duhet të them se çdo gjë që unë di për Shqipërinë e kam mësuar nga nëna ime, Lavdie Konica. Ka qenë ajo që më ka folur për të atin, Mehmet Bej Konicën, dhe xhaxhain e saj, Faik bej Konicën. Unë jam mbesë e tyre. Pra, gjyshi im ka qenë Mehmet beu, ministër i Jashtëm i Mbretërisë Shqiptare. Unë kam lindur dhe jam rritur në Siri, nga nëna ime shqiptare dhe babai sirian…

Çfarë ju thoshte nëna juaj për ta?

Nëna më ka folur shumë, si për të atin e si për xhaxhain, i cili ishte në Amerikë ambasador. Më ka folur për bibliotekën që Faik Konica kishte në New York, më ka treguar për idetë dhe mendimet e tij.

Ju jeni e vetmja pinjolle e familjes Konica? Sa pasardhës të tjerë ka ‘dinastia’ juaj?

Pasardhës në linjë mashkullore nuk ka. Mehmet Konica kishte dy vajza, nënën time, Lavdien dhe tezen time, Merushen, pra nuk kishte djalë. Pasardhës të familjes Konica sot jam unë dhe tre vajzat e tezes sime, si edhe djali i tezes.

Mehmet Konica vdiq në Itali. A mund të në tregoni për fundin e jetës së tij?

Gjyshi ka vuajtur shumë nga kanceri dhe vitet e fundit të jetës i ka kaluar duke marrë ilaçe për t’u kuruar ndaj kësaj sëmundjeje. Gjyshi ka qëndruar në Shqipëri deri në kohën e pushtimit, kur edhe mbreti iku nga Tirana. Pas ikjes së Zogut, edhe ai u largua, por shkoi drejt Italisë. Në Romë i kërkuan që të kthehej në Shqipëri dhe të bëhej kryeministër i Shqipërisë nën Italinë, por ai nuk pranoi të bashkëpunonte me fashistët. Ndërkohë që gjyshi ishte në Itali, gjyshja me nënën dhe tezen time ishin në Shqipëri. Herë pas here, këto të tria shkonin ta vizitonin, aq më tepër kur qe i sëmurë.

Po në varrim ishin, apo nuk u lejuan nga komunistët?

Jo. Nuk arritën të shkonin në varrim. Kur gjyshi vdiq më 1946, ato gjendeshin në Tiranë dhe regjimi komunist nuk i lejoi të shkonin. Ai vdiq në Romë dhe u varros nga italianët. Eshtrat e tij, ende sot gjenden atje.

Mehmet Konica vdes dhe varroset ne Itali, familja mbetet në Tiranë. Si arritën të ikin nga Shqipëria gruaja dhe dy vajzat e Mehmet Konicës?

Me shumë vështirësi kanë dalë nga Shqipëria. Im gjysh Mehmeti, ka pasur marrëdhënie shumë të mira me anglezët. Gjyshen time, nënën dhe tezen, regjimi komunist i kishte dënuar me vdekje, për shkak se ishin familja e Mehmet Konicës, i cili kishte ikur në Itali dhe kishte bashkëpunuar me anglezët. Kanë qenë anglezët ata që kanë bërë një marrëveshje me Enver Hoxhën, marrëveshje nga e cila, tri femrave të familjes Konica iu shpëtoi jeta. Sipas kësaj ujdie, Enver Hoxha binte dakord që gjyshja, nëna dhe tezja të shkonin në Itali, me kusht që nipi i Enver Hoxhës, që vuante nga një sëmundje e rëndë, të merrej për kurim nga Italia. Për këtë marrëveshje biseda është bërë me Koçi Xoxen, por për interesat e Enver Hoxhës. Xoxe dhe anglezët kanë bërë bisedime, nga të cilat përfitonte familja e Mehmet Konicës dhe nipi i Enver Hoxhës. Nuk e di nëse ky nip i Enver Hoxhës, ishte djali i vëllait, i motrës apo se ç’lidhje kishte tamam me të, por di që kjo ka qenë marrëveshja.

Si kanë udhëtuar nga Shqipëria në Itali dhe kush i ka shoqëruar?

Kanë udhëtuar me avion ushtarak dhe bashkë me ta ka qenë edhe ky nipi i Enver Hoxhës. Ishin të lumtur, se po i shpëtonin dënimit me vdekje.

Në ç’moshë ishte asokohe nëna juaj?

Ka qenë rreth 25 vjeç e po ashtu edhe tezja. Ishin të reja dhe të pamartuara. Kishin kryer shkollën në Tiranë dhe në Itali. Dinin disa gjuhë të huaja.

Në Itali ku shkuan, ku qëndruan?

Kanë qëndruar në kampe, në Romë.

Faik Konica ka vdekur më 1942, ndërsa Mehmet Konica vdes më 1946. Dy vajzat dhe gruaja e tij, si përfunduan në Siri?

Mbreti shqiptar, Ahmet Zogu kishte miqësi me mbretin Faruk të Egjiptit, i cili kishte origjinë shqiptare dhe presidentin e Sirisë në atë kohë, Shukri Kuvetli. Unë di që kanë qenë duke ngrënë iftar, kur Zogu i ka thënë që ka disa kushërira të vetat që po jetojnë nëpër kampe në Itali dhe i ka kërkuar ndihmë presidentit sirian. Ai i ftoi në Siri, pas dy vitesh qëndrimi në kampet italiane.

Si ka qenë jeta e nënës suaj në Siri?

Mezi e ka përballuar. Gjithë jetën e saj, nuk pranoi të mësonte gjuhën e vendit, madje edhe kur u martua me sirian nuk mori dokumentet siriane, nuk pranoi. Kur udhëtonte, merrte leje kalimi. Ndërsa mua, më ka kërkuar ta mësoj shqipen më mirë se arabishten, nervozohej kur ngatëroja shkronjat zh apo sh. Ajo ma ka mësuar shqipen në shtëpi. Ajo vdiq dhe nuk dinte dy fjalë arabisht dhe me babain fliste frëngjisht. Kanë jetuar më vështirësi e me mall. Kanë qenë të lidhura shumë, nëna me tezen. E ndjenin veten të huaja.

Në ç’lagje jetonit?

“Al-kadem” dhe “Divanie”.

Po sot, sa e vështirë është jeta atje?

Situata në të cilën është Siria, dihet.

Sa e lidhur jeni ju me Shqipërinë?

Ne në shtëpi flisnim gjatë gjithë kohës për Shqipërinë. Mezi e prisnim ditën që të vinim e ta vizitonim. E ëndërronim!

Kur keni qenë për herë të parë në Shqipëri?

Kam qenë në vitin 1994 me nënën time. Për fat, ishte ende gjallë dhe mundi ta shohë edhe njëherë vendlindjen para vdekjes. Ajo takoi të gjithë njerëzit që njihte, kushërinjtë e të afërmit. Qëndruam në Tiranë plot 15 ditë dhe u kthyem.

Kë keni kushërinj?

Kemi delvinjotët. Ne kemi pasur të afërm edhe Sulejman Delvinën, ish-kryeministrin, kemi kushërinj edhe Toptanasit.

Ju mbiemrin Al Azem e keni nga babai?

Po. Familja e tim eti është një familje aristokrate e njohur jo vetëm në Siri. Prej familjes Al Azem kanë dalë valinj, pashallarë, kryeministra. Ka edhe një pallat familja Al Azem, dhe njerëzit vijnë nga të gjitha anët e botës për ta parë.

Çfarë ju ka thënë nëna juaj për fëmijërinë e vet në Tiranë?

Mamaja ime, Lavdia është rritur në Pallatin Mbretëror të Zogut. Kujtimet e saj të fëmijërisë lidhen me princeshat, motrat e Zogut me të cilat luante. Madje mbante mend se kur luanin kukafshehtas, shpesh ajo i kërkonte ndihmë mbretit Zog për t’u fshehur dhe ai e ndihmonte. Kur nëna ime u martua në Damask, atje erdhi ministri i Pallatit Mbretëror për të ditur se në ç’familje po jepej e bija e Mehmet beut. Duhej që të ishte dakord ai, para se të bëhej fejesa, dhe pa ‘ok’-ejin e tij, nuk mund të bëhej, sepse ai përfaqësonte dakordësinë e mbretit Zog, i cili interesohej për mirëqenien e vajzave të Konicës. Meqenëse nuk i njihnim njerëzit mund të ndodhte që të martohej me çdo njeri, prandaj, duhej interesuar më parë.

Si lidheshit ju me familjen e Zogut?

Edibe Zavalani ishte gjyshja ime, nëna e nënës sime dhe e bija e Dylbere Toptanit. Edibe Zavalani-Konica ka qenë e martuar me Mehmet Bej Konicën dhe ka pasur dy vajza, Lavdien, që ishte nëna ime dhe Merushen, që ishte tezja ime. Nëna e kishte mbretin kushëri nga nëna mbretëreshë, pra nga nëna e Ahmet Zogut.

Po të birin e Zogut, Lekën I, e keni takuar ndonjëherë?

Po, e kam takuar. Ka qenë shumë njeri i mirë. Kemi qëndruar me të 15 ditë në Jordani. Kanë qenë shumë ditë të bukura!

Leka I ishte vetëm apo me të ëmën, Mbretëreshën Geraldinë?

E kam takuar edhe vetëm edhe me të ëmën, sepse ne e kemi njohur nga afër edhe mbretëreshën Geraldinë. Ajo ka ardhur në vitin 1986 në Liban, dhe në këtë kohë e takuam. Ime më mezi priste ta takonte, sepse kishte mall për çdo gjë që e lidhte me Shqipërinë.

Keni mbajtur kontakte me familjen mbretërore vazhdimisht? Vinin në Damask?

Po, kemi mbajtur kontakte. Ata nuk vinin në Damask, por në Liban dhe ne shkonim nga Damasku në Liban ose në Jordani për t’i takuar. Mbretëresha Geraldinë erdhi në Liban më 1986-ën, ndërsa Lekën I e kemi takuar në Jordani më 1997.

Marrë nga faqja: http://www.balkanweb.com/kultur%C3%AB/2691/ekskluzive–rr-fimi-i-mbes-s-s–konic-s-pakti-i-enverit-q–shp-toi-familjen-100060.html

Neo-otomanizmi nën dritën e otomanizmit historik

21/08/2012 1 koment

Redi SHEHU

 

NEO-OTOMANIZMI NËN DRITËN E OTOMANIZMIT HISTORIK

Redi Shehu

Redi Shehu

Prania e muslimanëve në tokat shqiptare është shumë më e hershme se sa ardhja e osmanëve. Vendi më i afërt musliman me trojet shqiptare ishte Siçilia. Faktet historike na tregojne se Siçilia e cila thirrej nga muslimanët si Al-Sikilia,  qe tentuar  të merrej që në kohën e kalifit Muavije ibn Ebu Sufjan në mesin e shekullit të 7-të. Por vetëm në vitin  827-të Eufemios, komandanti bizantin i Siçilisë i kërkoi Bin Ibrahimit, Emirit të Tunizit që të ndërhynte ne Siçili. Pikërisht ky ishte viti i triumfit të komandantit Abag bin Uakili me ushtrinë e tij muslimane që vinte nga Spanja, i cili shënoi edhe fillimin e periudhës së artë të qytetërimit Siçilian.[1] Në shekullin e 11-të, Normanët pushtuan Siçilinë dhe është domethënës fakti se ata në sajë të arritjeve të civilizimit musliman  atje, stabilizuan një raport bashkëpunimi me muslimanët i  cili zgjati deri në shekullin e 12-të. Shumë muslimanë të ditur u bënë pjesë e administratës normane, përfshirë edhe ushtrinë e cila pati në gjirin e saj luftëtarë muslimanë.  Si pasojë e fushatave normane në tokat shqiptare nën Bizantin më 1081-shin edhe gjatë shekullit të 12-të, pjestarë të shumtë muslimanë të kësaj ushtrie, arabë, berberë, siçilianë u vendosën në trevat shqiptare së bashku me familjet e tyre. Kjo shihet në  vendimet e Peshkopit të Ohrit në vitin 1220 në të cilin thuhet : “ Grupet minoritare (fetare), duke përfshirë çifutet e muslimanet, duhet te kene liri të kufizuar… Vendet e kultit të tyre nuk duhen toleruar jashtë vendbanimeve te tyre.”[2]  Ky vendim të lë të kuptosh se muslimanët tashmë në këto troje përbënin një komunitet minoritar.

Përveç kësaj, ardhjet e muslimanëve në trojet tona kanë qenë e të organizuara edhe mbi baza të arsyeve të ndryshme, për faktin se, trojet tona ndodheshin në kryqëzimin e rrugëve tregëtare i cili përbëntë trajektoren më të shkurtër për të lidhur tregjet  aziatike e perse, me pjesën perëndimore të kontinentit evropian. Duhet prekur këtu edhe fakti se përreth nesh civilizimi islam kishte arritur majat në qëndra të mëdha si Damasku, Bagdati, Kajro, Kordova, Toledo, e shumë qëndra të fuqishme ekonomike, politike e ushtarake muslimane që në të njëjtën kohë ishin edhe qëndra të mëdha dijeje. Kështu që, udhëtimet e shumta të tregëtarëve muslimanë në brigjet perëndimore të tokave shqiptare, që në atë kohë ishin nën sundimin e Bizantit, kishin stabilizuar një realitet islam në rrethana minoritare. Ajo çka duhet sjellur në vëmendje, në ndryshim nga teza e gabuar se Islami erdhi në Shqipëri nga Lindja, është edhe fakti se qytetërimi islam si dhe muslimanët e parë erdhën në Ballkan dhe në trojet tona  nëpërmjet Andaluzisë  dhe Siçilisë muslimane, pra nga Perëndimi.
 Qasje e historiografisë sonë nuk përmend një fakt të rëndësishëm i cili ka të bëjë me identitetin e shqiptarëve që si pasojë e presionit asimilues të Kishës dhe Kodit të Car Dushanit po zhdukte identitetin etnik shqiptar duke e transformuar atë në serbo –sllav. Po ashtu identiteti i shqiptarëve të Arbanon-it (Shqipërisë) nën sundimin feudal të principatave shqiptare ishte i fragmentarizuar, sepse gjuha dhe feja e principatave ndryshonin nga njëra-tjetra. Konfliktet e principatave shqiptare dhe e krerëve të tyre për ruajtjen e sundimit, kishin bërë që uniteti dhe konsensusi i përbashkët për të ndërtuar një njësi administrative siç ishte shteti,  të ishte i pamundur. Prandaj, kur bëhet fjalë për ardhjen e osmanëve në trojet tona, së pari duhet sqaruar realiteti në të cilin gjendej identiteti i shqiptarit. Me një përçarje të tillë, pa një strukturë të organizuar shtetërore, pa mbrojtje të unifikuar si dhe pa një kulturë të organizimit të vendit si pasojë e pushtimeve shekullore, Arbanoni ishte në pritje të shpëtimtarit të radhës i cili do të përbënte nga njëra anë elementin homogjenizues, por edhe do të duhej të mbronte identitetin shqiptar nga presioni i asimilues etno-kulturor që vinte nga të gjitha anët.
Prezenca e parë e osmanëve në trojet tona shënohet në vitin 1385 në një ngjarje “të harruar” historike të cilën rrallë ose fare e gjejmë në botimet të kësaj natyre për këtë periudhë. Në vitin 1385 ekspeditat ushtarake osmane u ftuan që të vinin në trojet tona nga feudali shqiptar Karl Topia  për ta ndihmuar atë[3], sepse nga njëra anë i trembej synimeve të Venedikut për t’i shtënë në dorë zotërimet që kishte, dhe nga ana tjetër që të mbrohej nga presioni i vazhdueshëm i Balshajve të serbizuar tashmë nën ortodoksi. Në këtë kontekst dhe në dritën historike të ngjarjeve, feudalët shqiptarë ishin të gatshëm që për hir të ruajtjes së identitetit të sapo ndërtuar pas mbarimit të gjenocidit të Car Dushanit, të bashkëpunonin me osmanët për të ruajtur integritetin territorial. Ndërsa interesi i osmanëve ishte përtej Adriatikut, ata synonin Romën dhe më pas Venedikun. Kështu që  ardhja e tyre në Shqipëri me ftesë të Princpatës së Karl Topisë, u shkonte për shtat për të ndërtuar një bazament infrastrukturor në Ballkan i cili do të lehtësonte zgjerimin dhe për këtë atyre u duhej të ndiqnin një politikë të një prezence jo agresive ndaj shqiptarëve. Pyetja thelbësore që lind për të gjithë studiuesit e historisë është se: A kishte një marrëveshje politiko-ushtarake mes osmanëve dhe principatës së Karl Topisë, ku njëra palë do të përfitonte mbrojtje nga një superfuqi dhe pala tjetër do të kishte lehtësira gjeostrategjike? A konsiderohet me gjuhën e sotme, akti i Karl Topisë, një akt nacionalist?
Duhet thënë se proçesi i islamizimit të shqiptarëve është i shtrirë në kohë dhe si përbërës kryesorë të tij janë dimensionet sociale e shpirtërore, dimensioni gjeopolitik si dhe situata ekonomike dhe zhvillimore e rajonit. Në sajë të propagandës së historicizmit totalitar, i cili për një periudhë gjysëm shekullore ka ujitur mendjet e të gjitha niveleve arsimore të Shqipërisë dhe rajonit shqipfolës, janë  ndërtuar në përceptimin tonë idetë e kovertimit të dhunshëm të shqiptarëve nga pushtuesit apo siç është preferuar të quhen “hordhitë turke”. Së pari, gabimi terminologjik i cili shoqëron këtë tezë është se Perandoria Osmane identifikohet me terminologji nacionaliste  (në rastin konret me termin turk), në kohën kur identitetet nacionale shfaqen në popujt e Ballkanit apo edhe më gjërë, pikërisht me rënien e perandorive, ndërsa formulimin si koncept e hasim gjatë shekullit të 18-të. Së dyti, në metodologjinë historike për të trajtuar një periudhë historike siç ishte prezenca osmane ne Shqipëri, përdoren mjete dhe fakte të cilat kishin të bënin me periudhën para osmane. Pra, me pak fjalë, metodologjia e Car Dushanit në rikonfigurimin  sllav të Ballkanit përmes dhunës dhe terrorit të mirëfilltë e gjenocidal, është aplikuar në trajtesat shpjeguese për shkaqet historike të sundimit osman në territoret shqiptare si dhe pikëpyetjes së madhe se si një pjesë e bollshme e rajonit është islamizuar.
Dobësimi dhe degradimi klerit të krishterë
Kur bëhet fjalë për religjionin , qasja duhet të jetë e një këndvështrimi tjetër sepse, nëse politika apo çështjet e administrimit publik lidhen me proçesin e përkuptimësisë apo thënë ndryshe kanë të bëjnë me mënyrën e të logjikuarit,  religjioni është i  lidhur pazgjidhshmërisht me zemrën. Ndaj edhe kur analizohen lëvizjet e popullsive apo konvertimet nga njëri religjion tek tjetri, duhet kuptuar së pari dimensioni shpirtëror i cili çon në vendimarrje të tilla. Fakti  që pas  ardhjes së osmanëve në trojet shqiptare nga shekulli i 14-të e deri në shekullin e 17-të, pra për pothuaj tre shekuj, territori shqiptar dominohej  nga popullsia e krishterë, tregon se zhvendosja e popullsisë nga bazamenti religjioz i krishterë drejt atij islam, ka qenë e ngadaltë dhe e peshuar.
Një ndër faktorët i cili ka ndikuar në, le të themi, simpatizimin e masave popullore ndaj fesë së re të ardhur me osmanët, ka qenë edhe keqadministrimi i situatës  nga kleri i krishterë por edhe mungesa të personelit dhe infrastrukturës së tij. Kanë qenë të shumta rastet kur personeli  i klerikëve të krishterë ose ishte present rrallë ose nuk vinte fare.  Don Mario Crisio, i dërguar nga Vatikani  për të hartuar relacionin mbi gjëndjen e famullive në Shqipëri  nga mesi i shekullit të 17-të, thotë: “ Famullitë vetëm një herë kanë mundur të shohin fytyrën e Ipeshkvit gjatë tridhjetë vjetëve, ndërsa atje kanë banuar rreth 6000 të krishterë . Madje kishte famulli në të cilat për 40 vjet nuk ishte parë asnjë prift”[4].  Këtë e pohon edhe Pjetër Mazreku  i cili në realcionet e veta shprehet:”Nga mungesa e meshtarëve janë bërë muslimanë popujt e 45 famullive e më shumë”[5].  Ndërsa Frat Kerubini e shikon shkakun e islamizimit të popullsisë së Gjakovës në vitin 1638-të, në atë se për vite me radhë nuk kishte pasur priftërinj, prandaj i propozon Propagandës Fide në Romë që të dërgojnë atje një shqiptar, Andrea Bogdanin.[6]  Kriza e predikuesve të cilët flisnin gjuhën shqipe në famullitë apo kisha, e kishte bërë situatën alarmante. Kjo do të çonte popullsinë në mungesë të predikimit fetar në gjuhën amtare drejt alternativave të tjera. Në mesin e shekullit të 17 –të, kleriku shqiptar Gjergj Bardhi  shprehet “Në Shkup, Karadakun e Shkupit, Novobërdë, Janjevë, Prizren, Gjakovë, Kratovë, flitet shqip, prandaj është e arsyeshme pse shqiptarët kërkojnë që prifterinjtë t’i kenë shqiptarë dhe t’u dilet në ndihmë atyre, ndryshe, do të kalojnë në fenë islame ose atë skizmatike.”[7]
Ndërsa një episod i sjellë nga Lucy Granett  në botimin e saj 1897-tës për gratë hebreje dhe muslimane dhe folklorin e tyre[8], tregohet se në një  zonë të Shkodrës në shekulin e 17-të ku popullsia ishte e krishterë, pati një konflikt mes priftërinjve të krishterë dhe popullatës, prandaj ata (banorët) një ditë u futën kolektivisht në kishë dhe deklaruan se nëse priftërinjtë nuk i plotësonin kërkesate tyre, të gjithë së bashku do të braktisnin krishtërimin dhe do të përqafonin fenë e muslimanëve. Priftërinjtë nuk pranuan ultimatumin e banorëve. Atëherë ata të gjithë kolektivisht shkuan tek xhamia më e afërt dhe u konvertuan në muslimanë.
Një tjetër element i mangësisë së infrastrukturës së kishës në trojet shqiptare përgjatë shekullit të 17-të, ishte edhe fakti se në të gjithë territorin e Shqipërisë nuk ekzistonte asnjë shkollë e krishterë e cila të mund t’ua mësonte banorëve teorinë e besimit. Nuk ekzistonte asnjë shkollë e cila të arsimonte në gjuhën amtare. Gjithashtu mos ekzistenca e shkollave krijonte probleme të mëdha në përgatitjen e klerit për të udhëhequr proçesionet fetare si dhe për të pasur një aktivitet të dokumentuar. Është i njëjti Don Crisio i cili në relacionet e veta pohon se: ”Brënda në të gjithë Shqipërinë, nuk kishte asnjë shkollë të krishterë. Edhe vetë priftërinjtë nuk dinin mirë të shkruanin e të lexonin”[9].
Këto copëza  të realitetit të cilat na përcillen nga relatorë të Vatikanit apo studiues të krishterë, tregon se sa problematike kishte qenë situata dhe se ata, do të duhej të relatonin edhe në kundërshtim të interesave të tyre. E gjithë kjo, shtuar realitetin kompleks ne terren ndoshta me doza edhe më të mëdha se sa raportohej, kanë formuar një atmosferë  e cila së pari fillon me indiferentizmin ndaj besimit, dhe më pas përcillet me konvertimin në fe tjetër. Kështu që, një ndër faktorët e ndërtimit të identitetit të ri të shqiptarëve dhe braktisjes së identitetit të vjetër, ishte edhe mos përmbushja nga ana e klerit e nevojave për ushqim shpirtëror të shqiptarëve.
Gënjeshtra historike mbi dhunën
Proçesi i krijimit të identitetit të ri musliman të shqiptarëve është një proçes i cili ka zgjatur në kohë. Është i ndërlikuar përtej thjeshtësisë së  raportimeve të historianëve shqiptarë apo edhe të huaj. Transformimet shpirtërore të një kombi,  duan kohën e tyre dhe përmbushjen  e disa rrethanave historike të cilat do të ta bënin të mundur atë. Përshkrimi i thatë dhe i cekët e ardhjes së osmanëve në Shqipëri dhe formimit të identitetit musliman shqiptar, karakterizohet nga mungesa e elementit themelor në proçese të tilla siç është elementi shpirtëror. Duke u përqëndruar vetëm në ngjarje historike të cilat kanë lidhje vetëm me pasojat, është përpjekur që të projektohen ngjarje episodike si fenomenologji dhe fenomeni vetë të fshihej apo edhe të konsiderohej si rastësor. Konvertimi i shqiptarëve në identitetin musliman,  ka ndjekur një rrugë disa shekullore pas prezencës së osmanëve në trojet tona, çka të lë  të kuptohet se teza e përdorimit të dhunës fetarë është e pabazë. Kësaj i kundërvihet  Tomas Arnold  në përgjigje të  kronikave të Farlatit i cili konvertimin në identitetin e ri musliman e shihte të lidhur me dhunën dhe format e tjera të presionit ekonomik. Arnold  shprehet:“Është e mjerueshme ajo që autorë të ndryshëm flasin që shqiptarët janë detyruar të ndërrojnë fenë me presione të dhunës e haraçeve të paligjshme. Për këtë shpesh përdorin shprehje të përsëritura (tautologjike). Këto autorë nuk japin të dhëna se a janë të argumentuara akuzat e tyre apo jo.”[10]
Krahina të ndryshme kanë pasur qasje të ndryshme ndaj Islamit. Kjo qasje ka qenë e shtrirë në kohë dhe në varësi të tipareve të zonave merrte formë edhe etapa e konvertimit. Zonat të cilat ishin më urbane dhe më afër administratës, tregëtisë dhe jetës politike osmane, ishin më të prirura të integroheshin me rendin e ri urban të instaluar nga osmanët. Zona të cilat ishin më të shkëputura nga jeta urbane ishin më të prirura të ruanin identitetin e tyre të krishterë. Prandaj, përhapja e islamit në trojet tona, gjeti mbështetjen më të madhe fillimisht në qytetetet kryesore. Osmanët ruanin një politikë jo armiqësore me popullsinë e pa konvertuar,  këtë e vërteton relacioni i Andrea Bogdanit i Gushtit të viti 1670, dërguar Kongregacionit më të cilin thuhet:“Katolikët më shumë vuajnë nga skizmatikët sesa nga vetë turqit.” [11] Të njëjtën gjë thotë edhe  Aristidh Kola në veprën e tij “Arvanitët” të vitit 1985 ku pohon se nuk ka ekzistuar absolutisht asnjë rast kthim feje me dhunë nga ana e osmanëve. Historiani Vladislav Skariç për shqiptarët thotë: “Kalimi në fenë islame nuk ka qenë i shpejtë. Osmanët qenë tolerantë në pikëpamjen fetare dhe rrallë i kanë detyruar të krishterët për të kaluar në fenë islame. Të krishterët e kanë ndërruar fenë vullnetarisht”[12]
Duhet sjellë në vëmendje se metodologjia e përdorur në historiografinë tonë  e ka trajtuar periudhën osmane tërësisht jashtë kontekstit kohor në të cilën u zhvillua, duke asyetuar për atë periudhë në kontekstin dhe logjikën aktuale. Kjo përplasje kohore e bën këndvështrimin historik tejet të ngushtë. Kur flasim për periudhën osmane i referohemi një periudhe ku njerëzimi ishte i puqur me luftën dhe dhuna në luftë ishte e pashmangshme. Edhe  osmanët kanë ushtuar dhunë sidomos ndaj sulmeve apo luftrave që shqiptarë të krahinave të ndryshme i organizonin dhe kjo ka qenë pjesë e tablosë së realitetit të asaj kohe. Por që dhunë në kuptimin e mirëfilltë të fjalës të jetë organizuar nga një shtet si osmanët, të cilët mbanin Kalifatin (udhëheqësinë  botërore) e një  feje e cila në librin e saj të shenjtë Kur’anin shprehimisht urdhërohej :“ Nuk ka dhunë në fe, është sqaruar e vërteta nga e kota..”[13],atëhere kjo qasje do të konsiderohej historikisht e guximshme.
Gabimi tjetër në artikulimin historik kur bëhet fjala për identitetin e musliman të shqiptarëve, është cilësimi i osmanëve si turq dhe për rrjedhojë edhe konvertimi i shqiptarëve tashmë ishte jo në muslimanë por në turq. Kështu vishet shqiptari me një identitet nacional në kohën kur nacioni apo kombi si strukturë e organizaur haset rreth dy shekuj më vonë. Implikimi tjetër me këtë anomali është se duke cilësuar tashmë identitetin e ri  më shumë si nacional dhe duke kaluar në plan të dytë identitetin religjioz, vizatohej kështu karakteri i një shqiptari pragmatist, interesaxhi ndaj favoreve të pushtetit të turkut, dhe jo një individ me ndjenja botëkuptim dhe dimension shqiptëror i cili e gjen veten me fenë e re në një nivel më të lartë. Koloneli anglez Link në veprën e tij “Udhëtim nëpër Shqipëri” të vitit 1804 shkruan: ”Shqiptarët bëheshin muslimanë sepse kjo fe pajtohej me natyrën e tyre dhe nuk toleronte përuljen, martirizimin, servilizmin dhe ofendimin”.Osmanët nuk ishin turq ato ishin siç thotë Gibbon:”Nuk janë turqit ata që kanë pushtuar tokat evropiane. Një kombësi e re e përbërë nga elementë turq dhe nga mjaft përfaqësues të popujve të krishterë kanë bërë të mundur krijimin e perandorisë së pafundme osmane”[14].
 
Teza tjetër e hartuar nga historiografia jonë e cila për çudi ka ngjashmëri në trajtimin e relalitetit osman të shqiptarëve me tezat serbo-greke të cilat flasin për këtë periudhë, pasurohet me një tjetër element të dhunës dhe presionit konvertues të osmanëve, të cilët sipas avokatëve të kësaj pikëpamjeje, përdornin presionin ekonomik përmes taskash të papërballueshme për ti kthyer shqiptarët në fenë islame.  E parë me një vështim të shpejtë, një argumentim i tillë duket pak i lehtë, për faktin se kjo bie ndesh me atë që osmanët islamizuan me forcë shqiptarët,  për arsye  se, nëse këto taksa do të ishin të larta, atëherë në interes të shtetit osman do të ishte shtimi  sa më imadh i dhimive apo mileteve (statusi i të krishterëve nën shtetin osman) të tjera përveç muslimanëve në mënyrë që të vjelnin sa më shumë taksa. Përse do të duhej që Porta e Lartë të islamizonte me çdo kusht popullsitë ? Për t’i shpëtuar taksave dhe për të pasur të ardhura më të vogla ekonomike? Në fakt e kundërta është e vërtetë, një pjesëtar i minoritetve religjioze në shtetin osman paguante taksën e qytetarit si çdo taksapagues i sotëm ndaj shtetit, dhe në këmbim merrte shërbime dhe mbrojtje juridike nga shteti osman. Ndërsa muslimanët përveç taksës së shtetit, paguanin edhe taksën hyjnore apo Zekatin, ( i cili nuk i paguhej shtetit, por të varfërve nga vetë individët) që është 2.5% të pasurisë vjetore. Jani Kicikis e përshkruan kështu të ashtuquajturën dhunë taksash turke: “Propaganda ideologjike turke në masat fshatare të krishtera shoqërohej nga heqja e punës angari, nga lehtësimi i taksave, falë një sistemi tatimor më të evoluar, dhe nga dhënia në rregull e sistemit fiskal dhe e centralizimit osman, që i doli për zot rënies së pushtetit qëndror Bizantin”[15]. Jo vetëm kaq por administrata osmane kujdesej që të krishterët të paguanin taskat në institucionet e tyre të kultit. Këtë e vërteton një ferman i Sulltanit i vitit 1681 i nxjerrë nga sixhilet e Beratit, ku kërkohet që taksat e të krishterëve  ortodoksë të Vlorës, Beratit, Ohrit etj, të kalojnë për llogati të Patriarkanës.[16]
Osmanët ishin ata që filluan ndërtimin e qyteteve të reja, fuqizuan portet dhe rrugët tregëtare, kaluan tregëtinë nga formati primitiv rastësor dhe artizanal, në njësi prodhimi të produketeve të metaleve, blegtorisë, bujqësisë, ushtrisë, etj. Pra në kundërshtim të tezës e cila akuzon osmanët për bastisje të vendit dhe plaçkitje, realiteti i ndërtimeve të Beratit, Gjirokastrës të cilat janë të ndërtuara në stilin osman, themelimi i Tiranës e Korçës, fuqizimi i Elbasanit si nyje e rëndësishme tregëtare, zgjerimi i porteve të Durrësit e Vlorës dhe portin vogël të Bunës në Shkodër për  tregëti me Venedikun, flasin për një fuqi dhe stabilitet gjeopolitik dhe ekonomik si asnjë herë tjetër të trojeve shqiptare. Sanxhaqet dhe qëndrat e tyre u bënë pika reference ballkanike në çdo lëmi të jetës përfshirë edhe kulturën dhe letërsinë.
Një aspekt shumë i rëndësishëm i periudhës osmane i cili nuk referohet dhe as nuk hidhet dritë mbi të, është kultura e tolerancës ndaj të qënurit ndryshe. Kulturë të cilën ne edhe sot e kësaj dite e trashëgojmë si një aset shumë i rëndësishëm kombëtar. Toleranca e institucioneve qëndrore osmane është prezent dhe e faktuar përmes qindra korrespondencash e vendimesh të zyrtarëve osmanë apo edhe të vetë Sulltanit, krejt ndryshe nga çfarë jemi mësuar të lexojmë dhe të përfytyrojmë për figurën udhëheqësit osman. Simbolika  e diktatit nën diktatorin sulltan, nën emrin e të cilit jan shkruar me qindra e mijëra faqe, thërrmohen para fakteve historike të cilat na vijnë nga dokumentet osmane. Me gjuhën e fermaneve (vendimeve) të Sulltanit do të zbulojmë se cili ka qenë qëndrimi i taj ndaj Shqiprisë dhe shqiptarëve në çështje të ndryshme dhe në kohë të ndryshme. Më poshtë gjenden të listuara disa nga fermanet që kanë të bëjnë me Shqipërinë në periudha të ndryshme kohore.
 
Ferman i Sulltanit për lejimin e rindërtimit të kishës së rrënuar të Shën Harallambit në Kamenicë të Sarandës (viti 1862)[17]
Ferman i Sulltanit që urdhëron të mos ndërhyhet në ullishtën pas ankimit të bërë nga i krishteri Naum (viti 1736)[18]
Feman i Sulltanit për të drejtat e zotërimit të pronave nga prifterinjtë e Delvinës. (viti 1712)[19]
Ferman i Sulltanit që u ndalon spahinjve që të lypin taksa arbitrare priftërinjve të kishës së Delvinës për pronat kishtare. (viti 1680)[20]
Ferman i Sulltanit për ndërtimin e shkollës së Nokovës (1902)[21]
Ferman i Sulltanit dërguar prefektit të Beratit ku njeh të drejtat e Metropolitit të Beratit (viti 1853)[22]
Ferman i Sulltanit për meremetimin e kishës së Shënkollit Elbasan (viti 1849)[23]
Ferman i Sulltanit ku të parit të Mirditës i jepet grada e gjeneralit të brigadës dhe dekorohet (viti 1856)[24]
Ferman i Sulltanit ku thuhet “Mbasi katolikët e Durrësit nuk kanë një faltore dhe janë lutur që të ndërtojnë një kishë në një vend të përshtatshëm, dhe pasi dëshira ime është që të gjithë shtetasit të gëzojnë qetësi të plotë, dhashë leje që të ndërtohet kjo kishë e re dhe urdhërova që të mos bëhet asnjë pengesë apo ndalim dhe të mos i merren asnjë para. (viti 1856)[25]
Ferman i Sulltanit dërguar priftit dhe kadiut të Delvinës mbi marrjen e masave ndaj personave që ndërhyjnë në pronat e kishës, (viti 1699)[26]
Ferman i Sulltanit për ndërtimin e kishave në lagjet Goricë dhe Mangalem të Beratit (viti 1842)[27]
Ferman i Sulltan Mustafait derguar Kadiut te Delvines: “Zoti u shtofte nderen ! Porsa te   ju  mberrije ky ferman ne dore, te merrni dijeni se priftenit e kishes se atij vendi  i   jane drejtue fronit te madhnise seme. Dhe kane ankue se nder do toka te kishes qe  i kane zotnue qysh para pushtimit, i nderhyjne disa vojvode te Kamenices, tue thane se na jena vojvode e kena te drejte mbi ato toka, dhe me jane lute me  ndalu nderhymjen e tyne.Une ju urdhnoj sa te merrni kete ferman e hyxhetet se  kush ka zotnue kete toke kadimi, dhe nese provohet e drejta   e priftenve mbi ate toke,  keni me i ndalu nderhymjet arbitrare qe bajne vovjvodet ne fjale, ne pasuni te kishes. Une keshtu urdhnoj dhe keshtu te bahet.” (Viti 1699)[28]
Ferman i Sulltan Ahmedit birit te Sulltan Muratit te 3-te:“ Pasuria nuk mund te shitet. Prej te ardhunave te pasurise, dy pjese i takojne Lutfi Ages dhe  me dy pjese te tjera do te hapen rruge, çezma, shkolla, do te perkrahen te vobektit, femijet  jetime, do te martohen grate e veja dhe vajzat pa dallim feje.”(Viti 1587)[29]
Në Kuvendin Osman të Shqipërisë dokumentohet së tëkrishterët kanë pasur edhe deputetët e tyre duke i dhënë minorancave përfaqësi në Kuvend:
Anxhelo Efendiu, Deputet i Shkodrës – (1876)[30]
Filip Efendiu Deputet i Shkodrës – (1876)[31]
Mishel Efendiu Deputet i Korçës  – (1908)[32]
Që e drejta historike të rivendoset duhet dhe është e nevojshme që historia jonë e shkruar të kalojë përmes një proçesi rivlerësimi dhe mbi të gjitha rimoralizimi të domethënies historike të ngjarjeve dhe hapave vendimtarë që morën shqiptarët. Për këtë është e nevojshme që të rritet përkuptimësia e mesazheve që vijnë nga historia, por jo vetëm kaq, është e nevojshme që diafragma e fakteve dhe provave historike duhet të zgjerohet për një frymëmarrje të tillë sa të shpjegojë korrektësisht ndërrimin e identitetit fetar të shqiptarëve në fenë islame. Duhet pastruar ndërgjegja kombëtare nga mitet e rreme dhe nga fallsifikimet dashakeqe. Ndërrimi i fesë nga shqiptarët nuk solli ndërrimin e identitetit të tyre gjeografik.  Shqiptarët  tashmë edhe si myslimanë ishin dhe janë pjesë e realitetit evropian dhe si i tillë duhet kuptuar edhe identiteti i ri musliman i shqiptarëve, si një akt civilizues individual por edhe në shumë raste kolektiv, për një vlerë superiore qoftë ajo shpirtërore  apo edhe ekzistenciale.
[1]“Enciclopedia of Islam”: Kapitulli, “Al-Sikilliya”
[2] Ibrahimi, Nexhat : “Autoktoniteti i muslimanëve në tokat shqiptare” FRI, http://www.fri.org.mk/fri/showArticle.aspx?IDArticle=8077, vizituar 16.12.2012 ora: 14.57
[3] Skëndi, Stavro: “Religion in Albania during the Ottoman Rule” në “Balkan Cultural Studies”, New York, 1980, f.152
[4] Don Crisi, Marco: “Sommario della Relazione della visita in Albania”  Biblioteka Chigiane, Romë 1651, f. 204
[5] Zamputi, Ignazio: “Relazione dei Viaggiatori Eclesiastici Italiani in Albania ne XVII Secolo”, vol, I-rë, botim CisVA, 2009, f. 451
[6] Radoniç Jovan: “Rimska Kurija” fq 108, marrë nga:“Kosova gjatë shkujve XV, XVI, XVII”, Skender Riza, Tiranë 1987, f.420-437.
[7] Zamputi, Ignazio: “Relazione dei Viaggiatori Eclesiastici Italiani in Albania nel XVII Secolo”  Vëllimi II-të, f. 262-263
[8] Granett, Lucy M.J: “The Women of Turkey & their Folklore. The Jewish & Moslem Women”, Londër, 1891, f. 267-268
[9] Don Crisi, Marco: po aty, f. 205.
[10] Arnold, W.Thomas, “The praching of Islam – A history of the propogation of the Muslim Faith”, bot. Constable Company Ltd, Londër, 1913, Farlati, vëll. VII, f. 31.
[11]  Radoniç, Jovan, po aty, f. 347.
[12] Skariç, Vladislav: “Knjiga o Ballkanu II” Beograd 1937, f.134-142.
[13] Kur’an, Kaptina Bekare, ajeti nr. 256.
[14] Gibbon, Herbert: “Themelimi i Perandorisë Osmane”, Oxford 1916, f.80-81.
[15] Kicikis, Jani: “Encyclopedia Universalis”, Corpus 8, Francë S.A. 1988, f.1002.
[16] “Të shkruash historinë me tolerance”, botim Tika, viti 2005, Arkivi Qendror i Shtetit, f. 128, D49 fl. 125-126.
[17] Po aty, f. 140, D17, fl. 1.
[18] Po aty, AQSH, f. 128, d213 fl2.
[19] Po aty, AQSH, f. 140 d6 fl.1.
[20] Po aty, AQSH, f. 140 d3 fl.1.
[21]  Po aty, AQSH, f. 39 d47 fl.1.
[22]  Po aty, AQSH f. 128 d50 fl.55.
[23] Po aty, AQSH, f143 d128 fl.1.
[24] Po aty, AQSH, f10 d1 fl.5.
[25] Po aty, AQSH, f 131 d 1 fl.1.
[26] Po aty, AQSH, f140 d5 fl.1.
[27] Po aty, AQSH, f128 d55 fl.61.
[28] Po aty, AQSH, f140 D5  fl. 1.
[29] Po aty, AQSH, f140 D5  fl 1.
[30] Po aty, Reslim Kitap, vëll.1, f. 321.
[31] Po aty,  Reslim Kitap, vëll. 1, f. 321.
[32] Po aty, Osmanli Mebushar Albumu.

Prof. Ali Mustafa El-Misrati – Herodoti i kulturës libiane dhe shqiptarët

20/08/2012 Lini një koment

PROF. ALI MUSTAFA EL-MISRATI – HERODOTI I KULTURËS LIBIANE DHE SHQIPTARËT[1]

Ali Mustafa El-Misrati

 

U lind mё 18.08.1926 nё Aleksandri, dhe emri i tij i plotë sikurse ai e përmend është: Ali Mustafa Ali Ahmed El Misrati. U rrit ndёrmjet Aleksandrisё dhe Kairos. Mësimet e tij tё para i mori nё shkollёn “El Xheladin” nё Bulak. Më pas vazhdoi shkollёn e lartё nё Universitetin e Ez`herit nё fakultetin e “Bazave Fetare” tё cilin e pёrfundoi nё vitin 1946. Gjithashtu arriti tё diplomohet nё shkollёn e lartё tё pedagogjisё nё fakultetin e “Gjuhёs arabe” po nё universitetin e Ez`herit nё vitin 1949. Mё pas punoi si mёsuses nё shkollёn egjiptiane tё koptёve nё Shibra.

Herën e fundit që u takova me të, dhe kjo gjatë pushimit prej gati një çerek ore në një seminar që u mbajt në Tripoli[2], mu dha rasti të bisedoja me të dhe ti jepja atij një biografi të shkurtër rreth jetës së tij në gjuhën shqipe që e kisha përgatitur prej disa muajsh, menjëherë me lëvizjet e tij të shpejta dhe të gjalla filloi të fliste dhe të më pyeste për shqiptarët. Natyrisht që u çudit kur unë i dhashë atë biografi të shkurtër që nuk i kalonte tetë faqe, megjithëse rreth nesh kishte dhe profesorë e studentë të tjerë pjesëmarrës në seminar, kur i mori në dorë ato fleta më tha: “A e ke përmendur që origjina e gjyshërve të mi është nga Shqipëria?”, unë iu përgjigja megjithëse unë e di një gjë të tillë sepse më keni njoftuar në takime të kaluara, por këtë nuk e kam gjetur të shkruar në asnjë burim që flet për jetën dhe veprën tuaj, për këtë arsye nuk e kam shkruar këtë që ju përmendni, atëherë duke buzëqeshur më tha: “Menjëherë shkruaje këtë që po dëgjon nga unë në biografinë time“, the thirri me zë të lartë që ta dëgjonin dhe disa të pranishëm që ishin aty pranë: “E dini ju që gjyshërit e mi kanë qenë shqiptarë“. Ishin këto fjalë që më shtynë ta rishkruaj biografinë e këtij gjeniu të letrave arabe për shkakun e vetëm që të përmend atë që ai më kërkoi, se origjina e familjes së tij rrjedh nga Shqipëria, dhe se gjyshërit e tij të parë kanë qenë shqiptarë që emigruan në viset arabe, dhe kjo është një dukuri tashmë e njohur në historinë arabe ashtu dhe në atë shqiptare. Jo vetëm në Libi gjejmë familje me origjinë shqiptare por thuajse në të gjithë vendet arabe si në Egjipt, Siri, Palestinë, etj.

Ai ka shkruar dhe vazhdon tё shkruajё nё fusha tё ndryshme por veçanёrisht aktiviteti i tij ёshtё pёrqёndruar nё histori, biografi, tregime, gazetari si dhe nё dorёshkrime nga trashёgimia kulturore.

Me shkrimin e tij me titull “Kёtu jam o atdheu im, kёtu jam“, titull i cili u bё kushtrim pёr rininё gjatё asaj periudhe tё historisё, ai nisi botimin e shkrimeve tё tij nё gazetёn “Tripoli Perёndimor” (Tarablus El Garb). Ishte ky artikulli i tij i parё qё u botua mё datё 13.03.1948, mё pas u botua shkrimi i tij me titull “Lamtumirё, mё pas kthehem” mё datё 14.04.1948.

U kthye pёr tu vendosur pёrfundimisht nё Libi mё datё 15.07.1949 periudhё nё tё cilёn botoi artikullin e tij me titull “Kthim”, gjithashtu gjatё kёsaj periudhe ai ka mbajtur shumё ligjёrata dhe aktivitete kulturore e politike tё cilat kishin si qёllim nxitjen dhe rritjen e ndёrgjegjes tek rinia qё tё pёrballen me ngjarejt qё ndoshnin asokohe nё Libi…

U antarёsua nё partinё “Kuvendi Kombёtar” pёr tё mbrojtur çёshtjen libiane, parti tё cilёn e kishte themeluar Beshir Es Sa`davi nё vitet `50-tё. Gjatё kёsaj periudhe ai u përndoq dhe u burgos. Mё datё 25.03.1954 u emёrua drejtor i radios “Tripoli Perёndimor”, gjithashtu punoi si kryeredaktor i revistёs “Kёtu Tripoli Perёndimor”, revistё e cila pёrfshinte fushёn e letёrsisё dhe artit. Mё 1960 deri mё 1964 u zgjodh anёtar i asamblesё parlamentare.

Nё vitin 1965 mori çmimin e parё me shkrimin e tij rreth folklorit libian nё konkursin e shkrimtarёve tё cilin e organizoi komisioni i lartё i arteve dhe letёrsisё. Mё pas ai u emёrua kryetar i kёtij komisioni. Nga viti 1959 deri mё 1966 ai ishte nga themeluesit dhe udhёheqёsit e Institutit libian tё mendimit. Më 07.02.1964 ishte botuesi i gazetёs javore “Populli” ku ishte dhe kryeredaktor i saj, gazetё e cila u ndalua botimi i saj disa herë. Nё vitin 1972 u zgjodh deputet i Tripolit nё parlamentin e unionit popullor. Mori dhe vazhdon akoma tё marrё pjesё si pёrfaqsues i Libisё nё seminare tё ndryshme rreth letёrsisё, kulturёs dhe politikës.

Nё vitin 1970 u nderua nё festёn e parё tё shkencёs pёr rolin dhe mundin e tij nё ringjalljen e trashёgimisё kulturore arabe.

Mori pjesё nё themelimin e disa qendrave dhe institueve kulturore arabe.

Fitoi çmimin “Fatih” nё letёrsi dhe arte nё vitin 1994 si nderim pёr aktivitetin e tij si shkrimtar.

Përveç shkrimeve të tij, programeve kulturore dhe serialeve radio-televizive ai ka botuar mё shumё se 55 libra.

 

Ndër librat e tij tё botuar pёrmendim:

1- Personalitet nga Tripoli, botuar nga Sht. Bot. Maxhi, 1955.
2- Panorama letrare nga Libia, Sht. Bot. Shtetёrore, 1956.
3- Poet nga Libia, Ibrahim El Usta Umer, Sht. Bot. Orient, 1960.
4- Nastradini nё Libi, Libraria Orient, 1957.
5- Gazeta libiane gjatё gjysmё shekulli, Libraria Orient, 1958.
6- Shoqёria libiane nёpёrmjet fjalёve tё urta popullore, Tripoli 1962.
7- Siçiliani Ibn Hamijdus, Sht. Bot. Njohuritё, 1963.
8- Vela e grisur, Sht. Bot. E librit arab, 1963.
9- Esed bin El Furat çliruesi i Sicilisё, Organizata e shkrimeve, 1964.
10- Njё grusht me dhé, Sht. Bot. El Gandur, 1964.
11- Ibn Galbun – Historiani i Libisё, Komisioni i lartё i letёrsisё, 1966.
12- Marrёdheёniet historike dhe shoqёrore ndёrmjet Libisё dhe Turqisё, 1968.
13- Mbledhja e injorantёve, Libraria e mendimit, 1972.
14- Era e Nisrinit, Libraria tregtare, 1963.
15- Historinaё nga Libia, Sht. Bot e shpejtё, 1977.
16- Shprehjet pupullore, domethёnie psikologjike dhe sociologjike, 1982.
17- Grimё prej xixёllonje, Sht. Bot. El Xhamahirije, 1992.
18- Dielli dhe sita, Sht. Bot. Dahvij, 1967.
19- Zogu i plagosur, Sht. Bot. El Xhamahirije, 1995.
20- Shembuj në hije, përkthime, Tripoli 1978.
21- Personalitetet e gazetarisё nё vendet arabe – vëll. VI, personalitet libiane, 1997.
22- Akoma xhaketa ёshtё e varur, tregime tё shkurtra, Kairo, 2005.
23- Seriozitet nё shaka dhe fantazi nё realitet, Tripoli, 2006.
24- Dervishi i tha djalit tё tij, Sirt, 2006.
25- Arka e mollёve, Sirt, 2006.

Punimet e tij janё pёrkthyer nё disa gjuhё tё ndryshme, si nё anglisht, frёngjisht, gjermanisht, italisht dhe nё gjuhёn kineze. Rreth Ali Misratit dhe shkrimeve të tij kanë shkruar shumë shkrimtarë, kritikë dhe akademikë arabë dhe të huaj. Ndёr to pёrmendim dekanin e letёrsisё arabe Taha Husejnin, Enis Mensurin, Mustafa Mahmudin, Muhammed Ferid, Ni`met Ahmed Fuad, Nikolla Zijade, Abdullah Es Siman, Ali Fehmi Khushejm, Muhammed Verith, Husejn Mu`nis, Ebu Kasim Keru, Enver El Xhundij, Muhammed Mahfudh nga Tunizia, Shiratof nga Rusia, Xhak Perik nga Franca, Arif nga Kina, Bakhman nga Gjermania, Abdul Kerim Xhermanos nga Hungaria, Rizintano nga Italia… e shumё letrarё e kritikё tё tjerë.

Për aktivitetin e tij, për frymën e re që ai ka futur në letërsinë dhe historinë libiane, për botimet dhe dorëshkrimet e pabotuara, për seminaret dhe koncertet letrare e kulturore që janë organizuar brenda Libisë dhe jashtë saj, për të gjitha këto dhe mjaft të tjera që nuk janë përmendur, e bёjnё atё ta quajmё “Herodotin e kulturёs libiane”, sikurse e quan me tё drejtё dhe dr. Abdullah Salim Mulejtan[3].

 

Çfarë thotë Ali Mustafa Misrati për veten e tij…[4]

 

Pasi përmend vendlindjen dhe vitet e shkollës të cilat i përmendëm në fillim të kësaj biogarife ai vazhdon e thotë:

Unë përshtatem me natyrën e studimeve dhe hulumtimeve, shkruaj artikuj dhe tregime që pasi i thur ato has shumë pengesa për ti botuar dhe t’ia paraqitur njerëzve, kjo për shkak të shkrimit tim të mallkuar, shkronjave të përdredhura, shprehjeve të dobëta si dhe gabimeve të shpërndara ndaj të cilave pena ime tregohet e pavëmendshme për ti korrigjuar dhe  përmirësuar. Pena ime gulçon dhe shfryn atëherë kur ajo shikon letrën, ajo vrapon kur vështron bojën, dhe rrëshqet atëherë kur unë e shtrëngoj me gishtat e mi. Kjo nuk do të thotë se unë me mendimin tim kam përfshirë gjithçka apo jam thelluar -Zoti më faltë -, kjo dëshmon se rrjedha e penës tek unë është përvojë e hidhur dhe mundim…

Shpejtësia gjatë shkrimit, nxitimi në ecje, shpejtësia gjatë të folurit, gjatë ushqimit, janë gjëra të cilat unë i vuaj, që më shqetësojnë vazhdimisht, dhe që më bëjnë konfuz dhe të hutuar. Nga këtu lëshimet që bën pena ime janë të shumta, po ashtu dhe gabimet drejtshkrimore. Nxitimi dhe të shpejtuarit mund të jenë të dobishme dhe të domosdoshme për të arritur shkallët e qytetërimit, mirëpo nxitimi në botën e artit, në strehën e poezisë, fushën e penës, dhe në hapësirën e letërsisë, në të gjitha këto të nxituarit është veti shumë e dëmshme, shkatërruese, është mallkim…

Përderisa shkrimi im është sikurse gjurmët e rosës në baltë, apo sikurse shenjat dhe shprehitë e hajmalive, e gjej veten më shumë duke mbajtur fjalime sesa duke shkruar, dhe kur flas ndihem  më mirë sesa kur shkruaj, të ligjëroj është më e lehtë për mua sesa të shkruaj, sepse kufijtë e të shkruarit janë shumë të vështira për mua, janë të mallkuara, kjo është një e metë të cilën mundohem vazhdimisht ta riparoj dhe një gabim që mundohem ta përmirësoj dhe ti jap kuptim, mirëpo me plot keqardhje mesa duket kjo është diçka e vështirë dhe e pamundur për mua. Gjithmonë unë jam i detyruar ti korrigjoj vetë shkrimet e mia sepse shkrimi im është i palexueshëm dhe i pakuptueshëm. .. gabimet dhe lëshimet e penës sime ndonjëherë arrijnë deri në marrëzi, mund të ketë prej tyre të dhimbshme, konfuze por dhe të çuditshme dhe origjinale…”.[5]

Stili i Misratit dallohet për spontanitetin dhe lehtësinë e tij. Në të shumtën e rasteve të bie në sy  mprehtësia dhe humori thumbues. Këtë stil ai nuk e shmang qoftë edhe në studimet, hulumtimet dhe tregimet e tij. Ai nuk është sikurse ata të diplomuar të Ez’herit të cilët përdorin një stil të vështirë për tu kuptuar  dhe mjaft  të paqartë. Ajo që e bën atë të veçantë janë shkrimet e tij të cilat prekin fusha të ndryshme të kulturës. Ai thotë:

“Mungesa e librit në bibliotekën arabe në Libi; ishte kjo ndjenë motiv i mjaftueshëm që shkrimet e mia të kenë këtë shumëllojshmëri. Me këtë unë kisha dëshirë të mbushja një pjesë sado të vogël të këtij boshllëku. Kështu unë fillova të shkruaj për personalitet libiane, historianët, u mora me studimin e dorëshkrimeve, gjithashtu fillova të shkruaj tregime dhe pjesë teatrale. Nuk e mohoj që unë e provova të shkruaj edhe poezi, mirëpo nuk është nga ajo poezi që ngrihet mbi këmbët e veta, mund ta quajmë poezi të gjymtuar… poezia ime nuk më pëlqen dhe nuk kam dëshirë t’ia paraqes atë lexuesve, kështu që e mbylla këtë drejtim dhe u dhashë pas fushave të tjera të letërsisë”.[6]

 

Për shqiptarët ai thotë:

Janë një popull i vjetër që kanë dhënë shumë, ka nxjerrë dijetarë e personalitete jo vetëm në lindje por dhe në perëndim, por në të njëjtën kohë është një popull që i është bërë shumë padrejtësi. Turqia shumë herë tregoi neglizhencë ndaj tyre, ndërsa arabët i harruan totalisht“.

Ai nuk harron të përmendë dijetarë me origjinë shqiptare që kanë bërë famë në botën arabe, të cilët i ka takuar gjatë udhëtimeve të tij të shumta. Ai thotë që shumë prej tyre i njeh personalisht dhe i ka shokë e mban kontakte me to. Ai përmend Sami Frashrin dhe Kamusin e Personaliteteve, libër të cilin ai ka shumë dëshirë ta përkthejë në gjuhën arabe, për Samiun i cili ka qenë edhe kryeredaktor i gazetës “Tarablus El Garb” gazeta e parë libiane, ai thotë: “Ai ka qenë me të vërtetë një dijetar i madh, ka qenë enciklopedi për kohën e tij, për fat të keq ka autorë arabë që janë bazuar totalisht në veprën e tij Kamus el A’lam, por që nuk e përmendin një gjë të tillë“.

Padyshim nuk mund të harrojë “burrin madhështor” siç e quan ai Muhamed Ali Pashën të cilin e përmend me një simpati të madhe, si dhe mjaft personalitete shqiptare për të cilët ai shpreson t’iu përkushtojë një ligjëratë për të treguar rolin e tyre në shërbim dhe përhapje të kulturës islame në botë, në të njëjtën kohë ai shpreh dëshirën e tij të madhe që një ditë shpreson ti realizohet për të vizituar “Tokën Shqiptare” siç e quan ai me gjuhën e tij.

 

Më tej ai thotë:

“Bisedat e mia nuk janë asgjë pa ndjenjën e humorit. Humori është i rrënjosur në personalitetin dhe karakterin tim. Të qeshurit është diçka e domosdoshme gjatë bisedave të mia, kjo ndoshta për shkakun ngaqë unë kam aftësi për të krijuar kushtet e përshtatshme për humor. Mund të ndodhë që humori tek unë të jetë shprehje ironike, kritikë e ashpër ose qëndrim ndaj diçkaje që nuk më pëlqen… kjo nuk mund të jetë çudi duke marrë parasysh vendin ku jam rritur në lagjen Bulak nga ku lind i gjithë humori egjiptian… në këtë lagje lindin dhe shpërndahen të qeshurat për tu bërë më pas përzierje e jetës dhe natyrës njerëzore në atë vend.

Gjithmonë më shikon duke vrapuar sikur jam duke ndjekur diçka që se kam arrirë, mbaj letra të cilat ndoshta nuk i mbush së shkruari, gjithmonë mbaj nën sqetull një libër që ndoshta nuk e përfundoj së lexuari, por mundet që librit ti grisen fletët nga leximi i shumë përsëritur. Mbaj me vete të holla të cilat shumë shpejt i shpenzoj. Të hollat në dorën time janë sikurse uji në pupël… përfundojnë shpejt… të tjerët më shohin bujar deri në qindarkën e fundit dhe shumë dorështrënguar deri në palcë përsa i përket bibliotekës sime apo pajisjeve të mia kulturore dhe artistike”.

Për shkrimet dhe aktivitetin e tij kulturor ai është nderuar me shumë çmime dhe tituj si në rangun e botës arabe ashtu dhe jashtë saj, por ai mendon se nderi më i madh që i është bërë është seminari shkencor me titull “Ali Mustafa El Misrati, letrar dhe dijetar” të cilën e organizoi Këshilli për Kulturën, ku ai tha:”Shpresoj që të jem letrar dhe dijetar në historinë e letërsisë arabe“.

 

/Orientalizmi Shqiptar/


[1] Përshtatur dhe përzgjedhur nga Roland Vishkurti, Tripoli, 08.02.2008, u botua në revistën shkencore “Edukata Islame”, viti XXXVII, nr. 86, Prishtinë 2008, f. 267–274.

[2] Është seminari shkencor me titull “Tripoli dhe roli i tij në përhapjen e kulturës arabe–islame”, mbajtur në Tripoli-Libi më 6–7 Shkurt 2008, ku ai u nderua me medaljen e arte nga Organizata Arabe për Edukimin, Kulturën, dhe Shkencën (ISESCO).
[3] Marrё nga fjalori i letrarёve dhe shkrimtarёve bashkёkohorё libianё, Abdullah Salim Mulejtan.
[4] Kjo është një paraqitje e karakterit të këtij gjeniu të letërsisë arabe, ku del në pah personaliteti i tij euforik dhe mjaft i gjallë, thjeshtësia dhe sinqeriteti janë diçka e pandarë nga personaliteti i këtij akademiku që tashmë i ka kaluar të 80–tat, kjo jo vetëm në shkrimet e tij, por dhe në jetën e tij të përditshme. Në shkrimet dhe artikujt e tij të ndryshëm ne hasim vazhdimisht shprehje që nxjerrin në pah anë nga personaliteti i tij… kjo që po përmendim është vetëm një përzgjedhje.
[5] Ali Mustafa El Misrati, Gabimet e penës, gazeta “Tripoli Perëndimor”, nr. 2862, viti X, datë 7 Dhjetor 1952, f. 2.
[6] El Misrati, shpirti dhe zemra, grup autorësh, Katër stinët, nr. 58, viti XII, 2–1992, f. 25-31.

Perandoria e munguar

18/08/2012 Lini një koment

Enis SULSTAROVA

PERANDORIA E MUNGUAR

Popujve ballkanas, e midis tyre shqiptarëve, pa e ditur as ata vetë, madje pa e ditur as Evropa, fati u caktoi të jenë komando të Evropës, mu në qendër të botës osmane.

Ismail Kadare

Mbeçë, more shokë, mbeçë,
përtej Urës së Qabesë.        Këngë popullore

Enis Sulstarova

Miti

Rolan Barti thotë që miti është një sistem semiologjik i rendit të dytë, sepse shenja e rendit të parë bëhet në vetvete një shënjues (Barthes, 1972: 114). Për ta shpjeguar me një shembull, shenja lis në rendin e parë zbërthehet në shënjuesin fonetik apo grafik “lis” dhe në të shënjuarin pemë, të dallueshëm prej llojeve të tjera të pemëve. Ndërsa kur Abdi Baleta (1999: 115) shkruan se lidhja Shqipëri-Kosovë duhet parë si “dy çatalla të një lisi”, atëherë kemi të bëjmë me rendin e dytë semiologjik, ku shenja lis është kthyer në shënjuesin e autoktonisë, lashtësisë, qëndrueshmërisë, hijeshisë, etj., të kombit shqiptar. Kombi shqiptar, së bashku me vetitë e nënkuptuara nga fjala lis, është i shënjuari. Në rendin e dytë shënjuesin Barti e quan “formë” dhe të shënjuarin “koncept”; në shembullin tonë, lisi është forma dhe kombi shqiptar është koncepti, dhe të dyja së bashku na japin mitin e kombit shqiptar që si një lis i qëndron i papërkulur moteve dhe rrebesheve të historisë. Në rendin e dytë, koncepti nuk është pranishëm materialisht dhe përfaqësohet nga forma, d.m.th. me anë të lisit fitojmë një konceptim të caktuar të kombit. Barti thotë që miti e tjetërson formën, sepse miti është universal, i pavarur nga forma, ndërsa forma është e cekët dhe e veçuar (Barthes, 1972: 119). Për ta ilustruar sërish, koncepti i lashtësisë dhe i qëndrueshmërisë së kombit shqiptar është i plotë në vetvete, kurse lisi është thjeshtë një nga format e përcjelljes së mitit, sepse në vend të tij mund të përdoreshin forma të tjera, fjala vjen, mali, shkëmb-graniti, çeliku, etj. Me fjalë të tjera, forma nuk e shteron përfaqësimin e konceptit (po aty: 127). Normalisht që zgjedhja e lisit nga Baleta nuk është krejt arbitrare, sepse miti e ka historinë e tij. Kështu, në nacionalizmin shqiptar ka një traditë të lidhjes së kombit e Shqipërisë me lisin, të paktën që nga Rilindja Kombëtare; kujtojmë këtu vargjet e poetëve: “O malet e Shqipërisë e ju o lisat e gjatë”, apo “si lis i naltë i rrëzuem përdhe”. Miti është një tip ligjërate që kryen natyralizimin e realiteteve historike, ai nuk fsheh apo mohon realitetet,  por i thjeshtëzon, i spastron dhe i paraqet si të pafajshme apo jep justifikime të përjetshme mbi ekzistencën e tyre (po aty: 142-143). Kështu, kombi shqiptar është një bashkësi historike, ndërsa lisi i përket natyrës dhe ka qenë po ai që është që nga fillimet e historisë njerëzore: bashkimi që bën miti midis të kombit dhe lisit ngurtëson një përfytyrim të caktuar të kombit. Miti duke qenë se është një tip ligjërate, krijohet me materiale që janë përpunuar më parë dhe përshtatur për mjetet e komunikimit. Çdo gjë në jetën e përditshme mund të kthehet në mit, jo vetëm tekstet, por edhe fotot, filmat, sportet, reklama, etj. (po aty: 109-110).

Perandoria e munguar

E bëmë këtë hyrje mbi kuptimin e mitit me qëllim të prezantimit të një miti që ndeshet shpesh në shkrimet shqiptare. Le ta zbulojmë me anë të një artikulli nga e përditshmja Shqip e datës 01.04.2007. Ai titullohet “‘Bëmat’ tona të vjetra në Irak: Parahistoria e komandove të sotëm shqiptarë”, me autor Fatos Baxhakun dhe së bashku me disa episode rrëfimesh më të shkurtra dhe tetë foto të përmasave të ndryshme zë plotësisht faqet 36-37 të gazetës. Hyrja e artikullit meriton të citohet e plotë:

Kur një grusht djelmoshash shqiptarë u nisën për në njërën prej zonave më të nxehta të globit, për në Irak, atje ku sot e kësaj dite mesatarisht vriten jo vetëm civilë vendas, por edhe shumë ushtarë të huaj, shumë veta e vranë mendjen me merak të madh: A duhej vepruar kështu? A duhej që ky hap i madh të ishte bërë më parë objekt i ndonjë votimi më të gjerë? Apo duhet të na zërë gjithnjë tendenca e të ecurit gjithnjë pas të fortit? Sikurse ndodh gjithnjë në një vend që ka nevojë të mbështetet te një superfuqi, diskutimet për djemtë e Shqipërisë që shkonin në luftë, sikur të shkonin në një stacion pushimi a llixhash kaluan shpejt e pa u ndjerë. Njësoj sikur të donim t’u thoshim atyre dhe familjeve të tyre: Nisuni njëherë, pastaj do të shohim e bëjmë, sepse ashtu është një punë…Që t’i kuptojmë më mirë do punë, bëjmë mirë të kujtojmë edhe disa histori të vjetra, nga ato që nisin me stuhitë e rërës. Kështu do ta marrim vesh se gjërat nuk janë edhe aq të thjeshta sa duken në shikimin e parë. Që të “udhëtojmë” në këto zona të trazuara do të na ndihin historitë e disa personazheve kuriozë, të gjithë nga Shqipëria. Edhe ata në kohën e tyre ishin në shërbim të një perandorie, të asaj osmane (Baxhaku, 2007).

Më pas vijojnë episode të shqiptarëve të ndryshëm në vendet arabe, disa prej të cilave Baxhaku na bën me dije se i ka huazuar nga libri i Muhamed Mufakut, Shqiptarët në botën arabe. Gjejmë kryesisht shqiptarë që kanë luftuar e sunduar në Orient (mbretër, guvernatorë, gjeneralë, kryengritës), por edhe arkitektë apo udhëtarë. Fotot tregojnë komando shqiptarë, marinsa amerikanë, personazhin Lorencin e Arabisë me veshjen arabe, sipas një filmi hollivudian bazuar mbi ngjarjet e Lorencit historik, mbretin Faruk të Egjiptit e arabë në një fotografi të vjetër dhe në një të re e cila paraqet skena lufte urbane.

Deri këtu jemi në rendin e parë semiologjik, të fjalëve dhe imazheve që na përcjellin kuptime. Por i gjithë materiali i këtyre dy faqeve, mund të interpretohet si formë e një miti: atij që thotë se shqiptarët kanë qenë klasë sunduese në Perandorinë Osmane. Vetë përmbajtja e artikullit, përzgjedhja e fotove dhe mënyra e vendosjes së tyre ta sugjeron një lexim të tillë. Por le të shtjellojmë më parë konceptin e mitit të shqiptarëve si sundues të Perandorisë Osmane, sepse siç e pamë më lart ai është i pavarur nga forma specifike e artikullit tonë. Në histori shqiptarët dhe paraardhësit e tyre nuk përmenden të kenë gjeneruar ndonjëherë ndonjë perandori. Madje, po të përjashtojmë ilirët, na del se ata nuk kanë ndërtuar dot as mbretëri, të njohur zyrtarisht si të tillë. Më i famshmi i sunduesve shqiptarë, Skënderbeu ishte thjesht një princ që priste të kurorëzohej mbret nga Papa. Ka një kontrast të dukshëm të shqiptarëve me fqinjët e tyre sllavë e grekë, të cilët në mesjetë kanë shërbyer si bërthama etnike të perandorive të ndryshme. Përmendim Bizantin e lidhur me etninë e kulturën greke, bazileusit bullgarë që rivalizonin me ata bizantinë, Perandorinë e Stefan Dushanit dhe lidhjet me serbët bashkëkohorë, turqit e sotëm dhe Perandorinë Osmane. Ndryshe nga ata, shqiptarët dhe paraardhësit e tyre kanë treguar veti luftarake në shërbim të perandorive të ndryshme, duke filluar me atë romake e duke vazhduar me atë osmane. Sidomos njihet pjesëmarrja e madhe e shqiptarëve në rangjet udhëheqëse të kësaj të fundit. Mungesa e një perandorie shqiptare në histori shpeshherë është zëvendësuar me “mitin e bashkësundimit”, që thotë se shqiptarët nuk kanë qenë të nënshtruar por në ortakëri me turqit për sundimin e perandorisë. Si fakte mbështetëse të mitit përmenden numri i madh i vezirëve, sadrazemëve, guvernatorëve e komandantëve osmanë me prejardhje shqiptare, apo Mehmet Aliu i Egjiptit dhe pasardhësit e tij, etj. Një shprehje tipike e këtij mitit në publicistikën tonë është ky qortim: “shqiptarët, edhe pse gjithmonë më kryengritës se të tjerët, u treguan më pasionantë dhe më aktivë për të qeverisur tërë Perandorinë, bashkë me pushtuesit, duke u kujtuar vetëm emocionalisht për atdheun e tyre” (Kulla, 2002: 10).

I parë si formë e konceptit të shqiptarëve si sundues (bashkë me turqit) të Lindjes së Mesme, artikulli që kemi nën shqyrtim na përcjell kumte të reja që natyralizojnë dërgimin e komandove shqiptarë në Irak në kohën e sotme. Nëse shqiptarët e kanë sunduar një herë Orientin, së bashku me turqit, pse të mos ta bëjnë sërish, kësaj radhe së bashku me amerikanët? Me këtë i jepet fund dilemave të luftojmë apo jo në Irak, sepse ne jemi tashmë atje, jemi te legjendat që arabët tregojnë për shqiptarët, pra kemi të bëjmë vetëm me një rikthim në atë vend e në atë pozitë që na përket; jo më kot nëntitulli thotë: “Parahistoria e komandove të sotëm shqiptarë”. Ja edhe disa tituj të pjesëve të artikullit: “një lidhje e lashtë”, “paraardhësit shqiptarë të guvernatorëve”, “njerëzit e luftës”, “Arnautë në Palestinë”, “Iraku në duart e shqiptarëve”.

Përzgjedhja e fotove gjithashtu shënjon mitin e bashkësundimtarëve shqiptarë në perandorinë e re amerikane. Pra, nëse teksti na flet për të shkuarën, fotot bëjnë lidhjen me të tashmen, duke e fshirë në fakt dallimin midis dy kohëve: e tashmja projektohet në të shkuarën dhe e shkuara bën pjesë në të tashmen. Ndër tri fotot më të mëdha dhe qendrore, dy paraqesin komando shqiptarë në rreshtim dhe fotoja e mesit  një ushtar amerikan duke patrulluar në një rrugë (të Bagdatit) dhe pas tij duken automjete të shkatërruar nga luftimet. Nga madhësia e fotove, vendosja krah për krah dhe nga uniformat e ushtarakëve kuptohet pozita e barabartë mes shqiptarëve dhe amerikanëve në Irak. Kjo theksohet edhe më nga një foto në pjesën e sipërme të f. 36, ku paraqiten komando shqiptarë e marinsa amerikanë duke patrulluar së bashku në një makinë “Hummer”.

Po arabët? Ata mungojnë thuajse krejt në artikull, përveç në funksion të publikut para të cilit luhen lojërat fatale të historisë: shqiptarë, turq, iranianë, francezët e Napoleonit, britanikët, i sundojnë radhazi apo i çlirojnë radhazi për të ardhur deri te amerikanët. Arabët janë aty për të shkruar kronikat e bëmave të shqiptarëve që i sundojnë, të shprehin pëlqimin apo pakënaqësinë me guvernatorët e ndryshëm shqiptarë. As fotot nuk japin shumë për arabët. Një foto e vogël në fund të f. 36 paraqet dy arabë me veshje tradicionale, njëri i hipur në kalë, të dy duke qëndruar para një tende. Në fakt, fotoja është vënë enkas për kalin dhe jo për arabët, sepse sipër saj lexojmë titullin “Një mauzer dhe një kalë arab”, lidhur me një histori ku protagonisti është shqiptari Eqrem bej Vlora në një nga udhëtimet në Lindjen e Mesme. Pra, dy arabët janë aty thjesht për të na bindur se kali i fotos është vërtet i racës arabe. Fotoja tjetër ku shfaqen sërish arabët ndodhet në krye të po asaj faqeje, krahas fotos me komando shqiptarë e marinsa amerikanë hipur në “Hummer”. Fotoja paraqet një burrë arab i veshur civil me shaminë tradicionale në kokë, kësaj radhe ndoshta për të fshehur identitetin e tij, me një raketë-hedhëse mbi sup dhe përtej tij dallojmë tymin e zi që del nga disa makina që digjen në krah të rrugës. Diçitura që shoqëron foton: “Skena të përditshme në Bagdat”. Krijohet përshtypja se njerëz që vijnë vërdallë me raketa duke hedhur në erë makina e godina është pamja e zakonshme, e përditshme, e përjetshme e Irakut. Fotoja e shoqëruar me tekstin që bën fjalë veç për luftëra, përforcon përshtypjen se asgjë nuk ka ndryshuar në Lindje. Edhe modernizimi ka shkuar në kahun e gabuar me atë tonin, sepse nga tenda e kuajt e nomadëve beduinë, arabët kanë arritur deri te raketë-hedhësja nomade që endet rrugëve të Bagdatit. Faktorët politikë që kanë bërë që SHBA e aleatët, midis tyre Shqipëria, të dërgojnë trupa në Irak e që disa irakenë të “shëtisin” të armatosur, treten në mitin e përditshmërisë dhe “normalitetit” të dhunës në atë vend. Sikurse dikur turqit me shqiptarët, edhe sot, në “shpinën” e “Hummer”-it, amerikanë e shqiptarë patrullojnë në rrugët e Bagdatit duke paqtuar arabët e pabindur dhe të dhunshëm.

Në f. 37 janë sërish dy foto tejet interesante nga një aspekt tjetër. Të vendosura krah për krah janë dy portrete: njëri ai i artistit që luan rolin e Lorencit të Arabisë në një film dhe tjetri ai i mbretit Faruk të Egjiptit, i fundit i dinastisë së sunduesve me prejardhje shqiptare. Artisti mban në kokë shaminë arabe, e ngjashme me veshjet arabe që Lorenci i vërtetë ka veshur gjatë aventurës së tij, kurse mbreti Faruk është me uniformë e me festen osmane në kokë. Dy evropianë me veshje orientale dhe nuk mund t’i ikësh ngasjes për të hequr paralele të tjera midis dy fotove që përfaqësojnë njëra një ushtarak anglez dhe tjetra një linjë sunduesish ushtarakë shqiptarë të Egjiptit. Si Lorenci si familja e Mehmet Aliut kanë vënë në jetë thënien e Benxhamin Dizraelit se Lindja është një karrierë për evropianët. Lorenci i Arabisë me kokë të tij theu urdhrat e sipërorëve dhe bëri emër në krye të fiseve beduine kundër osmanëve. Përpara tij, edhe Mehmet Aliu theu urdhrin e sulltanit duke siguruar sundimin e Egjiptit për vete dhe pasardhësit e tij deri te Faruku. Lorenci i vishte vetes meritën e zgjimit të ndërgjegjes kombëtare të arabëve dhe futjen e tyre në botën moderne (Said, 1978: 241). Po kështu dinastia shqiptare që sundoi Egjiptin përkon me periudhën e modernizimit të vendit. Të dy personazhet e fotove simbolizojnë edhe agjentët e imperializmit britanik. Lorenci e vendosi kryengritjen arabe në ndihmë të luftës së Perandorisë Britanike kundër Perandorisë Osmane gjatë Luftës së Parë Botërore dhe Egjipti nën kedivët shqiptarë për një pjesë të mirë të kohës ka qenë në fakt një koloni britanike. Të dy fotot si të thuash barazojnë kontributin shqiptar me atë britanik në përhapjen e qytetërimit evropian në Orient. Nuk përbën dallim nëse britanikët ishin të vetëdijshëm për misionin e tyre qytetërues e shqiptarët jo, sepse duke qenë në thelb evropianë, shqiptarët dashur pa padashur në sundimin e tyre të Orientit e përcollën evropianitetin atje: “Popujve ballkanas, e midis tyre shqiptarëve, pa e ditur as ata vetë, madje pa e ditur as Evropa, fati i caktoi të jenë komando të Evropës, mu në qendër të botës osmane” (Kadare, 2006: 61).

Në dy faqe gazete që përmbledhin aventurën shqiptare në Orient, nuk mund të mungonte ekzotika, e cila përfaqëohet nga takimi romantik i mashkullit shqiptar, nën cilësinë e Eqrem bej Vlorës, me femrën misterioze dhe tërheqëse orientale, e cila qëlloi të ishte bija e një kryetari fisi beduin. Një kënd i f. 36 tregon se si Eqrem bej Vlora në udhëtimin e tij në Orient u magjeps nga një “perri e shkretëtirës”. Megjithëse takimi i tyre zgjati vetëm pak çaste, midis të dyve lindi një miqësi e gjatë nëpërmjet korrespondencës. Baxhaku komenton: “Me sa duket miqësitë që lidhen atyre anëve se ç’kanë një gjë të veçantë. Sikurse e shohim edhe tani, ato vazhdojnë gjatë” (Baxhaku, 2007). Eqrem Vlora përjetoi tërheqjen e vajzës orientale. Orienti, si një grua e përgjithësuar, ushtron tërheqje të parezistueshme mbi shqiptarët akoma edhe sot, që materializohet me dërgimin e trupave në Irak! Artikulli si formë shënjon konceptin se sundimi shqiptar në Lindjen e Mesme ka lënë nostalgji të thella dhe prandaj ai rikthehet sërish, në një shkallë më të ulët angazhimi, por simbolikisht me peshë po aq të madhe.

Përdorime të mitit

Miti i shqiptarëve si bashkësundues të Perandorisë Osmane u formua gjatë Rilindjes Kombëtare. Shkrimet e rilindësve përhapën konceptin se deri në periudhën e Tanzimatit, shqiptarët dhe osmanët (ose turqit) qenë aleatë të njëri-tjetrit. Miti mbështetej në vlerësimin e frenimit të trysnisë sllavo-greke në trojet etnike shqiptare gjatë sundimit osman dhe e shkallës së vetëqeverisjes së shqiptarëve (Feraj, 1998: 95-96). Gjithashtu në përfytyrimin e kombit shqiptar nga ana e rilindësve duhej pohuar se shqiptarët nuk i kishin humbur vetitë e tyre të lashta gjatë pushtimit osman dhe se nuk kishin qenë kurrë në pozitë të nënshtruar, por kishin ruajtur lirinë e tyre. Për këto arsye miti i bashkësundimit të perandorisë ishte i përshtatshëm. Sami Frashëri shkruante:

Shqipëria në kohët e Tyrqet u bë m’e pasurë e m’e begatë se kudo; se Shqipëtarëtë syleshin bashkë me Tyrqitë nëpër gjith’ anët e botës edhe këtheheshinë ngarkuarë me ar e me ergjënt, me armë të vjejtura e me kuaj të bukurë t’Arabisë, t’Egjyptësë, të Qyrdistanit, t’Ungrisë etj. Me të qenë më trima e më të zottë se Tyrqitë, shkonin edhe nëpër më të mëdhenjt e më të nderçmit vende e kishin më teprë nder se ata vetë Tyrqitë (Frashëri, 1999: 21).

Miti i shqiptarëve si bashkësundues me turqit të Perandorisë Osmane u leverdiste edhe shteteve shoviniste ballkanike e aleatëve të tyre ndër Fuqitë e Mëdha, për të justifikuar pushtimin e trojeve etnike shqiptare më 1912-1913. Edhe për shumë kohë ata vazhduan ta quanin Shqipërinë “Turqia e vogël” për të çlegjitimuar ekzistencën e shtetit shqiptar.

Një tjetër përdorim i mitit lidhet me orientalizmin shqiptar, ligjërim në të cilin shqiptarët (apo një pjesë e tyre) akuzohen që i kthyen krahët Evropës dhe u bashkuan me Azinë, duke u sjellw si despotw ndaj popujve evropianw tw Ballkanit. Ismail Kadare shkruan: “Duke dalë prej saj [Perandorisë Osmane] gati e përgjysmuar, Shqipëria e pagoi dyzimin e saj. Më shumë se shpërblimin për qëndresën, mori nga Evropa dënimin për oportunizmin e saj” (Kadare, 2001: 6). Mistifikimi kësisoj i ngjarjeve historike në trajtën e përplasjes transhendentale Evropë-Perandori Osmane, apo Evropë-Azi, thjeshtëzon në mënyrë të skajshme shpjegimet e ndërlikuara historike, politikat dhe raportet e fuqive të asaj kohe dhe e paraqet si të pashmangshme rrjedhojën e copëtimit të trojeve shqiptare. Kadareja në njëfarë mënyre shfajëson “Evropën”, një totalitet që atëherë ishte krejt tjetër nga “Evropa” e fillimshekullit XXI dhe fajëson “Shqipërinë”, një njësi politike që mori trajtën e vet politike edhe për shkak të copëtimit të trojeve etnike shqiptare. Jo më kot Barti thotë që miti është një gjuhë e depolitizuar (Barthes, 1972: 143).

Shënim mbyllës

Në fillim të artikullit të tij, Baxhaku shqetësohet se vajtja e komandove shqiptarë në Irak u bë si pa u ndjerë, si fshehurazi. Ai nuk e fsheh faktin se dërgimi i komandove mund të jetë bërë për shkaqe oportuniste (“ashtu është një punë”), por në krahun tjetër e mitizon shkuarjen e tyre atje, e paraqet Irakun si një vend me të cilin shqiptarët janë të familiarizuar dhe lë të nënkuptohet se sikurse arabët kanë legjenda për “bëmat” e shqiptarëve të shkuar, po ashtu do të krijojnë të tilla për ushtarët tanë. Mirëpo në vetëdijen kolektive shqiptare prej kohësh ka zënë vend edhe një tjetër tematikë, ajo e vajtimit të shpërdorimit të energjive dhe jetëve shqiptare larg shtëpisë dhe atdheut. Vargjet “mbeçë more shokë mbeçë/ përtej Urës së Qabesë…” këndohen akoma. Njerëzit e thjeshtë e kanë ditur gjithmonë se djemtë e tyre që luftonin larg vendit po u shërbenin interesave perandorake të të tjerëve, paçka se mund të nxirrnin edhe ndonjë përfitim të vogël për vete. Episodi i tanishëm i komandove tona në Irak në thelb nuk ka asgjë për t’u shënuar veçmas.

Botuar në gazetën Albania, Tiranë, 27.05.2007.

Burimet:

Baleta, A. (1999) Kosova: Nga Dejtoni në Rambuje. Tiranë: Koha.
Barthes, R. (1972) Mythologies. New York: Hill & Wang
Baxhaku, F. (2007) “‘Bëmat’ tona të vjetra në Irak: Parahistoria e komandove të sotëm shqiptarë”. Gazeta ditore Shqip. Tiranë, 01.04.2007, f. 36-37.
Feraj, H. (1998) Skicë e mendimit politik shqiptar. Tiranë: Koha.
Frashëri, S. (1999) Shqipëria: Ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet. Tiranë: Mësonjëtorja e Parë.
Kadare, I. (2001) “Në kërkim të një fati të ri”. Instituti i Studimeve Ndërkombëtare.
Shqiptarët në Ballkan, Tiranë.
Kadare, I. (2006) Identiteti evropian i shqiptarëve. Tiranë: Onufri.
Kulla, N. (2002) Neoshqiptarizma: Një model i braktisur. Tiranë: Plejad.
Said, E. W. (1978) Orientalism. New York: Vintage Books.

Shqiptarët në Siri: Asad po na vret, na shkatërroi shtëpitë

17/08/2012 Lini një koment

Suela GERA

 

SHQIPTARËT NË SIRI: ASAD PO NA VRET, NA SHKATËRROI SHTËPITË*

(Reportazh)

Suela Gera

Suela Gera

DAMASK – Nga Siria çdo ditë vijnë lajme për luftime të ashpra mes forcave të Ushtrisë së Lirë Siriane (kryengritëse të çlirimit të Sirisë) dhe forcave të regjimit të Asad. Luftimet vazhdojnë në kryeqytet, por dhe në Haleb, (në anglisht njihet si Aleppo, por në shqip thuhet Haleb) qytetin e dytë më të madh në Siri pas Damaskut.

Çdo ditë vijnë lajme për shpërthime, ndërkohë që për 17 muaj, që nga fillimi i revoltës popullore kundër regjimit, raportohen të kenë humbur jetën mbi 17 mijë vetë (kjo është shifra e fundit të cilës i referohet CNN), ndërsa 150 mijë të tjerë janë detyruar të largohen për t’u strehuar në shtetet fqinje, përfshi dhe Turqinë e cila ka pritur deri tani 50 mijë refugjatë.

Mes të vdekurve apo të tjerëve që janë detyruar të braktisin shtëpitë në Siri ka edhe shumë familje shqiptare (të njohur si Arnautë). Në fakt, ata kanë shumë, shumë vite që jetojnë atje, kryesisht që nga koha e Shtetit Osman. Ata tashmë janë integruar dhe kanë pasaportë siriane, e megjithatë nuk e kanë harruar origjinën e tyre, bile ka prej tyre që dinë të flasin dhe shqip. Ermal Bega, Drejtori Ekzekutiv i Qendrës Shqiptare për Studime Orientale (ACFOS-Albania), në Tiranë, i cili ka njohuri dhe ka kontakte personale me shumë shqiptarë të Sirisë na tregon se viktima e parë me origjinë shqiptare që humbi jetën qysh se shpërtheu rebelimi popullor ishte Ubejde Arnaut, më 4 qershor 2011. Ndërsa para pak javësh Munir dhe Behlul Arnauti (të dy me origjinë shqiptare nga Kosova) humbën jetën pasi u vranë nga forcat e regjimit diktatorial të Bashar al-Asadit.

(Xhamia Arnaut në Damask e shkatërruar nga shpërthimet)

 
LAGJJA ARNAUT E SHKATËRRUAR
 
Në kryeqytetin e Sirisë, në lagjen Divanije, njihet rruga e Arnaut, ku jetojnë vetëm shqiptarët. Aty ka qenë dhe xhamia Arnaut, (Xhamia e Shqiptarëve), por tani gjithçka është e shkatërruar. Fotot e siguruara ekskluzivisht për Shqiptarja.com. tregojnë banesa të shkatërruara, qepena të deformuara nga forca e shpërthimit dhe bombardimeve të forcave siriane.
“Pothuajse çdo shqiptar në Sham, (kështu njihet ndryshe në arabisht Damasku, shënim i gazetarit) që unë njoh kanë emigruar në një shtet tjetër. Disa persona u kthyen por shtëpitë e tyre ishin shkatërruar. Unë vetë prej një muaji kam emigruar me familjen time në Arabi Saudite” – i shkruan me e-mail, Abdulgani Arnaut mikut të tij në Tiranë, z. Ermal Bega.
(Në foto pamje nga lagjja Arnaut e bombarduar nga forcat e regjimit Asad)
 
Ai banon në Damask por pas luftimeve të tmerrshme është detyruar të largohet së bashku me familjen e tij. Pak muaj më parë në Al-Kadem (lagje në Damask ku banojnë shumë familje shqiptare) ishte gjithçka e qetë, por para disa javësh ushtria e Asad e sulmoi dhe çdokush u detyrua të largohet.
“Familja ime prej 20-30 personash jetonin në një shtëpi. Pak ditë më parë u detyruan të kthehen, aktualisht ata janë mirë por nuk e di se çfarë mund të ndodhë më pas, por kam frikë se situata mund të jetë më tragjike se më parë” – vazhdon rrëfimin Abdulgani Arnaut mikut të tij në Tiranë.
(Në foto pamje nga lagjja Arnaut e bombarduar nga forcat e regjimit Asad)
 
SHQIPTARËT NË SIRI
 
Nga të parët e tyre kanë mësuar se janë vendosur në Siri që në kohën e Shtetit Osman, apo nga fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX, e megjithatë ata nuk e kanë harruar se kanë origjinë shqiptare. Disa prej tyre dinë të tregojnë se e kanë origjinën nga Shkodra, Peja, Podujeva, Vushtria etj. Shumica mbajnë mbiemrin “Arnaut” (shqiptar) dhe të gjithë i dinë lagjet ku banojnë shqiptarët. Mes tyre ka dhe njerëz të njohur të letrave në Siri, në botën arabe, por edhe në trojet shqiptare, si Dr. Muhamed Mufaku-Arnauti nga Damasku, i cili ka shkruar dhe përkthyer mbi 40 libra të ndryshëm, në arabisht dhe shqip, të botuara në vende të ndryshme si në Damask, Beirut, Prishtinë, Tiranë etj. Ai është po ashtu nipi i një nga dijetarët më të mëdhenj muslimanë me origjinë shqiptare, Abdulkadër Arnauti, i cili ka jetuar në Damask.
Ministria e Jashtme e Shqipërisë thotë se bëhet fjalë për 5 mijë shqiptarë, ndërkohë që nga Kosova dhe Drejtori Ekzekutiv i Qendrës Shqiptare për Studime Orientale (ACFOS-Albania), Ermal Bega thotë se atje jetojnë mbi 10 mijë arnautë (shqiptarë), në qytete të ndryshme të Sirisë. Madje ai shton se ngritja e një ambasade atje do ta forconte më tej këtë komunitet.
 
——————————————————————————-
BEGA: DHJETË MIJË ARNAUTË QË RUAJNË GJAKUN SHQIPTAR
(Intervistë)
 
TIRANË – Ermal Bega është drejtori Ekzekutiv i Qendrës Shqiptare për Studime Orientale (ACFOS-Albania) i cili mban kontakte të vazhdueshme me shqiptarët në Siri. Në një intervistë ekskluzive për Shqiptarja.com ai tregon për jetën e arnautëve të vendosur në Siri, e cila prej 17 muajsh është përfshirë në revoltë popullore kundër regjimit Asad. Ai tregon se pothuajse të gjithë ata me të cilët ka kontakte tani nëpërmjet internetit janë kundër atij regjimi të egër dhe jo të lirë të Bashar al-Asadit dhe klikës së tij.
 
Më fol pak për komunitetin shqiptar që jetojnë në Siri. Kur kanë mbërritur në Siri? Sa janë dhe ku jetojnë?
 
Në Siri jeton një komunitet relativisht i madh shqiptarësh. Ata, si në të gjithë Orientin (Turqi dhe botën arabe) njihen me mbiemrin Arnaut, që simbolizon origjinën e tyre shqiptare. Flitet se janë rreth 10 mijë, por mbase janë më shumë. Kryesisht, ata janë të përqendruar në qytetet më të mëdha të Sirisë, në Damask, Haleb, Lattakia, Hama, Hums, Suvejda etj. Ndërkohë që në Damask ata janë më të përqëndruar në lagjet Divanije, që njihet si Mahalla e Arnautëve, Kadem, Muhaxhirin, Ruknuddin etj. Me sa kemi informacion, shumica e atyre të cilët kanë disi njohuri të sakta mbi origjinën e tyre shqiptare, janë me origjinë nga qytete të ndryshme shqiptare, si p.sh. nga Shkodra, Peja, Podujeva, Vushtria etj.
Mbi historinë se si ata kanë mbërritur në Siri nga trojet shqiptare është e lashtë dhe me ndodhi të shumta. Shumë prej tyre kanë shkuar atje gjatë kohës së Shtetit Osman. Historitë që kam dëgjuar janë të shumta, disa për arsye se kanë qenë ushtarakë dhe shteti i dërgonte me familje në vende të ndryshme. Disa kanë shkuar për një jetë më të mirë, disa për arsye se pas rënies së Shtetit Osman, serbët, malalezët, bullgarët dhe grekët (të gjithë të krishterë) nisën spastrimin dhe dëbimin me dhunë të shqiptarëve muslimanë për në Turqi nga ku disa familje vazhduan drejt Sirisë. Ka pasur raste që shumë familje e kanë lënë atdheun dhe për çështje fetare, për të ruajtur Islamin e tyre.
 
Kur i keni vendosur për herë të parë kontaktet me komunitetin shqiptar që jetojnë në Siri? Cili ishte motivi?
 
Kam pasur njohuri për komunitetin shqiptar në Orient. Kontakti i parë ka qenë me një shqiptar shumë të njohur kryesisht në Siri dhe në botën arabe gjithashtu, por edhe në trojet shqiptare, Dr. Muhamed Mufaku (Arnauti) nga Damasku. Me të u takova në Prishtinë. Ai konsiderohet si njëri ndër letrarët më të njohur në Siri dhe në botën arabe, i cili ka shkruar dhe përkthyer mbi 40 libra të ndryshëm, në arabisht dhe shqip, të botuara në vende të ndryshme si në Damask, Beirut, Prishtinë, Tiranë etj. Më e veçanta ishte se ai është po ashtu nipi i një nga dijetarët më të mëdhenj muslimanë me origjinë shqiptare, Abdulkadër Arnauti, i cili ka jetuar në Damask. Të dy këta e flisnin gjuhën shqipe qartë. Më vonë, vajtja ime për 1 vit në Damask për të praktikuar më shumë gjuhën arabe (si pjesë të studimeve të mia), bëri që të njihja dhe shumë arnautë të tjerë, të njohur e të thjeshtë, që jetonin në Damask. Gjatë dhe pas studimeve nisa të shkruaja shumë për shqiptarët e Sirisë, si dhe ruaj duke shtuar kontaktet me shqiptarë të tjerë të cilët jetojnë atje.
 
Aktualisht si i mbani kontaktet? Çfarë tregojnë? A kanë frikë? Çfarë mendojnë për luftën që po bëhet atje?
 
Me shqiptarët që kam njohur personalisht në Damask, kam kontakte telefonike, Ndërkohë, jam njohur dhe me shqiptarë të tjerë nga Siria nëpërmjet rrjeteve sociale në internet. Ata që ende jetojnë në Damask e Siri sigurisht që janë të frikësuar dhe të tmerruar. Sidomos vrasja e dy arnautëve nga Damasku në lagjen e njohur të shqiptarëve “Divanije”, bëri që ky komunitet të kuptojë se makina vrastare shtetërore ndaj qytetarëve të pafajshëm po vret çdokënd dhe bëri që ata të frikësohen dhe për fatin e tyre. Pothuajse të gjithë ata me të cilët kam kontakte tani nëpërmjet internetit janë kundër atij regjimi të egër dhe jo të lirë të Bashar al-Asadit dhe klikës së tij.
 
Ky komunitet a mban kontakte me ndonjë përfaqësi zyrtare shqiptare, apo kosovare, a i mbajnë dhe si kontaktet me Shqipërinë, Kosovën?
 
Ndarja për shkak të sistemit të egër komunist në trojet shqiptare, sidomos në Shqipëri, ndikoi për të keq që ata shqiptarë të kenë kontakte me atdheun e tyre, dhe në këtë mënyrë të mos kontaktojnë dot as me përfaqësitë zyrtare në botë. Di që në Beirut të Libanit (vetëm 2 orë larg nga Damasku) para disa vitesh u hap një konsullatë shqiptare e cila kishte një konsull nderi libanez, por për fat të keq nuk ekziston më. Ambasadat tona shqiptare në Stamboll dhe Kajro janë më larg për ta. Por unë mendoj se vetë qeveritë shqiptare në Shqipëri dhe Kosovë duhet të bëjnë përpjekjet më të mëdha për ruajtjet me komunitetin jo të paktë shqiptar në Siri. Hapja e një ambasadë shqiptare në Siri është një nevojë e domosdoshme për lidhjet me komunitetin shqiptar jo vetëm në Siri, por në të gjithë zonën e quajtur Sham (ku përfshihet Siria, Jordania, Palestina dhe Libani). Në të gjitha këto shtete ka shumë arnautë, të vetëdijshëm për origjinën e tyre shqiptare, por ndihen si të lënë në mëshirë të fatit, pa një përpjekje nga shtetet tona shqiptare. Ka individë ose familje të veçanta të cilët mbajnë ende dhe sot lidhje me kushërirët dhe farefisin e tyre të largët në Kosovë ose Shqipëri, por të rralla.
 
A jeni në dijeni nëse ka ndonjë familje shqiptare që është larguar apo ka kërkuar ndihmë të evakuohen?
 
Po, me sa kam informacion, di që disa familje arnautësh (shqiptarësh) nga Siria, për shkak të gjendjes së vështirë të luftës që është krijuar atje janë shpërngulur në vendet përreth Sirisë, si në Turqi, Liban, Jordani, Dubai etj.
 
U fol për 2 shtetas shqiptarë me origjinë nga Kosova të vrarë gjatë luftimeve në Siri, a jeni në dijeni a ka të tjerë?
 
Me sa kam njohuri arnauti (shqiptari) i parë i vrarë në Siri është djaloshi i ri Ubejde Arnaut, i vrarë dhe rënë dëshmor më 4 qershor 2011. Munir dhe Behlul Arnauti (të dy me origjinë shqiptare nga Kosova), ishin shqiptarët të cilët humbën jetën para pak javësh nga regjimi diktatorial i Bashar al-Asadit.
 
*Shënim: Kjo shkrim dhe intervistë është botuar në gazetën “Shqiptarja.com” në Tiranë, të mërkurën më 15 Gusht 2012.
 
 
Reportazhi:
 
 
Intervista:
 
 

Gjendja arsimore-edukative në Kosovë në periudhën osmane dhe post-osmane

04/08/2012 Lini një koment

Prof. Dr. Feti MEHDIU – Prishtinë
Fakulteti i Filologjisë – Dega e Orientalistikës
(anëtar korrespondent i Akademisë Arabe të Shkencave në Damask)

 

GJENDJA ARSIMORE-EDUKATIVE NË KOSOVË NË PERIUDHËN OSMANE DHE POST-OSMANE*

Dr. Feti Mehdiu

Dr. Feti Mehdiu

Dy fjalë për Kosovën

Emri Kosovë, sidomos pas Luftës së vitit 1389 midis forcave luftarake të koalicionit të ushtrive ballkanike dhe forcave të Sulltan Muratit, është bërë i njohur për tërë opinionin shkencor dhe kulturor. Beteja e Kosovës e vitit 1389 është një nga ngjarjet më të rëndësishme për historinë e popullit shqiptar për shkak se kontakti që mori populli shqiptar me fenë islame ishte vendimtar për ta shpëtuar popullin shqiptar nga asimilimi i sllavëve të jugut.

Gjithashtu shqiptarët në këtë periudhë filluan për herë të parë në historinë e kulturës së tyre të shkruajnë gjuhën amtare. Pikërisht në vitin 1492 është shkruar dokumenti i parë në gjuhën shqipe i njohur me emrin Formula e Pagëzimit.

Kosova sot është një vend i vogël me 10.877 km katrorë, dhe gjendet në Ballkan – Evropa Juglindore. Këtu jetojnë shqiptarët, më shumë se 90%, dhe pakica të tjera: serbë, turq, etj.

98% e shqiptarëve që jetojnë në Kosovë i përkasin fesë islame, dhe vetëm 2% janë të krishterë të ritit romak – perëndimor. Deri në fillim të shekullit 20, në luftërat ballkanike – 1912, Kosova përbënte tërësinë e Arnautllëkut dhe ishte nën administrimin e Sulltanatit Osman[1], kurse pas luftërave ballkanike Vilajeti i Kosovës dhe pjesë të vilajeteve të tjera shqiptare, pushtohen nga Serbia dhe kështu vazhdon deri në vitin 1999.

Lufta e Parë Botërore Kosovën e la nën mbretërinë Serbo-Kroate-Sllovene, kurse Lufta e Dytë Botërore më 1941-1945, e la nën okupimin e Serbisë, e cila quhej Jugosllavi.

Kosova gjatë administrimit të Sulltanatit Osman ka pasur pozicione të ndryshme administrative politike e kulturore. Në shekullin e fundit Kosova ishte një vilajet me disa sanxhaqe. Kosova si vilajet, bashkë me tre vilajetet e tjera: Vilajeti i Manastirit, Vilajeti i Janinës dhe Vilajeti i Shkodrës, përbënin shtetin e quajtur Arnautlluk, i cili në gjysmën e dytë të shekullit 19 përfshinte një sipërfaqe prej 60.000 km.2 Popullsia e këtyre vilajeteve – shteteve – ka qenë me shumicë shqiptare me gjuhë të veçantë, gjuhë e cila rrjedh nga ilirishtja, histori dhe tradita të veçanta që dallohen nga popujt e tjerë, kurse me përkatësi fetare gjithashtu shumica i përkiste fesë islame. Një pakicë e tyre ishin të krishterë. Në Vilajetin e Kosovës ka jetuar edhe një numër simbolik i hebrenjve.

Edukimi i përgjithshëm dhe arsimimi islam në Kosovë

Gjatë periudhës së administrimit osman në Kosovë u ndërtuan shumë objekte arsimore-edukative, disa prej të cilave i kanë bërë ballë historisë deri sot. Njohuri të rëndësishme lidhur me këtë mund të gjenden në veprën e dr. Hasan Kaleshit: Najstariji vakufski dokumenti u Jugosllaviji na arapskom jeziku. Nga kjo vepër mësojmë se në qytetet Shkup dhe Shtip, të cilët në vitin 1900 kanë qenë pjesë e Vilajetit të Kosovës, kurse sot gjenden në Maqedoni, përveç shkollave të emërtuara sipas rangut që kishin: mejtep, medrese, ruzhdije, Idadije, ka pasur edhe shkolla speciale si darul-kurra dhe daru-l-hadith, kurse në Prizren kishte edhe Daru-l-mual-limin. Njëra nga dëshmitë është edhe përdorimi i emërtimit të institucioneve arsimore-edukative të cilat janë ruajtur dhe përdoren deri në ditët  e sotme, siç janë: Medrese, Mejtepi, Mualimi, Talebeja, Softa, etj.

Evlija Çelebiu në udhëpërshkrimin e tij jep të dhëna për disa qytete të Kosovës së sotme, në të cilat asokohe kishte medrese dhe dijetarë të respektuar.

Këtu do të sjellim një pasqyrë të zhvillimit të sistemit arsimor-edukativ duke u përqendruar në Kosovën e sotme, me vështrim të veçantë në edukimin dhe arsimin  fetar islam.

Arsimimi dhe edukimi islam në Kosovë fillon në fund të shekullit 14 dhe fillimi i shekullit 15, me themelimin e institucionit dhe të ndërtimit të xhamisë. Kjo dëshmohet në bazë të infrastrukturës përreth xhamive dhe me anë të terminologjisë, e cila është kryesisht me prejardhje arabe – si themel i fesë islame ngase Kur’ani Kerim është në gjuhën arabe – por edhe me ndërtimin e kësaj terminologjie me mjete të gjuhës turke-osmane ose perse. Është shumë e njohur se me ndërtimin e xhamisë vijnë edhe hamami, shadërvani, mejtepi, medreseja, abdesthaneja, gusulhaneja, dershaneja, muderrizi, mualimi, imami, muezini, talebeja, softa, qitapi, etj.

Në Kosovë, qysh nga shekulli 16 ka shënime të mjaftueshme për gjendjen e arsimimit dhe edukimit të popullatës. Kjo shihet më së miri nga Vakufnameja e Kukli Begut, nga e cila shihet se në vitin 1538 në Prizren, përveç imamëve, hatibëve, myezinëve kishte edhe mual-lim, myderrizë, katibu-l-huruf, kurse nëpër shkollat e Prizrenit, përveç lëndëve: shkrim-lexim, fikh, Kur’an, matematikë, etj., mësohej edhe Kur’ani përmendsh – që do të thotë kishte filluar kultivimi i hifzit.

Në fund të shekullit 19 dhe fillim të shekullit 20, në kazanë e Prizrenit kishte 30 shkolla fillore, medrese, rushdije, idadije, madje kishte edhe një Daru-l-mual-limin, kurse kazaja e Prishtinës kishte 16 shkolla fillore, nga të cilat në qytetin e Prishtinës punonin 8 sibjan mektebe, një shkollë Rushdije dhe dy medrese. Këto qytete kanë pasur edhe biblioteka mjaft të pasura me libra e dorëshkrime.

Në periudhën postosmane, Kosova deri në vitin 1999 ka përjetuar një kufizim të skajshëm sa i përket arsimit dhe edukimit islam. Në këtë periudhë, sidomos pas vitit 1945, u ndalua rreptësisht që në shkollat e Kosovës të flitet për çështjet fetare. Pas vitit 1950 Jugosllavia, formalisht ka dhënë pëlqimin që në disa xhami të organizohet  edukimi fetar, por kjo bëhej në numër shumë të kufizuar, prej 10, 20 apo 30 nxënës, ashtu që në tërë Kosovën këtë mësimin e ndiqte një numër shumë i vogël fëmijësh.

Ata që nuk i përmbaheshin këtij urdhëri, siç ndodhte në Gostivar e Tetovë, ndëshkoheshin nga organet e pushtetit komunist dhe nuk u lejohej ta ushtrojnë këtë veprimtari.

Medresetë e themeluara qysh në kohën e Sulltanatit Osman në Kosovë, si Medreseja e Madhe në Gjakovë, e themeluar në vitin 1748, Mehmet Pasha në Prizren, Medreseja Piri Nazir në Prishtinë, pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, 1945-1948 u mbyllën nga sistemi i ri komunist.

*          *          *

Në territorin e Kosovës, sipas njohurive që disponojmë deri tash, deri në fund të shekullit 20 nuk ka pasur institucion arsimor-edukativ më të lartë se Medreseja – por ka pasur, sipas disa normave vendase, Medrese të Madhe, Medrese të Ulët dhe Medrese të Mesme. Medresja e Mesme vepron edhe sot në Prishtinë, që është e njohur si medreseja ALAUDDIN.

Në vazhdim, do të përmendim edhe disa të dhëna nga vakufnameja e Mahmud Pashë Rrotullës nga Prizreni, i cili në vakufnamen e tij kishte caktuar shpërblimet për tërë personelin i cili do të angazhohej në arsimimin dhe edukimin e fëmijëve. Sipas kësaj vakufnameje për mësimin e fëmijëve në mektep ai kishte caktuar shumën 140 grosh, kurse për myderrizin e medresesë së përmendur, haxhi Ali efendi, 1400 grosh.

Numri i shkollave dhe shtrirja nëpër qytetet e Kosovës, mund të shihet nga disa burime të ndryshme, si Salnamet ose Kamus al-Alam, i Shemsettin Sami Bej Frashërit etj.

Deri në fillim të shekullit 20 shkollat nuk ishin të ndara në shkolla fetare dhe laike siç janë edhe sot. Karakteri i shkollave mund të shihej nga numri i lëndëve që mësoheshin në ato shkolla. Po përmendim këtu shkollën shtetërore Idadije në Manastir, në të cilën, sipas sallnames së Vilajetit të Manastirit për vitin 1896, mësoheshin lëndët: filozofi, histori e përgjithshme, gjeometri, gjeografi, arabisht, persisht, turqisht, algjebër, histori natyre, frëngjisht, vizatim, gjuhë osmane, kaligrafi, ndihmë mjekësore, njohuri me besimin fetar.

Ndërkaq, ndërmjet dy luftërave botërore dhe pas Luftës së Dytë Botërore në Kosovë shkollat fetare vepronin të ndara nga shkollat laike dhe numri i tyre u reduktua tërësisht, dhe në Kosovë, pasi u mbyllën të gjitha shkollat fetare islame, në vitin 1951, në Prishtinë themelohet medreseja e përmendur Alauddin.

Pasi Allahu donte që në vitin 1951, në Prishtinë të fillojë punën medreseja Alauddin gjendja e arsimit islam deri diku u përmirësua. Në fillim mësimi zgjaste katër vjet dhe si medrese e ulët kuadrot këtu kualifikoheshin dhe aftësoheshin vetëm për të kryer detyrën e imamit. Në këtë medrese, përveçse nga Kosova, vinin nxënës edhe nga Maqedonia, Mali Zi dhe nga Sanxhaku. Këtu mësoheshin lëndët: Kur’an, akaid, gjuhë arabe, fikh, ahlak, histori islame, gjuhë turke, imamat, husnihat, imla arabisht, imla turqisht, kiraet arabisht, kiraet turqisht, që kishin një trajtim të lëndëve fetare si edhe lëndët që i quanin shkencore e shoqërore: gjuhë shqipe, gjuhë serbokroate, matematikë, histori, gjeografi, botanikë, vizatim, bukurshkrim, fiskulturë, fizikë, kimi, higjienë, paraushtarak, biologji, zoologji.

Nga kjo medrese, me këtë planprogram, deri në vitin 1963, dolën 115 nxënës, nga të cilët disa u bënë imamë e disa vazhduan shkollimin e mesëm në Sarajevë, e më vonë edhe në Prishtinë.

Që nga viti 1962/63, në Prishtinë, kjo medrese vazhdon punën si Medrese e mesme, e cila vazhdon punën edhe sot. Nga Medreseja e Mesme kanë dalë rreth  2000 kuadro me kualifikim të mesëm. Në fillim Medreseja e Mesme Alauddin ka qenë pesëvjeçare, kurse nga viti 1984 kthehet me sistem katërvjeçar si dhe shkollat e tjera në Kosovë. Sipas planprogramit të miratuar nga Kryesia e Bashkësisë Islame në Prishtinë, këtu mësohen lëndët vijuese: Kur’an, tefsir, Hadith, Akaid, Fikh, Ahlak, Usuli fikh, Imamat, Filozofi Islame, gjuhë shqipe, gjuhë arabe, gjuhë turke, gjuhë angleze, histori, gjeografi, histori islame, biologji, pedagogji-logjikë, psikologji, mbrojtje popullore, informatikë, edukatë fizike, matematikë, kimi dhe fizikë.

Me këtë sistem të shkollimit në medresenë Alauddin, nxënësit vijnë pas kryerjes së shkollës së plotë fillore – d.m.th., pas tetëvjeçares. Këtu fitohet kualifikimi i mesëm, shkalla e pjekurisë, e cila në tërë rajonin e Ballkanit quhet maturë. Pas përfundimit të maturës një numër i madh i tyre vazhdojnë studimet nëpër universitete të ndryshme të vendit dhe jashtë vendit. Një numër i madh prej tyre kanë përfunduar studimet në universitetet e vendeve islame, si në Az’har, Bagdad, Medine, Rijad, Stamboll, Ankara, Jordani, Kuvajt, Tunizi dhe në kohën më të re edhe në Universitetet e Malajzisë.

Ata kanë arritur grada shkencore të magjistraturës dhe të doktoraturës në shkenca të ndryshme dhe kontribuojnë në fusha të ndryshme të shkencave: Islamistikë, Filologji, Shkenca juridike, etj.

Me kontributin e këtyre kuadrove më vonë, janë themeluar edhe medresetë jashtë Kosovës, në Shkup në vitin 1984 dhe në Jeni Pazar (Pazari i Ri) në vitin 1990.

Në Kosovë, Medreseja Alauddin pas vitit 1990, pas prishjes së sistemit komunist, ka themeluar degët e veta në Prizren (1992) dhe në Gjilan (1993), si edhe medresenë e femrave në Prishtinë dhe në Prizren. Vlen të theksohet se medreseja e femrave në Prizren është ndërtuar me donacione të bamirësve nga Turqia.

Në vitin 1992 në Prishtinë fillon punën Fakulteti i Studimeve Islame, intitucioni i parë për arsimimin e lartë islam në hapësirat shqiptare. Themeluesi i këtij institucioni të lartë arsimor-edukativ nga fusha e dijeve islame është Meshihati i Bashkësisë Islame të Kosovës. Studimet këtu i vazhdojnë kryesisht  ata që kanë kryer medresenë Alauddin, por mund të regjistrohen edhe kandidatë të cilët kanë kryer shkolla të tjera të mesme, nëse në provimin kualifikues arrijnë shkallën e njohurive të parapara nga rregullorja e Fakultetit.

Me gjithë faktin e demokratizimit të Ballkanit, ku bën pjesë edhe Kosova, çështja e arsimimit fetar ka mbetur akoma thembra e Akilit.

Edhe më tutje në sistemin shkollor nuk është lejuar arsimi fetar nëpër shkolla. Kjo ka vazhduar si në kohën e pushtetit komunist. Kjo do të thotë se ata që dëshirojnë të marrin njohuri për fenë duhet të organizohen nëpër xhami, ose të organizohen nga shoqata humanitare të jashtme, të ardhura në Kosovë pas përfundimit të luftës në vitin 1999. Kjo veprimtari zhvillohet në objekte private jo të përshtatshme për këtë qëllim dhe jashtë kujdesit e interesimit të organeve kompetente arsimore e fetare.

Në Kosovë arsimi dhe edukimi fetar nuk është pranuar në sistemin shkollor.

Vlen të përmendet fakti se në Parlamentin e Kosovës kjo çështje është vënë në rend dite për diskutim por nuk është zgjidhur për shkak të pasojave që ka lënë sistemi komunist tek ata që e përbëjnë Parlamentin e Kosovës. Duhet shpresuar se me përpjekje edhe më të mëdha e më të organizuara kjo çështje do të zgjidhet në të mirë të arsimit dhe edukimit fetar në shkollat e Kosovës.

Pas vitit 1999 falë luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe Forcave të Paktit Atlantikut të Veriut – Paktit NATO, Kosova administrohet nga UNMIK (United Nation Mission in Kosova), dhe pikërisht më 10 dhjetor 2007 pritet njohja ndërkombëtare e shtetit të Kosovës: Shtet i pavarur dhe Sovran, për të cilin akt ka nevojë dhe kërkon ndihmën e shteteve tuaja. Me ndihmën e Allahut, kur ju të ktheheni nga ky simpozium në vendet tuaja do të mbartni me vete këtë porosi dhe sigurisht përkrahja juaj nuk do të mungojë.

Stamboll, tetor 2007.

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 

Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Burimet dhe literatura

Dr. Zija Kazixhi, Historia e arsimit islam, Tiranë, 2001.
Dr. Jashar Rexhepagiq, Zhvillimi i arsimit dhe i sistemit shkollor të kombësisë shqiptare në territorin e Jugosllavisë së sotme deri në vitin 1918, Prishtinë 1970.
Feti Mehdiu, Institucionet edukativo-arsimore islame në Kosovë dhe në Maqedoni (Educational-Islamic instiutions in Kosova and Macedonia), Perla nr. 1-4, Tiranë 2001.
Feti Mehdiu, Pasqyrë e shkurtër mbi veprimtarinë e medresesë Alauddin në Prishtinë, Edukata Islame, nr. 15-16, Prishtinë 1976.
Evlija Çelebi, Shqipëria para tre shekujsh, Tiranë, 2000.
Evlija Çelebi, Putopis, Sarajevo, 1973.
Glasnik VIS-a, nr. 1-3, 1959, Sarajevo, str. 57.
Hasan Kaleši, Prizren, Kao kulturni centar za vreme turskog perioda, Albanološka istraživanja, 1., Priština, 1962.
Hasan Kaleši, Najstraiji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku, Priština, 1972.
Hasan Kaleši – Ismail Eren, Prizrenac Mahmud Paša Rotul, njegove zadužbine i vakufnama, Starine Kosova VI-VII, Pristina, 1973.
Sh. Sami Frashëri, Kamus al-Alam, I, 1889, Istanbul.
Manastir vilajeti mahsus salnamesi, 1314, Istanbul.
Feti Mehdiu, Institucionet arsimore në vilajetin e Manastirit… nga fundi i shekullit 19, Gjurmime Albanologjike, nr. 30, Prishtinë, 2003, (seria e shkencave historike).
Feti Mehdiu, Në shkolla nuk mësohet për Zotin, por fëmijët edukohen ashtu si e kërkon Zoti, Epoka e Re, Prishtinë, 17.6.2003.
Feti Mehdiu, Kërcënim – jo, mirëkuptim dhe drejtinterpretim po, Epoka e re, Prishtinë, 9-10 mars, 2004.
Sadik Mehmeti, Të dhëna arkivore për Medresenë e Piri Nazirit 1935, Vjetar, XXXI-XXXII, Prishtinë, 2004. (Arkivi i Kosovës)
Haki Kasumi, Shkollat fetare islame në Kosovë ndërmjet dy luftërave botërore, Gjurmime Albanologjike, nr. 12, Prishtinë, 1982, (seria e shkencave historike).
Osmanli arşiv belgelerinde KOSOVA VILAYETI, Istanbul, 2007.


* Ky tekst është prezantuar në vitin 2007 në Stamboll, në simpoziumin kushtuar arsimit dhe edukimit islam në Sulltanatin Osman.
[1] Në këtë artikull do të përdoret termi Sulltanati Osman në vend të Perandoria Osmane, për arsye se ky shtet nuk është udhëhequr nga perandorët por nga sulltanët.
Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 63 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: