Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Shteti Osman’

Shqipëria dhe shqiptarët – Një dokument historik me rëndësi të veçantë

11/05/2012 Lini një koment

Prof. Koli XOXE

SHQIPËRIA DHE SHQIPTARËT

- Një dokument historik me rëndësi të veçantë -

Para disa mujash, nipi i Burrit të Shquar Ismail Qemalit, Darling Vlora (të cilin e falënderoj nxehtësisht), më solli një artikull të shkruar nga Plaku i Vlorës, ku bëhet analiza e atyre viteve të stuhishme të ngjarjeve para, në ditët e lavdishme dhe pas shpalljes së Pavarësisë Kombëtare e që paraqitet interes të veçantë për lexuesit tanë në prag të 95-vjetorit të saj.
Autori

Populli ynë gjithmonë është përpjekur për të pasur një shtet të pavarur. Këto përpjekje e kanë zanafillën që në vitin 169 para Krishtit, kur mbreti ilir, Genci, u mposht dhe kryeqyteti i shtetit të tij, Shkodra, ra në duart e romakëve. Për këtë qëllim luftoi edhe Heroi ynë Kombëtar Gjergj Kastrioti, Skënderbeu, vepra e të cilit është e njohur për ne. Më pas vjen Ali Pashë Tepelena me orvatjet për shtetin e tij, Bushatllinjtë e me radhë. Pavarësia e Shqipërisë u shpall më 28 Nëntor 1912, farkëtari i saj qe Ismail Qemali, në krye të patriotëve shqiptarë, i përkrahur nga miqtë më të mirë në Evropën Perëndimore.
Në Ballkan, kolonët në Stamboll e Rumani kishin bërë përpjekje të mëdha në shtypjen e materialeve, për të dëshmuar se jemi një popull me histori të lashtë, i cili nuk mund të mposhtet kurrë. Jo më pak bënë kolonët në Egjipt, SHBA e gjetkë.
Dokumenti që po botohet me këtë rast, dëshmon pikërisht për atë zjarr të fuqishëm që ndriçonte si në zemrën e Plakut të Vlorës, ashtu dhe të patriotëve të tjerë nga të gjitha trevat shqiptare, por dhe për faktin e njohur se Shqipëria i takonte Evropës Perëndimore, gjë që ish dëshmuar kohë më parë me Skënderbeun.
Rreth 40 vjet më parë, më 26 korrik 1880, z. G. J. Goschen (më vonë Lord), në atë kohë Ambasador në Kostandinopojë, u tregua mbrojtës i spikatur i çështjes së Shqipërisë, me telegramin[*] që i dërgoi Lordit Granville. Telegrami kishte këtë përmbajtje:
“Shqiptarët, si racë antike dhe e përcaktuar në mënyrë të mirëfilltë, si cilado prej të tjerave, prej të cilave rrethohen, kanë vënë re mbrojtjen e këtyre të fundit prej Fuqive evropiane dhe realizimin e aspiratave të këtyre fqinjëve për një ekzistencë më të pavarur. Ata (shqiptarët) kanë parë bullgarët të emancipuar plotësisht në Bullgari dhe të bëhen zotër të Rumelisë Lindore; kanë parë dëshirën e zjarrtë të Evropës për të çliruar nga pushtimi turk territoret e banuara nga grekët; kanë parë sllavët e Malit të Zi, të mbrojtur me këmbëngulje të vendosur nga Perandoria e madhe sllave e Veriut; kanë parë zgjidhjen e Çështjes së Orientit, sipas parimeve të kombësive si dhe zgjidhjen e Gadishullit Ballkanik, të ndarë gradualisht prej racash të ndryshme, po sipas këtyre parimeve. Por, ndërkaq, shqiptarët shohin se ata vetë nuk trajtohen në të njëjtën mënyrë. Kombësia e tyre është shpërfillur dhe territoret e banuara nga shqiptarët i janë dhënë: në Veri, malazezëve, për të kënaqur Malin e Zi, që mbrohet nga Rusia; në jug, Greqisë, që mbrohet nga Anglia dhe nga Franca…
Po të ndërtohet një Shqipëri e fortë, preteksti për pushtimin e saj nga një forcë e huaj, në rastin e shpërbërjes së Perandorisë Osmane, do të ishte i papërfillshëm. Një Shqipëri e bashkuar do të bllokonte kalime të tjera për në Veri dhe Gadishulli i Ballkanit do të qëndronte në duart dhe nën kontrollin e racave që banojnë në të. Përndryshe, po të lindnin ndërlikime, shqiptarët do të na shkaktojnë vështirësira të pakapërcyeshme. Një popullatë, në pjesën më të madhe myslimane, mund të jetë shkak shqetësimesh për vendet sllave ose greke, përreth. Jam i mendimit se, sipas masës së njohjes së kombësisë shqiptare, do të pakësohen mundësitë e ndërhyrjeve evropiane në Gadishullin Ballkanik”.
Ky ekspozim i rëndësishëm tregon drejtësinë e opinionit dhe largpamësinë e një burri shteti të Anglisë që, kohë më parë, jo vetëm kuptoi dhe përcaktoi kushtet shqiptare dhe qëndrimin e drejtë që duhej mbajtur lidhur me këto, por edhe parashikoi ngjarjet dhe padrejtësitë politike, që do të kondicionoheshin nga mosvlerësimi i këtyre kushteve, gjë që mund të paraqiste rrezikun e një shkëndije që do të mund të përflakte gjithë botën. Po cilët janë ky vend dhe popull, për të cilët u thanë këto?
Ndërmjet Adriatikut, Pindit, vargmaleve ballkanike, alpeve dinarike, në vijën që ndan lindjen nga perëndimi, ku historia ka përndeshjet e kaq shumë popujve nomadë dhe lindjen e shumë qytetërimeve të reja, aty, si një fortifikatë natyrore e fuqishme, shtrihet Shqipëria.** E mbrojtur nga pushtimet e huaja në të tri anët e veta nga male të larta dhe nga e ana e katërt prej detit, Shqipëria ishte e banuar fillimisht nga një racë, origjina e së cilës zë fill që në kohë të pellazgëve. Ndonëse jo e huaj ndaj qytetërimit grek, megjithatë kjo racë ruajti karakterin dhe krenarinë e saj për origjinën parahelenike. Në shekullin II para Krishtit, vendi u bë strehë për të gjitha tributë maqedonase dhe epirote të cilat, për t’u mbrojtur nga pushtimet romake, ia mbathën me ardhjen e legjioneve të Paul-Emilit. Duke parë nga jashtë, territori shqiptar duket, në njëfarë mënyre, si i padepërtueshëm por, sapo hyn brenda, vë re vende dhe peizazhe të një bukurie dhe hiri të jashtëzakonshëm. Ndërmjet dy vargmalesh të thepisur e të zhveshur, që nga jashtë duken si pak tërheqës, shtrihen lugina të hirshme dhe fusha të gjera të begatshme. Prapa brezit shkëmbor dhe të thepisur, shtrihen fusha të gjera dhe pyje të gjelbra ose bojë ari, sipas stinëve. Në anët e grykave të frikshme dhe të vargjeve të ngjeshura të maleve, ndeshesh befas me oaze të bukura, të veshura me bimësi të harlisur. Përrenj bubullitës rrjedhin furishëm nga malet e thikta dhe shndërrohen më poshtë në rrëkera të kristalta e të qeta, që gjarpërojnë nëpër lugina të parfumuara, ku ngrihen pemë të shumta, gjithmonë të gjelbërta dhe shkurre e kaçube të shpërndara në relievin ngjyrë smeraldi. Gjatë bregdetit, plazhe të kaltërta dhe të qeta si edhe gjire të thella, vizatohen nën këmbët e maleve, majat e të cilave janë të zhytura përjetësisht në retë që i shtyn era.
Kështu është vendi ku për shekuj kanë banuar shqiptarët “bijtë e shqipes”. Duke pasur një lloj izolimi ata ishin quajtur, në mënyrë të përgjithshme, si maqedonë apo ilirianë, sipas tekave të pushtuesve të ndryshëm. Por ata, krejtësisht indiferentë e mospërfillës ndaj nofkave që u ngjisin, të cilat nuk ndikonin aspak mbi racën e tyre, mbi gjuhën apo mbi karakterin kombëtar, duket se nuk preokupoheshin për rëniet e perandorive ose për ndryshimet e kufijve. Gjithmonë krenarë ata ruajtën pavarësinë e tyre, nga e cila asnjë fuqi nuk mund t’i privonte…
Me gjithë konsekuencat fetare dhe pasoja të tjera që patën nga pushtimi turk, shqiptarët u mbetën besnikë dokeve e zakoneve të të parëve. Tri objektet e devotshmërisë për shqiptarin janë: nderi, familja dhe atdheu. Koncepti i nderit i është ngulitur shqiptarit që në fëmijëri. Ai pranon më mirë vdekjen se sa një fyerje, që s’ka mundur ta lajë. Nuk ka interes apo konsideratë që të vlejë, në mendësinë e tij, më shumë se sa “besa” (fjala e dhënë). Përpara kufomës së babait apo të vëllait, do të respektonte në shtëpinë e tij, edhe vrasësin, në rast se më parë do t’i kishte dhënë “besën”. I huaji gëzon mbrojtjen dhe mbështetjen e të gjithë fshatit, edhe nëse vetëm njëri nga fshatarët, qoftë edhe më i parëndësishmi, do ia kish dhënë atij fjalën e nderit. Shumë pranë kësaj ndjenje qëndron ajo e dinjitetit personal. Thonë, gabimisht, se Shqipëria është vend feudal. Në të vërtetë feudalizmi është i papajtueshëm me atë ndjenjë të nderit dhe të pavarësisë personale, që është tipar i çdo shqiptari, gjer në atë shkallë sa edhe më i thjeshti ndiet i njëjtë, “man for man”, me më të rëndësishmit. Bindja ndaj kryetarit është vetëm një formë e respektit, një detyrë, e fiksuar në mendjen e secilit, që në foshnjëri.
Lidhjet familjare janë tepër të forta te shqiptarët. Kryetari i familjes është drejtuesi, por jo tirani i saj. Ai drejton punët dhe zbatimin e vendimeve, të cilat merren bashkërisht. Bijtë e nipat, edhe pas martesës, vazhdojnë të jetojnë së bashku, në grup. Ka familje që banojnë nën një strehë ose në të njëjtën rrethojë, anëtarët e të cilave arrijnë në gjashtëdhjetë apo tetëdhjetë persona. Çdo krahinë e vendit përbën një shtrirje të territorit, brenda të cilit mendohet se fshatrat janë të populluara nga banorë të së njëjtës familje. Kjo sepse fjala “familje”, në Shqipëri, ka një kuptim shumë të gjerë se kudo gjetkë. Me fjalën “fis” quhen një grup familjesh që rrjedhin nga i njëjti trung, ndërsa fjala “farë” tregon një lidhje më të ngushtë ndërmjet anëtarëve të një ose të disa prej këtyre familjeve. Këto lidhje familjare janë kaq të respektuara, sa banorët e një fshati, mysliman apo kristian qoftë, nuk martohen ndërmjet tyre. Titulli i autoritetit lokal i përket, si e drejtë, anëtarit më të moshuar të familjes kryesore dhe këshilltarët e tij janë nga më të moshuarit e familjeve të tjera. Në disa krahina malore të Shqipërisë Veriore, krerët e vërtetë janë “vojvodët” dhe “bajraktarët” (flamurmbajtësi) dhe Këshillin e përbëjnë të moshuarit, numri i të cilëve korrespondon në varësi të familjeve. Më pas vijnë “dovranët” (apo garantuesit) dhe “xhobarët” (një farë gjykatësi). Krerët dhe këshilltarët e tyre, në malësi “vojvodët” dhe “bajraktarët”, kujdesen për interesat lokalë dhe zbatojnë ligjet. “Dovranët” mblidhen dhe konsultohen me Këshillin sa herë që është kryer ndonjë krim apo kur interesat lokalë janë në rrezik. Detyra e “xhobarëve”, të zgjedhur midis familjeve më me kurajë dhe influencë, është të zbatojnë vendimet e marra nga Këshilli…
Në asnjë vend tjetër gruaja nuk gëzon më shumë konsideratë dhe influencë sesa në vendin tim. Si bashkëshorte, individualiteti i saj i nënshtrohet plotësisht autoritetit të burrit, por kjo s’ka lidhje me veprimtarinë e saj në jetën publike, pasi ajo gjithmonë dëgjohet për problemet e familjes apo të fshatit. Ajo ndihet më pak krenare për bukurinë, për prejardhjen dhe pasurinë e saj, sesa për numrin dhe meritat e të bijve, merita të cilat mendon se i takojnë asaj. Nëna me shumë fëmijë është objekt adhurimi. Me gjithë këto privilegje, gruaja shqiptare nuk shihet kurrë e pranishme në momentin e nisjes së burrit në ekspedita luftarake. Por sa herë që vendi ndodhet në rrezik pushtimi apo për shkak të çfarëdolloj veprimi arbitrar qeveritar, janë gratë të parat ato që japin alarmin dhe nxisin burrat e tyre për t’u ngritur në mbrojtje apo në revoltë.
Shqiptarët, të cilët i çmojnë shumë lidhjet familjare dhe e kanë për zemër miqësinë, gjejnë shumë mënyra për t’i forcuar këto lidhje dhe për t’i ruajtur traditat e krijuara. Për shembull, fëmija i sapolindur u tregohet kryetarit të familjes dhe gjithë anëtarëve të saj, më i vjetri i të cilëve zgjedh emrin e tij. Kur fëmija mbush shtatë ditë, të gjithë të afërmit dhe miqtë ftohen për darkë, në të cilën shërbehet edhe një lloj ëmbëlsire speciale, përgatitur posaçërisht. Një tjetër ceremoni e veçantë, që kryhet me njëfarë solemniteti është prerja e ballukeve të fëmijës gjatë vitit të parë të jetës. Për këtë, babai i fëmijës zgjedh një mik kristian, nëse fëmija është mysliman, ose anasjelltas. Flokët e prera, së bashku me një peshqesh prej ari ose argjendi, futen në një qese dhe ruhen si kujtim. Ky gjest krijon një raport afërsie shpirtërore ndërmjet familjes së fëmijës dhe mikut, dhe nëpërmjet saj lindin detyrime reciproke për të ndihmuar njëri-tjetrin edhe në raste hakmarrjesh. Kjo lloj lidhjeje nderohet shumë nga malësorët ku, si të krishterët ashtu edhe myslimanët, e kremtojnë si ditën e “Shën Kollit”…
Çdo i ri shqiptar ka një “vëlla” të adoptuar, nga e njëjta fe e tij ose të fesë tjetër, i cili konsiderohet si një anëtar i familjes dhe merr pjesë, njësoj si ata, në gëzime, hidhërime e hakmarrje. Nuk mbahet mend as edhe një rast që të tregojë se një lidhje e tillë është prishur prej armiqësisë apo tradhtisë dhe, në shumë zona të vendit, kjo gjë konsiderohet aq e shenjtë, saqë fëmijët e këtyre dy familjeve nuk martohen midis tyre. Ceremonia e krijimit të këtij raporti adoptimi ndryshon në vartësi të zonave të vendit por, normalisht, dy vëllezërit e adoptuar, pasi betohen për besnikëri në prezencë të familjarëve dhe miqve, bëjnë nga një prerje të vogël në gisht dhe i thithin gjakun njëri-tjetrit.
Qëllimi i kësaj panorame të shkurtër të zakoneve shqiptare është për të treguar se dy virtyte janë mbizotëruese në jetën e bashkatdhetarëve të mi, jo vetëm në jetën e tyre familjare, por edhe në historinë dhe në sjelljen e tyre përballë popujve dhe mbretërve, me të cilët kanë pasur marrëdhënie miqësore ose armiqësore. Këto dy virtyte: “besa në fjalën e nderit” dhe “besimi patriotik”, që lidhet me dashurinë për pavarësi i kanë udhëhequr gjithmonë gjatë gjithë përmbysjeve që ka pësuar vendi i tyre. Edhe pse Shqipëria gjatë gjithë historisë së saj të gjatë është detyruar shpesh të heqë dorë nga vetëqeverimi, nuk ka braktisur asnjëherë pavarësinë e saj. Përgjatë shekujve, nën pushtimet e huaja, Shqipëria edhe u përkul, për të mos rrezikuar kështu ekzistencën e saj, por kurrë nuk ka shkelur e para betimin e besnikërisë ndaj sovranit. Ka pritur gjersa pala tjetër të shpërdoronte besimin e dhënë; kështu, e liruar nga detyrimi dhe pa harruar kurrë aspiratat e saj, ka përfituar nga rasti për të vënë në vend ata ç’ka kishte humbur.
Na duhet të kthehemi pak mbrapa në historinë e Shqipërisë për të kuptuar se si ky parim i dyfishtë ka drejtuar gjithmonë qëndrimin dhe veprimet e shqiptarit. Kur Turqia, nën Sulltan Muratin II, pushtoi vendet e tjera ballkanike, u bllokua nga qëndresa e papritur dhe heroike e shqiptarëve. Në atë kohë, kryetar i vendit tim ishte Gjon Kastrioti, i dashur e i respektuar nga të gjithë, i cili para alternativës për të vazhduar një luftë të pasigurt me forcat dërmuese të Sulltanit apo të pranonte një farë miqësie me të, zgjodhi këtë të fundit e cila, së paku, i garantonte autonominë e vendit të tij. Si një farë pengu, ai la të katër djemtë e tij në Adrianopojë, atëherë kryeqyteti i Perandorisë, dhe për 10 vjet i qëndroi me besnikëri marrëveshjes. Gjergji, më i vogli i djemve, luftërat e të cilit u bënë legjendare kur luftonte nën emrin Skënderbeg, u rrit në Oborrin e Muratit, i cili i dha një edukim të shkëlqyer dhe tregoi për të një konsideratë të madhe. Nga ana tjetër, Gjergj Kastrioti ia shpërbleu konsideratën Sulltanit, me një përkushtim të sinqertë. Por kur Gjon Kastrioti vdiq dhe Gjergji duhej ta zëvendësonte, Sulltani, përkundrazi, në vend që të dërgonte djalin e ri në Shqipëri, dërgoi trupat e tij dhe pushtoi kryeqytetin, Krujën. Pavarësia e Shqipërisë mbaroi, njëkohësisht edhe besnikëria e Gjergj Kastriotit. Duke përfituar nga disfata që pësuan turqit prej hungarezëve në Moravë, Gjergji u nis për në Shqipëri, me 300 burra. Ai u prit me një entuziazëm të madh jo vetëm nga krutanët, por nga të gjithë kryetarët e tjerë dhe u njoh si kryekomandant i Shqipërisë.
Për 30 vjet Skënderbeu mbushi Evropën me gjëmimin e armëve dhe me lavdinë e emrit të tij, në një luftë të pandërprerë kundër fuqisë turke, që deri atëherë konsiderohej e pathyeshme. Në prag të vdekjes së tij ia besoi djalin e mitur Republikës së Venedikut, i bindur se kjo ishte rruga më e mirë për trashëgimtarin e fronit dhe shpëtimin e vendit të tij. Por besimi i tij u shpërdorua pasi, në vend që ta mbronin, venedikasit ua dorëzuan vendin turqve dhe, kështu, Perandoria Osmane arriti të përfitojë me anë të një marrëveshjeje atë që s’kishte mundur ta zaptonte me forcën e armëve. Për këtë Shqipëria u detyrua të njihte sërish sovranitetin e Sulltanit dhe t’i nënshtrohej betimit për besnikëri. Që atëherë, ndonëse shqiptarët nuk hoqën dorë kurrë nga dëshira e tyre e zjarrtë për pavarësi, kanë qenë i vetmi popull ballkanik, i lidhur vërtet me Perandorinë Osmane, gjithmonë i gatshëm për ta mbështetur, gjithmonë i gatshëm për t’i dhënë dorën për ta forcuar, por edhe duke përfituar nga forca e saj. Por, kur shqiptarët e kuptuan se Turqia, në vend që të forcohej, po dobësohej dhe po shpejtonte drejt shkatërrimit të saj, atëherë u ngritën në përpjekje për të mbijetuar, duke thirrur njëzëri: “Le të vrasë veten, po të dojë! Ne kemi ndërmend të mbijetojmë!”
Lidhja e shqiptarëve me Perandorinë nuk duhet t’i atribuohet ndikimit të fesë myslimane, që ishte pranuar nga pjesa më e madhe e popullit, kur Shqipëria u pushtua nga Turqia. Arsyeja e vërtetë duhet kërkuar në një shkak më madhor interesash kombëtarë. Edhe pse nën një këndvështrim të përgjithshëm, nuk mund të mohohet ndikimi i fesë në mendësinë e popullit, po ashtu fuqia që islamizmi pati në asimilimin e kombësive. Shqipëria përbën një përjashtim nga rregulli, aq shumë i qëndrueshëm Oriental, ku feja dhe kombësia njehsohen. Në Shqipërinë Veriore, nga brigjet adriatike deri në kufirin serb, pjesa më e madhe e popullsisë është myslimane, ndërsa një pjesë e vogël kristiane; Në Shqipërinë e Jugut banojnë myslimanë dhe ortodoksë. Megjithëse të gjithë janë besnikë të feve përkatëse, shpesh të zjarrtë e të rreptë, ata nuk bëjnë dallim midis tyre për shkak të besimit dhe asnjëra nga popullsitë nuk kërkon të ketë, në këtë pikëpamje, përfitime apo privilegje…
Në rrjedhë të 50 viteve të fundit kjo gjendje pati ndryshime të njëpasnjëshme. Në radhë të parë, vdekja e Ali Pashait dhe politika dëmprurëse dhe inkoherente e pasardhësit të tij, Mahmud Nedin Pashait, si dhe ndryshimet politike e territoriale që ndodhën në Gadishullin Ballkanik, si pasojë e Luftës Ruso-Turke të vitit 1877, sollën sinjalet e para për kohë të turbullta për shqiptarët. Ngjarjet e fundit i bënë ata të kuptonin se nuk mund të përballonin të ardhmen e vendit të tyre me po atë siguri të së kaluarës. Traktati i Berlinit, që përcaktoi, si një dokument ndërkombëtar, të drejtat e kombësive ballkanike, si dhe mbrojtja e këtyre të drejtave nga Lord. E. Fitzmaurice, delegati britanik në Komisionin Ndërkombëtar të Stambollit, për hartimin e ligjit organizativ të “vilajeteve” të Turqisë në Evropë, ishin ngjarje të cilat vlejtën për të qetësuar shqiptarët, por pa i siguruar përfundimisht ata: Spektri i shpërbërjes së ardhshme vazhdonte t’i shqetësonte.
Rënia e Qeverisë së Lordit Beaconsfield dhe demonstrimi i fortë detar, i bërë me iniciativën personale të Gladston-it, me qëllim që t’i siguronin Malit të Zi transferimin e menjëhershëm të tokave të zhvatura nga Shqipëria, tronditi besimin e shqiptarëve ndaj Britanisë së Madhe. Bashkatdhetarët e mi, që kishin pasur gjithmonë besim në drejtësinë dhe asnjanësinë e politikës së ndjekur nga qeveritë liberale e veçanërisht nga ajo e Britanisë së Madhe, ishin më të preokupuar nga frika se mos braktiseshin nga kjo Fuqi, sesa nga copëtimi, që po pësonte për herë të parë vendi i tyre, qysh kur ishte aneksuar nga Perandoria Osmane. Për fat të mirë, ky shqetësim nuk vazhdoi gjatë: Goscen-i, që ishte dërguar në Stamboll si ambasador i jashtëzakonshëm (siç kam thënë edhe më lart), iu përvesh mbrojtjes së të drejtave dhe të interesave të popullit shqiptar. Premtimet gojore ai ia dha bashkatdhetarit tonë Abedin Pashait, atëherë ministër i Jashtëm, dhe raportet e tij zyrtare me Do[ing Street, kishin cilësinë të qetësonin edhe më skeptikun e shqiptarëve në lidhje me orientimet e vërteta politike të Qeverisë Britanike dhe mbi dëshirën e saj për t’i dhënë të drejtën popullit tonë…
Abdyl Hamiti, shqetësimi kryesor i të cilit ishte gjithmonë sigurimi i vetvetes, qysh në rini kishte çmuar karakterin e ndershëm të shqiptarit dhe, si zakonisht, kishte bërë ç’qe e mundur për të përfituar nga ky fakt. Sigurimi i tij, pallati, madje edhe haremi, u ishin besuar shqiptarëve. Nëpër ministra dhe në detyra civile e ushtarake, shqiptarët zinin pozitat më të larta dhe më të rëndësishme. Por, me gjithë këto favore, bashkatdhetarët e mi nuk hoqën dorë kurrë nga ndjenja kombëtare apo nga aspiratat e tyre të ligjshme, ndonëse kishin në konsideratë betimin për besnikëri, që të parët e tyre i kishin dhënë dinastisë osmane. Gjatë këtij sundimi mbi 30-vjeçar, shqiptarët nuk humbën asnjë çast të volitshëm për të treguar dëshirën e tyre për të qenë siç ishin para sundimit osman. Ngjarja më e vogël politike që ndodhte në Lindje, asnjëherë nuk kaloi pa jehonë në Shqipëri, ku njerëzit mbushnin si sheshet e qyteteve, ashtu edhe ndonjë qafë mali, të largët e të padepërtueshme, për të diskutuar çështjet e ditës e për t’i paraqitur Sulltanit drejtpërdrejt kërkesat e tyre. Duhet pohuar se Abdyl Hamiti ndiqte personalisht, e në mënyrë të veçantë, çdo lëvizje shqiptare dhe, ndoshta për arsye personale apo politike, nuk ndodhte kurrë që të mos u kushtonte një kujdes serioz kërkesave dhe sedrës së tyre.
Faza e fundit e çështjes së Maqedonisë dhe vendimi që mori Evropa në lidhje me organizimin e këtij rajoni, i bëri shqiptarët të druhen për prekjen e njësisë së tyre kombëtare. Pikërisht, në këtë çast kritik, xhonturqit kërkuan ndihmën e shqiptarëve për të vënë në zbatim programin e tyre politik i cili, në fillim, nuk dukej se binte ndesh me aspiratat kombëtare shqiptare dhe që parashikonte bashkimin e të gjithë elementëve të ndryshëm etnikë nën të njëjtin flamur drejtësie dhe barazie, duke i dhënë, në këtë mënyrë, “checkmating” smirës së të huajve.
Më 15 korrik 1908, u mblodhën në Ferizoviç 10.000 shqiptarë të armatosur, nga ku i dërguan Sulltanit telegramin e famshëm, i cili bëri tek ai përshtypjen më të madhe se sa protestat e të gjithë turqve dhe të të gjitha përfaqësive diplomatike të Evropës.
Telegramit që iu dërgua Muhijeddin Beut, të ngarkuarit të punëve turke në Paris, më 22 korrik, ku kërkohej “bashkëbisedimi me Ismail Qemal beun” për një përgjigje të menjëhershme, iu përgjigja duke këshilluar Madhërinë e Tij, që të shpallte pa asnjë vonesë Kushtetutën, që do të ishte i vetmi ilaç efikas e mjet i sigurt për të grumbulluar rreth fronit të tij, të gjithë popujt e Perandorisë. Nga ana tjetër, meqë njihja mirë qëllimet dhe mendësinë e turqve të rinj, po aq mirë sa shtysat e orientimeve politike që ata ndiqnin, këshillova Sulltanin që të merrte të gjitha masat e nevojshme për të parandaluar një mësymje aventurierësh kundër pushtetit, si edhe të tërhiqte, me iniciativën e tij, besimin dhe mbështetjen e popullit shqiptar. Dy ditë më vonë, Kushtetuta u shpall dhe, në përputhje me një kërkesë tjetër të Sulltanit, një relacion që ilustronte planin tim, iu dërgua atij me ndërmjetësinë e të ngarkuarit me punë.
Shqiptarët zbuluan menjëherë qëllimet e veta të Komitetit “Bashkim e Përparim” dhe u bindën për papajtueshmërinë ndërmjet synimeve të tyre politike dhe programit të Unionistëve. Me bashkim shqiptarët kuptonin grumbullimin e tërë etniteteve, nën flamurin e Kushtetutës osmane, gjë që do të kishte forcuar Perandorinë me bashkimin e popullatave të ndryshme, ku garantohej qenia kombëtare e secilës. Komiteti, përkundrazi, synonte vetëm që të bashkonte racat e ndryshme duke i detyruar ato të mohonin origjinën e tyre. Dhe, hap pas hapi që pozita e tyre në Qeveri konsolidohej, shtohej kështu vazhdimisht ambicia për të realizuar programin. Pasoja e parë si rezultat i vijës së tyre politike qe aneksimi i Bosnjë-Hercegovinës nga Austro-Hungaria dhe shpallja e pavarësisë së Bullgarisë.
Gjatë vizitës sime në Vlorë, në qytetin tim të lindjes, mora vesh, nga një burim i sigurt, se cila ishte ideja kryesore që drejtonte Komitetin dhe se si Komiteti Qendror i Selanikut kërkonte t’i zbatonte ndryshimet politike. Qëllimi i komitetit ishte të realizonte një avantazh të trefishtë:

1. të krijonte popullaritet në të gjithë vendin;
2. të diskreditonte burrat e shtetit të mëparshëm, të cilët donte t’i eliminonte me çdo kusht;
3. të përfitonte nga ky likuidim politik, për të shkëputur vendin nga influencat e huaja, me qëllim që të vihej në zbatim politika e unifikimit racial me energji më të madhe.
Sapo u ktheva në Stamboll, pata kujdesin të informoj Vezirin e Madh, Qamil Pashanë, dhe ta nxis që të mos u bëheshin lëshime të mëtejshme komiteteve revolucionare, të cilat përbënin një anomali dhe një rrezik të madh për konsolidimin e një qeverie të rregullt. Por, për fat të keq, Veziri i Madh i moshuar, bëri gabimin që t’i përdorte këto argumente si një gogol për të trembur Sulltanin.
Komiteti, që sa vinte e bëhej më agresiv, pa pritur përfundimin e bisedimeve me Austro-Hungarinë e Bullgarinë, me një coup de main mori në dorë pushtetin. Akti i parë i Qeverisë Unioniste ishte shpallja e ligjit të ashpër kundër bandave të armatosura, qëllimi i vetëm i të cilit ishte përligjja e një atentati kriminal kundër Shqipërisë. Xhonturqit, të cilët mendonin se shqiptarët ishin thjesht një popullatë myslimane pa asnjë ideal politik, përveçse dëshirës për të mos paguar taksat, kishin bindjen se, me anën e dinakërisë dhe forcës, do t’i zbusnin këta dhe do t’i shndërronin në osmanë të zakonshëm e kjo do të shërbente si shembull për kombësitë e tjera. Me këtë shpresë xhonturqit organizuan, në më pak se dy vjet, katër ekspedita kundër Shqipërisë. Por shqiptarët, të cilët në shekujt e kaluar u kishin rezistuar shumë perandorive dhe që nuk kishin rënë në gjumë as gjatë sundimit të Abdyl Hamitit, nuk u trembën nga këto përçapje. Përkundrazi, politika agresive e xhonturqve nuk bëri gjë tjetër veçse përfitoi majanë që ringjalli e lulëzoi sërishmi ndjenjat kombëtare shqiptare. Disa suksese të pjesshme të gjeneralëve Xhavid e Shefqet shërbyen vetëm për t’i dhënë prapë zjarrin hirit të revoltave.
Sidoqoftë shqiptarët, entuziazmi i të cilëve ka qenë gjithnjë i frenueshëm, edhe në këto momente kritike dhanë prova vetëpërmbajtjeje dhe largpamësie politike. Ndërsa gjaku i tyre derdhej lumë për mbrojtjen e të drejtave kombëtare, me cilësinë time si leader, bashkë me kolegët e mi shqiptarë, bëra ç’ishte e mundur, qoftë në seancat parlamentare, qoftë duke folur privatisht me ministrat, për ta risjellë qeverinë dhe parlamentin në vete dhe në binarët e detyrës patriotike, duke ilustruar ndjenjat e vërteta të shqiptarëve kundrejt Sulltanit e Perandorisë dhe duke shpjeguar rrezikun e një lufte pa kuptim. Por paralajmërimet tona të sinqerta nuk u dëgjuan.
Në verën e vitit 1911 vajta në Cetinë për t’u bashkuar me krerët e malësorëve që, bashkë me familjet e tyre, kishin gjetur strehim në Mal të Zi, për shkak të kërcënimeve nga Shefqet Pasha. Më pëlqen të shpreh këtu mirënjohjen ndaj Mbretit Nikolla, i cili më ndihmoi në misionin tim dhe me mikpritje miqësore, me mirësjellje dhe humanizëm ndihmonte në familjet refugjate shqiptare, që ishin strehuar në Mal të Zi. Pas një qëndrese burrërore, në një kuvend të mbajtur në Gërçe, të gjithë delegatët malësorë nënshkruan një memorial, të propozuar nga unë, që përmbante kërkesat kombëtare në 12 pika, duke ritheksuar, njëherësh, sigurimet për mosndarje nga Perandoria Osmane. Fatkeqësisht, kjo periudhë paqeje nuk vazhdoi shumë. Parlamenti i ri, i zgjedhur për të forcuar pozitën e qeverisë së xhonturqve, rifilloi lojën e marrjes me njërën dorë atë çka kishte dhënë me tjetrën një ditë më parë.
I shqetësuar për këtë qëndrim të ri të Portës dhe i bindur se Lufta italo-turke do të çonte në një konflikt të përgjithshëm në Ballkan, që do të përfshinte Shqipërinë në çdo anë, u dërgova prej Nice, ku po jetoja, nga një qarkore të gjitha qendrave të Shqipërisë, duke u kujtuar për nevojën e ngutshme për të qenë gati për çdo rast. Këto parashikime të zymta dhe fermenti që zgjoi lufta e Tripolitanisë, bënë që, në mënyrë të pashmangshme, të shpërthente një kryengritje e përgjithshme në mbarë Shqipërinë. Këmbëngulja e ashpër e xhonturqve, në prirjen e tyre për të shkrirë kombësitë, e forcoi qëndresën tonë dhe na detyroi të luftojmë për ekzistencën etnike. Ashtu siç ishim të sfiduar e të goditur deri në cënimin e mbijetesës tonë si popull, edhe pse e kuptonim fare mirë se ajo luftë ishte në kundërshtim me dëshirën tonë për të qenë në krah të Perandorisë, a nuk kishim të drejtë, vallë, të mendonim për shpëtimin tonë? Kryengritja e përgjithshme dhe hyrja triumfale e krerëve tanë në Shkup i dha fund pushtetit lakmitar e kriminal të xhonturqve dhe shkaktoi shpërndarjen e Parlamentit. Si u arritën qëllimet tona patriotike, u rikthyem te besnikëria ndaj Perandorisë.
Veziri i Madh, Qamil Pasha, këmbëngulte të rrija pranë tij, duke më ofruar një portofol në qeveri. Në rrethana të tjera do të kisha pranuar një post të tillë të nderuar me shumë kënaqësi, por një detyrë më e lartë bëri që ta refuzoj. Vendi im nuk ishte më atje dhe më duhej t’i ofroja shërbimet e mia krejtësisht Atdheut tim. Qamil Pasha, së fundi, u tërhoq duke pranuar arsyetimin tim për veprimet urgjente që duheshin kryer, për të cilat ai, edhe pse i dinte, nuk ishte në gjendje të bënte dot asgjë, ndaj u ndamë me keqardhje të përbashkët. Gjatë kthimit, mbërrita në Bukuresht, ku ndodhet një koloni e gjerë shqiptare. Si rezultat i një mbledhjeje që u mbajt aty, 15 bashkatdhetarë vendosën të ktheheshin me mua në Shqipëri. Telegrafova në të gjitha anët e Shqipërisë, për të lajmëruar mbërritjen e afërme në Atdhe dhe se kishte ardhur çasti për të realizuar aspiratat tona kombëtare. Kërkova, njëkohësisht, që të dërgoheshin delegatët nga të gjitha vendet në Vlorë, ku do të mbanim një Kuvend Kombëtar.
Në Vjenë mora një telegram nga një mik prej Budapesti, i cili më ftonte për të shkuar atje, për t’u takuar me një person me pozitë të lartë. Njeriu i parë që vizitova në Budapest ishte Konti Andrassy, nëpërmjet të cilit takova Kontin Hadik, mikun e tij të vjetër dh ish-nënsekretarin e tij të Shtetit, i cili më thotë se personi që donte të më takonte ishte pikërisht Konti Berchtold, me të cilin u takova po atë mbrëmje në shtëpinë e Kontit Hadik. Shkëlqesia e Tij miratoi opinionet e mia për çështjen kombëtare dhe u tregua i gatshëm për të mbështetur kërkesën time të vetme, duke vënë në dispozicion një anije, që të më çonte në portin e parë shqiptar, para se të mbërrinte ushtria serbe.
Meqë Vlora ishte bllokuar nga flota greke, pata kënaqësinë të zbrisja në Durrës. Aty gjetëm dy anije luftarake greke, që po na prisnin që një natë më përpara. Kapiteni i anijes ishte tepër i shqetësuar për ne, jo pa arsye, dhe ne e kuptonim mirë këtë gjë. Por oficeri grek, që hipi në bord, mbas një kontrolli të hollësishëm, gjatë të cilit nuk gjeti gjë tjetër veçse ndonjë armë personale të shokëve të mi, më lejoi të zbrisja në tokë, ndërsa anija vazhdoi udhëtimin e saj.
I gjetëm banorët e Durrësit tërësisht të painformuar për ngjarjet që po ndodhnin. Të gënjyer nga lajmet e pakta që u vinin nga kanale plot paragjykime, ata kujtonin se ushtria turke ishte duke fituar, se kishte pushtuar Filipopolin (Plovdiv) dhe se po marshonte drejt Sofjes e Belgradit. Ata s’kishin as idenë më të vogël që serbët i kishin te porta. Arritja jonë provokoi një lloj nervozizmi në qytet, nxitur nga elementët turk, të ndihmuar edhe nga një pjesë e popullatës, emigrantë boshnjakë, të cilët hapën fjalë se ne ishim agjentë provokatorë. Megjithatë, kjo gjë nuk pengoi Durrësin dhe rrethet e tij që të emëronin delegatët për Kuvendin Kombëtar, të cilët u nisën së bashku me mua dhe grupin e vogël të shqiptarëve të Bukureshtit, për në Vlorë.
Udhëtuam me kuaj dhe, para se të mbërrinim te qëndresa jonë e parë, mora vesh nga një person i parisë së vendit, i cili erdhi e më takoi, se Kryekomandanti turk i Janinës i kishte telegrafuar xhandarmërisë lokale për të më arrestuar e për të më çuar në Shtabmadhori. Për këtë shkak, ndërruam rrugë dhe e kaluam natën në një fshat tjetër. Të nesërmen në mëngjes, shefi i xhandarmërisë, që duhej të më arrestonte, erdhi te ne për të më prurë një telegram nga i njëjti komandant i Janinës, ku u kërkohej autoriteteve lokale të na prisnin me nderime dhe të na ofronin çdo ndihmë për rrugën tonë. Megjithatë, ky fakt nuk na qetësoi pasi, në të kundërt, vërtetoi lajmet alarmuese që kishim dëgjuar një natë më parë. Kështu, duke iu shmangur rrugës, në të cilën na survejonin, vazhduam udhëtimin nëpër shtigje më të sigurta dhe, më në fund, arritëm në Vlorë, ku pritja ishte krejt e ndryshme nga ajo e Durrësit. Një zjarr i shenjtë patriotizmi kishte pushtuar qytetin tim të lindjes dhe entuziazmi i njerëzve e gëzimi na shoqëruan kudo. Shumë shpejt u rrethova nga 83 delegatë, myslimanë e të krishterë, të ardhur nga të gjitha anët e Shqipërisë, qofshin këto të pushtuara ose jo nga ushtritë ndërluftuese.
Kuvendi u hap menjëherë. Në mbledhjen e tij të parë, 15/28 nëntor 1912, u votua unanimisht Shpallja e Pavarësisë. Në një moment mbledhja u ndërpre dhe delegatët dolën nga salla për të ngritur, në shtëpinë time të lindjes dhe ku kishin jetuar të parët e mi, nën thirrjet e mijëra njerëzve, Flamurin e lavdishëm të Skënderbeut, që kishte fjetur i palosur 445 vjet. Ishte një çast i paharrueshëm për mua dhe duart më dridheshin nga shpresa dhe krenaria teksa vendosja në ballkonin e shtëpisë së vjetër Flamurin e Sovranit të fundit kombëtar të Shqipërisë. Më dukej sikur shpirti i atij Heroi të pavdekshëm kalonte atë moment si zjarr i shenjtë, mbi kokat e njerëzve, që brohorisnin.
Mbas rifillimit të mbledhjes, u zgjodha Kryetar i Qeverisë së Përkohshme, me mandatin për të formuar Këshillin e Ministrave. Por, duke hequr dorë nga ky privilegj, e quajta të arsyeshme që edhe ministrat të zgjidheshin nga Kuvendi dhe rezervova vetëm ndarjen e portofolave. Pas formimit të Qeverisë, Kuvendi zgjodh 18 anëtarë që do të formonin Senatin. Formimin e Shtetit të ri ua bëra të njohur Fuqive të Mëdha dhe Portës së Lartë, me anën e këtij telegrami:
“Asambleja Kombëtare, e përbërë nga delegatë nga çdo anë e Shqipërisë, pa dallim feje, e mbledhur sot në qytetin e Vlorës, shpalli pavarësinë politike të Shqipërisë dhe formoi një Qeveri të Përkohshme, që u ngarkua me misionin e mbrojtjes së të drejtave të popullit Shqiptar, kërcënuar për t’u shfarosur nga ushtria serbe dhe me detyrë për të çliruar tokën kombëtare, të pushtuar nga forcat e huaja. Duke ua bërë të njohura këto fakte Shkëlqesisë Suaj, kam nderin të kërkoj që Qeveria Juaj të njohë këtë ndryshim të jetës politike të Kombit Shqiptar.
Shqiptarët, të përfshirë kështu në familjen e popujve të pavarur të Evropës Lindore, ndër të cilët krenohen se janë populli më i lashtë, nuk dëshirojnë tjetër gjë veçse të jetojnë në paqe me të gjitha shtetet Ballkanike dhe të bëhen një element ekuilibri. Ata janë të bindur se Qeveria e Shkëlqesisë Suaj, ashtu si edhe gjithë bota e qytetëruar, do t’i bëjë një pritje mirëdashëse këtij akti, duke i mbrojtur nga çdo atentat kundër ekzistencës së tyre kombëtare dhe kundër çdo copëtimi të tokës së tyre”.
Tani që më ishte besuar pushteti presidencial, më zotëronte mendimi se si mund të organizoja atë shtrirje të vogël të territorit që kishte mbetur për ne dhe do t’u provoja Fuqive të Mëdha se Shqipëria ishte e aftë të vetëqeverisej dhe se e meritonte besimin e Evropës. Për sa i përket Sovranit të ardhshëm, interes i çastit nuk ishte më tepër në zgjidhjen e personit, se sa të vendosej nëse ishte më i përshtatshëm një princ kristiano-evropian apo mysliman. Mendimi im ishte vendosmërisht për një kristiano-evropian dhe për këtë kisha mbështetjen e të gjithë shqiptarëve, si dhe nga konsideratat politike që kishim marrë në shqyrtim. Vetëm një sovran perëndimor do të kishte mundur të na drejtonte, siç duhet, në familjen e madhe evropiane, në të cilën po hynim. Çështja e fesë nuk ndikonte në këtë preferencë, meqë të tria kultet që praktikohen në vendin tonë: mysliman, katolik apo ortodoks kanë liri të plotë, pa mundësira për rivalitete apo për egërsira të njërit në dëm të tjetrit.
Porta e Lartë, sapo mori njoftimin tonë për Pavarësi, u deklarua kundër aspiratave tona. Veziri i Madh, duke iu përgjigjur telegramit tim, kërkoi të na impononte si sovran, një anëtar të familjes perandorake osmane. Sipas tij, shpëtimi i Shqipërisë do të realizohej vetëm nëse kjo do të bëhej një vasale e Perandorisë. “ Në cilën fuqi, – na pyeste ai, – shpresonim të mbështeteshim? Tek Austria? Tek Italia? – Mos harro, – shtonte, – shembullin e Krimesë, pavarësia e së cilës, nën protektoratin e Rusisë, nuk ishte veçse preludi i një nënshtrimi tërësor”. Iu përgjigja se Shqipëria nuk do të mbështetej as tek Austria, as tek Italia, por tek e drejta e shqiptarëve për të ekzistuar dhe për të pasur një kombësi të vetën, si edhe te detyra e Fuqive për të respektuar kombësitë. Shtova se Turqia nuk do të mundë të ishte veçse një avokat i keq i çështjes së kombësive të lira dhe se Shqipëria do të preferonte të mbronte vetë kauzën e saj; po, nga ana tjetër, kur të realizohej çështja e saj, do të bënte çmos që gjendja e re të mos bëhej pengesë për marrëdhënie të mira me Portën e Lartë. Kështu, përfundoi, siç mund ta quaj, Kandidatura e parë e fronit shqiptar, e cila u pasua nga kandidatura të tjera, që nuk ngriti peshë për shqiptarët, të cilët kishin mbështetur besimin e tyre te Fuqitë e Mëdha.
Me gjithë qëndrimin e Portës dhe kërcënimin e ushtrisë turke, e cila ende mbante të pushtuar një pjese të vendit, ia kushtuam të gjithë kohën organizimit të administratës dhe mbajtjes së rregullit në territorin e lirë. Heshtja e Fuqive të Mëdha dhe indiferentizmi i tyre përkundrejt pushtimeve dhe shkretimeve të vendit tonë prej serbëve, ndërkohë që Greqia na kishte bllokuar dhe bombardonte Vlorën dhe rivierën, na zhgënjeu thellësisht. Më pas, flota greke preu kabllin, që ishte i vetmi kanal komunikimi me botën e jashtme, duke mbetur kështu plotësisht të izoluar dhe pa asnjë njoftim për çka ndodhte përtej kufijve tanë.
Një mbrëmje, andej nga fundi i marsit të vitit 1913, mësuam se një anije, nën flamurin britanik ishte ankoruar në port dhe kishte lajmëruar se bllokada ishte ndërprerë…
Në Vjenë, Konti Berchtold, që në takimin e parë më la të kuptoja se sa të pakta ishin shpresat që Shqipëria, me gjithë të drejtat e saj dhe përkushtimin për t’u çliruar, të lejohej për të ruajtur integritetin territorial. Qe një goditje e rëndë për mua, por më e keqja pritej të vinte, sepse ditën që u nisa nga Parisi për në Londër , më erdhi lajmi i dorëzimit të Shkodrës malazezëve, nga ana e Esad Pashës. Disfata, që ndodhi pikërisht kur Flota e Gjashtë Fuqive të Mëdha po përgatitej që të manovronte për ta detyruar Mbretin Nikolla të tërhiqte rrethimin, rrezikoi integritetin dhe, ndoshta, edhe vetë ekzistencën e Shqipërisë. Për këtë shkak, problemi i kandidaturës për fronin ra në vend të dytë dhe të gjitha sforcimet e mia iu kushtuan çështjes tokësore.
Sapo mbërrita në Londër, po atë mbrëmje, ndjeva një kënaqësi duke u gjendur sërishmi në atë atmosferë të ngrohtë, me të cilën isha pritur gjithmonë në atë vend, dhe m’u përtëritën forcat për ndeshjet politike në favor të të drejtave të popujve të Lindjes. Simpatia e sinqertë që paraqiti shtypi dhe opinioni publik britanik, kundrejt çështjes sonë kombëtare, si dhe pritja e përzemërt që më rezervuan ministrat dhe politikanët e atij vendi të madh, më bënë të shpresoj se të drejtat tona të padiskutueshme të cilat, në përgjithësi, nuk binin ndesh në asnjë drejtim me interesat politike të Evropës dhe, në veçanti, as me fqinjët tanë, do të njiheshin nga konferenca. Kurrë nuk u ishte besuar këtyre Fuqive një detyrë kaq fisnike; kurrë një zgjidhje nuk kishte qenë kaq e domosdoshme dhe asnjëherë nuk kishim pasur kaq shumë shpresa sa në ato çaste kur, për herë të parë, ishin thirrur këto Fuqi për të krijuar një Kongres, detyra e të cilit ishte jo vetëm për të pajtuar interesa në kundërshtim me njëra-tjetrën, por edhe për të vepruar si një Gjykatë e Lartë ndërkombëtare e drejtësisë.
Sipas meje, ndër të gjitha argumentet që trajtoi Konferenca mbi Ballkanin, më kryesori, më interesanti e, sidomos, më esencialisht evropiani, ishte ai i Shqipërisë. Nuk u duk e mundimshme të shpresonim se një popull, që meritonte interesimin për lashtësinë e vet, për vlerën dhe shërbimet që i kishte bërë Evropës, në fillim duke e mbrojtur nga pushtimet turke, më pas duke pranuar privime për vete, të cilat i shërbyen ekuilibrit evropian, një popull i tillë, pra, e kishte me hak të bëhej zot i shtëpisë së tij dhe të fitonte pavarësinë kombëtare. Shqiptarët, të çliruar nga zgjedha turke, e cila i kishte bërë, gjatë shekujve, më shumë viktima se sa instrumente të saj, do të kishin qenë të lumtur të rifitonin lirinë dhe pavarësinë, pra qetësinë që e dëshironin aq shumë. Ata s’kishin kërkesa e pretendime të tjera. Ata donin që rigjenerimi të përfshinte të gjithë popujt ballkanikë, si edhe ata vetë; që urrejtja dhe zilia të merrnin fund; që të gjitha të drejtat e ligjshme të bëheshin të shenjta dhe që çdo veprim dhe ambicie e padrejtë të dënohej nga një garanci, që do të kishte solidaritetin e Fuqive të Mëdha. Të sigurt në legjitimitetin e kërkesave tona, prisnim, me besim të plotë, vendimin e Konferencës së Fuqive.
Por simpatia që më treguan gjatë misionit tim, qe i vetmi ngushëllim për zemrën e plasur të Shqipërisë, kur mësuam vendimet që mori Konferenca e Londrës. Më shumë se gjysma e territorit të vendit tim iu dha Serbisë, Malit të Zi e Greqisë. Qytet më të lulëzuara dhe rajonet më prodhimtare na ishin shkëputur. Shqipërisë i kishin mbetur, në përgjithësi, zonat më të thata dhe më shkëmbore. Kështu, të përplasur edhe një herë në një dëshpërim të thellë dhe me vizionin e një të ardhmeje kaq të errët për vendim tim që posa kishte rilindur, na mbeti ngushëllimi që të dëgjonim se duhej të sakrifikoheshim për interesat e përgjithshme të Evropës. I nënshtruar fatit, por jo me kurajë të humbur, u riktheva në atdhe, i mbajtur vetëm nga mirazhi se kushte më të favorshme do t’i lejonin Shqipërisë në të ardhmen që të realizonte aspiratat e saj të ligjshme.
Me kthimin tim në Vlorë, në qershor 1913, Qeveria e Përkohshme dyfishoi energjitë e veta për organizimin e vendit dhe vendosjen e rendit. Ishte një detyrë që dukej e pamundshme, por që lehtësohej nga karakteri i shqiptarit, durimi i të cilit, urtësia dhe patriotizmi i pashtershëm, në mes të gjithë këtyre ngatërresave e shqetësimeve, nuk mund të çmohet aq sa duhet. Janë pikërisht këto virtyte që i dhanë mundësi Qeverisë sime të vendoste stabilitetin shtetëror dhe të siguronte një administratë normale, në një vend me kufij të papërcaktuar, ku propaganda subversive synonte të provokonte çrregullime dhe ku vendimet evropiane pritnin vazhdimisht zbatimin e tyre.
Por, me gjithë këto rezultate të kënaqshme, duke qenë se çështja e Sovranit nuk po zgjidhej akoma, e ardhmja paraqitej e errët dhe e pasigurt. Për këtë arsye, u drejtova një apel urgjent Fuqive, pak a shumë në këto shprehje:
“Qeveria e Përkohshme e Shqipërisë, edhe pse ka luftuar për njëmbëdhjetë muaj, përmes vështirësish të panumërta, duke qenë e aftë të sigurojë rendin dhe sigurinë relative në një vend të molepsur nga të gjitha anët prej armiqve, të përbetuar për ta shkatërruar atë, nuk kërkon t’i njihet asnjë meritë, gjë e cila i takon, pa diskutim, patriotizmit dhe durimit të popullit shqiptar.
Por kjo gjendje e përkohshme s’mund të vazhdojë përjetësisht, pa u ndeshur me vështirësi të pakapërcyeshme. Ne jemi të mendimit se durimi i popullit ka kaluar çdo kufi dhe për këtë nxitojmë t’ju kërkojmë që Qeveria Juaj të marrë në konsideratë dëshirën unanime të popullit dhe të Qeverisë për caktimin dhe vendosjen në fron të një Sovrani, prezenca e të cilit do të mjaftonte për të bashkuar të gjitha klasat e popullsisë në veprimtarinë e konsolidimit të Shqipërisë dhe të riorganizimit të administratës së saj.
Duke pasur besim që fuqitë garante do të marrin në konsideratë të thellë kërkesën tonë, Qeveria e Përkohshme është e gatshme të japë kontributin e saj për të shpejtuar evenimentin fatlum që shqiptarët e presin me aq padurim”.
Menjëherë pas dërgimit të këtij telegrami, emri i Princ Wied-it u përmend, për herë të parë, i lidhur me emrin e Shqipërisë, ndërkohë që filluan të dëgjoheshin zëra për kandidaturën e tij…
Megjithatë, edhe pse gjithçka u përgatit, Princ Wied-i as që ndihej i interesuar për çështjen e Shqipërisë. Edhe pse e prisnim çdo ditë; edhe pse nisja e tij ishte lajmëruar, prapë ai s’po vinte. Kjo vonesë, e pashpjegueshme, u shfrytëzua nga xhonturqit, që rifilluan me hov më të madh se më parë fushatën në favor të një princi turk. Atëherë iu drejtova Komisionit të Kontrollit, duke e lutur që të ndërhynte pranë Fuqive të Mëdha, për nevojën urgjente të kurorëzimit të Sovranit të ri. Nëse arsye të veçanta e serioze shkaktonin vonesën e ardhjes së Princit, kërkova që një “I dërguar i posaçëm” duhet të merrte drejtimin e Qeverisë në emër të tij ose Fuqitë të autorizonin Komisionin e Kontrollit të merrej me qeverisjen e vendit, për llogari të tyre. Sipas mendimit tim, vetëm një nga këto mënyra do të shërbente për të zbutur vështirësitë e brendshme dhe për t’u dhënë fund intrigave, që nxitnin krijimin e trazirave në vend. Së fundi, kërkesa ime u pranua nga Fuqitë dhe delegatët erdhën të më njoftonin se ishin të autorizuar nga qeveritë përkatëse që të merrnin pushtetin, nëse do të isha gjithnjë i mendimit për një hap të tillë. Ndërkaq, po aty, u nënshkrua protokolli që vijon:
“Sot, 22 janar 1914, Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit u mblodh në prezencën e Shkëlqesisë së Tij Ismail Qemal Beut. Presidenti i Qeverisë së Përkohshme, duke qenë i bindur se e vetmja mënyrë për t’u dhënë fund çrregullimeve dhe anarshisë në vend është krijimi i një Qeverie të vetme për të gjithë Shqipërinë dhe se në kushtet e tanishme mund të arrihet vetëm nëse Ai i kalon Pushtetin Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit, që përfaqëson Fuqitë e mëdha, përsëriti, në prezencë të ministrave, kërkesën që i kishte paraqitur më parë Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit, për të marrë përsipër këtë detyrë dhe të pranojë të marrë në dorë pushtetin. Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit nderon dhe ngre lart ndjenjat patriotike që kanë diktuar veprimet e Shkëlqesisë së Tij Ismail Qemal Beut, pranon këtë delegim të pushtetit, rregullisht të autorizuar nga Fuqitë e Mëdha, dhe merr përsipër administrimin e Shqipërisë në emër të Qeverive që përfaqëson.

Vlorë, 22 janar 1914
Firmosur:
Ismail Kemal, Nadolny, Petroviç,
Krajewski, Harry Lamb, Leoni, Petriaew”

[*] “Accounts and Papers”, 1880, Turkey No.15, Vol. Ixxxi
** Shtrirja dhe kufijtë e saj u përcaktuan nga Lordi E. Fitzumaurice i cili, më 1880, i shkroi Foreing Office- it, për sa vijon: ” 26 maj 1880. Rajoni që nënkuptohet me shprehjen gjeografike ( Shqipëri) përfshihet, sidomos, në dy vilajetet e Shkodrës dhe të Janinës, por shtrihet edhe në drejtimin e lindjes, përtej ujërrjedhave të maleve që ndajnë rrjedhjet e ujërave që derdhen në Adriatik nga ato që derdhen në Egje dhe përmban pjesë të vilajetit të Bitolësose të Manastirit dhe të Prishtinës. Shtrirja e popullatave shqiptare në drejtimin veri-lindor, drejt Prishtinës dhe Vranjës, është me rëndësi të madhe dhe plotësisht e njohur dhe në hartat si ajo e Kiepert-it, që njihet përgjithësisht si tepër e favorshme për elementin sllavsi edhe ajo tjetra e publikuar nga Stanfordi, në interes të rivendikimeve.

Haxhi Ali Derhemi, mendjen, zemrën dhe pasurinë ia fali Islamit

09/05/2012 Lini një koment

Ali M. BASHA

 

HAXHI ALI DERHEMI, MENDJEN, ZEMRËN DHE PASURINË IA FALI ISLAMIT

Haxhi Ali Derhemi

Haxhi Ali Derhemi

Teologët atdhetarë të shquar nuk i kanë munguar vendit tonë, sidomos në situatat e vështira që ka kaluar ky popull. Pas shpalljes së Pavarësisë më 1912, u pa e domosdoshme krijimi i institucioneve të një shteti sovran. Ndër bën pjesë edhe shkëputja de jure e myslimanëve shqiptarë nga Shejhul Islami i Stambollit. Në krye të këtyre teologëve atdhetarë të shqutar që veprimet e veta, gjithmonë, i kanë bazuar në ndjenjat fetare e atdhetare, qe Haxhi Vehbi Dibra, që u ndoq nga shumë shokë, të cilët, nëpërmjet Kongresit Islamik, të mbajtur nga fillimi i viteve ’20, themeluan Komunitetin Mysliman të Shqipërisë. Krijimi i Komunitetit duhej dhe u shoqërua me një radhë masash administrative si:

  1. Hartimi i dokumentacionit ligjor për mbarëvajtjen e institucionit të fesë islame në Shqipëri.
  2. Ndarja administrative e shoqëruar me emërimin e kuadrit përkatës: myfti, imam, vaiz, etj.
  3. Rregullimi dhe inventarizimi i pasurive vakfnore.
  4. Vendosja mbi baza specifike për vendin tonë, arsimimi i kuadrit fetar.
  5. Propaganda: botimi i revistës dhe librave, etj.

Kongresi islamik zgjodhi në drejtimin e Komunitetit njerëz të shquar të kohës që punuan me përkushtim ndaj çështjes së Islamit në vendin tonë. Në ballë të tyre, që i përmendet emri edhe sot për mirë, ka qenë Haxhi Vehbi Dibra. Sa atdhetar i shquar, aq edhe teolog i dëgjuar i Islamit. Pastaj, me radhë, në Këshillin e Naltë të Sheriatit dhe nëpër poste të ndryshme të Komunitetit Mysliman të sapokrijuar, u zgjodhën njerëz që gëzonin besimin dhe respektin e popullit të vet. Për një pjesë prej tyre diçka është shkruar, ndërsa për të tjerët pritet të evidentohen.

Në këtë shkrim, në bazë të mundësive, do të përpiqem të evidentoj një figurë jo më pak interesante se të tjerat, atë të Haxhi Ali Derhemit, të zgjedhur si zëv/kryetar i Komunitetit Mysliman. Disa vite më vonë, në administratën e Komunitetit, u bënë ndryshime, p.sh. Haxhi Vehbi Dibra, nga kryetar u bë kryemyfti, kështu edhe Haxhi Ali Derhemi, nga zëv/kryetar u bë ndihmëskryemyfti, post në të cilin qëndroi deri sa ndërroi jetë, më 1938.

Haxhi Ali Derhemi lindi në Tiranë, në një familje fisnike, autoktone, aty rreth vitit 1850. I ati i tij, Hasan Derhemi, ka qenë intelektual i shquar i kohës, jurist, inspektor gjyqesh për vilajetin e Shkodrës. Ali Derhemi, pasi pati kryer medresenë në Tiranë, mbaroi shkollë ekonomike turke dhe për vite ka qenë inspektor financash për Kavajën, Durrësin, Shijakun etj.

Bashkëkohësit e tij e mbajnë mend si njeri shumë të zgjuar dhe bamirës. Tregojnë se jo vetëm ka qenë mik i ngushtë i Ahmet Zogut, por, duke pasur besim se vendi nën drejtimin e mbretërimit të tij kishte rrugë të drejtë përparimi, u bë propagandues i zellshëm i mbretërisë. Vite me radhë ka dhënë lëndën e matematikës në medrese. Nga fillimi i viteve 20 e në vazhdim, disa herë radhazi është zgjedhur anëtar i Këshillit Bashkiak të Tiranës, kurse në vitet 23-24, zëv/kryetar i Bashkisë. Më vonë, deri sa ndërroi jetë, ka punuar në Komunitetin Mysliman. Qeveria e Ahmet Zogut, udke vlerësuar shumë veprimtarinë e tij në dobi të popullit shqiptar, me rastin e 25 vjetorit të shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë, së bashku me atdhetarë të tjerë të shquar e dekoroi me Urdhërin e Skënderbeut të Klasit I.

Përsa i përket punës së tij si zëvendës i Haxhi Vehbi Dibrës, përveç ndihmës së madhe në Komunitetin Mysliman, vlen të përmendet se, si ekonomist që ishte, ndihmoi shumë në evidentimin dhe inventarizimin e pasurisë së patundshme të vakfeve në Shqipëri (nuk duhet harruar se në këtë organizim, gjithçka u fillua nga zeroja) si edhe në konsolidimin e administratës vakfnore.

Përsa i përket shpirtit të tij si besimtar e klerik i devotshëm, sot mund të shkruhen shumë gjëra për të dëshmuar cilësitë e virtytet e tij të larta, por do të mjaftohemi të përmendim një shkrim të botuar në revistën “Zani i Naltë, nr. 2-3 tetor, nëntor 1933 me titull “Vepra shpirtërore e Haxhi Ali Derhemit, ndihmës i kryemyftiut, ku, midis tjerash, thuhet se “Hirësija e tij Haxhi Ali Derhemi, i frymëzuem nga shpirti i naltë i vet, ka vendosur që pasurinë që ia ka falë i madhi Zot, ta shpenzojë në rrugë të Zotit, dhe kështu ka projektuar një plan për me krye disa vepra të pavdekuna…meremetimin e xhamisë së Shehit të vogël, duke shpenzuar 900 franga ari dhe së shpejti do të fillojë meremetimin e xhamisë së Tetovës etj.”

I tillë klerik i devotshëm ka qenë ai dhe sa jetoi, gjithçka: mendje, zemër e pasuri, ia kushtoi idealit, Islamit. Ndërroi jetë dhe u përcoll nga kjo jetë shumë i nderuar e i respektuar nga populli i kryeqytetit në vitin 1938.

Roli i fisnikërisë shqiptare në zhvillimin kulturor të vendit

06/05/2012 Lini një koment

Dr. sc. Nehat KRASNIQI

 

ROLI I FISNIKËRISË SHQIPTARE NË ZHVILLIMIN KULTUROR TË VENDIT

Prof. Dr. Nehat Krasniqi

Prof. Dr. Nehat Krasniqi

Tri arsye themelore më kanë shtyrë që të merrem me këtë temë: e para, është se fisnikëria shqiptare ka luajtur rol parësor dhe të pazëvendësueshëm në zhvillimet kulturore islame në trojet shqiptare, pothuaj gjatë tërë periudhës osmane, më saktë deri në fund të dekadës së tretë të shek. XIX, por rolit të saj nuk i është dhënë vendi i merituar në shkencë; e dyta, është qëndrimi anashkalues i institucioneve shkencore shqiptare, që mbahet ndaj trashëgimisë kulturore shqiptare me frymë islame, përgjithësisht. Ky qëndrim ka varfëruar shumë atë pjesë të trashëgimisë kulturore.

Edhe pse roli i fisnikërisë shqiptare në zhvillimet kulturore të vendit nuk është trajtuar më parë si temë e veçantë, megjithatë janë publikuar punime, të cilat sjellin informacione deri-diku të mjaftueshme për këtë temë. Do veçonim këtu kontributet e studiuesve: H. Kaleshi[1], E. Vlora[2], K. Frashëri[3], S. Rizaj[4], V. Buharaja[5], J. Rexhepagiq[6], F. Duka[7], H. Bushati[8], N. Krasniqi[9], M. Asimov[10], R. Vërmica[11], M. Kiel[12] etj. Nga literatura e zgjedhur turke po veçojmë enciklopeditë, si: Kamus-ul’a‘lam e Samiut, Sicill-i osmani e Mehmed Süreyyas, Islam ansiklopedisi, Türk ansiklopedisi; biografitë dhe biobibliografitë e poetëve (tezkiretu’ş-şuara) të autorëve Sehi, Latifi, Salim, Riza, Bejani, Kënali-zade Hasan Çelebi, Mehmed Tahir Bursallë, Ali Emiri e të tjerë, Seyahatnamen e Evliya Çelebisë, veprën e E. H. Ayverdit: “Vepra të arkitekturës osmane në Evropë”, si dhe sallnamet e katër vilajeteve shqiptare, të cilat ofrojnë informacione me vlerë. Burime informacionesh të rëndësishme, për këtë temë, kemi pasur edhe Koleksionin e dorëshkrimeve orientale të Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës, si dhe koleksionet e dorëshkrimeve orientale të bibliotekave speciale dhe familjare në Kosovë dhe jashtë saj.

* * *

Depërtimi osman në tokat shqiptare, që filloi nga dekada e tetë e shekullit XIV, dhe instalimi i pushtetit osman në këto toka gjatë dekadave të mëpastajme, krijuan kushte për një varg procesesh, që lidhen ngushtë me zhvillimin etnik dhe historik të shqiptarëve. Konfirmimi i vasalitetit të një vargu fisnikësh shqiptarë ndaj sulltanëve osmanë dhe fillimi i pranimit të fesë Islame prej tyre dhe vartësve të tyre, iu hapi rrugën e integrimit shumë të shpejtë në jetën shoqërore të Perandorisë Osmane. Sistemi i ashtuquajtur “gulam-i mir” u mundësonte djemve të fisnikërisë shqiptare, të veçuar si shtresë shoqërore dhe të formuar qysh në periudhën paraosmane, që të edukoheshin në institucionin më të rëndësishëm, në “Enderun-i Humajun”, ku përgatiteshin kuadro për funksionet më të larta administrative shtetërore. Një numër i konsiderueshëm shqiptarësh kanë mbaruar shkollimin në Enderun-i humaju, apo nëpër institucione të tjera arsimore osmane dhe kanë arritur pozita të ndryshme ushtarake e administrative, përfshirë këtu edhe pozitën e sadr-i a‘zamit, (kryeministrit të shtetit osman). Ata dhe sidomos pasardhësit e tyre, pastaj, u bënë shtresa drejtuese e vendit dhe bartësit e shartuesit kryesorë të kulturës islame në trojet shqiptare. Sipas të dhënave që kemi, nga gjiri i popullit shqiptar kanë dalë 39 kryeministra, 14 admiralë, 9 ministra të financave, 3 sheyh’ul-islamë, shumë vezirë, pashallarë, beglerë, sanxhakbeglerë, valinjë, myteselimë, mir-i miranë, si dhe rreth 400 poetë e shkrimtarë e shumë myderrizë, myftilerë, kadilerë, naibë, e të tjerë.

Disa dyer të mëdha shqiptare, si: Skurajt, Mahmut-begollët, Vlorajt, Asllan-pashallitë, Sinan-pashët, Bushatllinjët, Kurt-pashët, Bargjinollët, Hoxhollët, Rrotllat, Rexhep-pashët, Gjinollët, Toptanët, Biçakçinjtë, Tepelenasit etj., fituan të drejtën e trashëgimit familjar të posteve, ofiqeve dhe gradave të larta shtetërore, duke ushtruar pushtet, pothuaj, autonom në njësi të ndryshme administrative brenda hapësirës etnike shqiptare. Këto dyer të mëdha kanë pasur të gjitha tiparet dhe rolin e një fisnikërie të mirëfilltë shqiptare. Pikërisht në këto dyer janë përpunuar idetë jetike për fatin historik të popullit shqiptar.
Roli dhe kontributi i fisnikërisë shqiptare, në drejtim të zhvillimit të kulturës dhe të civilizimit islam ndër shqiptarët ka qenë i gjithanshëm, i shumëllojshëm dhe vendimtar për këto zhvillime. Ai është shfaqur kryesisht në këto pika:
1. Kanë themeluar një varg kasabash të reja, duke futur frymën e urbanizmit oriental islam.
2. Kanë themeluar një varg institucionesh fetare, kulturore e arsimore, përpunohej, krijohej dhe kultivohej kultura shqiptare me frymë islame dhe prej nga përhapej ajo.
3. Kanë përkrahur dhe kanë inkurajuar dijetarët, letrarët dhe artistët.
Ndër kasabatë më të rëndësishme shqiptare që ka themeluar fisnikëria vendëse janë: Korça, Kavaja, Gjakova, Kaçaniku, Tirana, Peqini, Zinova, Rogova etj.
Korça statusin e kasabasë e ka fituar pas ndërtimeve dhe vakufimit të objekte prej Iljaz Bej Mirahorit në vitin 1495. Iljaz beu i njohur edhe si Koxha Mirahor, është lindur në Panarit[13]. Si fëmijë i krishterë me emrin Ilo, u mor devshirme, kur Sulltan Murati II hyri në Shqipëri. U shkollua dhe u aftësua në Enderun-i Humajun në Edrene që ishte kryeqendër e Perandorisë Osmane. Pas shkollimit ai pati një karrierë të bujshme. Një kohë ka shërbyer si oficer i trupës së jeniçerëve. Fitoi famë si luftëtar trim, sidomos në luftën për marrjen e Konstantinopolit nga ana e Sulltan Mehmetit II, më 1453. Për aftësitë që tregoi, sulltani e gradoi bej. Iljaz beu ka qenë vali në disa vilajete osmane. Në vitet 1460-65 ai ka qenë vali i Janinës[14]. Në kohën e Sulltan Mehmet Fatihut arriti pozitën e Mirahorit. Vitet e pleqërisë Koxha Mirahori i ka kaluar në Korçë, ku dhe ka vdekur në vitin 1500-501. Është varrosur në tyrben pranë xhamisë që vet e ka ndërtuar. Iljaz bej Mirahori në Korçë përveç xhamisë ka ndërtuar edhe një medrese, një imaret (kuzhinë ku ushqeheshin të varfrit falas)[15], një teqe të tarikatit halveti, disa dyqane që përbënin pazarin, i cili ishte nga më të bukurit në Shqipëri. Ai është ndërtuar me gurë të gdhendur e me qepena të hekurta, në dy anët e lumit Morava[16]. Iljaz beu në Korçë ka ndërtuar edhe një hamam. Zbukurimet e xhamisë së Iljaz beut dhe mbulesa e plumbtë është bërë nga pasardhësi i tij, Mehmet beu në vitin 1572.
Kavaja ka arritur të promovohet kasaba në vitin 1561 pas ngritjes së Xhamisë së Vjetër dhe objekteve të tjera nga Ali Hajdar Beu. Xhaminë Kubelije të Kavajës e ka ndërtuar pasardhësi i Ali Hajdar beut, Kapllan pasha, në vitin 1735[17]. Nga dera fisnike e Kavajës ka pasur edhe poetë të shquar, njëri prej tyre ka qenë “Tevfik” Kavaja. “Tevfik” Kavaja ka ndërtuar, në vitin 1817, sahat-kullën (kullën e orës) shumë të bukur të Kavajës[18]. Mësimet i ka vijuar në Shkodër e Tiranë ku, përveç tjerash, ka zotëruar shumë mirë poetikën dhe stilistikën. Vdiq në vitin 1260 H. / 1844, duke lënë një përmbledhje poezish.. Ka njohur mirë krijimtarinë poetike të poetëve shqiptarë nga qytetet fqinje me Kavajën, gjë që e dëshmojnë poezitë nazire (imituese).
Gjakova ka fituar statusin e kasabasë me objektet që ka ndërtuar dhe ka dhuruar Sylejman Hadim-aga, nga fshati Guskë i rrethit të Gjakovës. Ai në vitin 1003 H. / 1594 ka dhuruar një xhami, që njihet me emrin Xhamia e Hadumit, një mekteb (shkollë), një bibliotekë, një muvakit-hane (objekt për matjen e kohës dhe për caktimin e kalendarit me ndihmën e kuadranteve astrolabike), një hamam, një han dhe disa dyqane. Për mirëmbajtjen e këtyre objekteve, ai pastaj ka kërkuar nga Sulltani që t’i bashkëngjiten vakëfit të tij një varg tokash nga haset sulltanore dhe të ardhurat e tyre të përdoren për mirëmbajtjen e objekteve dhe pagimin e personelit të angazhuar me punë në këto objekte. Zhvillimi i arsimit dhe kulturës në Gjakovë gjatë periudhës osmane nuk mund të merret me mend pa kontributin e familjes Kurtpasha. Pinjollët e kësaj familjeje kanë ndërtuar pothuaj të gjitha objektet e kultit dhe të kulturës islame në Gjakovë. I pari pashë i kësaj dere fisnike ka qenë Kurt Pasha, muhafiz i Ujvarit në vitin 1663. I biri i tij, Hasan Pasha, ka qenë pjesëmarrës aktiv në luftërat austro-turke. Në vitin 1694, Hasan Pasha ka qenë mytesarrif i Shkodrës. Mbi njëzet pasardhës të Kurt Pashës, kanë arritur gradën pasha. Disa prej tyre u dalluan si mbështetës të zhvillimeve kulturore e arsimore në Gjakovë. Mahmud Pasha, i biri i Hasan Pashës, ka ndërtuar xhaminë dhe mektebin në qendër të Gjakovës që mban emrin e tij. Murad Pasha, i biri i Adem Pashës, (vd. rreth vitit 1748), ka ndërtuar dhe ka dhuruar Medresenë e Madhe dhe Teqenë e Madhe të saadinjve në Gjakovë[19]. Këto dy objekte kanë qenë institucionet më të rëndësishme kulturore edukative të Gjakovës. Myderriz i parë në Medresenë e Madhe të Murad Pashës në Gjakovë, ka qenë Yvejs efendiu nga Shkodra. Ndërsa shehi i parë i Teqesë së Madhe ka qenë Sylejman Axhiza Baba, po nga Shkodra[20].
I ati i Murad Pashës, Adem Pasha, në ato vite, ka qenë mytesarrif në disa sanxhaqe shqiptare. Në vitin 1694 ka qenë mytesarrif i Ohrit, në vitin 1696 mytesarrif i Elbasanit, në vitin 1697 përsëri mytesarrif i Ohrit, ndërsa në vitin 1699, kur Axhiza Baba vjen në Gjakovë, Adem Pasha ishte mytesarrif i Shkodrës[21]. Shejh Sylejman Axhiza Baba në Gjakovë ka ardhur në vitin 1699 dhe ka filluar aktivitetin për ngritjen shpirtërore të masave dhe për përhapjen e tarikatit Saadi, tarikat ky, deri atëherë i papranishëm në trojet shqiptare. Objektet që Murad Pasha ndërtoi, kanë rëndësi të veçantë kulturo-arsimore dhe fetare. Teqenë e Madhe Murad Pasha e ka ndërtuar në vitin 1714, siç konfirmon Axhiza Baba me një tarih (kronogram) në Divanin e tij[22]. Ndërsa vakufimi i saj dhe i objekteve tjera që ka ndërtuar Murad Pasha, është bërë në vitin 1732. Axhiza Baba, në Divanin e tij i ka kushtuar një poezi lavdëruese Mehmet Pashës së Gjakovës, nga e cila kuptojmë se ai, në vitin 1717, përkrah Mehmet Pashë Gjakovës ka marrë pjesë në luftën kundër venedikasve që është zhvilluar në Ulqin[23]. Axhiza Baba ka vdekur në Prizren në vitin 1747-48.
Murad Pasha ka qenë mecen i vërtetë i dijetarëve dhe intelektualëve të kohës. Ai edhe vetë ka qenë njeri i ditur dhe i penës, gjë që vërtetojnë dorëshkrime të cilat ruhen nëpër disa koleksione në Prishtinë, Gjakovë dhe Sarajevë. Nga dera fisnike e Kurtpashëve dolën dijetarë dhe poetë, si: Sejfedin Pasha, i biri i Ali Pashë Gegës (vd. 1790); Ahmed Kurd Pasha ( vd. 1827) dhe Mustafa Pasha (i biri i Sejfedin Pashës). Sejfedin pasha i parë ka ndërtuar një xhami e cila quhej Xhamia e Sefës. Edhe zonjat Sofa dhe Hanka, të cilat kanë qenë nga kjo derë fisnike, kanë ndërtuar nga një xhami në Gjakovë.
Kaçaniku ka marrë statusin e kasabasë në vitin 1003 H. / 1594 kur Koxha Sinan Pasha, i biri Ali begut, i lindur në Topojan të Lumës, ndërtoi aty xhaminë, një hamam, një shkollë, një imaret dhe dy hane. Sinan Pasha gjatë periudhës 1580-1596 ka zënë pozitën e vezir-i azamit pesë herë.
Sinan Pasha dhuroi një varg objektesh fitimprurëse: 12 dyqane në Shkup, një hamam në Prishtinë, si dhe pasuri tjera të paluajtshme në disa fshatra të Shkupit, në disa fshatra të Kosovës, në Lumë, në Shqipërinë jugore, në Ulqin e gjetiu[24]. Edhe djali i tij, Mehmed Pashë Kaçaniku (vd. 1605) themeloi një varg vakëfesh. Në vitin 1601 ai ngriti një xhami në Shkup. Po në Shkup, ndërtoi një shkollë. Mehmed Pashë Kaçaniku ka ndërtuar edhe një bibliotekë dhe një teqe në Shkup[25]. Titujt e librave të bibliotekës, i ka shënuar në vakufname. Po ky vakif ka ndërtuar edhe një xhami dhe një shkollë në Gostivar, kurse për mirëmbajtjen e tyre ka vakufuar një karavansaraj dhe një hamam në Gostivar.
Tirana e ka fituar statusin e kasabasë falë objekteve që i ka ndërtuar dhe i ka dhuruar Sylejman Pashë Bargjini, nga fshati Mullet[26]. Ai, para se të vritej në luftë në vitin 1o24 H. /1614, ka ndërtuar xhaminë, e cila njihej me emrin Xhamia e Vjetër, një hamam, një imaret, një furrë dhe sarajin e tij. Sylejman Pashë Bargjini ka qenë i zoti i penës dhe i shpatës. Ka shkruar poezi në të tri gjuhët e orientit islam: në arabisht, në persisht dhe në osmanisht. Në poezitë e tij, Sylejman Pasha ka përdorur pseudonimin poetik “Halimi”, që ka domethënien “i buti”; “i mëshirshmi”[27]. Në poezitë e “Halimi” tiranasit reflektojnë shpirtmadhësi, butësi dhe shije artistike të hollë. Ndërsa me xhaminë e tij, ndërtimin e së cilës vetë e ka projektuar dhe e ka mbikëqyrë,[28], ka promovuar një stil autentik të xhamisë shqiptare. I biri i Sylejman “Halimi” Pashë Bargjinit, Ahmet Pasha, në vitin 1633 i ndërtoi minarenë xhamisë dhe një krua pranë saj[29].
Djali i Ahmet Pashës, Ibrahim Pashë Bargjini dhe i biri, Kahraman Beu, që prej kohësh ishin angazhuar në lëvizjet kryengritëse të Bushatllinjëve, si përkrahës, por edhe si miq familjarë të tyre.(Zonja e Mahmud Pashë Bushatit ka qenë e bija e Ibrahim Pashë Bargjinit, më vonë edhe bija e Ibrahim Pashë Bushatit u martua me Ahmet Pashë Bargjinin II). Ibrahim Pashë Bargjini u burgos nga pushteti osman dhe, më vonë, u ekzekutua në burgun e Jedi-kules, në vitin 1788, me pretekst se nga burgu ka komunikuar msheftas me dhëndrin e vet, Kara Mahmud Pashën, të shpallur fermanli nga Sulltani dhe të rrethuar në Kalanë e Shkodrës[30].
Rol të veçantë në zhvillimet kulturore në Tiranë dhe më gjerë kanë lozur pasardhës të themeluesit të këtij qyteti nga vija femërore. Mehmet Molla Beu në vitin 1208 h./ 1793 hodhi themelet e xhamisë më të bukur të Tiranës, e cila sot njihet me emrin Xhamia e haxhi Ed’hem Beut. Kështu e mori emrin, sepse Mehmet Molla Beu nuk arriti ta përfundojë ndërtimin e saj deri sa qe gjallë dhe, pas vdekjes së tij në vitin 1223 h./ 1808, i biri, Haxhi Ed’hem Beu, e përfundoi ndërtimin dhe dekorimin e saj në vitin 1236 h./1820. Këto të dhëna i përmban mbishkrimi i vendosur mbi portalin e jashtëm të saj. Autor i këtij mbishkrimi është Haxhi Ymer Mustafa Kashari, i cili, në krijimtarinë e vet poetike, përdorte pseudonimin “Suzi”, e jo poeti turk Ahmed “Suzi” nga Sivasi, siç supozon M. Kiel[31]. Një mbishkrim tjetër është skalitur mbi portalin e brendshëm të xhamisë. Autor i këtij mbishkrimi është poeti, dijetari dhe arsimtari tiranas Ibrahim Alltiparmak efendiu, i cili, në krijimtarinë e vet poetike, përdorte pseudonimin “Muznib”, e jo “një farë Zija”, siç shkruan K. Frashëri[32]. Ibrahim “Muznib” Alltiparmak efendiu ka qenë mësues i djalit të Haxhi Edhem Beut, Ali Riza Beu, i lindur në vitin 1832[33]. Pas ndërtimit të minares së xhamisë, të sofasë dhe pas zbukurimit të interierit dhe eksterierit të saj, Haxhi Ed’hem Begu ndërtoi kullën e sahatit dhe medresenë. Vitin e përfundimit të ndërtimit të kullës së sahatit 1238 h./1822, e ka shënuar poeti krutan Shaban “Hulusi” Bej Toptani (vd. 1833) në një poezi përhajruese me kronogram, të cilën ia ka kushtuar Haxhi Ed’hem beut[34]. Nuk kemi gjetur askund vitin e ndërtimit të medresesë së Haxhi Ed’hem Beut, por mund të supozojmë se ndërtimi i saj nuk do të ketë shkuar më vonë se viti 1825. Haxhi Ed’hem Beu (1783-1848) ka qenë poet mjaft prodhimtar. Ka përdorur dy pseudonime poetike: “Shehidi” dhe “Vefaji”. I takonte tarikatit bektashi, e jo atij kaderi, si thotë K. Frashëri[35]. Ai, madje, pas largimit nga Tirana, afër dhjetë vjet (1808-1818) ka qëndruar në Karaağaç në dergjahun bektashi të Mustafa Fatih Babës, ku ka shërbyer si postneshin (Baba) i këtij dergjahu[36]. Një Divan i Haxhi Ed’hem Beut gjendet në Bibliotekën Universitare të Stambollit, me numrin e signaturës Ty 1017.
Në Tiranë kanë jetuar dhe vepruar edhe tre poetë dhe shehlerë kaderi, të cilët kanë bërë aso kohe. Ata janë Sheh Rexhep “Lisani”, Sheh Selim “Halimi” dhe Hasan “Hadim” Tirana.
Sheh Rexhep “Lisani” Tirana (1670-1789), ka qenë sheh dhe poet i dalluar tiranas. I ati quhej Dervish Kubati, që nga mbiemri kuptohet se ka qenë me prejardhje nga fshati Kubat. Ka jetuar e vepruar në Tiranë, ku plot shtatëdhjetë vite qëndroi në postin e shehit të tarikatit kaderi[37]. Vdiq në Tiranë në moshën 119 vjeçare, më 1789[38]. Në krijimtarinë e tij letrare Sheh Rexhepi nënshkruhej me emrin poetik “Lisani”. Ai ka qenë një sheh shumë i ditur dhe i ngritur.
Sheh Selim “Halimi” Tirana (1793-1853) u lind në Tiranë. Është djali i Sheh Junus Efendiut dhe nipi i Sheh Rexhep “Lisani” Efendiut. Mësimet fillestare i mori në vendlindje, pastaj mësoi edhe nga i ati. Ndërsa mësimet e larta dhe ato speciale nga fusha e tesavufit, i vazhdoi në Dibër, te dijetari dhe shehu i njohur kaderi, Sheh Osman Efendi Dibra. Pasi mori nga ai hilafetnamen (diplomën për sheh) dhe veshi hërkën (rrobën e shehit), u kthye në Tiranë. Pas vdekjes së të atit, në vitin 1831, Sheh Selim “Halimi” zuri postin e tij. Këtë post ai e ka mbajtur 23 vite rresht, deri kur vdiq në vitin 1853. Është varrosur në tyrben pranë teqesë së kaderive në Tiranë. Sheh Selim “Halimi” Tirana kishte njohuri solide nga fusha e fikhut (e drejta e sheriatit). I zotëronte të tri gjuhët orientale: arabishten, persishten dhe osmane. Ka shkruar poezi në këto tri gjuhë, por tarihi (poezia jetëshkrimore) në gjuhën perse, të cilin ia kushtoi gjyshit të tij, Sheh Rexhep “Lisani” Efendiut, është një dëshmi e qartë se në çfarë shkalle të lartë zotëronte këtë gjuhë dhe letërsinë e poetikën orientale përgjithësisht. Përveç poezive të shumta që ka lënë në gjuhët orientale, Sheh Selim “Halimi” ka bërë edhe komentimin e disa veprave të njohura mistiko-filozofike, siç është vepra e Abdyl-Kadër Gjejlaniut “Tuhfetu’l-gajb”. Komentimin e kësaj vepre e ka përfunduar në vitin 1242 H./1826.[39] Për këtë dijetar e poet, të dhëna jetëshkrimore me interes sjell poeti tiranas Said Efendiu, i biri i Haxhi Ymer “Suzi” Kasharit, me mersijen (elegjinë) kushtuar Sheh Selimit me rastin e vdekjes.[40]
Hasan “Hadim” Tirana (vd. 1805) ka qenë sheh i kaderive dhe poet i letërsisë se teqeve. U lind në Tiranë ku edhe vijoi shkollimin. Mësime speciale nga fusha e tesavufit dhe e ngritjes shpirtërore mori nga dijetari dhe gnostiku më i madh tiranas i asj kohe, Sheh Abduselam Tirana (vd. në vitin 1776), i njohur me atributin e lartë “Shejhu’l-islam”.[41] Hasan “Hadim” Tirana nga ky dijetar i famshëm mori, po ashtu, hilafetnamen për sheh kaderi. Ai kishte themeluar një hanikah (teqe) në Tiranë, ku mblidheshin ithtarët e rendit kaderi, të cilët i mësonte dhe edukonte në frymën e këtij rendi. Pas një veprimtarie mbi dyzetvjeçare, ka vdekur në Tiranë në vitin 1805 dhe është varrosur në tyrben pranë hanikahit të tij[42]. Ka shkruar shumë poezi të karakterit mistiko-filozofik në të tri gjuhët orientale.
Peqini ka arritur të promovohet kasaba falë objekteve që ka ndërtuar dhe dhuruar Abdurrahman Pashë Peqini, nga fshati Çicul (Vd. 1687). Abdurrahman pasha në vitin 1666 ka ndërtuar një xhami, një hamam, shtatë kroje, hane, dyqane, ura etj. Abdurrahman Pasha ka qenë i afërm i Hoxha –zade Hasan Pashës. Në vitin 1669 u bë aga i jeniçerëve. Në vitin 1674 fitoi gradën e vezirllëkut dhe pozitën e valiut të Bagdadit. Prej atje, më 1679 shkoi në Egjipt, kurse në vitin 1681 u emërua vali i Bosnjës. Në vitin 1682 ishte muhafiz (komandant) i kalasë së Kamenicës, kurse në vitin 1684 u bë vali i Budimit. Në vitin 1685 qe komandant i ushtrisë osmane në Hungari dhe, po atë vit, shkoi vali në Halep. Në vitin 1686 shkoi vali në Budim, për herë të dytë dhe atje, më 26 gusht 1687, është vrarë në luftë, në moshën 80 vjeçare. Ai, përveç vakëfeve që ka lënë në Peqin, ka rindërtuar edhe tyrben e Ma’ruf-i Kerhit në Bagdad[43].
Nga kjo derë kanë dalë veprimtarë të shquar shoqërorë dhe kulturorë, si Xhafer “Sadik” Pashë Peqini (vd. 1834). Xhafer Pasha u lind në Peqin, qytezë kjo që, atëherë, binte nën juridiksionin e Vilajetit të Shkodrës. Ai rrjedh nga një familje fisnike peqinase, e cila luajti rol parësor në themelimin dhe zhvillimin e kësaj qyteze. I ati i Xhaferit, Sylejman Pashë Peqini (vd.1820), ishte një nga autoritetet e vendit. Stërgjyshi i Xhaferit, Abdurrahman Pashë Peqini (vd.1687), ndërtoi dhe një varg objektesh të rëndësishme, të cilat Peqinit i dhanë tiparet dhe statusin e një qyteze. Mësimet e para, Xhaferi i mori në vendlindje, ndërsa studimet i ka vijuar në Shkodër. Në Shkodër mori mësime nga myderisi shkodran me famë, Myrteza “Safi” Efendiu, si dhe nga dijetarë të tjerë shkodranë[44]. Pas vdekjes së babait, Xhaferi kthehet në Peqin, ku, më 1821, u emërua mydyr (prefekt) i kësaj qyteze. Për aftësitë administrative, por edhe ushtarake, që tregoi Xhaferi, pas një viti, fitoi gradën vezir. Në vitin 1827, Xhafer Pasha u emërua mytesarrif i Maçinit (tani Dobruxha në Rumani), në vitin 1829 u emërua guvernator i Inebahtit (Lepanto) dhe, po atë vit, u emërua vali i Karlli-ilit. Në luftërat që ndodhën atëherë në vilajetin e Karlli-ilit, Xhafer Pasha mori pjesë dhe tregoi aftësi të rralla ushtarake[45]. Në vitin 1833 ai shkoi në Stamboll ku u prit në audiencë te Sulltan Mahmudi II[46]. Një vit më pas (1834), Xhafer Pasha vdiq.
Xhafer Pasha në shkrimet e tij ka përdorur pseudonimin poetik “Sadik”. Një gazel i Sadikut është botuar nga biografi i parë i tij, Ali Emiri. Përndryshe, vepra e tij letrare ka mbetur në dorëshkrim dhe ruhet në bibliotekën popullore (Millet Kütüphanesi) në Stamboll. Ajo është e përmbledhur në një divan në të cilin gjejmë poezi të Xhafer “Sadik” Pashës të shkruara gjatë kohës së sundimit të tre sulltanëve osmanë: të Selimit III (1789-1807), të Mustafës IV (1807-1808) dhe të Mahmudit II (1808- 1839).[47] Xhafer Pasha ishte poet, por edhe stilist i dalluar, ishte njeri i vendosur, i edukuar dhe fisnik. Tek ai pikasnin atributet më të mira njerëzore. Poet i njohur peqinas ka qenë edhe vëllai i Xhafer Sadik Pashës, Ibrahim Fehmi bej Peqini (vd. 1853). Biobibliografët dhe autorët e antologjive të ndryshme të letrarëve osmanë ofrojnë pak të dhëna për këtë poet, madje, e ngatërrojnë me ndonjë person tjetër.
Përveç këtyre kasabave (qytezave) që u përmenden më lart, ka pasur edhe vendbanime të tjera që kanë arritur statusin e kasabave, por, për arsye të ndryshme, ato nuk kanë njohur një zhvillim progresiv dhe, me kalimin e kohës, e kanë humbur këtë status. Vendbanime të këtilla kanë qenë Zinova e Opojës dhe Rogova e Hasit.
Zinova statusin e kasabasë e ka fituar falë ndërtimeve dhe vakufimeve të Mehmet Kukli-begut. Kukli-begu ka qenë njëri nga legatorët më të rëndësishëm shqiptarë. Me objektet që ka ngritur, e ka ndihmuar shumë zhvillimin e kulturës islame ndër shqiptarët e sanxhakut të Prizrenit dhe më gjerë. Nga vakufnameja e tij, e legalizuar në vitin 1538, në Prizren, shohim se ai ka vakufuar këto objekte: 2 xhami, 1 mesxhid, 1 teqe, 3 hamame, 14 karavansaraje, 167 dyqane, 1 urë, 2 puse, 16 gurë mulliri, 50.000 akçe argjendi, shumë parcela tokash, si: vreshta, bahçe, livadhe, male etj. Prej këtyre, në kasabanë Zinovë të Opojës, ka vakëfuar: 1 shkollë, 1 xhami, 1 mesxhid, 1 karavansaraj, 1 hamam dhe 1 krua[48].
Rogova statusin e kasabasë e ka arritur falë bujarisë së birit të saj Hasan Pashë Jemishçiu (“Perimtari”), sadriazam (kryeministër) i Perandorisë Osmane prej 22 korrikut të vitit 1601 deri më 4 tetor të vitit 1603, kur u shpall fermanli dhe u ekzekutua nga sulltani. Hasan pasha në Rogovë ka ndërtuar fillimisht një urë në vitin 987 H./ 1579[49], pastaj, në vitin 989 H/ 1581 ka ndërtuar xhaminë e cila edhe sot qëndron. Përveç këtyre, Hasan Pasha në Rogovë ka ndërtuar një hamam, një imaret, një karavan-saraj disa kroje dhe dyqane. Po ashtu, nga kjo periudhë ka mbetur edhe kulla e tij, e njohur si kulla e Hasan Agës. Hasan Pasha ka lënë vakëfe edhe në Prizren dhe në Gjakovë.
Kontribut tejet të rëndësishëm zhvillimeve kulturore i ka dhënë dera fisnike e Bushatlinjve të Shkodrës, sidomos duke filluar nga Mehmet Pashë Plaku e këndej, qoftë duke themeluar institucione të arsimit e të kulturës, apo qoftë duke u marrë edhe vetë me krijimtari letrare[50]. Medreseja e Qafës, e ndërtuar nga Mehmet Pashë Plaku, ka qenë institucion me rëndësi të veçantë për zhvillimin e arsimor dhe kulturor të Sanxhakut të Shkodrës dhe më gjerë. Myderrizi i parë që ka dhënë mësim në këtë medrese është Murteza “Safi” Shkodra (vd. pas vitit 1775), i biri i Murteza “Raxhi” Shkodrës. Nga tradita njihet si Myrteza efendi Shoshi[51], ka qenë myderrizi kryesor, poeti e mjeshtri i poetëve dhe myftiu i Pashallëkut të Shkodrës. Si dijetari më i dalluar shkodran që ishte, Mehmed Pashë Plaku ia besoi arsimimin dhe edukimin e fëmijëve të vet. Kështu që, mësuesi dhe edukatori kryesor i Ibrahim “Halili” Pashës, qe Murteza “Safi” Shkodra. Ibrahim Pasha edhe artin e letërsisë dhe poetikën i mësoi nga ky poet i dalluar i kohës së tij.[52] Ky dijetar i shkëlqyer dhe poet elokuent, me rastin e vdekjes së Mehmed Pashë Plakut, i kushtoi një tarih (poezi jetëshkrimore), nga kronovargu i së cilës del viti 1189 H/ 1775, që tregon vitin e vdekjes së tij[53].
Murteza “Safi” Shkodra nxori një plejadë shkollarësh e poetësh, të cilët, pastaj, i dhanë shtytje e ndihmesë të rëndësishme zhvillimit kulturor, arsimor e shoqëror të vendit, në veçanti Pashallëkut të Shkodrës. Kontribut i veçantë i tij është nxitja e dashurisë për artin e letërsisë te studentët e tij. Po veçojmë këtu Ibrahim Halili Pashë Shkodrën dhe Xhafer Sadik Pashë Peqinin. Personalitetin e Murteza efendiut e stolisnin virtytet më të larta që mund të kishte një intelektual i lartë i kohës së tij. Jehona e famës së tij kishte arritur deri në Oborrin sulltanor. Prandaj ai ka qenë ftuar nga Shejhu’l-islami i Perandorisë Osmane për vizitë pune dhe, në atë rast, është pritur edhe në audiencë te Sulltani.[54]
Mehmed Pashë Plaku ka ndërtuar edhe objekte tjera. Nga ato po përmendim Xhaminë e Plumbit, e ndërtuar në vitin 1773, dhe bibliotekën e pare publike e cila njihej si Biblioteka e Vakëfit. Objekte të rëndësishme kulturore ka ndërtuar edhe Kara – Mahmud Pasha. Medreseja e Pazarit me Bibliotekën dhe Xhaminë e Madhe janë ndërtime të tij.
Me krijimtari letrare nga kjo derë fisnike janë marrë: Ibrahim Pasha, me emrin letrar “Halili” (vd. 1809); Mehmed Pasha, me emrin letrar “Asaf” (1768-1802) dhe Mustafa Pasha, me emrin letrar “Sherifi” (1797-1860). Bijtë e Mustafa Pashës: Mahmud “Hamdi” Pasha, i lindur në Shkodër më 1824 dhe Hasan “Haki” Pasha, i lindur në Shkodër më 1826. Këta janë dëshmuar poetë të talentuar dhe të thellë. Nga këta do të veçonim Mehmed “Asaf” Pashë Shkodrën (1768-1802). Në shkrimet e tij, Mehmed Pasha është nënshkruar me emrin poetik “Asaf”. Mehmed “Asaf” Pasha ka qenë dijetar i ngritur, shkrimtar letrar i formuar dhe poet me talent dhe shije të hollë artistike. Kështu, Mehmed Asaf Pasha ka qenë shëmbëlltyrë e poetit, intelektualit dhe e pushtetarit të kohës[55]. Poetët bashkëvendës të Mehmed Asaf Pashës, shkonin në zyrën e tij dhe lexonin poezitë e tyre. Me dijetarët dhe, sidomos, me letrarët që shkruanin në persishte, Mehmed Asaf Pasha shkëmbente letra me anekdota në vargje. Njëri nga ata ishte dijetari e poeti Mesud Kamber Demiri nga Shkodra, i cili, sipas Ali Emirit, ishte poet i rangut të Saibit[56] dhe Nabiut[57]. Mesud Kanberi i kishte dërguar Mehmed Asaf Pashës një poezi të shkurtër në gjuhën perse, me të cilën kërkonte nga ai përmbledhjen e fetfave të Ali Efendiut.[58]
Një derë fisnikësh, që u dallua në Prizren për kontributin që i dha përparimit të jetës kulturore, duke themeluar e dhuruar institucione të ndryshme, ishte familja e famshme Rrotlla, me prejadhje nga fshati Nangë i Lumës, e cila në Prizren kishte sunduar mbi një shekull, nga fillimi i shek. XVIII deri në fund të dekadës së katërt të shek XIX. I pari i kësaj familjeje ishte Salih Zajmi, të cilit, pas aftësive që kishte treguar në luftën e Kretës, në vitin 1667, sadriazami Fadil-Ahmet pashë Qypërliun i kishte dhuruar një zeamet. Salih Zaimi la dy djem: Mahmudin dhe Mehmedin, për të cilët nuk kemi informacione, nëse kanë pasur farë pozite ose jo. Por nipi i tij, Salih Pasha, i biri i Mahmudit, në vitin 1747 fitoi gradën Pashë dhe u emërua sanxhakbe i Prizrenit. Këtë pozitë e mbajti deri në vitin 1749/50. Pas tij, sanxhekbejlerë të Prizrenit patën ardhur të bijtë e tij, Emrullah Pasha (qe vrarë nga pashai i Shkodrës më 1774) dhe Ismail Pasha (sanxhakbeg i Prizrenit në vitet 1785/86). Këtë pozitë, më pastaj, e patën marrë të bijtë e Emrullah Pashës, Tahir Pasha 1794/95 dhe Rustem Pasha (1800). Më vonë këtë pozitë e kishin arritur bijtë e Tahir Pashës, Said Pasha (1805-1815), Mahmud Pasha (1819-1836) dhe Emin Pasha, i cili qe emëruar për të dytën herë sanxhakbe i Prizrenit në vitin 1842 (vdiq më 1843)[59]. Nga ndërtimet që kanë bërë ata, po veçojmë: Tahir pashë Rotlla, sipas vakufnames së tij, një kopje të së cilës kemi në dorë, në vitin 1794 ka dhuruar 120.000 akçe dhe një mulli me dy gurë në Nashec afër Prizrenit për mirëmbajtjen e ndërtesës së medresesë pesëdhomëshe, të cilën e ka ndërtuar afër xhamisë së Mehmet Pashës. Mahmud Pashë Rrotlla ka ndërtuar tri xhami në Prizren: njërën në Kala në vitin 1828, tjetrën në Bylbyl-dere dhe të tretën në Mahallën e Hoçës në vitin 1833. Mahmud Pasha ka ndërtuar, po ashtu, një medrese ndërmjet viteve 1806-1831, Kullën e sahatit në vitin 1816. Nga një kullë sahati ka ndërtuar në Rahovec (1791) dhe në Mamushë (1815). Djali tjetër i Tahir Pashës, Emin Pasha (Vd. 1843) në Prizren ka ndërtuar një xhami (1831) dhe ka themeluar një medrese, ndërtimi i së cilës është përfunduar në vitin 1855-56, pas vdekjes së themeluesit të saj. Myderrizi i parë i Medresesë së Emin Pashës ka qenë Mehmet Tahir efediu, farefis i Emin Pashë Rrotllës.
Dera fisnike e Mahmut-begollëve të Pejës, po ashtu, ka ndihmuar zhvillimin kulturor të Pejës dhe të sanxhakut të Dukagjinit. Shumica dërmuese e objekteve fetare dhe kulturore arsimore në Pejë janë ndërtuar dhe janë dhuruar prej tyre. Kjo derë ka dhënë mbi 20 pashallarë, ndër ta edhe kryeministrin Merre Hysejn Pasha i cili, në pozitën e kryeministrit të Perandorisë Osmane, ka ardhur dy herë gjatë viteve 1622-1623. Merre Hysejn Pasha në Pejë ka ndërtuar Xhaminë e Plumbit, një hamam dhe një han. Medreseja e Vjetër dhe Biblioteka e Vjetër janë ndërtuar nga pjesëtarë të kësaj familjeje fisnike. Kara Hysejn Pasha, i biri Mahmud Pashës, ka ndërtuar një xhami në Pejë. Ahraman Pasha ka ndërtuar një shkollë (mejtep).
Familja fisnike Gjinolli ka dhënë kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës në Prishtinë. Jashar Pashë Gjinolli (vd. 1840), në vitin 1834 ka ndërtuar një xhami, ndër më të bukurat në Kosovë nga aspekti i dekorimeve. Dekori artistik i kësaj xhamie është i ngjashëm me atë të Haxhi Ed’hem Beut në Tiranë dhe të Xhamisë së Larme në Tetovë. Abdurrahman Pasha, i biri i Jashar Pashës, në vitin 1869 ka ndërtuar Ruzhdijen (gjimnazin e ulët). Pas djegies në vitin 1881, atë e kanë rindërtuar bijtë e Abdurrahman Pashës: Zija Bej Prishtina, Ali Danish Beu dhe Fuad Pasha.
Një derë fisnike shqiptare që ka luajtur rol të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës shqiptare me frymë islame, është ajo e Rexhep Pashë Tetovës. Ka qenë djali i një Dervish Shalës. Kjo familje fisnike, që nga fillimi i shek. XVIII ka ndihmuar kulturën dhe arsimin. Teqeja bektashiane e Harabati Babës në Tetovë është rindërtuar nga Koxha Rexhep Pasha në vitin 1780, kur edhe u gradua Pashë. Në këtë vit, ai ka vendosur mbishkrimin mbivarror të Harabati Babës, kurse në vitin 1790 ka ndërtuar aty një krua. Kryevepër e Abdurrahman Pashës është Kalaja e Tetovës. Nga kjo derë fisnike kanë dalë shumë pashallarë, por edhe poetë të njohur. Mehmet Akif Pasha (1822-1893), pastaj i biri tij, Salih Rashit Pasha (1846-1920), kanë lënë një krijimtari të begatë poetike. Abdurrahman Pashë Tetova, së bashku me vëllezërit e vet, mbante nën pushtetin e tij krahinën nga Prizreni deri në Shtip. Mori pjesë në Lëvizjen kryengritëse të pashallarëve shqiptarë kundër pushteti qendror Osman të viteve ‘30 të shek. XIX. Në fillim të vitit 1834 Abdurrahman Pashë Tetova u thirr në Stamboll prej nga nuk u kthye më.
Medresenë më të madhe në Berat e kanë ndërtuar bashkëshortët Ajshe Kadën dhe Sali Beu në dekadat e fundit të shek. XVII.[60]
Pashallarët e Beratit, veçanërisht Ismail Pashë Velabishti dhe Ahmed Kurd Pasha, kanë ndihmuar jetën kulturore. Për të parin, dihet se ka shkruar edhe poezi shqipe dhe se ka qenë mecen i Nezim Beratit, përfaqësuesi më të rëndësishëm të letërsisë shqipe alhamiado.
Dera fisnike Libohova, e njohur si familja e Asllan Pashallinjëve të Janinës, i ka kontribuar zhvillimit kulturor të vendit. Zylfikar Aga është ndërtuesi dhe dhuruesi i Bajrakli Xhamisë në mes të Pazarit të Janinës, para vitit 1583[61]. Asllan Pasha, sanzhakbe i Janinës, në vitin 1615 ndërtoi në Kalanë e Janinës xhaminë e tij madhështore[62]. Asllan Pasha II, i biri Mustafa Pashës dhe dhëndri i Mahmut Pashë Begollit të Pejës, ka ndërtuar pazarin e Janinës. Ai ka qeverisur në Janinë nga viti 1702 deri më 1740[63]. Libohova, nga fundi i shek. XVII, mori tiparet e një qyteti.
Është me shumë rëndësi të theksohet se edhe femra shqiptare të dyerve fisnike, kanë dhënë një kontribut të çmuar në zhvillimin e kulturës gjatë periudhës osmane. Dervish Hatixhja nga Tirana ka një vend të veçantë në mesin e femrave shqiptare që i kontribuuan zhvillimit të kulturës. Ajo është gruaja e parë që krijoi poezi shqipe alhamiado[64]. Po ashtu, ajo ka ndërtuar një teqe ku, më vonë, u bë sheh i kësaj teqeje të tarikatit Kaderi. Ky është rasti i parë dhe mbase i vetmi në historinë tonë, që një femër shqiptare të mbajë postin e shehit. Zejnep Hanmi në Tiranë ka ndërtuar një xhami. Fatma Hanmi ka ndërtuar një faltore në një fshat të Beratit. Koxha Hanmi ka ndërtuar një xhami në Durrës. Ajshe Hatuna ka ndërtuar një mesxhid në Elbasan. Rabie Hatuna, e bija e Mustafa Efendiut, ka ndërtuar një xhami dhe një zavije në Elbasan. Po në Elbasan, është e njohur Xhamia e Nazireshës. Hatixhe Hatuna ka ndërtuar një xhami në një lagje të Shkodrës, Hanife Hatuna, po ashtu, ka ndërtuar një mesxhid në Shkodër, Fatime Sherife Hanmi ka ndërtuar xhaminë e Qafës në Shkodër, të cilën pastaj dhëndri i saj, Mustafa Pashë Shkodra, e ka meremetuar. Gylfem Hatuna ka ndërtuar një xhami në Pejë. Motrat Sofa dhe Hanka kanë ndërtuar nga një xhami në Gjakovë. Në Prishtinë, po ashtu, dy zonja kanë ndërtuar nga një xhami që njihen me emrat Xhamia Hatunije dhe Xhamia Kadrije. Shehzade Hanmi, e bija e Mehmet Tahir Pashë Rrotllës nga Prizreni, ka ndërtuar një xhami në Gjilan në vitin 1835. Hysnija Hanmi ka ndërtuar xhaminë më të bukur në Tetovë. Ajshe Hatuna në vitin 1596 ka ndërtuar një Xhami në Tetovë. Po në Tetovë, Mensure Hanmi ka ndërtuar një hamam.

Përfundim

Gjatë periudhës osmane në Shqipëri, fisnikëria shqiptare ka qenë shtysë e zhvillimeve kulturore. Ajo ka ndërtuar dhe ka dhuruar një varg medresesh, bibliotekash, xhamish e teqesh, si dhe një varg objektesh ekonomike, tregtare e utilitare. Me të ardhurat që realizonin objektet ekonomike tregtare, mirëmbaheshin institucionet kulturore, arsimore e fetare dhe paguhej personeli që punonte në këto institucione. Të gjitha këto institucione e objekte të ndryshme, në këtë periudhë, janë ngritur fund e krye sipas sistemit të vakëfit.
Si rrjedhojë e islamizimit më masovik të shqiptarëve, në shek. 18 kemi një zhvillim më intensiv të jetës kulturore në vend. Këtë e ka shoqëruar edhe përdorimi më dendur i gjuhës shqipe në jetën letrare e fetare, gjë që i ka dhënë një cilësi të re jetës kulturore shqiptare. Roli i fisnikërisë shqiptare në këtë kohë merr peshë më të madhe dhe përmasa më të gjera.
Rrjeti relativisht i gjerë i mektebeve që janë hapur madje edhe nëpër viset rurale me popullsi shqiptare myslimane, si dhe hapja e medreseve nëpër të gjitha qytetet dhe kasabatë e vendit, na çon në përfundimin se arsimi dhe edukimi i komunitetit shqiptar të besimit islam, në këtë periudhë, ka njohur një masivizim të lakmueshëm për rrethanat e atëhershme. Ky masivizim ka shkallëzuar, sidomos në shekullin XVIII, në radhë të parë, falë kontributit të fisnikërisë shqiptare në ndërtimin e institucioneve edukative e kulturore. Po ashtu, mbështetur në planprogramet mësimore të medreseve vendore, në këtë periudhë, si dhe në nivelin mjaft të lartë profesional dhe intelektual të arsimtarëve (myderrizëve) që jepnin mësim në to, gjë që pasqyrohet në veprat e tyre të mbetura në dorëshkrime, arrijmë në tjetër përfundim: këto medrese kanë qenë fidanishte të inteligjencies fetare e akademike të kohës. Në këto medrese janë kopjuar, komentuar e krijuar vepra të shumta, fushash dhe disiplinash të ndryshme shkencore, letrare e fetare, të cilat presin të studiohen nga historianët, historianët e kulturës, linguistët, teologët dhe sidomos nga orientalistët. Nga koleksionet e ruajtura të dorëshkrimeve, del se një pjesë e konsiderueshme e tyre është rezultat i punës intelektuale të fisnikërisë shqiptare, kurse një pjesë tjetër e rëndësishme e këtyre dorëshkrimeve kanë qenë pronë e kësaj fisnikërie.
Fisnikëria shqiptare, krahas pjesëmarrjes aktive në jetën politike dhe qeverisëse të vendit, gjithmonë ka pasur rol të veçantë që t’i sigurojë vendit rregullin, paqen, sigurinë dhe kështu të mbajë të zgjuar në popull ndjenjën për vetadministrim dhe besimin në forcat e veta, njëkohësisht ka luajtur rolin kryesor në zhvillimin kulturor të vendit.
Gjatë tërë periudhës së sundimit osman, fisnikëria shqiptare, ka përkrahur bujarisht dijen dhe artin dhe ka kultivuar shijen e hollë për të bukurën dhe të madhërishmen.

 

* Punimi është version i zgjeruar i kumtesës së lexuar në Simpoziumin e dytë Ndërkombëtar “Kultura dhe Civilizimi Islam në Ballkan” ( Tiranë 5-7 dhjetor 2003).

 

[1] Hasan Kaleši: Najstariji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku = Dokumentat më të vjetra të vakufevet në Jugosllavi në gjuhën arabe, Prishtinë 1972; Hasan Kaleši, Ismail Eren: Prizrenac Mahmud -Paša Rotul, njegove zadužbine i vakufnama, Në: Antikitete të Kosovës VI-VII, Prishtinë 1973; Kemal Ozergin, Hasan Kaleshi, Ismail Eren: Prizren Kitabeleri, Në: Vakıflar Dergisi VII, Ankara 1968. (Hasan Kaleshi): Përmendoret e arkitekturës islame dhe dorëshkrimet orientale. Në: Kosova dikur e sot, Beograd 1973, f.467-478.
[2] Eqrem bej Vlora: Kujtime, Tiranë:Shtëpia e librit dhe e komunikimit, 2001; Ekrem Vlora: Kalaja e Kaninës: [separat i revistës Shejzat], Romë,1961.
[3] Kristo Frashëri: Historia e Tiranës, Vëll.I, Tiranë: Toena 2004.
[4] Skender Rizaj: Kosova gjatë shekujve XV, XVI dhe XVII, Prishtinë:Rilindja 1982.
[5] Vexhi Buharaja: Mbishkrime turko-arabe në Shqipëri (Dorëshkrim, ruhet në Arkivin e Institutit të Historisë ) Tiranë,1980.
[6] Jashar Rexhepagiq: Školstvo i prosveta na Kosovu: Od kraja XVIII stoleca do 1918. godine. Prishtina, 1974 ; Jashar Rexhepagiqi: Dervishët dhe teqetë. Bot. i dytë, Pejë: Dukagjini, 2003.
[7] Ferit Duka: Berati në kohën osmane (shek. XVI-XVIII). Tiranë 2001.
[8] Hamdi Bushati: Shkodra dhe motet. Vëllmi I Shkodër 1998: Vellimi II Shkodër 1999. ; Hamdi Bushati: Bushatllinjtë. / Pajisur me shënime dhe një Suplement nga Nexhmi Bushati. Shkodër 2003
[9] Nehat Krasniqi: Dy dokumente gjenealogjike të rendësishme. në: “Dituria Islame”, nr. 59, Prishtinë 1994; Nehat Krasniqi: Kronika (Menakib) e Tahir efendiut, burim i rendësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane. Në: Edukata Islame, nr.57,Prishtinë 1995; Nehat Krasniqi:Mehmet Kuklibegu – legatori më meritor për zhvillimin ekonomik dhe kulturo-arsimor të Opojës gjatë shek XVI. Në: Penda, nr.1. Prizren 1995; Nehat Krasniqi: Kontributi i pashallarëve Bushatlinj të Shkodrës në fushën e kulturës. Në: Seminar i katërt ndërkombëtar “Shkodra në shekuj”, Vëllimi I. Shkodër 2002.
[10] Muxhait Asimov: Osmanska epigrafika na Kosovu i Metohiji. (Disertacion i doktorates në dorëshkrim). Prishtina 1995.
[11] Raif Vırmica: Kosova’da Osmanlı Mimari Eserleri. Ankara 1999.
[12] Machiel Kiel: Ottoman architecture in Albania 1385-1912. Istanbul 1990.
[13] N. D. N. : Korça dhe kadundet e qarkut. Korçë 1923, f. 35.
[14] Poaty f. 60.
[15] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 3, Istanbul 1996, f. 796.
[16] N.D.N.: Korça dhe katundet e qarkut, f. 36; 43.
[17] Machiel Kiel: Ottoman architecture in Albania 1385-1912. Istanbul 1990, f. 158. Sipas Mehmed Syrejasë, Kapllan Pasha me gradën mirimiran ishte muhafiz i Vlorës. (Sixhill-i Osmani 3, f.867).
[18] Ali Emiri, Po aty; Machiel Kiel, Ottoman Architecture in Albania 1385-1912, Istanbul: Research Centre for Islamic History, Art and Culture, 1990, f. 155.
[19] Nehat Krasniqi, Dy dokumente gjenealogjike të rëndësishme, Në: Dituria Isalame, nr. 59, Prishtinë 1994, f. 14.
[20] Është e pambështetur hipoteza se Axhiza Baba rrjedh nga familja e Bushatllinjëve.
[21] Mehmet Süreyya: Sicill-i Osmanî 1, Istanbul 1996, f. 141.
[22] Në kopjen e Divanit të Axhiza Babës që ruhet në Teqen e Sheh Banit në Gjakovë, f.118-119, është poezia epigrafike të cilën autori ia ka kushtuar ndërtuesit të Teqes së Madhe, Murad Pashës. Data e ndërtimit të saj del nga kronogrami: “Allah gani” i cili sipas llogaritjes ebxhedike jep vitin 1126 H. që është ekuivalent me vitin 1714 sipas erës sonë.
[23] Divani i Axhiza babes, që ruhet në Koleksionin e Dorëshkrimeve të Bibliotekës Kombëtare dhe universitare të kosovës, f 43-44.
[24] Hasan Kaleshi: Najstariji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku = Dokumentat më të vjetra të vakufevet në Jugosllavi në gjuhën arabe, Prishtinë 1972, f. 274; 328.
[25] Hasan Kaleši, Mehmed Mehmedovski: Tri vakufnami na Kačanik Mehmed Paša. Skopje 1955, f. 15 ; 33.
[26] Ali Emiri: Işkodara Vilayeti Osmanlı Şairleri, Në: Istanbul , Mil-let Kütüphanesi, Trh. 1190, f. 20.
[27] Ali Emiri. Po aty.
[28] Ali Emiri. Po aty.
[29] O. Myderizi: Qyteti i Tiranës. /ribotim/ Tiranë 1998, f. 43.
[30] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 3, Istanbul 1996, f. 772; Ahmed Cevdet Paşa: Tarih-i Cevdet, cild 4, Istanbul 1973, f. 138-139.
[31] Machiel Kiel. Po aty f. 257.
[32] Kristo Frashëri. Po aty f. 187.
[33] Ali Emiri. Po aty, f. 33. Kur biobibliografi dhe bibliofili turk Ali Emiri e viztoi Vilajetin e Shkodrës në cilësinë e inspektorit financiar në vitin 1896, Ali Riza Beu i kishte dhenë atij të dhëna biografike për 12 poetë tiranas dhe krutanë. Ali Riza Beu aso kohe ishte pensionuar duke qenë Kajmekam i Kazasë së Kavajës
[34] Ali Emiri. Po aty, f. 28.
[35] Kristo Frashëri. Po aty f. 243.
[36] Baba Rexhepi: Misticizma Islame dhe Bektashizma. New York 1970, f. 343-345; Ali Emiri. Po aty f.28.
[37] Ali Emiri, Işkodra … Vep. e cit. fl. 21.
[38] Dhimitër S. Shuteriqi, Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850, Prishtinë: Rilindja, 1978, f. 145.
[39] Ali Emiri, Işkodra vilayeti … Vep. e cit. fl. 23.
[40] Po aty, fl. 22.
[41] Për pozitën dhe rolin e shejhu’l-islamit në komunitetin mysliman në përgjithësi dhe në Perandorinë Osmane në veçanti, shih punimin: Institucioni i shejhu’l-islamit te osmanlinjtë dhe shejhu’l-islamët shqiptarë, Në: “Dituria Islame” nr. 50, Prishtinë, 1993, f. 24-26.
[42] Ali Emiri, Işkodra vilayeti … Vep. e cit. fl. 25.
[43] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 1, Istanbul 1996, f. 95.
[44] Ibnülemin Mahmud Kemal Inal, Son Asır Türk Şairleri, cüz 9, Istanbul: Maarif matbaası, 1940, f. 1559.
[45] Mehmed Süreyya, Sicilli Osmanî, cilt 2, Istanbul, 1996, f.383.
[46] Istanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma Divanlar Katalogu, IV cilt, fasikul I,II, f.129.
[47] Istanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma … vep. Cit. f. 130.
[48] Nehat Krasniqi: Mehmet Kuklibegu – legatori më meritor për zhvillimin ekonomik dhe kulturo-arsimor të Opojës gjatë shek XVI. Në: Penda, nr.1. Prizren 1995
[49] Mbishkrimin e urës së Hasan Pashë “Perimtarit” e ka gjetue z. Shaqir Shala, autor i librit Kronika e Rogovës. Ai ma solli një fotokpje të mbishkrimit për ta lexuar dhe për ta përkthyer. Informacioni për përmbajtjen e këtij mbishkrimi këtu po paraqitet për here të pare. Mbishkrimi respektivisht kronogrami përmban tre vargje në gjuhën osmane me shkrim sulus. Autori i kronogramit poeti i mirënjohur shqiptar Valihi, përndryshe autor edhe i kronogramit të xhamisë se Hasan Pashës në Rogovë. Përmbajtja e kronogramit është si vijon: ”Aynı ayān Hasan Ağa kim oldı makbūl-i șahınșahı cihān. Ola ta müˇberā binā-i sebīl yaptı bir cisr muședded erkān. Valīhi dedi onun için tarih: Hey aceb cisr metin’ül-bünyān”. Vlera numerike e kronostikut është 987 që tregon vitin e ndërtimit të urës sipas kalendarit hixhrijan dhe i përgjigjet vitit 1579 sipas erës sonë. Domethënia e këtij kronogrami është: I njëjti bujar Hasan Aga i cili u bë i pranueshëm i mbretit të mbretërve të botës. Që të bëhet ndërtimi i rrugës te vendkalimi i lumit , ka bërë një urë të përforcuar me shtylla. Valihi për këtë e tha kronstikun: O urë e çuditshme ndërtim i fortë.
[50]Më gjërësisht lidhur më këtë shih: Nehat Krasniqi, Kontributi i pashallarëve bushatlinjë të Shkodrës në fushën e kulturës, Në: Seminari i Katërt Ndërkombëtar “Shkodra në shekuj” 20-22 nëntor 2000, Vëllimi i parë, Shkodër 2002.
[51] Hamdi Bushati, Shkodra Dhe Motet, Vëllimi I, Shkodër, 1998, f. 596- 597.
[52] Ali Emiri, Işkodra Vilayeti… Vep. e cit. fl. 3.
[53] Po aty, fl. 2. Një kopje e kësaj poezie ruhet në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë.
[54] Më gjërësisht për këtë vizitë të tij në Stamboll, shih: Hamdi Bushati, Shkodra … Vep e cit , Vëllimi II,
f. 90-91.
[55] Sadettin Nüz’het Ergun, Türk Şairleri, Istanbul, /s.a./ f. 97.
[56] Saib (vd. 1676). Poet i njohur persian nga Tebrizi. Është dalluar me gazelet dhe kasidet e tij të bukura.(Më gjërësisht: Ibrahim Alaettin, Meşhur adamlar, cild IV, Istanbul, 1933-36, f.1402.)
[57] Nabi (vd. 1712). Poet i njohur turk, i cili u dallua me poezitë e tija filozofike.
[58] Zenbil-li Ali Efendiu, respektivisht Ali Efendi Shporta, ka qenë njëri ndër shejhulislamët më të shquar të Perandorisë Osmane. Ka mendime se ka pasur prejardhje shqiptare. (Shih: Kultura Islame , Tiranë 1942 viti II, nr. 16, f. 90).Pozitën e shejhulislamit e ka mbajtur prej vitit 1503 e deri në vdekje më 1526. Gëzonte epitetin e njeriut të drejtë e të guximshëm, sa dhe u bë simbol i drejtësisë. Vepra e tij “Fetavi” konsiderohet nga më të arrirat në fushën e jurisprudencës islame.(Shih: Ismail Hami Danişmend, Izahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi : Osmanlı Devlet Erkanı, Istanbul: Türkiye yayınevi, 1971, f.111).
[59] Nehat Krasniqi: Kronika (Menakib) e Tahir efendiut, burim i rendësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane. Në: Edukata Islame, nr.57,Prishtinë 1995.
[60] Po aty, f. 192.
[61] Ajet Libohova: Breznitë Libohova në shekuj, Tiranë, 2003, f. 9.
[62] Po aty, f. 12.
[63] Po aty, f. 29.
[64] Një poezi të saj e ka botuar për herë të parë Kristo Frashëri në librin Historia e Tiranës, Vëll. I, Tiranë 2004.

Identiteti shqiptar si kategori dialektike e neo-osmanizmit

03/05/2012 Lini një koment

Ergys MËRTIRI

IDENTITETI SHQIPTAR SI KATEGORI DIALEKTIKE E NEO-OSMANIZMIT

Ergys Mërtiri

Një pjesë e rëndësishme e elitave shqiptare e projektojnë identitetin shqiptar në mënyrë antagoniste, duke u nisur nga stereotipizimi i një modeli negativ, i cili konceptohet si i kundërt me indentitetin tonë. Ky stereotip përfaqëson mbi të gjitha pushtimin osman, i cili konsiderohet në shumë raste si një prej fatkeqësive më të mëdha në historinë e shqiptarëve, si një periudhë distancimi prej përkatësisë europiane të këtij kombi. Kjo do të thotë se identiteti shqiptar, në rastin konkret përftohet në mënyrë negative: shqiptarët si të kundërt me turqit. Që të kemi të qartë se çfarë janë shqiptarët, duhet fillmisht të dime se çfarë janë turqit, pra, të dimë se çfarë nuk duhet të jemi. Në fakt, si pohimi edhe mohimi, janë krejtësisht konstrukte paragjykuese që nuk kanë të bëjnë me realitetin e vërtetë. Shqiptarët nuk janë e kundërta e turqve (natyrisht, nuk janë as e njëjta gjë), por ndërkohë edhe turqit nuk janë ashtu siç përshkruhen prej këtij naracioni antiosman. Pra ky ligjërim konstrukton fillimisht anën e kundërt të dialektikës, në mënyrë krejtësisht subjektive dhe paragjykuese, për të përftuar tek të tjerët ndjenjën e përkatësisë.

Në këtë kuadër, identiteti modern i shqiptarëve, ndërtohet duke përjashtuar gjithçka që vjen nga periudha osmane, gjë që realisht do të thotë se ky projekt, vjen si një angazhim për të likuiduar një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë shqiptare. E gjithë kultura ballkanike, ngrihet mbi një themel të përbashkët, i cili ka zënë rrënjë e është zhvilluar gjatë periudhës osmane. Përkundër kësaj, Ballkani modern, ka zhvilluar ideologji që theksojnë dallimet midis kombeve, gjë që vejn në kundërshtim me realitetin historik, i cili është një realitet ngjashmërish dhe këmbimesh shekullore. Ballkani si “fuçi baruti” është më shumë një realitet modern. Historia, kryesisht historia osmane e Ballkanit, është më shumë një histori përzjerjesh dhe këmbimesh kulturore.

Në mbështetje të këtij mentaliteti, në gazetën Mapo, Emine Bakalli, studiuese e Historisë në Fakultetin e Filozofisë në Prishtinë, duke iu kundërvënë tezave të Ministrit të Jashtëm të Turqisë Ahmet Davutoglu mbi neo-osmanizmin, agumenton se identiteti shqiptar është ndërtuar në konfrontim të përhershëm me Portën e Lartë. Kjo tezë, përdoret shpesh nga intelektualët shqiptar për të prodhuar një ligjërim përjashtues, i cili e selekton traditën shqiptare, duke përjashtuar pjesën më të madhe të saj. Sipas këtyre tezave, trashëgimia osmane, nuk është gjë tjetër vetëm se një “mbetje kulturore” e huaj për shqiptarët. Ndërkohë që nga ana tjetër, nuk ngurrohet të flitet pafundësisht për identitetin europian të trashëguar tek që prej kohërave paraosmane.

Ky konceptim i kërkon rrënjët identitare në arbërinë fisnore të para 600 vjetëve, duke e konsideruar çdo prurje kulturore të më vonëshme si “mbetje”, si mish i huaj i cili duhet eleminuar. Kushdo e kupton që e gjithë kjo është një marrëzi pa sens. Eshtë krejtësisht jashtë çdo logjike të pretendosh se lidhjet tona identitare përfundojnë gjashtëqind vjet më parë, për të rinisur tani. Kjo do të thotë të projektosh një identitet pa rrënjë, pa trashëgimi për kombin, për sa kohë, një periudhë kohore kaq e gjatë, kapërcen mundësitë e memories historike të çdo shoqërie, e aq më shumë, mundësite e një trashëgimie kulturore. Jo vetëm kaq, por nëse i referohemi historisë, përpara ardhjes së turqve, Shqiptarët kanë qenë të pushtuar gjithsesi prej Stambollit (atëkohë, Kostandinopoja), kryeqendër e një perandorie lindore si Bizanti. Duke llogaritur këtu edhe pushtimet sllave, mbetet vetëm një hapësirë e vogël e papërfillshme nën sundimin e ndonjë shteti europian, si psh. Venediku, i cili nuk ka pasur mundësi t’i japë tonin identitetit shqiptar. Po, t’i shtosh kësaj llogarie edhe faktin se europa mesjetare, europa e kryqëzatave dhe inkuizicionit është krejt e kundërt me atë që vlerësojmë sot si Europë e qytetërim perëndimor, kjo i bën akoma dhe më absurde teza të tilla.

Eshtë e vërtetë që lëvizjet nacionaliste shqiptare, të cilat lindën në gjysmën e dytë të shek. XIX, dhe morën shtrirje reale vetëm në çerekun e fundit, pas bërjes publike të interesave fqinje në traktatin e Shën Stefanit, kanë pasur edhe konflikte me politikën osmane, pavarësisht faktit që shqiptarët kanë zënë një vend të rëndësishëm në shtetin osman, duke gëzuar  pozicione të rëndësishme qeveritare e administrative. Megjithatë, të gjithë historianët seriozë në perëndim, venë në dukje se Lëvizja Nacionaliste Shqiptare nuk u zhvillua në konfliktualitet me Portën e Lartë, por si një përgjigje ndaj kërcënimit që vinte prej orekseve territoriale shoviniste të vendeve fqinje. Pikërisht, këtu buron edhe vetëdija shtetformuese për shqiptarët, të cilët deri vonë nuk shihnin kurrfarë ndërgjegjësimi për pavarësi. Kujtimet e Eqerem Bej Vlorës, Hasan Prishtinës etj, na rrëfejnë mungesën e vullnetit për pavarësi që ka ekzistuar në Shqipëri gjatë vitit 1912, gjë që tregon se shqiptarët nuk kurrfarë armiqësie me perandorinë, pjesë e së cilës ishin. Sipas tyre, pavarësia u shpall kur ushtria osmane u shpartallua prej vendeve të Ballkanit dhe ekzistenca e shqiptarëve tashmë ishte në kërcënim të madh. Sipas studiuesve të huaj si Gawrich, Clayer, Malcom, Schmitt, Fischer etj. nuk rezulton aspak se identiteti kombëtar në Shqipëri u formua në konfrontim, e aq më pak të përhershëm, me Portën e Lartë. Lëvizja Kombëtare Shqiptare u aktivizua më shumë si një përpjekje për të mbijetuar në një realitet politik ku fqinjët përbënin një kërcënim ekzistencial.

Megjithatë, përtej aspektit politik, teza të tilla kanë probleme të mëdha teorike. Studiuesit më në zë të nacionalizmit, e shohin kombin si një produkt, mbi të gjitha, historik. Pra kombi është trashëgimi dhe trashëgimia është prurje historike. Ndër elementët më të rëndësishëm identitarë për një komb, është vetëdija e përbashkët historike. Po kështu kultura në vetvete është akumulim dhe akumulimi krijohet nga prurje të shumta përgjatë kohëve.

Teza të tilla, si ato që synojnë të përjashtojnë ndikimet kulturore të periudhës osmane, janë një përpjekje për të flakur një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë shqiptare. Kjo është një mendësi antihistorike, e cila vjen në kundërshtim me çdo teori nacionaliste, në emër të të cilave artikulohen këto teza. Identiteti kombëtar sipas një konceptimi nacionalist ngrihet mbi një trashëgimi kulturore, e cila duhet të ruhet e plotë. Fakti që trashëgimitë karakterizohen nga ndikime të shumta, nuk përbën asnjë kontradiktë, pasi çdo kulturë formohet në këtë mënyrë, por është në natyrën e zhvillimeve kulturore që ndikimet ti përthyejnë mbi bazë të karakteristikave thelbësore ku këto ndikime përfshihen. Vetëm ideologjitë moderne kanë arritur të defomojnë këtë natyrë duke prodhuar transformime rrënjësore për kombe të caktuar, të cilat, në përgjithësi sjellin krizë të identitetit kombëtar. Pra, për identitetin kombëtar në shqipëri nuk është kërcënim trashëgimia, por prurjet moderne globale. Mohimi i kësaj trashëgimie, përkundrazi, përbën një problem serioz, i cili dëmton lidhjen e shoqërisë me të kaluarën e saj, duke e lënë identitetin shqiptar pa rrënjët e tij kulturore. Ky është dëmi më i madh kulturor që mund t’i bëhet këtij vendi, ndaj është e domosdoshme që çdo lëvizje patriotike ti rikthehet këtij problemi si një prej çështjeve thelbësore që lidhen me identitetin shqiptar.

Një sulltan me vizion

02/05/2012 Lini një koment

Savash VELIU

NJË SULLTAN ME VIZION

Savash Veliu

Abdyl Hamidi II qe një modernizues islamik. Ai theksoi rolin e islamit brenda Perandorisë Osmane dhe u shfaq si mbrojtës i muslimanëve në të gjithë botën, nga India në Afrikën subsahariane. Kurse brutalisht u shfronësua nga Xhonturqit (dora e zgjatur të krishterëve perëndimorë).

Një mënyrë për ta vlerësuar këtë është të rivizitosh mbretërimin 33 vjeçar të kalifit më të shquar modern, Sulltan Abdyl Hamidi (1876-1909). Abdyl Hamidi qe në marrëdhënie të mira me subjektet jomuslimane, se Islami i respektonte Krishterimin dhe Judaizmin. Perandoria Osmane nuk ishte teokraci në kuptimin e të qenurit e drejtuar nga klerikët. Në politikën e jashtme ndodhi përpara rebelimit në Filipinet e pushtuara nga SHBA, në pranverën 1899, sekretari Hay çuditej nëse “Sulltani, sipas rrethanave, mund të arrinte që t’i instruktonte muslimanët e Filipineve, të cilët gjithmonë i kishin rezistuar katolikëve spanjollë pa u frikësuar nga ata. Filipinet e largëta atëherë nuk ishte nën sundimin Osman, por ata e kishin garancën se, në rast se besimi i tyre vihej në rezik atëherë Kalifi islam me siguri do t’u dalë në ndihmë kudo qofshin ata. Sulltani, përsa u përket Filipineve, deklaroi se muslimanët në fjalë e njihnin atë si Kalif të muslimanëve. Kalifi dhe ambasadori amerikan kishin arritur një mirëkuptim të qartë se muslimanët e Filipineve “nuk do të shqetësoheshin në praktikimin e fesë së tyre në qoftë se do ta vinin veten menjëherë nën kontrollin e ushtrisë amerikane”.

Në fillim të luftës me Spanjën, qeveria e SHBA-ve nuk ishte e vetëdijshme për ekzistencën e muslimanëve në Filipine. Ata menjëherë pan mundësitë të një lufte të shenjtë… Amerikanët kërkuan nga Kalifi që të vepronte në emër të islamit. Kalifi ua ndaloi atyre që të futeshin në ndonjë armiqësi me amerikanët. Më vonë, Presidenti McKinley i dërgoi një letër personale mirënjohjeje për punën e shkëlqyer, duke deklaruar se ai u kish shpëtuar SHBA-ve të paktën 25 mijë trupa në terren. Gjatë kohës që ka qenë në fron ka arritur ti përdorri shtetet evropiane kundër njëri tjetrit dhe në këtë mënyrë ka mbrojtur edhe interesat e perandorisë edhe paqen botërore. Ambasadori Anglez në Stamboll Nicolas O’Connor ka thënë :

”Ai ishte njeriu që siguronte paqen në Evropë”.  

Përpjekja e Abdyl Hamidit për ta martuar Islamin me modernizmin u ndërpre brutalisht nga XhonTurqit (Qemalistët-Xhonlular-intelegjenca turke, si dhe pjesë e oficerve, mercenar të parapaguar, spiuna perëndimorë të përgatitur me arsimimin “laik iluminist” në vendet evropiane, në Francë dhe Gjermani. Qendër kryesore jashtëkufitare e xhonturqve ishte Gjeneva. Plani i tyre ishte shpifja me ideNacionaliste të R. Francezë, për komplotë mbi perandorinë osmane, duke ia nxir autoritetin dhe reputacionin që gëzonte ajo. Pa asnjë kushtë të përmbyset Abdyl Hamidi dhe të merret pushteti, duke bërë zullum brenda perandorisë ndaj vëllezërisë muslimane dhe asaj krishtere. Me qëllim që të krishterët të njollosin perandorinë me Krijimin e fakteve për gjenocidë ndaj popujve. Ata  përvidheshinë territ të natës, dhe në pusi i vrrisnin bashkëkombësit e vet Ortodoksë, pastaj po ata dilinin sheshazi para popullit të vet duke i fajësuar organet e shtetit osman dhe popullatën muslimane, për krime të organizuara mbi krishterët. Qëllimi ishte ngritja e tensioneve dhe urrejtja midis tyre. Pra jemi të bindur thellë se, sllavët dhe josllavët ortodoks janë të lindur për shpifje dhe trillime të pa baza kundër muslimanëve. Prandaj…

shkaut kurrë mos i beso!

Perandoria Osmane, pas çlirimitë të tokave të përvuajtura të botës nga “terrori” i perandorive jonjerëzore, së pari vendoste “Adaletin” (Drejtësinë dhe barazinë fetare mes popujve të lirë). Sepse, derisa ekziston “Drejtësia”mes popujve, atëherë,  do të jetojë edhe liria edhe barazia. Në saje të saj do të vazhdojë edhe jetëgjatësia e Perandorisë. Kur do të humbet “Drejtësia”, e para që do të shuhet është, PERANDORIA… !  

Me atë rast, jobesimtarët dhe armiqtë e Perandorisë Osmane, shumë kohë punuanë në infiltriminë në radhët e saja spiuna munafikë që ta dobësojnë “Adaletin” mes feve dhe popujve të perandorisë. Qëllimi u arritë me anë të munafikëve “Xhonturq” spiunave të pa besë krishter, duke shpallur Manifest me apel “vëllazërve turq, shqiptar, sllavët dhe jo sllavët ortodoks” të bashkohen për t’u dhënë fund mundimeve e vuajtjeve”… !

Megjithëse xhonturqit sekullarë në zemër, ata rezultuan të gatshëm të shfrytëzojnë konceptet islamike me politikë panislame për qëllime politike të pista, më 1909. Sulltani dha urdhër të shtypet lëvizja xhonturke, por ushtria refuzoi. Sulltani Abdyl Hamid II ishte i detyruar t’i pranojë kërkesat e xhonturqve (Sabetajxhi-haham). Në fuqi u kthye kushtetuta e vitit 1876. Abdyl Hamid II u përpoq të kryejë grushtshtet që përsëri të vendonte rendin publik. Por nuk pati sukses, sepse nga jashtë u ndihmuan xhonturqit, duke thyerr përpjekjen për grushtshtet. Abdyl Hamidi II ishte rrëzuar nga pushteti.

Xhonturqit gjatë një tubimi  *   Xhonturqit në betim – Manastir 1900

- Shkaku se muslimanët tradhtuanë, Allahu nuk i mbrojti ata, sepse Allahu mbron fenë e vet, e jo muslimanët. Dijetarët Islam thonë se,Në trupinë muslimanë, mund të gjendet truri jomuslimanë”. “Allahu u ndihmoi juve në Bedr kur ju ishit pak në numër, e për të qenë mirënjohës, keni frikë nga Zoti”. (Ali Imran 123)

Misionarët të krishterë Xhon Turqit (dorë e zgjatur e pe-rëndimitë), të inicuar nga llozha çifuto-Masone në Paris. Ishte qërim hesapesh i hebrejve me Portën e Lartë, të cilët me deka-da të tëra i trokisnin portës në Stamboll, për formimin e shtetit hebre në tokat perandorake. Në takimet e sipërta që i bënte Su-lltan Hamidi me sionistin ortodoks hebre, Teodor Herz’in, i tha qartë – “Joshtetit izraelit në Perandorinë time! Dhe shkaku i saj, nga hebrejët haham u përgaditë atentat Abdulhamidit në qendër të Stambollit ditën e“Premte”, duke dalur nga namazi i xhumas, gjë i cili përfundoi pa suksesë.

Tanzimati (Reformat) ua këputi hebrejve të gjitha shp-resat. Atëherë, Hebrejët të frustruar në vitin 1907, nxitën të kri-shterët që të mbajnë një Kongres të madh evropian, në të cilën mori pjesë edhe ministri britanik duke theksuar se : Qytetërimit perëndimor i kërcënohet shkatërrimi dhe asgjësimi… rreziku më i madh që i kanoset Evropës është pikërisht islami. Në fund, ve-ndosën të sjellin një popull si kundërshtarë arabëve dhe mus-limanëve, që do të shtrihej në lindje të Kanalit të Suezit, duke i përçarë arabët në mes veti, me synimë të formimit të shtetit çi-fut në Palestinë. Pa dyshim se, qëllimi i Aleatëve që e kryesonte Rusia armike ishte rrënimi i dy perandorive ekzistuese. Ata thoninë “Turqit nuk duhet lënë rehat”. Prandaj, nga jashtë Fuqitë Botërore përshpejtuan xhonturqit antimuslimanë në aleancë me gjermanët në krye me Mustafa Qemal – Ataturkun, duke hapur Turqve kokëçarje brenda dhe jashtë me luftëra që nxiteshin nga popujtë e Ballkanit për “pavarësi” të Ermenasve, Grekëve, Shqiptarëve, Kurdëve me anë të xhonturqëve të stër-vitur nga aleatët Anglez, Francez dhe Rusë që t’ia mëshojnë drejt Portës së Lartë. Ata organizuanë protesta, rebelime rru-gëve të kryeqytetit, me vrasje të udhëheqësve politikoushtarake duke përmbysur pushtetin dhe parlamentin. I rritën taksat në shtet, populli musliman po bëheshin gjithnjë e më të pakë-naqura dhe të zhgënjyera. “Drejtësia ishte aq e keqe në këtë regjim dhe aktet e tiranisë”. Filluan vrasjet, plaçkitjet dhe djegiet e shtëpive, kishave, vrasja e klerikëve etj, krejt kjo në emër të perandorisë islamo-osmane.

… Muslimanët duke vrapuar prej fronti në front varfëroheshinë, kurse jo muslimanët që nuk përfshiheshinë në ushtri, pasuroheshinë!

Marrë nga libri: “E vërteta mbi Perandorinë Osmane dhe shqiptarët prej vitit 1400-2011″.

Shqiptarët në Afrikën Veriore

27/04/2012 Lini një koment

Nuridin AHMETI

 

SHQIPTARËT NË AFRIKËN VERIORE

Disa shqiptarë në jetën politike e shoqërore të Afrikës veriore në kohën e Perandorisë Osmane.

Nuridin Ahmeti

Nuridin Ahmeti

Perandoria Osmane lindi nga një fis (bajrak) i vogël turk në Anadollin Veriperëndimore dhe u rrit e u zhvillua me kontributet e shumë popujve (kombeve) etnike të Azisë së Vogël, Ballkanit, Kaukazit, Lindjes së Mesme dhe Afrikës Veriore. Dihet mirëfilli se pjesë e kësaj Perandorie ka qenë edhe populli shqiptar, shumë pjesëtarë të të cilit, gjatë pesë shekujve të perandorisë, derdhen gjakun dhe djersën e tyre në të katër anët e perandorisë. Shumë nga bijtë e Shqipërisë u inkuadruan në Perandorinë Osmane dhe ata, falë vitalitetit, aftësive, burrërisë dhe trimërisë, arritën të bëheshin figura të shquara e personalitete të mëdha në strukturat e perandorisë. Si dhe pse u ngritën shqiptarët në qarqet më të larta të hierarkisë së Perandorisë Osmane, ka qenë dhe mbetet objekt i analizave e studimeve të veçanta, por ky nuk është qëllimi ynë në këto rreshta. Qëllimi ynë është që t’i paraqesim disa të dhëna për kontributin e disa personaliteteve shqiptare dhënë në Afrikën Veriore në kohën kur kjo pjesë e botës qeverisej nga Perandoria Osmane. Tashmë është vërtetuar katërçipërisht se shqiptarët kanë kontribuar më shumë se gjithë popujt e tjerë për themelimin, zhvillimin, administrimin dhe mbrojtjen e Perandorisë Osmane. Kufomat e shqiptarëve të rënë në Bagdad e Jemen (Arabistan), Sudan e Tripoli (Afrikë), Tebriz (Kaukaz) dhe në dhjetëra vise të tjera aziatike, pushojnë bashkërisht, krah për krah, në varre monumentale të përjetshme. Situata politike në Afrikën Veriore para çlirimit osman përshkohej nga luftëra dhe ndryshime ndërmjet fisesh e shtetesh, duke filluar nga Halifati Fatimij në Marok e deri tek memalukët turq, berberët, spanjollët etj. Vendi i parë që çliroi Perandoria Osmane në Afrikën Veriore, ishte Algjeria (1516), pastaj Libia (1516), Egjipti (1517) etj. Një rol vendimtar për çlirimin e këtyre vendeve nga osmanët kanë luajtur vëllezërit me prejardhje shqiptare: – Hajredin, Uruxh, Iljas dhe Isak Barbarosa.

Vëllëzërit Barbarosa

 

1. Hajredin e Uruç Barbarosa

Hajredini ishte djali i spahiut Jakub, i cili pas pushtimit të Midillisë, qe vendosur aty nga Ferixheja e Vardarit. Hajredini mendohet të ketë lindur në vitin 1478. Edhe pse quhej Hazer, ai u bë i njohur me emrat: Hajredin dhe Barbarosa, për shkak të ngjyrës së mjekrës (ngjyrë karote). Edhe vëllai i Hajredinit, Uruçi, nga perëndimorët është quajtur Barbarosa, e më pastaj edhe Hajredini është quajtur me këtë emër, kurse emrin Hajredin ia kishte vënë sulltan Selimi. Hajredini kishte qenë një tregtar që bënte tregti në Midilli, Selanik dhe Egribaz. Mirëpo, pas shpëtimit të Uruçit nga ushtarët e Rodosit, këta dy vëllezër do të hynin nën mbrojtjen e Shehzade Karkutit. Shpërngulja e detyrueshme e myslimanëve nga Spanja për shkak të tiranive të spanjollëve, me qëllim që të merrnin perëndimin e detit Mesdhe, i kishte prishur marrëdhëniet e mëparshme me osmanët. Për këtë shkak, Uruçi dhe Hazeri ishin drejtuar nga pjesa perëndimore e detit Mesdhe kështu, që pas vitit 1504 ata filluan të paraqiteshin në brigjet e Afrikës Veriore. Dy vëllezërit kishin kërkuar një liman (port detar) të sigurt për arsyet e veta dhe bënë marrëveshje me Sulltanin e Tunizisë, Ebu Abdullah Muhamed b. Hasan (1495-1526) dhe më pastaj u vendosën në Kolkulvadi (La Galetta). Atëherë kur iu shtua numri i arsyeve, ata u zgjeruan deri në brigjet e Italisë. Pasi nuk ia dolën të merrnin Portin Baugie Bigjaje, vëllezërit Barbarosa në vitin 1503 pushtuan Djidjellin, i cili është mbi një siujdhesë. Banorët e këtij vendi Uruçin e shpallën sulltan. Kështu u vunë themelet e shtetit që do ta formonin vëllezërit Barbarosa në Afrikën Veriore. Në një kohë vëllezërit Barbarosa kthehen në Midillia për të hyrë nën mbrojtjen e sulltan Selimit dhe me anë të Muhidelinit i dërguan sulltanit një dhuratë në Stamboll në vitin 1515. Pasi vëllezërit Barbarosa hynë nën mbrojtjen e osmanlinjve, pas vdekjes së krishterit Ferdinand (1516), e shfrytëzuan këtë rast dhe shkuan të ndihmonin popullin e Algjerisë dhe të Celoresë, e cila ishte në perëndim. Uruçin e shpallën sulltan të Celoresë dhe Algjerisë. Në vitin 1517 ata morën edhe Teresin dhe Tiensenin. Por, banorët e Tiensenit bënë marrëveshje me spanjollët dhe e rikthyen Tiensenin në vitin 1518, kur në këtë luftë ra dëshmor Uruçi. Pas Uruçit do të vijë në fron i vëllai, Hajredini. Lufta në Nisë ishte e ashpër dhe e fundit për Barbarosën. Barbarosa më 5 korrik 1546, pas një sëmundjeje të shkurtër, vdiq dhe u varros në turbën pranë medresesë, të cilën e kishte ndërtuar në Beshiktash (Stamboll). Poetët e asaj kohe kanë thurur elegji historiografike për vdekjen e tij; në fund të njërës prej tyre thuhet: “Ka vdekur sunduesi i detit”. Në kohën e Hajredinit detaria ka arritur kulmin në shtetin osman. Sipas burimeve thuhet se Barbarosa ka qenë shtatmadh, biond. Flokët, mjekra, vetullat dhe qerpikët i kishte të dendur. Kohën më të madhe të jetës e kaloi nëpër det. Ai dinte gjuhët: italiane, arabe, spanjolle dhe franceze. E pëlqente edhe muzikën. Në shkrimin në xhaminë që ka ndërtuar në Algjeri në vitin 1520 (prill), shkruante:

“Es-Sultanul Mucahid mevlana Hajreddin

ibn el-Emir es-sehir el-mucahid

Ebi Yusuf Ya’kub et-Turki”.

“Sulltani i luftëtarëve, zotëria ynë

Hajredini, i biri i prijësit të qytetit luftëtar,

Ebu Jusu, Jakub Turkut”.

 

2. Për përkatësinë nacionale të vëllezërve Barbarosa

Filip Hiti dhe Hammeri, janë të mendimit se vëllezërit Barbarosa ishin me origjinë greke, i këtij mendimi është edhe Skënder Rizaj. Kurse Dr. Muhamed Mufaku, thotë: “Ata (vëllezërit Barbarosa-n.a,) zakonisht përmenden si “turq” ose si “grek”, por në realitet ata janë prej një ishulli në Greqi të banuar me shqiptarë. Pra, autorët që konsiderojnë se vëllezërit Barbarosa ishin grekë a turq, nuk e kanë të qartë se elementi shqiptar përbënte një bazë të konsiderueshme të ishujve të Greqisë, si dhe të Greqisë kontinentale”. Dy vëllezërit të tjerë të Hajredinit dhe Uruçit, ishin Iljasi dhe Isaku, të cilët së bashku dhanë një kontribut të madh në Afrikën Veriore.

Sinan Pasha (1520-1596)

U lind në Shqipëri (1520) kurse vdiq në Stamboll (1596). Ishte pesë herë kryevezir-sadriazem:

1. 1580-1582, dy vjet e dy muaj,

2. 1586-1591, dy vjet, tre muaj e njëzet e nëntë ditë,

3. 1593-1595, një vit, njëmbëdhjetë muaj e trembëdhjetë ditë,

4. 1595, katër muaj,

5. 1595-1596, katër muaj e dy ditë.

Në kohën e sulltan Sulejman Hanit doli nga oborri i sulltanit me gradën Çashnegir. Më vonë u emërua sanxhakbej në Tripoli, e pastaj vali në vilajetin e Egjiptit. Sinan Pasha ka lindur në fshatin Topajan të Lumës. Duke qenë në pozitë të sadriazemit, Sinan Pasha, më 1596, në moshën 90- vjeçare vdiq dhe u varros në turbën në lagjen Sedefçeler të Stambollit. Dhjetë herë ka qenë në pozita të larta shtetërore. Ndërtoi kalanë dhe xhaminë në Kaçanik. Si duket, la vakëfe edhe në Prizren. Ka gjasa të ketë qenë me origjinë nga Kosova. Ka ndërtuar medrese edhe në Jenishehir-Ajdin, në Malacara, në Stamboll etj..

Merre Hysein Pasha

U lind në Pejë dhe u vra në Stamboll (1624). Merre Hysein pasha ka qenë sadriazem dy herë: Një herë midis viteve 1622-1622 dhe herën tjetër gjatë vitit 1623. Njëmbëdhjetë muaj pas shkarkimit nga posti i sadriazemit, u vra në kohën e sundimit të sulltan Muratit IV, sepse autoriteti i tij i madh, siç njoftojnë burimet osmane, përbënte rrezik për shtetin. Më 1619 u bë vali i Egjiptit, më 1626, pas Daut Pashës, iu dha pëlqimi të bëhej sadriazem. Ishte i aftë për të kontribuar, por pas 24 ditësh në krye të ministrive (sadriazem), u largua, iku dhe u fsheh. Për personat që do të burgoseshin dhe do të dënoheshin, njerëzve të vet zakonisht në gjuhën shqipe u thoshin: “merre”, prandaj u bë i njohur me këtë ofiq. Për Merre Hysein Pashën e dimë saktësisht se ishte me origjinë nga Peja. Ka lënë shumë institucione dhe vakëfe. Në Pejë ngriti xhaminë e Merre Hysein Pashës, hamamin, ndërtuar më 1485, mejtepin, mullirin etj.

Tarhonxhiu Ahmet Pasha (1652-1653)

U lind në Shqipëri (1590). Para se të zgjidhej sadriazem, zuri poste të ndryshme të larta në administratën osmane. Në postin e sadriazemit ka qenë 9 muaj. Për herë të parë bëri buxhetin e shtetit osman dhe këtë shërbim e pagoi me kokë, – e varën në litar. Rridhte nga një familje matjane. Me ardhjen e tij në pushtet, gëzoi një autoritet të madh, kurse Hammeri për këtë njeri thotë: “Ishte njeri i fuqishëm dhe që nuk mund të mashtrohej, as me të holla dhe as me ryshfete të tjera”. Pasi qeverisi një kohë në Egjipt, pas largimit nga puna, u burgos nga ana e Abdurrahman pashës. Edhe kur erdhi në Stamboll, u nënçmua shumë nga sadriazemi kurd Mehmet pasha.

Ibrahim Pasha

Ky qëndroi në Egjipt gjatë viteve 1662-1663. Në kohën e qëndrimit të tij në Egjipt, memlukët pësuan edhe një goditje të fortë nga vrasja e udhëheqësit të tyre Ahmet beu Boshnjaku, për se ata u shpartalluan me kohë.

Meli Mansur-Hain Ahmet Pasha (1490-1524)

Me prejardhje kopshtari, ushtarak i zoti, për shkak se në Misir shpalli pavarësinë e vendit, u quajt “Hain” (tradhtar), punoi si sadriazem gjatë viteve 1523-1524.

Mehmet Pashë Dukagjini (?-1554)

Biri i Ahmet pashë Dukagjinit, ishte martuar me bijën e sulltan Selimit, shërbeu si vali i Misirit (Egjiptit – n.n.), vdiq në Stamboll.

Muhi Pasha

U bë bejlerbe i Tripolit më 1594. Ndonëse nuk qëndroi në krye të vilajetit më shumë se një vit, la gjurmë të thella në këtë vend. Në të vërtetë, me ardhjen e tij, u ndërpre plaçkitja e banorëve nga ana e jeniçerëve, për se edhe kadiu i Tripolit e informoi sulltanin për kënaqësinë e banorëve të vendit me drejtësinë e këtij shqiptari.

Bali Çaushi

Ishte nga Janina. U dallua për qëndrimin e tij të gjatë në krye të pushtetit. Bali Çaushi ishte i ashpër ndaj të krishterëve, sidomos ndaj grekëve. Ai shkatërroi një kishë të grekëve dhe ndaloi kultivimin e ritualeve jashtë shtëpive, kurse disa të dhëna të tjera thonë se ishte qeveritar i guximshëm e i drejtë dhe kishte kujdes të vazhdueshëm për ndjekjen e njerëzve që shkelnin ligjin.

Halil pashë Arnauti

Halil pasha arriti në Tripoli në prill të vitit 1673. Mirëpo, Bali Çaushi, si djalë i zgjedhur nga divani (këshilli i ushtarakëve), nuk ishte në gjendje të pajtohej me dëshirën e sulltanit që pushtetin në vend ta merrte përsëri bejlerbeu i ardhur nga Stambolli. Prandaj ai e priti mirë Halil pashën, por i kufizoi shumë lëvizjet e tij, sa pothuaj mbeti në burg shtëpiak.

Si përfundim

Nga sa u tha më lart, mund të përfundojmë se shqiptarët kanë luajtur një rol me rëndësi jo vetëm në pushtimin e trevave të Afrikës Veriore, por edhe në vendosjen e një administrate të qëndrueshme. Falë aftësive udhëheqëse të këtyre prijësve që u përmendën, kjo administrate do të vazhdonte deri atëherë kur këto vende të pushtoheshin nga Franca dhe Italia (1830).

____________________________________________

Literatura e konsultuar:

 

1. Joseph von Hammer, Historia turskog (osmanskog) carstva, I, II, III, Zagreb, 1976.

2. Filip Hiti, Histortija Arapa (Od najstarih vremena do danas), II izdanje, Sarajevë, 1973.

3. Stranford J. Shaw, Historia e Perandorisë Osmane dhe Turqisë Moderne, JSC, Tiranë,2006.

4. Skënder Rizaj, Kosova gjatë shekujve XV, XVI, XVII, Prishtinë, 1982.

5. Halil Inallxhik, Perandoria Osmane (periudha klasike 1300-1600), Gjilan, 2002.

6. Dr. Muhamed Mufaku, Shqiptarët në botën arabe, Rilindja, Prishtinë, 1990.

7. Nexhip P.Alpan-Nesip Kaçi, Shqiptarë në Perandorinë Osmane, Tiranë, 1997.

8. Taha Mudevver, Andaluzia dhe perandoria osmane”, Shkup, 1999.

9. Sami Frashëri, Personalitetet shqiptare në Kamus Al-alam”, Shkup, 2002.

10. Dr. Hasan Kaleshi, Najstariji vakufskih dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku, Prishtinë, 1972.

11. Robert Martinar, “Historia e Perandorise Osmane”, Ditura, Tiranë, 2004.

12. Petrika Thëngjilli, “Historia e Perandorisë Osmane”, SHBLU, Tiranë, 1997.

13. Islam Ansiklopedisi, Turkiye Diyanet Vakfi, sil. 9, Istanbul, 1997.

14. Historia e popullit Shqiptar I,USHT-IHGJ-ETMMKSAK, Prishtinë, 1979.

15. Husamedin Feraj, “Skicë e mendimit politik shqiptar”, Logos-A, Shkup, 1999.

Historia nuk është përrallë!

23/04/2012 Lini një koment

Agron ISLAMI*


HISTORIA NUK ËSHTË PËRRALLË!

 

Agron Islami

Vizita e Ministrit Turk te Arsimit në Republikën e Kosovës dhe takimi me Ministrin Kosovar të Arsimit, u bë shkak i hapjes së njërës nga shumë temat që fatkeqësisht për neve si shoqëri janë tema që përfaqësojnë Mitin e paprekshem. Pra bëhet fjalë për Historinë dhe hapjen e mundësive të debateve shkencore të historisë së periudhës osmane në Kosovë, e që disa pseudo-intelektualë Shqiptarë, edhe pse u munduan që ta komentojnë ate si tentative për ndryshimin e Historisë kombëtare, në fakt ajo nxjerri në pah njohuritë e cekëta dhe pergatitjet e ulëta të tyre profesionale në nivele shkencore, pa e përfshirë këtu fushën e dijeve të tyre rreth shkencës së historisë kombëtare.

Të merresh me shkencë, respektivisht t’i komentosh faktet historike, para se gjithash duhet te jesh shkenctar, që nënkupton faktin të jesh i kualifikuar në atë fushë. E që për klasen e shkenctarëve të tillë, tentativa per hapjen e një debati shkencor rreth një fushe të caktuar (në këtë rastë Historisë Osmane) jo që do të paragjykohej, por përkundrazi do të përkrahej ajo, ngase debatet e tilla ofrojnë edhe më shumë kualitet, i cili do të kontribuonte në shtimin e njohurive prej shkenctari, në të njëjten kohë do t’u mundësonte atyre që ti promovojnë edhe hulumtimet e tyre shkencore rreth fushës në fjalë dhe para së gjithash do të krijoheshin mundësitë për njohjën e së vërtetës së mbuluar të periudhës osmane.

Kur jemi te Perandoria Osmane dhe sistemi i saj, jemi dëshmitar të asaj se gjatë njëzetvjeçarit të fundit, studimi mbi Perandorinë Osmane ka qen njera ndër fushat më dinamike të studimeve jo vetëm ndërmjet historianeve turq, por edhe të atyre të Evropës Juglindore e më gjër. Dhe kjo vjen si pasojë e krijimit të mundësive që hulumtuesit nga mbarë bota të ken qasje direkte në arkivat Osmane në Stanboll dhe te njihen saktë me të gjitha detajet e administratës osmane dhe të administruarve nga kjo Perandori. Për rrjedhojë, imazhi mbi Perandorinë Osmane tani veq se po merr trajtë krejtësisht tjetër në krahasim me studimet e sistemeve të kaluara, që kryesisht ishin studime që u shkonin për shtati politikave te sistemeve në fjalë. Ndërsa sot, Shkenca dhe shkenctarët e Historisë bashkëkohore e pranojnë me unanimitet faktin se Perandoria Osmane është një nga forcat më të mdha politike e cila i ka dhënë formë historisë së një pjese të mirë të botës, në veçanti historisë së Ballkanit. Apo thënë më mirë nga shek. 14 e deri ne fillimet e shek. 20 ishte organizimi më i madhë politik në këtë rajon.

Nga kjo periudhë e deri në shembjen e Perandorisë Osmane, Shqiptarët jo vetem që ishin nën administrimin e Perandorisë, por ata dhan kontributet e tyre për ngritjen e Perandorisë në piedestalet më të larta në nivele botërore, gjë e cila mundë të shihet edhe ne numrin e funksionarëve të shumtë, të cilët arriten që të ngjiten edhe në kolltukët e Sadriazamllëkut (Kryeministrisë), por që asnjëherë nuk e harruan emrin dhe identitetin e tyre shqiptarë, madje- madje janë të pamohueshme edhe kontributet e tyre në avancimin dhe nderkombëtarizimin e shqiptarit dhe shqiptarisë në përgjithësi.

Duke mohuar thënien e të paditurve se ‘’ Historia është përrall ose gënjeshtër’’ dhe duke besuar faktin se ‘’Historia është shkencë’’ ndër shkencat më të ndjeshme të çdo populli ngase ajo përfaqëson të kaluarën dhe krenarin e ati populli, ajo (Historia) duhet te argumentohet-shkruhet me fakte dhe kjo bëhet vetëm nëpërmjet hulumtimeve dhe debateve shkencore, e jo frikës dhe heshtjës së argumenteve të shkruara në lidhje me këtë periudhë.

Nuk dëshiroj ta luaj rolin e avokatit te Ministrave të Arsimit, e as të jap komente rreth shkrimeve të atyre opinionisteve të cilët në emër të kombëtarizimit, vjellin vrerë dhe bëjnë avokatin e ideologjive që në radh të parë nuk janë as shkencore e as shqiptare, përkundrazi fyejn ndjenjat e shqiptarët në përgjithësi, por konsideroj që tani është koha që Akademia e Shkencave dhe institutet gjegjëse gjithëshqiptare t’i marrin hapat inicues për hulumtimin e kësaj fushe nga njerëz profesionistë, në mënyrë që lexuesit shqiptarë dhe me gjërë t’i marrin njohuritë e duhura për historinë e tyre kombëtare, ngase kjo është e drejtë e tij dhe njëherit është përgjegjësi për klasën e historianëve që ta ofrojnë atë.


* Autori është magjistër i Historisë Osmane.

Kadri Prishtina dhe revista e “Udha e së vërtetës”

22/04/2012 Lini një koment

Ermal NURJA

 

KADRI PRISHTINA DHE REVISTA “UDHA E SË VËRTETËS”

Ermal Nurja

Ermal Nurja

Hoxhë Kadri Prishtina lindi në vitin 1878, kohë kur u themelua Lidhja Shqiptare e Prizrenit, platforma më e plotë politike kombëtare shqiptare, e cila qe një trajtim aq i mprehtë i çështjeve kombëtare shqiptare, duke përfshirë edhe zgjidhjet përkatëse që e ruajnë vlerën në ditët e sotme. Në vitin 1885 ai u regjistrua në shkollën fillore në Prishtinë. Pasi plotësoi shkollën fillore dhe atë plotore në Prishtinë, i ati Lutfullahu e regjistroi në gjimnazin turk në Shkup, ku spikati në mesin e shokëve për zgjuarsi dhe arritje në mësime. Më pas, sipas traditës arsimore osmane, ai u regjistrua në Daru’t-Tedris, të cilën e përfundoi për dy vjet. Këtu, përkrah edukimit fetar mësoi edhe pedagogji, psikologji, histori, letërsi etj. Në medresenë Fatih ai perfeksionoi njohuritë islame, në mënyrë të veçantë gjuhët arabe dhe perse, ndërsa turqishtja osmane qe gjuha e arsimimit. Në vitin 1903, në moshën 25 vjeçare, ai regjistrohet në fakultetin juridik të universitetit osman Darulfunun, nga ku diplomohet si jurist. Përkrah gjuhëve të lindjes ai mësoi edhe gjuhë perëndimore, si gjermanisht dhe frëngjisht. Në periudhën 1904-1909 ai arrestohet dhe burgoset në Jedikule, ndërsa në periudhën 1909-1913 burgoset në Tokat. Një periudhë kohe punoi si këshilltar juridik në Samsun deri sa u deportua jashtë Turqisë, sipas një vendimi të Ministrisë së punëve të Brendshme. Në vitin 1914 vendoset në Shkodër, ku fillimisht punoi si avokat në gjyqe të ndryshme. Ndërkohë, me kushtet e reja para së cilave përballej kauza kombëtare pas luftës së parë botërore, ai së bashku me patriotë të tjerë shqiptarë, kryesisht kosovarë, krijoi në muajin nëntor të vitit 1918 komitetin “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës”. Hoxhë Kadria ishte kryetar i këtij komiteti. Si organ i komitetit qe gazeta “Populli”, me kryeredaktor patriotin vlonjat Salih Nivica, gazetë e cila u botua mes datave janar 1919 dhe gusht 1920. Hoxhë Kadria u zgjodh deputet dhe mbuloi edhe postin e ministrit të drejtësisë. Vdiq me datë 20 janar 1925, në moshën 47 vjeçare, moshë kur ai me fuqitë e tija mendore kishte shumë gjëra për t’i dhënë lëvizjes kombëtare shqiptare. Gjatë viteve të punës si avokat në Shkodër, Hoxhë Kadria nxori gazetën e titulluar “Udha e s’Vërtetës” emri i të cilës të sjell ndërmend gazetën e shtypit intelektual mysliman në Stamboll, që titullohej “Sirati Mustekim”. Revista u botua në shtypshkronjën “Ora” në Shkodër. Kjo qe revistë fetare-politike-letrare dhe kishte moton “Kërkimi i së vërtetës asht e drejta e mendjes”. Revista trajtoi kryesisht tema me natyrë informative fetare dhe u aktualizua duke trajtuar çështje të diskutueshme në realitetin shqiptar të Shkodrës. Në numrin e saj të parë, Hoxhë Kadria e shpreh me këto fjalë arsyen e ndërmarrjes së këtij botimi: “qëllimi kryesor asht me i këshillue bashkëfetarët t’onë, me ua mësue këtyne parimet e thjeshta të fesë,…, mu munduem me i ba gjymtyrë të dobishëm për jetën shoqnore e kombtare t’onën…me i dhanë nji zhvillim mendimtar krejt popullit në lamë të filozofis, të sociologjisë e të politikës.” Revista doli në tre numra. Numri i parë i revistës doli në muajin tetor të vitit 1923, i dyti dhe i treti respektivisht në muajt në vazhdim, në nëntor e dhjetor. Pra, Kadri Prishtina edhe në vitet e fundit të jetës së tij (dy vjet pas daljes së revistës ai vdiq) vazhdoi të kontribuonte në jetën e mendimit fetar, ashtu siç kontribuonte në jetën politike dhe kombëtare të vendit. Temat e trajtuara në revistë qenë me natyrë fetare. Në numrin e tetorit ai botoi artikujt: Parathënie, Nevoja e fesë, Feminizëm dhe Lajme të ndryshme. Në numrin nëntor ai botoi këto artikuj: Burimi i mendimit të besimit tek njerëzit, Profesioni më i keq, Bisedë, Kuvendi konsistues, Letër e hapur. Në numrin e dhjetorit ai botoi artikujt: Hytbe, Letër e hapur, I ndershmi Z. H. Kadri dhe Besimi i natyrës. Artikulli “nevoja e fesë” mbështetet mbi disa nëntema që janë feja si prehje e vetme shpirtërore për njeriun, feja e vërteta e përjetshme, mjeti më i mirë për ruajtjen nga e keqja, njeriu pa fe nuk mund të jetë i sinqertë, myslimanët mbetën prapa atëherë kur braktisën fenë e tyre. Në artikullin Feminizëm ai trajton temat si martesa me kurorë, martesa stabilizim për njeriun, çfarë dëmesh shkakton i pamartuari, si e mbyllin jetën ata që nuk martohen, çfarë fshihet pas parullave të emancipimit të femrës, si lidhet kurora, historia nuk njeh popull pa fe, besimi është instinkti i lindur tek njeriu. Në artikullin “Profesioni ma i keq”, ai trajton temën e thashethemeve dhe të spiunimit. Në artikullin “Bisedim”, Kadri Prishtina polemizon me artikullshkruesin e gazetës “Lajmëtari”, organ i kishës katolike në Shkodër, i cili kishte guxuar t’i drejtonte thirrje myslimanëve që të ktheheshin në të krishterë. Ai merr në diskutim edhe çështjen e dr. Rashës që jep lëndën e historisë myslimane në Gjimnazin Shtetëror, i cili mbështet në pohimet e historianëve tendenciozë perëndimorë që sulmojnë fenë islame dhe profetin e saj Muhamedin pa baza dhe të mbështetur në trillime. Në këtë artikull ai ndalet në disa pika që janë: Kush i fton myslimanët në fenë e krishterë?, kush i nxiti kryqëzatat?, pluralizmi fetar tek shqiptarët, shqiptarët myslimanë janë të palëkundur në besimin e tyre, myslimanët e respektojnë Isanë (Krishtin), islami është fe e lirisë, e vërteta rreth gurit të zi (haxheru’l-esved) në Qabe, shpifjet e orientalistëve rreth udhëtimeve të profetit Muhamed kur ai ishte në moshë të re, Muhamedi i dërguar për mbarë njerëzimin, cilat janë bazat e fesë islame, pavërtetësia e mendimit se islami është përhapur me forcë, feja islame nuk e pranon fatalizmin, dallimi mes Kuranit dhe hadithit. Interesant është krahasimi që Kadri Prishtina i bën xhizjes, që trajtohet nga shumë shkrimtarë dhe studiues si mjeti i presionit që myslimanët përdorën kundër të krishterëve që ata të bëheshin myslimanë. Para së gjithash, Kadri Prishtina u bën thirrje që të hedhin sytë nga e kaluara e pushtimeve që kryen kombe si anglezët dhe francezët sa andej-këndej nëpër botë. Tek zhvatjet dhe plaçkitjet që bënë ata në për këto vende dhe vrasjet në numër të banorëve vendas. Para këtyre të vërtetave historike, aplikimi i xhizjes nga myslimanët nuk qe tjetër përveç se një taksë më se e kuptueshme, përkundrejt së cilës jomyslimanët liroheshin nga kryerja e ushtrisë. Madje, edhe në të drejtën ndërkombëtare, shton Kadri Prishtina, në rast se shkoni në një vend të huaj duhet të merrni lejeqëndrimin për të cilin paguani një vlerë të caktuar parash, në rast se nuk pranoni ose në rast se refuzoni nënshtetësinë e atij shteti apo të mbretërisë ku ndodheni. Artikulli Hytbe në të vërtetë është një thirrje drejtuar të gjithë myslimanëve shqiptarë, që të japin kontributin e tyre për të ndryshuar fatin e shtetit shqiptar, duke e mbyllur me këshillën që ende ruan vlerën e saj në planin kombëtar dhe që është: “Çel sytë sot, të mos qash mot.”

Fati i një monumenti kulture

17/04/2012 Lini një koment

Leonard BODURI

FATI I NJË MONUMENTI KULTURE

Leonard Boduri

Tempujt religjiozë në të gjithë qytetërimet, të hershme apo moderne, konsiderohen si “shtëpi” të Zotit. Pavarësisht nëse ndjekësit e një religjioni i quajnë ato me emrin xhami, kishë apo sinagogë, kemi të bëjmë gjithmonë me vende të shenjta, të cilat duhet të respektohen njëlloj dhe të mos cenohen. Ndërkaq, ne shqiptarët shquhemi me të drejtë për harmoni dhe bashkëjetesë fetare, por nuk kemi asnjë arsye për t’u mburrur në lidhje me respektimin e objekteve të kultit. Sipas Kushtetutës së vendit, të miratuar pas viteve ‘90, shteti është asnjanës në çështjet e besimit e të ndërgjegjes dhe garanton lirinë e shprehjes së tyre në jetën publike. Po sipas përcaktimeve kushtetuese, bashkësitë fetare janë persona juridikë që kanë pavarësi në administrimin e pasurive të tyre sipas parimeve, rregullave dhe kanoneve të tyre, për sa nuk cenohen interesat e të tretëve. E kemi fjalën për administrimin e objekteve të kultit të mbetura në këmbë pas pasojave apokaliptike të vitit të mbrapshtë 1967, kur u sanksionua me ligj të veçantë ndalimi i fesë dhe nisi sulmi i pamëshirshëm mbi objektet e kultit.

Duke u mbështetur në legjislacionin diktatorial, Tirana zyrtare i shpalli “luftë” Zotit dhe filloi menjëherë sulmet ndaj kishave, xhamive, tyrbeve, teqeve dhe manastireve e objekteve të tjera të kultit, duke i shkatërruar dhe duke rrafshuar pjesën më të madhe të tyre, apo dhe duke i kthyer ato në magazina, depo dhe në rastin më të mirë në “vatra” kulture. Një prej objekteve të kultit që i shpëtoi për fat barbarizmit për shkak të statusit “Monument kulture” është “Xhamia e Pazarit” në Gjirokastër. Xhamia e ndërtuar në vitin 1757, në lagjen e Pazarit të Vjetër, është një nga pesëmbëdhjetë xhamitë e ndërtuara në qytet gjatë periudhës osmane, nga të cilat trembëdhjetë mbijetuan deri në vitin 1967. Ajo është e vetmja që mbeti në këmbë e pacenuar dhe i shpëtoi intolerancës së doktrinës komuniste, por nuk po mundet siç duket t’i shpëtojë intolerancës të shfaqur nëpërmjet harbimit korruptiv që ka pushtuar sistemin gjyqësor në të gjithë instancat e tij.

Sipas një kontrate, të nënshkruar në datën 02.11.1993, një sipërfaqe rreth 100 m² e ndodhur në katin përdhe të Xhamisë së Pazarit, është dhënë me qira natyrisht për një shumë qesharake. Kjo kontratë qiraje mbi objektin e kultit, pronë e Bashkësisë Islame Gjirokastër, është rinënshkruar në datën 02.03.1998 për një periudhë 5-vjeçare. Në të dyja kontratat parashikohet se qiramarrësit kanë të drejtë të bëjnë punime të brendshme për t’i shërbyer destinacionit të tyre, por punimet shtesë do të bëhen vetëm me pëlqimin e palës qiradhënëse, si dhe shpenzimet e nevojshme dhe të luksit do të përballohen nga pala qiramarrëse. Të gjitha këto hollësi nuk do të ishin të nevojshme, nëse pas kësaj historie nuk do të ishte një proces i famshëm gjyqësor allashqiptar, i cili pasi i ka tejkaluar me sukses të gjithë shkallët e gjykimit, duke përfshirë edhe Gjykatën e Lartë, i jep palës qiramarrëse të drejtën e dëmshpërblimit me një shumë prej rreth 6 milionë lekësh (të reja) ose të drejtën për të “privatizuar” katin përdhe të një objekti kulti 255-vjeçar, kur në të dyja kontratat e nënshkruara mes palëve është parashikuar në mënyrë të qartë se shpenzimet e kryera nuk do të njihen nga ana e palës qiradhënëse.

Institucioni i Komunitetit Mysliman ka “harruar” të mbrojë interesat e palës që duhet të përfaqësojë, duke mos angazhuar qoftë edhe ndonjë jurist të sapodiplomuar në procesin gjyqësor. Është për t’u çuditur indiferenca e këtij institucioni fetar, i cili me veprimet apo mosveprimet e tij po ndihmon në plaçkitjen e një pasurie me vlera jo vetëm për komunitetin që duhet të përfaqësojë, por me vlera të padiskutueshme kulturore për të gjithë qytetarët shqiptarë. Ndërkaq, është vërtet gjynah i madh të akuzosh gjykatat shqiptare për korrupsion, pasi si rregull, në një sistem (pseudo)demokratik, nuk duhet të vësh në diskutim vendimet e tyre absurde që shpeshherë u ngjajnë më shumë basteve të fiksuara në botën e shëmtuar të sportit, sesa vendimeve të bazuara në ligj. Konkretisht ndodhemi para modelit klasik të sistemit shoqëror që mbizotëron në realitetin shqiptar. Faktet tregojnë se ditën për diell një objekt kulti i ndërtuar para tre shekujsh, me vlera të padiskutueshme kulturore po “privatizohet” me pahir nga një tufë banditësh në bashkëpunim me pushtetin gjyqësor dhe duke pasur si aleat të fortë heshtjen e komunitetit fetar përgjegjës.

Gjithsesi, askujt nuk i bëhet vonë. A është e rëndësishme për shoqërinë shqiptare të shqetësohet mbi plaçkitjen me dhunë të një objekt kulti në veçanti, kur përditë vërtetohet para syve të saj se kërbaçi i drejtësisë është kalbur? Tashmë, korruptimi i sistemit gjyqësor nuk mjaftohet me dhënien e vendimeve që legjitimojnë padrejtësitë me anë të vendimeve unanime, por ka nisur sulmin e dytë frontal ndaj objekteve të kultit, kësaj here nën flamurin e “lekokracisë”. Në rastin e mësipërm pasqyrohet një padrejtësi e skajshme mbi një xhami, por të jeni të sigurt se do të kishim të njëjtin qëndrim të këtij shteti të dhunshëm, edhe nëse do të kishim të bënim me një kishë, tyrbe, teqe apo manastir. Me keqardhje mund të konstatojmë se “djalli me brirë” është ulur këmbëkryq në krye të sistemit gjyqësor, duke i shtrirë kthetrat e tij sipas qejfit. Themelet e “shtëpisë” së Zotit janë tronditur fort në vendin tonë, për shkak të diktimit nga një minorancë pa moral të një sistemi që e ka kthyer mbajtjen e një qëndrimi korrekt ndaj drejtësisë, shpesh një marrëzi të mbushur me rreziqe. Qytetarëve shqiptarë nuk u mbetet gjë tjetër ndaj barbarizmave të tilla vetëm se të ngrenë zërin, të protestojnë me forcë dhe të mos fshihen nën petkun e indiferencës, duke u justifikuar me naivitet se nuk janë të cenuar drejtpërdrejt, me shpresë që të mos u vijë radha…

Marrë nga faqja: http://gazeta-shqip.com/opinion/bada25d21ade7ffb1971a060d5e4641b.html#/search?str=”Leonard Boduri”&rub=*

Imazhi i otomanëve në Ballkan: Shembulli i Kosovës

06/04/2012 Lini një koment

IMAZHI I OTOMANËVE NË BALLKAN: SHEMBULLI I KOSOVËS

Në shumë tekste librash mësimorë të historisë është e mundur të lexohen edhe sot e kësaj dite shprehje, ku osmanët quhen fanatikë dhe intolerantë.

Një prej temave, që bëri bujë në rendin e ditës së Kosovës gjatë muajit gusht 2011, ishte debati lidhur me imazhin osman dhe atë turk në librat e historisë së Kosovës. Shkaktare të këtij debati ishin fjalët se, “shprehjet negative për otomanët dhe turqit duhet të hiqen nga librat mësimorë të historisë në Kosovë”, thënë nga Ministri i Arsimit Kombëtar të Turqisë, Omer Dinçer, gjatë kontakteve zyrtare që ai zhvilloi në këtë vend. Në vijim të kësaj u publikuan shumë artikuj vlerësues të marrëdhënieve turko-shqiptare, madje kjo gjë u bë temë diskutimi edhe nëpër transmetime të drejtpërdrejta radio-televizive. Edhe pse kishte nga ata që e vlerësonin pozitivisht pozitën e shqiptarëve brenda Shtetit Osman, nëpër shkrime dhe debate zunë vend kryesisht shprehje të mbushura plot me gabime dhe shtrembërime historike në lidhje me otomanët. Ministri i Punëve të Jashtme të Turqisë, Ahmet Davutollu, i cili në datat 26-27 gusht shkoi për vizitë zyrtare në Kosovë, përcolli mesazhin se historianët kosovarë duhet të çlirohen nga historiografia e luftës së ftohtë dhe ajo ideologjike.

Shqiptarët kishin një pozitë të privilegjuar në Shtetin Osman. Me përvetësimin e islamit interesat e shqiptarëve u bashkuan plotësisht me interesat dhe vazhdimësinë e Shtetit Otoman. Sipas Bilal Shimshirit, 28 prej sadrazamëve (kryeministrave), që i kanë shërbyer Shtetit Osman, kanë qenë me origjinë shqiptare. Historiani Dennis P. Hupchick tërheq vëmendjen se në periudhën otomane nuk kishte arsye, të cilat mund të bënin të domosdoshme kryengritjen e përgjithshme të shqiptarëve. Ndërsa historiani i famshëm për Ballkanin, Noel Malcolm mbron mendimin se, themelimin e shtetit të pavarur shqiptar në periudhën përpara vitit 1878 e kërkonin kryesisht shqiptarët me banim jashtë vendit. Nga ana tjetër, Charles dhe Barbara Jelavich theksojnë se, deri në vitin 1912 shqiptarët nuk kanë kërkuar pavarësi nga Perandoria Otomane dhe janë mjaftuar me kërkesën për autonomi. Sipas tyre, prijësit shqiptarë, të shqetësuar nga fakti se vendet fqinje mund të pushtonin tokat shqiptare, nuk e shikonin të arsyeshëm copëtimin e Shtetit Osman. Dhe në të vërtetë mes atyre, që u prekën më shumë nga procesi i shpërbërjes së Perandorisë Otomane, bëjnë pjesë edhe shqiptarët.

Kur në procesin e ndërtimit të kombit modern shqiptar u zgjodh zhvillimi i një identiteti shqiptar Perëndimor, akademikët shqiptarë filluan ta rishkruajnë historinë e tyre duke e filtruar atë nga e kaluara osmane. Kështu në librat shqiptarë të historisë u zhvillua armiqësia otomano-turke. Siç thotë Noel Malcolm, asokohe historianët shqiptarë nisën të pasqyrojnë si pjesë të luftës nacionalçlirimtare nga Perandoria Osmane madje edhe disa kryengritje, të cilat organizoheshin vetëm për të protestuar rritjen e taksave, apo ofiqarët shtypës. Me ndikimin edhe të shqetësimeve ideologjike, shkrimi i historisë vijoi në këtë linjë edhe gjatë periudhës komuniste. Në botimet e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë është e mundur të lexohen edhe sot e kësaj dite artikuj, ku osmanët quhen fanatikë dhe intolerantë. Në këtë kontekst zënë vend edhe opinione, që pretendojnë se në Shtetin Otoman shqiptarët janë shtypur nën peshën e taksave të rënda, u janë rrëmbyer të drejtat më themelore të njeriut, madje edhe se janë masakruar barbarisht. Historia e rishkruar në këtë linjë në Shqipëri, pa kaluar shumë u përvetësua edhe në Kosovë.

Në fakt, historia e Perandorisë Osmane, e cunguar dhe e shtrembëruar nga realiteti, nuk u shpjegohet vetëm shqiptarëve, por në përgjithësi të tëra vendeve ballkanike. Megjithëse Turqia i vlerëson si pozitive marrëdhëniet e saj historike me Ballkanin, popujt dhe qeveritë ballkanase mund ta konceptojnë ndryshe historinë e përbashkët në fjalë. Për më tepër, disa rrethe nacionaliste në Ballkan kanë tendencë të akuzojnë periudhën otomane madje edhe për disa fatkeqësi, gabime dhe dështime, që përjetohen sot në vendet e tyre.

Këto paragjykime në drejtim të Shtetit Osman mund të shpjegohen nëpërmjet 2 faktorëve themelorë. Së pari, në shekullin e 19-të popujt ballkanas kanë qenë të ekspozuar ndaj ndikimeve të patriotizmit romantik etnik të Perëndimit. Atdhetarët romantikë ballkanas, jo vetëm që luajtën një rol të suksesshëm në formimin e identiteteve të tyre kombëtare dhe në ngjalljen e dëshirës për pavarësi, por në të njëjtën kohë përgatitën edhe terrenin për komentimin e historisë osmane në mënyrë të shtrembëruar nga realiteti. Së dyti, mund të thuhet fare mirë se kujtesa kolektive e popujve nuk arrin të shkojë shumë pas, pra nuk është shumë e gjatë dhe e fortë. Dihet që popujt e Gadishullit Ballkanik, për sa i takon periudhës otomane, në memorien e tyre ruajnë më të freskëta kujtimet lidhur me shekullin e 19-të dhe fillimin e atij të 20-të. Mirëpo në të vërtetë, gjatë harkut kohor të sipërcituar lajthitjet administrative dhe trazirat e brendshme nuk ndodhnin vetëm në Ballkan, por në të gjitha vendet e Shtetit Osman, madje ato ishin më të përhapura në Anadoll.

Nëse u bëhet një analizë përmbajtjeve të librave mësimorë të historisë, që janë pjesë e kurrikulës së shkollave në Ballkan, mund të vihet re se përgjithësisht për otomanët nuk flitet me paanësi, për sa u takon çështjeve të kontestuara nuk u jepet vend opinione alternative, madje përdoren shprehje me përmbajtje nacionaliste dhe ndonjëherë fyese. Ndonëse kështu, në libra mund të ndihen edhe shqetësimet ideologjike-politike të autorëve. Nga ana tjetër, duket fare qartë se periudha e Perandorisë Otomane në Ballkan trajtohet më shumë nga aspekti ushtarako-politik, ndërsa jetës shoqërore, kulturore dhe fetare të Shtetit Osman nuk i kushtohet vendi i merituar. Por në të vërtetë, për ta rrëfyer historinë otomane në mënyrë më objektive, duhet të studiohen edhe jeta socio-kulturore, struktura familjare, sistemi arsimor, marrëdhëniet midis grupeve shoqërore dhe atyre ndërmjet institucioneve dhe grupeve fetare, që vazhdojnë të ekzistojnë ende sot në Ballkan. Për aq kohë sa historia otomane do të trajtohet vetëm nga prizmi ushtarak dhe ai politik, lexuesit ballkanas nuk do arrijnë dot të mësojnë se në shoqërinë osmane kishte tolerancë fetare, në periudhën otomane janë restauruar kisha të panumërta dhe tema të tjera si këto. Si përfundim, sipas kriterit të drejtësisë, gjatë shkrimit të historisë në Ballkan duhet zhvilluar një këndvështrim më i ekuilibruar lidhur me osmanët. Për të arritur këtë, duhet t’u kushtohet vend hulumtimeve më tërësore dhe më gjithëpërfshirëse në lidhje me periudhën e Perandorisë Otomane.

Marrë nga TRT-Shqip:

http://www.trt-world.com/trtworld/zh/newsDetail.aspx?HaberKodu=a830b790-2c03-4439-9b94-2a923f1a4139

Roli mobilizues i fesë në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit

04/04/2012 Lini një koment

Prof. Dr. Muhamed PIRRAKU

 

Në 130 vjetorin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit
ROLI MOBILIZUES I FESË NË LIDHJEN SHQIPTARE TË PRIZRENIT

Prof. Dr. Muhamet Pirraku

Prof. Dr. Muhamet Pirraku

Historia e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit është shpalosur dhe është studiuar nga studiues të huaj e shqiptarë. Objektiviteti i historishkruesve të saj është në vartësi dhe në përputhshmëri me qëndrimin antiislam dhe antishqiptar të qarqeve prej nga vinin studiuesit. Madje në periudhën e sundimit të njëmendësisë komuni­ste u krijua një klishe e paraqitjes me ndikim edhe sot, e veçanë­risht u hesht, u neglizhua dhe u nëpërkëmbë roli mobilizues i fesë Islame dhe i Myderriz Ymer Prizrenit në Lidhjen Shqiptare.
Për ta kuptuar më drejtë problemin e shtruar, duhet të vëmë në spikamë faktin historik se: Nxënia (uniteti) fe-kombësi në periudhën e Rilindjes Kombëtare dhe të formimit të shteteve nacionale kudo në Evropë, ka qenë Një dhe e pandashme, sikurse edhe në të gjitha luftërat nacionalçlirimtare. Ndaj, nga kjo nuk mund të ishte i privuar as populli shqiptar, veçanërisht kur dihej se në rrethana të robërisë nën akëcilin pushtues ballkanik ortodoks apo evropian katolik, pjesës absolute të kombit shqiptar i rrezikoheshin të dyja, feja dhe kombësia. Dhe, kur të kihet parasysh fakti se shqiptarët myslimanë arrinin mbi katër të pestat e numrit të përgjithshëm të shqiptarëve, del qartë se kombi shqiptar realisht ishte komb mysliman, ndaj është plotësisht logjike pse forcën mendore dhe ushtarake të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit e përbënin shqiptarët myslimanë.
Nga burimet e sigurta dihet se në themele të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit qëndron “Komiteti i Prizrenit” i ngritur nga fundi i vitit 1877, në krye me Myderriz Ymer Prizrenin. Këtë Organizatë politiko-ushtarake shtypi i Evropës i fillimit të vitit 1878, e kualifikoi si “Lidhje të Rrezikshme Shqiptare”. Për këtë fakt fliste edhe konsulli i Greqisë në Shkodër, Mavrommati, më 18 shkurt 1878.
Fitorja ruso-ortodokse në të ashtuquajturën Lufta Ruso-Turke të vitit 1876/77, do të kurorëzohet me Traktatin e Shën-Stefanit të 3 marsit 1878, në dobi të interesave të pansllavizmit.. Copëtimi ndërkombëtar evropiano-rus i rreth dy të tretave të Njësisë etnokulturore e gjeopolitike të Shqipërisë për interesa të Serbisë, të Malit të Zi, të Bullgarisë dhe të Greqisë, përpos rrezikimit të qenies shqiptare të banorëve rrezikonte qenin Islame të shumicës absolute të kombit shqiptar, dhe kulturën shqiptare të proveniencës myslimane, e cila realisht ishte faktori integrues historik i kombit shqiptar. Traktati i Kongresit të Berlinit i pajtoi interesat midis botës së krishterë ortodoksisë e katoliko-protestante, por ndau për Malin e Zi, Serbinë dhe Greqinë mbi një të tretën e Njësisë Etnokulturore e Gjeopolitike të Shqipërisë, toka këto kryesisht të banuara me shqiptarë myslimanë.
Për themelimin e këtij realiteti historik politik dhe ushtarak kombëtar shqiptar, kundër vendimeve të Traktatit të Shën-Stefanit, pati rol vendimtar inteligjencia shqiptare islame; myderrizët, mualimët, hoxhallarët, shehlerët e efendilerët. Konsulli gjerman në Vjenë, më l prill 1878, i shkroi kancelarit Bismark se “Shqiptarët janë shumë të shqetësuar dhe se pritet ndonjë Kuvend i tyre i madh, i cili do të kërkojë autonomi dhe pavarësi nga Turqia” dhe i paralajmëronte se “së shpejti do të bëhet bashkimi i shqiptarëve”. Konsulli anglez Kirby Green në Shkodër, më 3 maj 1878, duke pasqyruar lëvizjen e rezistencës shqiptare në viset: Plavë – Guci – Beranë – Graniq, dhe në shumë vise të tjera të Shqipërisë Veriore përballë Malit të Zi sllav ortodoks, konstatonte: “Lidhja ka depërtuar në mes të myslimanëve, duke i lidhur kolektivisht dhe individualisht për të rezistuar deri në vdekje, të gjitha përpjekjet, pa marrë parasysh a janë ato përpjekje të jashtme ose të Portës, përpjekje këto që duan ta ndryshojnë gjendjen e tanishme të territorit të tyre”.
Konsulli Green e informonte Londrën se po realizohej përpjekja shqiptare për bashkimin e organizimeve, të lidhjeve krahinore, në një Lidhje Gjithëshqiptare kundër zgjerimit të Bullgarisë në tokat shqiptare. Dhe, derisa konsulli vjenez në Shkodër, Lippich, më 7 prill 1878, fliste për një “Lëvizje popullore në kuptimin e shquar të fjalës”, më 11 maj 1878, do të informojë për zgjerimin e lëvizjes në vise të Dibrës, të Matit, të Gjakovës, të Pejës, të Prizrenit, të Gucisë, të Beranës, të Rozhajës, të Bjellopoles dhe të Sjenices – “kundër aneksimeve bullgare – serbe – malazeze, të stimuluara në Traktatin e Shën – Stefanit”.
Nga të dhënat del se Muderriz Ymer Prizreni e hartoi Memorandumin e banorëve të Prizrenit, të 12 majit 1878, drejtuar përfaqësuesve diplomatikë të Fuqive të Mëdha në Stamboll, ku midis të tjerash, thuhej: “Jemi të informuar me hidhërim të madh, nëpërmjet gazetave, se disa pjesë të krahinës sonë të cilat janë të populluara me gegë, do t’i bashkohen Serbisë, Malit të Zi ose do të përfshihen nga ana e Bullgarisë së re.
Serbet dhe bullgarët, të cilët i kanë okupuar disa kaza të Vilajetit tonë i kanë dhunuar familjet tona, e kanë cenuar nderin dhe pasurinë tonë. Faltoret dhe varrezat tona janë poshtëruar dhe rrënuar; varrezat e të parëve tanë janë çnjerëzuar…”
Ndërgjegjësimi i lëvizjes politike e luftarake shqiptare do ta detyrojë përfaqësuesin francez në Shkodër ta informonte Parisin, më 17 qershor l878, se “Lidhja, që formohej nga banorët mysli­ma­në të Shqipërisë së Sipërme kundër çdo lëshimi ndaj Malit të Zi, është sot një fakt i kryer. Delegatët nga të gjitha rrethet janë mbledhur në Prizren dhe po krijojnë Komitetin Qendror…”.
Meqë tashti Perandoria Osmane, për ta ruajtur Stabollin, Boforin dhe Mesdheun ishte e detyruar t’i plotësonte kërkesat e Traktatit të Kongresit të Berlinit në dëm të Njësisë Etnokulturore e Gjeopolitike të Shqipërisë, Forcat mendore e ushtarake të Lidhjes Shqiptare, pra pjesa më e madhe myslimane, i dha botës mesazhe politike e luftarake se para interesit jetësor të kombit shqiptar nuk njeh interes tjetër. Këtë qëndrim sublimonte qartë Fetfaja e Myderriz Ymer Efendi Prizrenit, themeluesit dhe mbarëvajtësit jetësor të Lidhjes Shqiptare 1877-1887: “Çdo shqiptar asht i detyrueshëm me luftue kundër ushtrisë turke, mbasi Turkija don me ja lëshue tokën shqiptare shkjaut”.
E pathyeshme dhe dinjitoze mbi këtë kërkesë do të tregohet veçanërisht pjesa më e ditur nga radhët e inteligjencies shqiptare islame. Të përmendim këtu vetëm vigjilencën dhe guximin patriotik të Myderriz Salih Efendisë së Ulqinit, i cili duke u ngritur kundër Fetfasë së Shejh-Ul-Islamit, që i lejonte Sulltanit të përdorte forcën kundër mbrojtësve të Ulqinit. Ai u thërriti “botërisht myslimanëve se, sipas fesë islame, nuk ishte mëkat por detyrë e shenjtë të luftonin për mbrojtjen e atdheut, qoftë edhe kundër Sulltanit-Kalif”.
Mesazhin historik të Fetfasë së Myderriz Ymer Prizrenit e përjetësoi kënga popullore për Ymer Efendi Prizrenin: “Kush ja jep Mbretit ni plum”, ku midis të tjerash, thuhet: “Efendi, na çka me ba, /A ban turkut (myslimanit-M.P.) pushkë m’i ra?/ Myderrizi kish pas thanë:/ – Kur asht fjala për Vatan,/ Jo veç turkut e ati tjetrit,/ Po ni plumb kush ja jep Mbretit,/ Ka me shkue në lula të xhenetit!”
Të gjitha xhamitë, të gjitha medresetë, të gjitha teqetë u kthyen në vatër të veprimtarëve e të luftëtarëve të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Mesazhet nga dy Fetfatë dhe kënga e cituar, krahas plumbave që iu dhanë misionarit të Portës së Lartë, Mmehmet Ali Pashë Maxharrit, në Gjakovë, ua morën nga duart adutin kishave dhe diplomacive ruse, evropiane e ballkanike, të cilat sa e sa herë bënë turrë, tinës e hapur, për ta kualifikuar Lidhjen Shqiptare si fundamentaliste islame kundër krishtere dhe si instrument të Sulltanit për të penguar planet ruso-evropiane kundër copëtimit të Perandorisë Osmane në Ballkan.
Këtu duhet të theksohet fakti se nga truri politik e ushtarak të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit të përkatësisë fetare Islame, dolën të thuash të gjitha iniciativat dhe veprimet për ruajtjen e unitetit politik kombëtar shqiptar të elementeve me përkatësi islame, ortodokse e katolike, si dhe shumica e dëshmive politike dhe programatike relevante për unitetin politik të popullit shqiptar drejtuar Kongresit të Berlinit dhe qarqeve diplomatike e publicistike ndërkombëtare. Edhe në Memorandumin e Pashko Vasës, të Komiteteve të Arbëreshëve, dhe të mjediseve të krishtera, ishte e pranishme dora e kokave shqiptare islame në Stamboll, në Janinë, në Shkodër, në Manastir, në Shkup, në Podgoricë e gjetkë. Rilindësit nga lagjja ortodokse: De Rada – Dora D’Istria-Vretoja-Kullurioti, si edhe shtypi botëror, kryesisht u bënë jehonë vetëm opini­o­neve politike të mendjeve të shquara myslimane të Lidhjes Shqiptare në Atdhe.
Elementi shqiptar ortodoks dhe katolik i ndikuar nga propaganda kishtare e diplomatike ballkanike e evropiane antiislame, në të gjitha fazat e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit qëndroi bukur indiferent. Pati edhe raste të mbajtjes së qëndrimit armiqësor pro autro-hungarez dhe proitalian në Veri, apo progrek në Jug. Madje mund të konstatojmë se shumë ftohtë, deri në dezertim nga qenia shqiptare dhe Programi i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, vazhdonte të mbetej elementi shqiptar ortodoks në viset e Toskërisë ku pretendonte Greqia. Asnjë prift ortodoksë nuk iu bashkua komiteteve të Lidhjes Shqiptare, asnjë kishë ortodokse nuk i hapi dyert për veprimtarët e Lidhjes Shqiptare. Kjo qartë pasqyrohej edhe në raportin e Fornié-s, agjent konsullor i Francës në Artë, i cili, pas udhëtimit hetimor të frymës politike e kombëtare të banorëve të viseve të Artës-Prevezës, shkroi, më 15 tetor 1879: “Në të gjithë fushën e Fanarit flitet më shumë shqip sesa greqisht dhe, në përgjithësi, fanariotët konsiderohen shqipta­rë të krishterë pak të përzierë me elementin grek. Sidoqoftë, cila­do që të jetë raca (kombësia) në të cilën bëjnë pjesë, konstatova se, në kundërshtim me thëniet e krerëve të Lidhjes Shqiptare (myslimanë- M.P.), ata kanë simpati vetëm për Greqinë”.
As priftëria dhe paria katolike në Gegëri nuk mori pjesë në komitetet e Lidhjes Shqiptare. Ata ishin komprometuar para popullit shqiptar në përgjithësi me Kryengritjen e Mirditës të vitit 1876, të nxitur nga Rusia, me ndihmë të drejtpërdrejtë të Malit të Zi, të Serbisë dhe të Komiteteve të Garibaldit në Itali. Në komitetet e Lidhjes në Prizren e Shkodër pati edhe përfaqësues të katolikëve, por jo nga qarqet intelektuale. Asnjë kishë katolike nuk i hapi dyert për veprimtarët e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.
Kundër definimit qartë kombëtar shqiptar të Lidhjes së Prizrenit, përpos ndërhyrjeve të fshehta e të hapëta të Portës së Lartë dhe të Malit të Zi, vepronin propagandat katolike austriake e italiane. Qysh më l5 qershor l878, në kohën kur Kuvendi Themelues i Lidhjes po debatonte për aktet themelore programore dhe statusore të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Kapedani i Mirditës, Prenk Bib Doda, në krye të 58 bajraktarëve katolikë, i shkroi Kongresit të Berlinit një telegram me të cilin kërkonte sigurimin e autonomisë ekzistuese, osmane, të Mirditës, duke potencuar se “mirditasit si shqiptarë të besimit katolik i kanë disa veçori, të cilat prore janë respektuar edhe se edhe në të ardhmen ato duhet të respektoheshin”.
Sipas shënimeve të adjutantit të Bismarkut, “shumë nga delegatët e kongresit treguan interesim dhe kërkuan që (telegra­mi i Dodës) të lexohet. Posaçërisht për të u interesuan austro­hun­garezët dhe italianët. Edhe anglezët dhe francezët nuk qenë gjithaq të painteresuar për të.” Më l8 qershor l878, krerët e popullsisë katolike të Mirditës, të Pukës, të Kthellës, të Malësisë së Lezhës e të Lurës, shkuan edhe më larg, kërkuan nga Fuqitë e Mëdha që Kongresi i Berlinit të parashihte autonominë e viseve “të tyre” nën drejtimin e “kryetarit tonë shumë të dashur, të natyrshëm dhe trashëgimtar, Prenkë Bib Dodës”. Mirëpo, Kongresi i Berlinit aprovoi autonominë tradicionale osmane, që përputhej me kërkesën e kreut Bib Doda. Në Protokollin 13 të kongresit u saktësua se: ”popullatat e Mirditës do të vazhdojnë të gëzojnë privilegjet dhe imunitetet që zotërojnë ab antique”.
Të shtyrë nga propaganda austro-hungareze, katolikët e viseve të Gjakovës morën pjesë masivisht në mbrojtjen e misionarit të Portës së Lartë, Mehmet Ali Pashë Maxharrit, i cili kishte ardhur për të përgatitur terrenin për dorëzimin e Plavë-Gucisë Mali të Zi. Me forcat e Lidhjes Shqiptare në Gjakovë u përballë edhe famullitari i Zymit, Fra Pjetri me Tonin, birin e Prenk Gulisë, muselim ky i Gjakovës për katolikët. Një burim thotë se në mbrojtje të Pashë Maxharrit: “Përveç krerëve të përmendur dhe Hoshi i Nures” morën pjesë edhe “nja 300 djem katolikë të Fanit të Mirditës. Të gjitha këto u organizuan me një strategji të përgatitur më parë me qëllim të përçahej Lidhja”.
Vërtet, konsulli francez A. Lé Ré në Shkodër, më 6 tetor 1879, informonte Parisin se propaganda vjeneze kishte arritur që elementin katolik të viseve të Gjakovës ta mbante larg Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Në lidhje me këtë element qëndronte konsulli vjenez Lippich, i cili i ftonte shqiptarët katolikë ” të kenë durim”, sepse “brenda disa muajsh ata do të çliroheshin nga një fuqi e huaj”!?! – pra nga Austro-Hungaria, të cilën shumica absolute shqiptare myslimane e konsideronte okupatore të padëshirueshme.
Të shtojmë edhe këtë fakt: Vjena, në periudhën e Lidhjes Shqiptare, Prizrenin e bëri qendër të propagandës austro – hungareze krahas Shkodrës, në dobi të planeve për shtrirjen e Austro-Hungarisë në tërë Gegërinë, aspiratë kjo e mirëpritur nga shumica e shqiptarëve katolikë. Kjo propagandë në Prizren do të mbështetet hapur në tregtarin Balto Tarabullusi, i vendosur këtu kohë më parë. Ai e dinte gjermanishten, ndaj ishte marrë për përkthyes (dragoman) në konsullatën austro-hungareze. Meqë kryente detyrën e informatorit dhe të spiunit në dëm të bashkimit shqiptar pa dallim feje, Komiteti Qendror i Lidhjes vendosi ta likuidojë. Këtë detyrë do ta realizojë Ramadan Zaskoci, më l2 gusht l880, duke e vrarë në shtëpi, së bashku me gruan.
Se elementi katolik në Gegëri nuk ishte i vullnetit t’i bashkohej Lidhjes Shqiptare në unitet të plotë me shumicën shqiptare myslimane e hetoi qartë edhe bullgaro-serbi antishqiptar, Jovan Haxhi Vasileviq, i cili ka konstatuar se: fillimisht “edhe vetë shqiptarët veriorë nuk e kuptuan njësoj Lidhjen dhe detyrat e saj. Derisa flitej për dorëzimin e Plavës dhe Gucisë Malit të Zi”, vende këto me shqiptarë myslimanë, “shqiptarët e krishterë (katolikë) nuk kanë dashur as të lëkunden kundër asaj”. Do t’i bashkohen thirrjes së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, krahas shqiptarëve myslimanë, vetëm sapo do të rrezikohen tokat e banuara me katolikë në Hot, Grudë etj. Faktor mobilizues, tashti, ishte feja e krishtere katolike. Ndërkaq, shqiptarët ortodoksë në Veri të Vilajetit të Shkodrës: kuqët, palabardhët, pipërit etj., sipas Spiridon Gopçeviqit, do të bashkohen me Malin e Zi pa kundërshtim kundër Lidhjes. Faktor mobilizues në këtë drejtim ishte feja e krishterë ortodokse. Dhe, sapo do të largohet rreziku i copëtimit të Hotit e të Grudës, në thirrjen e Komitetit të Lidhjes Shqiptare në Shkodër për mbrojtjen e Ulqinit do të përgjigjen vetëm burrëria shqiptare myslimane, kurse shqiptarët katolikë do të tregohen “të pasigurtë”, Prenk Bib Doda më nuk do të lëvizë fare, ndërkaq “Malësorët” thirrjes së Lidhjes Shqiptare “iu përgjigjën me diplomaci”, e “Kelmendët u tërheqen plotësisht” në guackën e tyre.
Meqë përpjekjet luftarake dhe diplomatike ruso-evropiane për dekompozimin dhe grabitjen e tokave të Perandorisë Osmane në fakt ishte aleancë e krishterë kundër ardhmërisë së islamit në botën myslimane, përkrahja e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit për rezistencën boshnjake kundër okupimit Austro-Hungares të Bosnjës dhe Hercegovinës ishte në fakt përpjekje shqiptare për ta ruajtur tërësinë e njësisë kulturore dhe gjeopolitike historike të Shqipërisë, aq më parë pasi boshnjakët në shqiptarët, thënë më së buti, shihnin vëllamët besnikë. Mbështetja e rezistencës boshnjake kundër okupimit antiaustro-hungarez realisht ishte Luftë e Lidhjes Shqiptare për ti pritur sa më larg pretenduesit serbë, malazias, austro-hungarez dhe italianë që synonin viset e Vilajetit të Kosovës dhe të Shkodrës.
Kërkesa e shumicës absolute shqiptare për bashkimin e armëve me boshnjakët, në luftën për ekzistencë kombëtare e fetare, kishin mbështetjen e fortë në tabanin historik të lidhjeve të moçme shpirtërore dhe luftarake midis shqiptarëve e boshnjakëve. Ata i lidhte gjaku ilir, jeta shtetërore shekullore osmane e përbashkët, feja islame, kujtesa historike nga cikli i këngëve të kreshnikëve: Mujit e Halilit, Tale Budalinës, Gjergj Elez Alisë e Arnaut Osmanit, traditat e ngjashme kulturore, perceptimet psikologjike të përafërta, vlerat shpirtërore shumë identike, lidhjet martesore të qëndrueshme, lidhjet etnike shqiptare dhe të gjakut, miqësitë tradicionale, interesat ekonomike, ndjenja e sigurisë së njërit pranë tjetrit, interesat gjeo-politik shtetëror. Boshnjakët pranoni kornizën shtetërore në kuadër të Shqipërisë, pranonin shtetësinë shqiptare.
Këto Kërkesa sublimonte edhe Nenit 16 i Kararnames të aprovuar nga Kuvendi Themelues i Lidhjes së Prizrenit, më 17 qershor 1878, e cila kishte domethënie të madhe për interesat e kombit shqiptar, veçanërisht shikuar konstelacionin e forcave të implikuara në Çështjen Shqiptare aso kohe dhe më vonë. Në dokument, midis të tjerash, thuhej: “Në përputhje me vendimin e Lidhjes, me besën e lidhur dhe me situatën e pastajme, ne, përfaqësuesit e trimave të pathyeshëm të Gegërisë, të Toskërisë dhe të Bosnjës, të cilët qysh kur u lindën nuk njohën tjetër mjeshtëri përveç asaj të armëve dhe të cilët qenë gati ta derdhin gjakun për Perandorinë dhe atdheun, kemi zgjedhur për kryeqytet tonë Prizrenin, dhe, pasi jemi bashkuar fatbardhësisht, tani e tutje nuk do të lejojmë kurrë, që ndonjë sundimtar të na tiranizojë e shtypë banorët e atdheut tonë. Këtë nuk do ta lejojmë në asnjë mënyrë, në asnjë kohë dhe pavarësisht nga rretha­nat…”. Mbi këtë platformë politike e luftarake Këshillit Qendror i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, më 5 gusht l878, mori vendimin edhe “për angazhimin e një pjese të forcave luftarake përkrah forcave boshnjake”.
Këtu duhet të konstatojmë edhe këtë fakt: Shteti që do të lindte nga Lidhja e Prizrenit do të sillte në fuqi Ligjin që garantonte diversitetin kulturor e fetar shekullor, liritë individuale dhe kolektive, sigurinë e jetës dhe të mirëqenies dhe paprek­sh­mërinë e pronës dhe të dinjitetit njerëzor, barazinë midis mysli­ma­nëve dhe të krishterëve. Ky ishte “Sheriati”.
Vendimi i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit për kthimin e ”Sheriatit” në gjyqe ishte akt politik largvajtës që kishte për qëllim anulimin e ligjeve të proveniencës politike evropiane të krishtera antiislame, të Tanzimatit, të cilat krijuan rrëmujën e panjohur në Perandorinë Osmane, të cilat goditën njëninë e Njësisë etnokulturore e gjeopolitike të Shqipërisë. Ato krijonin hapësirë për krijimin e oazave autonome të rajoneve sipas përkatësisë së fesë, duke i dhënë përparësi getoizimit të mjediseve katolike e ortodokse në mjediset shqiptare ku myslimanët ishin pakicë. Me “Sheriatin” ruhej uniteti i vendit dhe ruhej harmonia konfesionale shqiptare e domosdoshme për përballimin si unitet, të aspiratave separatiste të elementeve të krishtera jo shqiptare të përkrahura nga Rusia, Anglia, Austro-Hungaria, Gjermania, Italia, Serbia, Bullgaria, Mali i Zi, Greqia etj. Kombi shqiptar dhe Shqipëria ishin në luftë për ekzistencë, ndaj duhej unitet mbi aspirata të kombësisë me prani të diversitetit fetar shekullor, duhej forcë dhe ndërgjegje shtetformuese kombëtare.
Vërtet, Lidhja Shqiptare e Prizrenit e projektuar nga truri shqiptar mysliman, me përpjekjen maksimale të trurit dhe të masave shqiptare myslimane u mbajt në jetë si Lidhje Kombëtare Gjithëshqiptare dhe përfundimisht truri dhe gjaku shqiptar mysliman i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit u përball përfundimisht me mizoritë e ushtrisë anadollake turke në prill dhe në maj të vitit 1881.
Themeluesi dhe kryetari i parë dhe i vetmi i Shqipërisë Etnike, Myderriz Haxhí Ymer Efendi Prizreni me bashkëvep­rim­tarët, themelues të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, kryesisht ulema, intelektualë dhe krerë të dalluar, i treguan botës dhe Portës së Lartë se Shqipëria nuk është miraz i Perandorisë Osmane që duhet ndarë nga të tjerët, se ekziston kombi shqiptar i konsoliduar politikisht dhe ushtarakisht, se tërësia e Shqipërisë në shtrirjen e katër vilajeteve osmane: Kosovë, Shkodër, Manastir dhe Janinë, është amanet i shqiptarëve dhe jo i Sulltanit, i cili kishte kohë që në sytë e kombit shqiptar përjetohej si sovran dhe halif i padëshiruar dhe i dhunshëm.

Prishtinë, 10 qershor 2008

———————————————————-
Fusnotat

[1] Subjektet që organizojnë simpoziumin e sivjetmë ishin organizues të simpoziumeve më 1998 dhe më 2003. Aso kohe nuk lejuan që të paraqitesha me kumtesat: “Myderris Ymer Prizreni – Ora e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit” dhe “Njësia etnokulturore dhe gjeopolitike e Shqipërisë në periudhën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit”. (Gjerësisht shih shënimin në veprën: Myderris Ymer Prizreni – Ora, zemra dhe shpirti i Lidhjes Shqiptare 1877-1887, Prishtinë, 2003, 10-11, Shën. 9).Në Simpoziumin e viti 2003, nuk u lejua as Mr. Ilaz Rexha, kurse Prof. Dr. Skënder Rizës iu lajua qasja në simpozium me një temë periferike dhe me kusht të mos dilte me teza jashtë kornizës së historiografisë për kohën e krijimit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Është fakt se Rexha, Rizaj dhe Pirraku, qysh në vitet e 70-ta kishin bërë përpjekje për të shpërthyer nga kornizat stereotipe për historianë e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.
[1] Për rolin mobilizues e frenues të fesë në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit kam folur gjatë shtrirjes së lëndës në mbarë librin: Myderris Ymer Prizreni – Ora, zemra dhe shpirti i Lidhjes Shqiptare 1877-1887, Prishtinë, 2003, 518.
[1] Shih gjerësisht, Dr. Muhamet Pirraku, Për kauzën shqiptare 1997-1999, Prishtinë, 2000.
[1] Gjerësisht, S t e f a n a q P o l l o – S e l a m i P u l a h a, Akte të Rilindjes Kombëtare Shqiptare l878 – 1912 (Memorandume, vendime, protesta, thirrje), Tiranë, 1978; M. P i r r a k u, Disa mendime rreth filleve të Rililndjes Kombëtare Shqiptare, Çështje të Studimeve albanologjike, II, Prishtinë, 1987, 129-146; M. P i r r a k u, Kultura kombëtare Shqiptare deri në Lidhjen e Prizrenit, Prishtinë, 1989.
[1] M u h a m e t P i r r a k u, Roli i fesë në integrimin e kombit shqiptar, Dituria islame, nr. 100, Prishtinë, shkurt 1998, 54-56; Roli i Islamit në integrimin dhe ruajtjen e kombit shqiptar dhe tërësisë së Shqipërisë Etnike, Hëna e re, nr. 43, Shkup, 1992, 18-19; Roli i islamit në integrimin e Shqipërisë Etnike dhe të kombit shqiptar, Feja, kultura dhe tradita islame ndër shqiptarët (Simpozium ndërkombëtar), Prishtinë, 1995.
[1] Gjerësisht, po aty; M. F r a s h ë r i, Lidhja e Priz. dhe efektet diplomatike të saj, Tiranë, 1938, 8; K. F r a s h ë r i, Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878-1881, Tiranë 1997; L i g o r M i l e, Shqipëria në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (Dokumente arkivash franceze), I, (1878-1879), Tiranë, 1978; Ilijaz Rexha, Lidhja e Prizrenit në dokumentet osmane (1878 – 1881), Prishtinë, 1978; S. Rizaj, Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1877 – 1885), Prizren 1998; M. P i r r a k u, Myderris Ymer Prizreni – Ora, zemra dhe shpirti i Lidhjes Shqiptare 1877-1887, Prishtinë, 2003.
[1] Prof. dr. Skender Rizaj, Dokumente angleze mbi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dhe fillimin e copëtimit të Ballkanit (1877-1885), Libri I, Prishtinë, 1996, 42-46.
[1] Shih, M. Pirraku, Për kauzën shqiptare 1997-1999, Prishtinë, 2000, 66.
[1] S ü l e j m a n K ü l ç e, Osmanli tarihinde. Arnavutluk, Izmir, 1944; T. Y i l m a z Ö z t u n a, Türkiye tarihi, 12.cilt, Hayat kitaplari, Istanbul, 1967; S t e f a n a q P o l l o – S e l a m i P u l a h a, Akte të Rilindjes Kombëtare Shqiptare l878 – 1912 (Memorandume, vendime, protesta, thirrje), Tiranë, 1978; S h y q y r i B a l l v o r a , Lufta e Lidhjes Shqiptare për Mbrojtjen e tërësisë territoriale të Shqipërisë, Konferenca Shkencore e 100- vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, I, Prishtinë, 1981; S h k ë l z e n R a ç a, Marrëdhëniet shqiptaro-greke 1829-1881, Prishtinë, 1990, 177-258.
[1] J. B u x h o v i, Dervish Pasha vdekje po mbjell, Rilindja, Prishtinë, 8.VI. 1978, 5.
[1] S. R i z a j, Lidhja Shqiptare e Prizrenit sipas dokumenteve angleze, Konferenca Shkencore e 100-vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, I, Prishtinë 1981, 372; Dokumente angleze mbi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dhe fillimin e copëtimit të Ballkanit (1877-1885), I, 59.
[1] S. R i z a j, Dokumente angleze mbi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dhe fillimin e copëtimit të Ballkanit (1877-1885), I, 59.
[1] Kështu e ka Kristo Frashëri. Nuk gjendet në Fjalori i shqipes së sotme, Tiranë, 2002. Është zgjerim i fjalës greke stipës – që do të thotë ngurtësim (Mikel Ndrecaj, Fjalor fjalësh e shprehjesh të huja, Prishtinë, 1986, 660). Pra, të futura, të saktësuara, në Traktatin e Shën – Stefanit.
[1] K. F r a s h ë r i, Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878-1881, Tiranë 1997, 75.
[1] S. R i z a j, Dokumente angleze mbi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dhe fillimin e copëtimit të Ballkanit (1877-1885), I, 62.
[1] L i g o r M i l e, Shqipëria në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (Dokumente arkivash franceze), I, (1878-1879), Tiranë, 1978, 171; Gj. S h e h u, Aspekte të diplomacisë frënge, fq. 266.
[1] Zani i Naltë, Viti XII, nr. 1, Shkodër, Nëntor 1937. Shih më gjerësisht, S e l a m i P u l a h a, Programi i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit për krijimin e provincës autonome të Shqipërisë (qershor-nëntor 1878), Komnferenca Kombëtare e Studimeve për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit 1878-1881, I, Tiranë, 1979.
[1] J. H. V a s i l j e v i ć, Albanska Liga, 74 -75.
[1] Abas Ermenji, Përkujtimi i Njëqind-vjetorit të Lidhjes së Prizrenit, Njiqind-vjetori i Lidhjes së Prizrenit 1878-1978, 59.
[1] Këngë popullore të Rilindjes Kombëtare, Prishtinë, 1978, 161.
[1] Gjerësisht, Dr. J o v a n H a d ž i – V a s i l j e v i ć, Arbanaška liga – Arnautska kongra. Srpski narod u Turskom carstvu 1878-1882, Beograd, 1909; X h. B e l e g u, Lidhja e Prizrenit e veprimet e sajë 1878-1881, Tiranë 1939; M. P i r r a k u, Myderris Ymer Prizreni – Ora, zemra dhe shpirti i Lidhjes Shqiptare 1877-1887, Prishtinë, 2003.
[1] Gjerësisht, X h. B e l e g u, Lidhja e Prizrenit e veprimet e sajë 1878-1881, Tiranë 1939; S a m i R e p i s h t i, Problemi i Ulqinit në faqet e fletores amerikane The New York Times (kumtesë në dorëshkrim), Seminari IV Ndërkombëtar – Shkodra në shekuj, Shkodër 20-22 Nëntor 2000; S. Rizaj, Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1877 – 1885), Prizren 1998; M u h a m e t P i r r a k u, Disa mendime rreth veprës historiografike e letrare të Pashko Vasës, Fjala, nr. 22, Prishtinë, 15.XII. 1990, 8-9; M. P i r r a k u, Myderris Ymer Prizreni – Ora, zemra dhe shpirti i Lidhjes Shqiptare 1877-1887, Prishtinë, 2003.
[1] L. M i l e, Shqipëria në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, 314.
[1] Nikoll Toma, Prengë Bib Doda burrë shteti mirditas (kumtesë, dorëshkrim), Seminari i Katërt Ndërkombëtar: Shkodra në shekuj 2000, Shkodër, 20-22 Nëntor 2000.
[1] Gjerësisht, X h. B e l e g u, Lidhja e Prizrenit e veprimet e sajë 1878-1881, Tiranë 1939; S. Rizaj, Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1877 – 1885), Prizren 1998; M. P i r r a k u, Myderris Ymer Prizreni – Ora, zemra dhe shpirti i Lidhjes Shqiptare 1877-1887, Prishtinë, 2003.
[1] Për propagandën e Malit të Zi në Mirditë, në dëm të njësisë etnokulturore e politike të Shqipërisë, shih edhe Noel Malcolm, Kosova një histori e shkurtër, Prishtinë, 1998, 226-227.
[1] J. B u x h o v i, Lidhja e Prizrenit nëpër dokumentet e Kongresit (8), Rilindja, Prishtinë, 2. VI. l978,7.
[1] Po aty.
[1] S. P o l l o – S. P u l a h a, Akte të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, 38.
[1] L. M i l e, Shqipëria në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, I, Tiranë, 1978, 211.
[1] M. P i r r a k u, Myderris Ymer Prizreni – Ora, zemra dhe shpirti i Lidhjes Shqiptare 1877-1887, Prishtinë, 2003, 117-130.
[1] Jusuf Bajraktari, Gjakova me rrethinë 1878-1912, Prishtinë, 1998, 90.
[1] L. M i l e, Shqipëria në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, 313.
[1] Gjerësisht, X h. B e l e g u, Lidhja e Prizrenit e veprimet e sajë 1878-1881, Tiranë 1939; S. Rizaj, Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1877 – 1885), Prizren 1998; M. P i r r a k u, Myderris Ymer Prizreni – Ora, zemra dhe shpirti i Lidhjes Shqiptare 1877-1887, Prishtinë, 2003.
[1] Ramadan Zaskoci, këso kohe, ishte komandant i Çetës së Lidhjes për ruajtjen e rendit në Prizren. Shih më gjerësisht, Q. M a t a j, Ramadan Zaskoci, 51- 61.
[1] Korrespondenti i gazetës “Glas crnogorca” nga Shkodra, më 11. IV. 1880 do të konstatojë: “Këtu po punohet të ngritën Hoti dhe Gruda kundër Malit të Zi njësoj si më parë Plava e Gucia, meqë është dëgjuar se Hoti dhe Gruda do t’i takojnë Malit të Zi” (Narodni glasnik, nr. 39, Temishvar, 30.III (11. IV). 1880, 2. (Gjerësisht, Dr. J o v a n H a d ž i – V a s i l j e v i ć, Arbanaška liga – Arnautska kongra. Srpski narod u Turskom carstvu 1878-1882, Beograd, 1909; X h. B e l e g u, Lidhja e Prizrenit e veprimet e sajë 1878-1881, Tiranë 1939; L. M i l e, Shqipëria në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, I, Tiranë, 1978S. Rizaj, Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1877 –1885), Prizren 1998; M. P i r r a k u, Myderris Ymer Prizreni – Ora, zemra dhe shpirti i Lidhjes Shqiptare 1877-1887, Prishtinë, 2003.
[1] I. H. V a s i l j e v i ć, Albanska Liga, 88-89.
[1] Haris Silajdžić, Albanski nacionalni pokret u bosansko­hrce­govačkoj štampi, Sarajevo, 1995, 63. Të shtojmë këtu këtë fakt: Dervish Pasha kundër Lidhjes Shqiptare përpos se kishte në dispozicion tetëdhjetë batalione, “solli me vete edhe një shumë të madhe të hollash”[1]. Mirëpo, “udhëheqësit shqiptarë(myslimanë-M.P.) janë dinjitozë dhe të pasur, të cilët nuk është e mundur të blehen me ari”- shkruante Obzor , më 25 nëntorit 1880.
[1] Austro-Hungaria, ishte në aleancë të fshehtë me Serbinë, nga fillimi i vitit 1877, për ndarjen e sferave të interesit pushtues në arealin etnik, gjeopolitik e administrativ të Vilajetit të Kosovës e të Shkodrës (Gjerësisht, Z. V i e z z o l i, Shqipnija në gjire të diplomacies (…), Leka, Bleni I, nr. VIII-XII, Shkodër, 1937.
[1] Gjerësisht, Lidhja e Prizrenit e veprimet e sajë 1878-1881, Tiranë 1939; S. B r e s t o v c i, Kararnameja – Programi i parë i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Gjurmime albanologjike, SSHH VIII-l978, Prishtinë, 1979; Ushtria shqiptaro-boshnjake, Narodni glasnik, nr. 72, më 18 (30). VIII. 1878; M. P i r r a k u, Myderris Ymer Prizreni – Ora, zemra dhe shpirti i Lidhjes Shqiptare 1877-1887, Prishtinë, 2003.
[1] S. B r e s t o v c i, Kararnameja – Programi i parë i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Gjurmime albanologjike, SSHH VIII-l978, Prishtinë, 1979, 201-202.
[1] Lidhja e Prizrenit e veprimet e sajë, 43; Ushtria shqiptaro-boshnjake, Narodni glasnik, nr. 72, më 18 (30). VIII. 1878, 2.
[1] Shqipërim i Xh. B e l e g u t, Lidhja e Prizrenit e veprimet, fq. 31; S a d u l l a h B r e s t o v c i, Kararnameja – Programi i parë i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Gjurmime albanologjike, SSHH VIII-l978, Prishtinë, 1979; S a d u l l a h B r e s t o v c i, Lidhja Shqiptare e Prizrenit dhe popullsia serbe e Kosovës, Konferenca Kombëtare e Studimeve për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit,1878-1881, I, Tiranë, 1979;
S. B r e s t o v c i, Kararnameja – Programi i parë i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Gjurmime albanologjike, SSHH VIII-l978, Prishtinë, 1979, 200.
[1] Sheriati ishte forca magjike që mbajti e ruajti unitetin e shoqërisë osmane kombësish e feshë të ndryshme për pesë shekuj. Depërtimi i ideve të Revolucionit Borgjez Francez dhe të nacionalizmit evropian prishën harmoninë në shoqërinë osmane (Gjerësisht, Prof. dr. Musa Gashi, Tri teza rreth çështjes nacionalizmi dhe besimi, Feja, kultura dhe tradita islame ndër shqiptarët. Simpozium ndërkombëtar, Prishtinë, 1995, 97-105).

 

Kosova dhe Perandoria Osmane në dokumente arkivore

30/03/2012 Lini një koment

Blerim HALILI

 

KOSOVA DHE PERANDORIA OSMANE NË DOKUMENTE ARKIVORE

U mbajt simpoziumi ndërkombëtar në Prishtinë “Kosova dhe Perandoria Osmane në dokumente arkivore”.

Kosova dhe Perandoria Osmane

Kosova dhe Perandoria Osmane

Në sallën e kongreseve të Hotelit Grand, në Prishtinë, u mbajt simpoziumi dyditor me temën “Kosova dhe Perandoria Osmane në dokumente arkivore”, i organizuar nga Arkivi i Repubilkës së Kosovës dhe Agjencioni Turk për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ndërkombëtar (TIKA). Prezentimet e kumtesave nga ana e hulumtuesve u bënë në prani të një numri të madh të interesuarish, profesorë, akademikë, njerëz të shkrimit dhe dijes.

Në emër të Qeverisë së Republikës së Kosovës, zëvendëskryeministri Ramë Manaj bëri një hyrje të përgjithshme, përshëndeti të pranishmit dhe përgëzoi nismën duke potencuar vlerën dhe rëndësinë e saj. “Hovi i zhvillimeve në Kosovë tash është shtrirë edhe në lëmin tonë shkencor… Historia e kësaj periudhe është e bujshme, njëherit me shumë fshehtësi, të panjohura; shpesh është shtrembëruar dhe futur në margjinat e historisë”, tha ai. Ai përmendi, pra ndikimet mbi baza ideologjike që kanë penguar objektivizmin dhe paraqitjen reale të fakteve. Më këso fjalësh ai edhe e shpalli të hapur simpoziumin.

Përfaqësuesi i Ambasadës së Turqisë në Republikën e Kosovës, Dogan Işik, theksoi rëndësinë e këtij simpoziumi, që mbahet për herë të parë në Ballkan, përmes të cilit, tha ai, jepet një mesazh i çmueshëm. “Tmerri i viteve të fundit të shek. XX dhe akterët e saj kanë keqpërdorur historinë osmane… Ne kemi pasë një bashkëjetesë për shekuj të tërë dhe është e rëndësishme që kjo të ndriçohet me fakte historike, që njëherit paraqesin ndihmesë jo vetëm për historiografinë e Kosovës por të tërë Ballkanit.
-Kryetari i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës, Besim Bokshi përshëndeti këtë “eveniment shknecor” (siç e quajti vetë) duke vënë theks mbi atë se ky do të sjellë fakte të shënueshme shkencore. Mirënjohje të veçantë ai shprehu për Drejtorinë e Përgjithshme Shtetërore të Arkivave të Turqisë dhe për organizatën TIKA, që ndihmuan në ndriçimin e raporteve historike mes Perandorisë Osmane dhe Kosovës në rrafshin politik, ekonomik, kulturor, social e fetar. Ai theksoi edhe synimet dhe ngjyrimet ideologjike të fakteve historike, si kahe negative.

Drejtori i Departamentit për Arsim, Kulturë dhe Marrëdhënie Shoqërore (TIKA), Mehmet Yilmaz, pas përshëndetjes potencoi se Perandoria Osmane për gjashtë shekuj sundoi Ballkanin dhe që kjo periudhë ka lënë gjurmë të pashlyeshme. “Struktura shtetërore ka dhënë mundësi për zhvillimin e komuniteteve tjera, pra kësi trajtimi ka pasë nga Perandoria Osmane…E ardhmja është me rëndësi të ndërtohet mbi ndriçimin e së kaluarës, gjë e cila duhet t’u lihet arkivistëve.” Ai përmedi edhe pjesëmarrjen efektive të Turqisë gjatë bombardimeve të NATO-së (1999) në Kosovë dhe njohjen e shtetësisë kosovare, një ndër ndër vendet e para.

Kryeshefi i Agjencisë Shtetërore të Arkivave të Kosovës, Jusuf Osmani ritheksoi mesazhin e simpoziumit, “të shkruash historinë me tolerancë”. Rëndësia e studimeve arkivore ështe esenciale, ato mbeten me rëndësi të madhe shkencore e historike dhe këto dokumente janë ura që lidhin të kaluarën me të sotmen. Është evidente edhe lidhja me shtetin dhe popullin turk në art, kulturë, folklor, traditë, arkitekurë, etj., tha ndër të tjera z.Osmani.

Drejtori general i Arkivit Shtetëror të Republikës së Turqisë, Yusuf Sarinay tha se sundimi dhe fitoret e Perandorisë Osmane kanë mundësuar që nën ombrellën e saj të jetojnë të gjitha etnitë bashkë dhe kështu ajo u shndërrua në strukturë multietnike; komintetet e ndryshme brenda Perandoria Osmane assesi nuk iu nënshtruan ndryshimit kulturor, aq më pak pa vetëdije; ligjet e saj qenë shumë elastike ndaj komuniteteve joislame. Pra ai trajtoi veçantitë e udhëheqjes dhe tolerancës osmane në Ballkan në shek. XVI, në sfera të ndryshme të jetës sociale, juridike e politike.

Drejtori i Institutit të Arkivave të Sllovenisë, z. Peter Klasinc, përmblodhi disa fakte të rëndësishme për historiografinë, nga burime dhe të dhëna të qëndrueshme historike.

Prof. dr. Rifat Blaku mbi arkivin e Turqisë tha se ai paraqet një thesar jashtëzakonisht të madh e voluminoz që as për së afërmi s’është analizuar, studiuar, me hapjen e të cilit bëhet një plotësim, pse jo edhe korrigjim të qasjeve historiografike joobjektive. Me të dhëna që ofroi ai tregoi se në defterët osmanë struktura etnike e këtyre trojeve është shumicë autoktone shqiptare. Rrthanat demografike në Kosovë gjatë kohës së Perandorisë Osmane, ai i paraqiti duke iu mbështetur të dhënave arkivore.

Nesrin Kenar (eksperte e marrëdhënieve ndërkombëtare, nga Turqia) rreth vendosjes së Perandoria Osmane në Ballkan dhe politikës së saj si dhe mbi lëvizjet shpërngulëse në Kosovë iu qas aspektit historik dhe sociologjik të tyre. Ajo përmendi se Perandoria Osmane i ka toleruar kulturat e tjera; s’ka insistuar edhe aq shumë në islamizimin e Ballkanit. Bosnja dhe Kosova u islamizuan veç pas rreth 100 sundimi- tha ajo ndër të tjera.

Dr. Marenglen Verli me të dhënat nga dokumentacioni kunsular hungarez i vitit 1877 për strukturën demografike të Vilajetit të Kosovës tregoi se në bazë të të gjitha të dhënave del epërsia numerike e shqiptarëve ndaj komuniteteve tjera në këto troje.

Prof. dr. Nedim Ipek për shpërnguljet e realizuara në Vilejetin e Kosovës, ndër të tjera përmendi se shpërnguljet më të mëdha ndodhën në kohët e luftrave dhe ato mund të cilësohen si shpëtim jete. Me rastin e shpërnguljes ka qenë i pashmangshëm edhe një shkëmbim kulturor, tha ai. Shpërnguljet, tha ai, kanë qenë pjesë e politikës së shteteve fqinje e jo e shtetit osman.

Prof. dr. Muhamet Mala foli për çështjen e konvertimit dhe tolerancës fetare në trevat shqiptare gjatë sundimit osman, duke dhënë fakte dhe shpjegime të një rëndësie të veçantë.

Ndërsa Prof. dr. Mark Krasniqi iu qas “Tolerancës në traditën shqiptare” duke e cilësuar atë si aktin më të lartë të popullit shqiptar dhe ofroi fakte nga Edit Durham, Sami Frashëri, etj.

Dr. Ramazan Biçer foli për pranimin e fesë islame nga popullata kosovare sipas dokumenteve arkivore osmane dhe me paraqitje vizuale bëri një ligjeratë atraktive.

Dr. Mustafa Hakk, “Liria fetare si dhe ndërtimi, mirëmbajtja dhe restaurimi i kishave në Ballkan gjatë periudhës së administratës osmane”, hodhi në dritë fakte mbi lejimin e ndërtimit dhe funksionimit të kishave në disa vendbanime shqiptare.

Kumtesa e radhës i takoi dr. Altan Çetin, mbi politikat osmane rreth islamizimit të Kosovës, bazuar në dokumente arkovore.

Pastaj, Metin Izeti foli për mbrojtjen dhe kujdesin ndaj kishave dhe manastireve në Vilajetin e Kosovës, në pjesën e Maqedonisë së sotme gjatë periudhës osmane.

Mr. Qemajl Morina në kumtesën e tij, procesi i islamizimit te shqiptarët ofroi burime të qarta dhe fakte të qëndrueshme mbi pranimin në mënyrë paqësore (me dëshirë) nga ana e shqiptarëve duke iu referuar edhe studiuesve më eminentë.

Rreth perspektivave metodologjike të studimit islam në viset shqiptare qe trajtesa e radhës e dr. Dritan Egro, nga Shqipëria.

Ndërsa dr. Xhabir Hamiti iu qas tolerancës ndaj popujve në fushën e administrimit të vendit ndaj komuniteteve etnike, fetare jomyslimane në Kosovë gjatë kohës së Perandorisë Osmane.

Rexhep Shkrijel nga Novi Pazari, trajtesën e vet e shtriu rreth shtrirjes së çerkezëve në Ballkan duke ofruar shpjegime të rrethanave popullative dhe raporteve politike të asaj kohe.

Prof. dr. Durumuş Yilmaz u paraqit me temën “Jeta multikulturore në Kosovë ne fund të shek. XIX”.

“Zhvillimi i zejtarisë në qytetet e Kosovës gjatë shekujve XVI-XVII” ishte kumtesa me të cilën u paraqit dr. Isuf Ahmeti. Ai theksoi se Perandoria Osmane ka sjellë në trojet e këtushme zeje të reja.

Dr. Adem Ölmez kishte titulluar punimin e tij: “Përpjekjet e shhtetit osman për ndalimin e gjakmarrjes në Kosovë. (Masat që morrën sulltanët për ndalimin e qenë të ndryshme, p.sh. Sulltan Abdylhamiti II këtë e trajtoi përmes komisioneve të cilat shquheshin për fleksibilitet dhe përmes të cilave ka insataluar stabilitetin social.)

Dr. Zeki Kavanoz me paraqitjen: “Defteri Mukata për Kosovën, gjatë shekujve XV-XVI”, klasifikoi rëndësinë e këture defterëve që përmbajnë të dhëna mbi vjeljen e taksave.

Dr. Hilmi Bayraktar bëri një vlerësim mbi të dhënat financiare gjatë periudhës së kushtetutës në Vilajetin e Kosovës. Ai dalloi 3 lloje të tatimeve: (1) Qendror, (2) Lokal, dhe (3) I vakëfeve (Fetar). Shteti ka investuar më shumë sesa që ka mbledhur, tha ai. Degët kryesore dhe renditjet në bazë të rëndësisë qenë: (1) Blegtoria, (2) Bujqësia, (3) Ushtria, (4) Tregtia.

Një temë tjetër interesante qe: “Kontributi i Sami Frashërit në gjuhën turke” nga Dr. Fahri Temizyürek. Kontributin e tij për gjuhën turke e cilësoi lart, veçmas përpjektjen e tij për pastrimin e gjuhës turke nga fjalët e huaja. Vlerë të veçantë paraqet enciklopedia Kamus al-A’lam. Është marrë edhe me poezi. Fjalori i parë i gjuhës turke me 1457 faqe, me 30 mijë e më shumë fjalë, është ai i Samiut.

Dr. Kemal Etin Kuzucu foli për rëndësinë socio-politike të Tyrbes së Sulltan Muratit në Kosovë, duke dhënë fragmente dhe komente, analiza nga të dhënat historike, ndërtimin e saj, vizitat e saj, rolin që pati ajo dhe karakterin e saj politik, social dhe fetar.

Prof. Dr. Nesimi Yazia gjithashtu pati një trajtesë interesante: “Kujtimet e Ismail Beut për Sulltan Reshatin, gjatë vizitës së tij në Rumeli-Kosovë”. Ai përmendi agjendën, protokolin e vizitës, rrjedhojat dhe ndikimet që pati ajo.

“Roli i vakëfeve në jetën kulturore dhe fetare në Shkup në periudhën osmane” ishte tema e Ahmet Sherifit. Paraqitja e vakëfeve është e lidhur me ardhjen e Perandorisë Osmane, tha ai. Vakëfi i parë konsiderohet ai i Pasha Yiyik Beut.

Dr. Necati Demir pati një drajtesë mbi “Arsimin dhe edukimin në Kosovë gjatë viteve 1877-1912 sipas dokumenteve arkivore osmane.” Ai foli për kushtet e zhvillimit të arsimit në atë kohë, pozitat e larta të shqiptarëve afër sulltanit, jetën kulturore, letrare, fetare si dhe afërsinë e shumëanshme midis këtyre dy popujve si dhe ndikimet e anasjellta.

Prof. Dr. Skënder Rizaj me kumtesën “Roli i shqiptarëve në Perandorinë Osmane” bëri një trajtim të shumanshëm dhe të begatshëm për raportet, hierarkitë dhe privilegjet e shqiptarëve në shtetin osman. Sikur të mos shkatërrohej Perandoria Bizantine, ky entitet do të greqizohej dhe sllavizohej; Sikur të mos krijohej Perandoria Osmane me parimet islame, nuk do të kishte krijim identitetesh kombëtare, bashkëjetesë të tillë dhe qëndrim 500 vjeçar, tha ai. Ai foli edhe për prejardhjen dhe origjinën shqiptare të shumë gjenive të artit, kulturës, letërsisë, poezisë, arkitekturës dhe legjislaturës, nën ombrellën e shtetit osman.

Gjithashtu në ditën e parë të këtij simpoziumi në mbrëmje është hapur edhe ekspozita po me të njëjtën temë në Muzeun e Kosovës. Këtë ekspozitë e shpalli të hapur ministri i Arsimit Dr.Enver Hoxhaj, i cili në mes tjerash theksoi: “Ky simpozium dhe kjo ekspozitë janë dëshmia më e mirë se marrëdhëniet ndërmjet dy shteteve, Turqisë dhe Kosovës janë duke u forcuar dita ditës dhe se shpejti do të dërgojmë edhe studentët tanë për specializime nga kjo fushë ne Turqi”. Në këtë ekspozitë u ekspozuam dokumente, harta, fotografi të ndryshme të periudhës osmane në Vilajetin e Kosovës.

Prof Dr. Selim Daci foli për depërtimin osman në Ballkan-Kosovë, mbi Betejën e Kosovës, 1389, mbi Mitin e Kosovës, etj., në bazë të dokumentacioneve.

Prof. Dr. Kristaq Prifti: “Aspekte të marrëdhënieve të Lidhjes së Prizrenit me Portën e Lartë sipas dokumentacioit osman (1878-1881). Ai përmendi raportet e udhëheqësve të Lidhjes Shqiptare të Prizreni me Portën e Lartë.

Prof Dr. Nuri Köstüklü: “Raporti i Alfred Rrustem beut para luftës ballkanike për gjendjen e Vilajetit të Kosovës dhe të Shkodrës”. U fokusua në raportin para luftrave ballkanik për Vilajetin e Kosovës.

Prof. Dr. Süleyman Kızıltoprak foli për aktivitetet e misionarëve amerikanë ndaj shqiptarëve në fund të shek. XIX dhe në fillim të shek. XX.

Dr. Ayten Ardel kumtesën e vet e kishte titulluar “Veprimtaria e konsullatave të huaja në Vilajetin e Kosovës gjatë shek. XIX-XX, sipas dokumenteve arkivore osmane.”

Dr. Gülden Sarıyıldız dhe Dr. Gül Tokay iu qasën temës “Reformat në Vilajetin e Kosovës më 1878-1908″ duke shpjeguar raportet dhe ndikimet politike mes shteteve fqinje të asaj kohe.

Dr. Muzafer Bislimi u paraqit me kumtesën “Pjesëmarrja e shqiptarëve në zgjedhjet parlamentare turke në vitin 1908″; dhe ofroi të dhëna mbi partitë dhe politikanët pjesëmarrës në to, politikën e xhonturqve, etj.

Dr. Neşe Özden në simpozium paraqiti temën “Kosova, Bosnja dhe Projekti i Serbisë së Madhe (nga fundi i peridhës osmane deri në Jugosllavinë e Tito-së)”. Ajo përmendi dëmet që shkaktoi ky projekt për popujt e Ballkanit.

Roli i mitit “Mëmëdheu Kosova” në shkatërrimin e Jugosllavisë- ishte kumtesa e radhës nga Dr. Irfan Kaya Űlger ku përmblodhi fakte mbi bashkëpunimet mes invazionistëve, zhvillimin e nacionalizmit serb, raportet në vendet perëndimore, politikën e Tito-së etj.

Simpoziumi u shpall i mbyllur më dt.15.04.2009, nga sekretari organizativ i këtij simpoziumi, Dr.Selim Daci i cili theksoi se: “Ky simpozium me këta studiues tek ne kanë sjellë mjaft dokumente të panjohura deri më tani nga studiuesit tanë dhe se do t’i shërbejnë mjaft studiuesve dhe historiografisë shqiptare”

Në ditën e tretë pjesëmarrësit mysafirë i vizituN monumentet e ndryshme kulturo-historike të Kosovës.

Hafiz Ali Korça (Simbol i gërshetimit të Islamit dhe kombit në Ballkan)

25/03/2012 Lini një koment

Prof. Dr. Muhamed MUFAKU (ARNAUTI)

HAFIZ ALI KORÇA

(Simbol i gërshetimit të Islamit dhe kombit në Ballkan)

Hafiz Ali Korça

Para disa muajsh u përkujtua pesëdhjetëvjetori i vdekjes së H. Ali Korçës, i cili konsiderohet si njëri ndër dijetarët më të rëndësishëm të gjysmës së parë të shek. XX në Shqipëri, si dhe njëri nga simbolet e rëndësishëm që përfaqësojnë mirëkuptimin e Islamit shqiptar për rrethanat e reja, e një ndër personalitetet dhe figurat që jetuan dy periudha të rëndësishme dhe vuajtën nën sistemet e ndryshme të cilat i njohu Shqipëria, si sundimi otoman, e deri te sundimi komunist. Duke u nisur nga ky këndvështrim, orientalisti i ri shqiptar Ermal Bega, mori nismën për ribotimin e tretë të librit të njohur të H. Aliut: “Shtatë ëndrrat e Shqipërisë” i cili për herë të parë e pa dritën e botimit më 1924 në Tiranë dhe botimi i dytë i tij doli në dritë më 1944, po në Tiranë.
Vlen të theksojmë këtu se H. Aliu ashtu siç ishte i njohur për hifzin e tij, po ashtu ishte edhe njëri ndër intelektualët më të shquar të kohës së tij në Shqipëri, duke pasur parasysh se njihte shkëlqyeshëm arabishten, turqishten, persishten dhe letërsitë e tyre. Përveç kësaj, ai ishte thelluar edhe në dije të ndryshme fetare-islame dhe në literaturat e ndryshme, duke ndjekur të gjitha ndryshimet që i sillte koha në mbarë botën Islame. Ky kujdes i tij e bëri atë mjaft produktiv për një kohë të shkurtër.
H. Aliu shumë herët u dallua edhe në lëvizjen kombëtare shqiptare e cila kërkonte të drejtat kombëtare të shqiptarëve në kuadër të perandorisë otomane, e në krye të kërkesave qëndronte e drejta për mësimin e gjuhës amtare dhe zgjedhja e alfabetit të përshtatshëm për të, botimi i librave në gjuhën shqipe etj.
Ky aktivitet H. Aliun e shpuri në përplasje me qeverinë otomane, ku si rezultat i këtyre përplasjeve u burgos dhe u internua disa herë.
H. Aliut i takon edhe merita e fillimit të përkthimit të Kur’anit fisnik në gjuhën shqipe me qëllim që t’i ofrohet secilit shqiptar diçka nga domethënia e Kur’anit në gjuhën e tij amtare që ta kuptojnë më lehtë, meqë shumë prej tyre mbanin në mend dhe dinin sure të ndryshme të cilat i lexonin në faljet dhe lutjet e tyre, duke mos ua ditur kuptimin.
Librin ‘Shtatë ëndrrat e Shqipërisë’ H. Aliu e shkroi në prag të zgjedhjeve parlamentare në Shqipëri të mbajtura në nëntor 1923, të cilat kaluan në një konkurrencë të rreptë midis dy rrymave, asaj konservatore dhe asaj moderniste, ku secila përpiqej që të përfitojë H. Aliun.
Por H. Aliu nuk mori pjesë personalisht në këto zgjedhje, por preferoi pjesëmarrjen e tij në një mënyrë tjetër, me shkrimin e kësaj përmbledhje poezish të cilës i bashkëngjiti shtatë poezi ku përshkruan shtatë ëndrra të cilat flasin për të ardhmen e Shqipërisë, (ndër të cilat edhe tërheqjen e vërejtjes për ardhjen e partisë komuniste në pushtet). Këtë libër ua ofroi anëtarëve të parlamentit të ri me qëllim që të marrin përgjegjësinë për ndërtimin e Shqipërisë e cila sapo ishte pavarësuar nga shteti otoman.
H. Aliu u tërhoqi vërejtjen anëtarëve të parlamentit se ‘Rruga të cilën e trasojnë ata nuk të dërgon drejt Qabes por në shkretëtirë’, duke ua hedhur atyre përgjegjësinë për atë se çfarë i vjen Shqipërisë. “Tani drejtimi i Shqipërisë është në duart tuaja. Nëse themeloni bankën kombëtare me kapitale shqiptare, nëse përgatitni rini me ndjenja të larta kombëtare e fetare, do të përmendeni me përulje dhe respekt. Ndërsa, nëse realizohen këto ëndrra të tmerrshme gjatë 15-20 vjetëve, atëherë do të pendoheni, por s’do t’ju sjellë asnjë dobi pendimi”.
Me sa vëmë re nga këto rreshta të parathënies, H. Ali Korça vë theks të veçantë në: “Ruajtjen e lidhjes mes Islamit dhe kombit, e në veçanti porosia që Islami të bëhet faktor përbërës – (krahas feve të tjera) – i kombit shqiptar”. Dihet mirë se lëvizja kombëtare shqiptare edhe pse u shfaq më vonë se lëvizjet e tjera kombëtare në Ballkan, kishte elemente dalluese nga ato lëvizje, ku ajo prezantohej me një qëndrim të veprimtarëve të një kombi me shumicë muslimane në përballje me shtetin otoman i cili sundonte në emër të Islamit. Për këtë arsye libri në pjesën e dytë të tij mban nëntitullin “kujtime të shkurtra për vuajtjet e mia” për të sqaruar qëndrimet e hafizit gjatë pushtetit otoman, për të cilat u ndalua, u burgos, e u internua disa herë.
Vihet re qartë këtu se qëndrimet e H. Aliut, të cilat ngacmonin pushtetin otoman silleshin rreth dy çështjeve kryesore mbi të cilat u ndërtua edhe lëvizja kombëtare shqiptare: çështja e gjuhës dhe çështja e alfabetit.
Kombi shqiptar dallon nga kombet e tjera fqinje të Ballkanit, sepse rezistencën e tij dhe përballjen me pushtetin otoman nuk e ndërtoi mbi bazë fetare, por mbi bazë të gjuhës të cilën e konsideronin lidhjen e cila ngërthen në vete shqiptarët muslimanë dhe të krishterë. Për këtë shkak, gjuha ishte dhe mbeti pika themelore e cila lidh kombin shqiptar. Për këtë arsye H. Aliu së bashku me veprimtarët e tjerë të lëvizjes kombëtare shqiptare kërkonin me këmbëngulje njohjen e të drejtës shqiptarëve për gjuhën e tyre, mësimin e saj, botimin e librave dhe gazetave në këtë gjuhë, për ngritjen e vetëdijes në masën e gjerë të shqiptarëve.
Për këtë arsye H. Aliu burgoset për herë të parë me të arritur në stacionin e trenit në Stamboll në Maj 1894 dhe u internua në Sinop sepse autoritetet gjetën në çantën e tij “Libra dhe gazeta të dëmshme shqipe”. Por H. Aliu në shënimet e tij përmend se me vete ka pasur përmbledhjen me poezi “Qerbelaja” të Naim Frashërit, ndërsa libri tjetër ishte “Skënderbeu” dhe disa gazeta të cilat konsideroheshin “të dëmshme” meqë ishin të shkruara në shqip dhe me grafi latine.
Shqiptarët morën pjesë aktive në Revolucionin e 1908, përkatësisht në Shpalljen e kushtetutës, qoftë përmes partisë “Bashkim e Përparim” ose përmes kryengritjeve të armatosura nëpër vilajetet e tyre dhe kërcënimit se do t’ia mësyjnë marshit drejt Stambollit, gjë që pati ndikim të madh te sulltan Abdulhamidi në shpalljen e kushtetutës. Me Shpalljen e kushtetutës shqiptarët kuptuan të drejtat e tyre për formimin e shoqatave, hapjen e shkollave, formimin e partive të tyre të cilat do t’u garantonin realizimin e të drejtave të tyre kombëtare në kuadër të perandorisë.
Në këto rrethana, paria e lëvizjes kombëtare shqiptare u mblodh në qytetin e Manastirit (tani ndodhet nën Maqedoni,) në një kongres me qëllim unifikimin e një grafie për gjuhën shqipe, meqë shqipja në atë kohë shkruhej me disa grafi: arabe, latine, cirilike. Kongresi i Manastirit doli me vendimin që të mbështetet grafia latine (e cila përdoret në ditët tona) për alfabetin e shqipes. Udhëheqja e shoqërisë “Bashkimi” përkrahte qëndrimin i cili kërkonte përdorimin e grafisë arabe për gjuhën shqipe, nga frika se mos mbështetja e grafisë latine do të çojë drejt shkëputjes së plotë të shqiptarëve nga shteti otoman.
S’ka dyshim se qëndrimi i H. Ali Korçës në këtë kongres kishte peshë të veçantë meqë, ai ishte personalitet që gëzonte respekt për horizontin e tij të gjerë të dijes, për kulturën dhe njohjen e orientit, dhe mund ta mbështeste secila palë brenda kongresit. H. Aliu që herët konsideronte se grafia latine i përshtatet më tepër shqipes për shkak të sistemit të saj fonetik mjaft të pasur, dhe për këtë arsye gazetat e kohës në Stamboll e quajtën: Hafiz Ali Latini.
Por, ky qëndrim i Hafizit nuk nënkuptonte ftohjen e marrëdhënieve të shqiptarëve me lindjen, përkundrazi. Hafizi ishte nga ata që nxitnin shqiptarët të ruajnë lidhjet me arabishten, ku konsiderohej se largimi nga mësimi i arabishtes është largim nga Islami. Nga ky këndvështrim, hafizi punonte për përmirësimin e mësimit të arabishtes, që shqiptarët të mund ta mësonin shumë shpejt, në vend që të kalojnë nga 6-7 vjet sipas metodave të vjetra. Prandaj, edhe vetë hafizi punoi në këtë drejtim dhe hartoi tekste dhe metoda për mësimin e arabishtes sipas metodave të reja brenda vetëm dy vjetëve, gjë që konsiderohej një arritje shumë e madhe për atë kohë.
Duke iu kthyer kujtimeve të hafizit në pjesën e dytë të librit del në dukje roli primar që kishte në kongresin e Manastirit. Synimi i deklaruar i këtij kongresi ishte me karakter gjuhësor, por shumë shpejt, së bashku me hafizin u transferua në rrafshin kombëtar, pasi parashtroi një sërë kërkesash që kishin të bënin me të drejtat e shqiptarëve për autonomi në kuadër të shtetit otoman: njohja e gjuhës shqipe si gjuhë zyrtare në të gjitha shkollat në trojet shqiptare, reformimi i arsimit nëpër shkolla, lirimi i të burgosurve shqiptarë, mos dërgimi i ushtarëve shqiptarë në luftë jashtë trojeve të tyre (në Jemen e vende të tjera) meqë shumica e tyre nuk ktheheshin më në atdhe… etj.
Dhe në fund, vlen të përmendet se hafizi ishte personalitet i njohur në botën Islame në gjysmën e parë të shekullit XX, ku shkruante dhe botonte edhe në arabisht e persisht, e po ashtu mbante korrespondencë edhe me shejhul Ez’herin Mustafa Meraghi. Por ardhja në pushtet e partisë komuniste në Shqipëri në fund të 1944, e margjinalizoi tërësisht nga skena, e burgosi, e internoi, ku mbeti tërësisht i izoluar edhe ndaj vetë Shqipërisë, derisa ndërroi jetë në qytetin e Kavajës më 1956.

Marrë nga gazeta “Al-Gad”, Amman-Jordani
Përktheu nga arabishtja: Mr. Azem XHELADINI

Ky artikull është botuar për herë të parë në revistën “URA”, nr. 1/1, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2008, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”. acfos_albania@yahoo.com

Perandoria osmane u rrënua atëherë kur u turqizua

24/03/2012 Lini një koment

Sabaudin JASHARI

 

PERANDORIA OSMANE U RRËNUA ATËHERË KUR U TURQIZUA

Tugra

Tugra

Arnold Toenby, një nga teoricienët e civilizimeve, mendon se stimuli kryesor i ngritjes dhe zhvillimit të civilizimeve janë sfidat si dhe bashkëveprimi i popujve me këto sfida. Pra sfidat me të cilat përballen popujt i shtyn këta popuj të kërkojnë zgjidhjet apo mënyrat e duhura dhe të përshtatshme për mposhtjen apo tejkalimin e tyre. Ky proces bashkëveprimi apo përleshje me sfidat çon natyrshëm në akumulimin e zgjidhjeve të ndryshme e të mekanizmave dhe përvojave të shumëllojta të cilat në vetvete, ashtu të akumuluara përbëjnë atë që quhet civilizim.
Në bazë të studimit të historikut të civilizimeve Arnold Toenby i ndan sfidat në tre nivele: Sfida të ashpra, të mesme dhe të dobëta.
Sfidat e ashpra janë shkatërruese të popujve dhe përpjekjeve të tyre për t’u përballur me to. Sfidat e vogla nuk nxisin apo nuk kanë efekt stimulues sepse nuk kërkojnë mobilizim për zgjidhje të mëdha e rrjedhimisht nuk shkaktojnë zhvillim. Ndërsa të mesmet janë të vetmet që stimulojnë mobilizime të mëdha dhe rrjedhimisht zgjidhje dhe rezultate të larta, ngase edhe pse mund të jenë të forta, nuk arrijnë nivelin e shkatërrimit të zgjidhjeve dhe arritjeve të akumuluara. Sakaq sfidat tejkalohen dhe mposhten ndërsa zgjidhjet dhe arritjet e akumuluara mbeten dhe zhvillohen.

Organizimi i ballafaqimit me sfidat dhe roli i elitës

Toenby i kushton një vëmendje të veçantë mënyrës së organizimit dhe mobilizimit për t’u përballur me sfidat. Ai pohon se popujt në mënyrë masive janë të detyruar natyrshëm, të përballen me sfidat sepse ato janë gjithëpërfshirëse dhe jo selektive.
Më tepër se në çdo aspekt tjetër të jetës shoqërore, nevoja për t’u udhëhequr bëhet evidente gjatë këtij lloji mobilizimi dhe organizimi.
Natyrisht në krye të këtij ballafaqimi ngjiten elitat të cilat hap pas hapi, përpjekje pas përpjekje, zgjidhje pas zgjidhje, arritje pas arritje udhëheqin masat drejt tejkalimit të sfidave dhe triumfit ndaj tyre, si dhe fillojnë të shijojnë frytet e zgjidhjeve dhe rezultateve të mundit dhe përpjekjeve të mundimshme.
Toenby pohon se për elitat, pas triumfit ndaj sfidave fillon një sfidë tjetër, ajo e organizimit dhe sistemimit të jetës së popujve në atë formë që u mundëson shijimin e fryteve dhe të arritjeve në mënyrë të drejtë.
Menaxhimi i kësaj etape nuk konsiderohet shumë i vështirë për elitat sepse mirëbesimi i popujve ndaj elitave akoma vazhdon të jetë i lartë duke pasur parasysh se nën udhëheqjen e këtyre elitave u bë i mundur triumfi ndaj sfidave të mëdha.
Madje në këtë etapë popujt e kanë të lehtë të tolerojnë edhe disa shkelje të elitave të cilat i arsyetojnë me natyrën e etapës në të cilën janë.

Harta e rënies së Shtetit Osman

Despotizmi i elitave dhe fillimi i trazirave

Një nga karakteristikat kryesore të sfidave, gjithmonë sipas Toenby, është se janë të vazhdueshme ose të herë pas hershme. D.m.th çdo brez ka sfidat e veta ndaj të cilave duhet të mobilizohet për t’i tejkaluar dhe mposhtur përmes zgjidhjeve të përshtatshme të cilat akumulohen dhe zhvillojnë civilizimin.

Pikërisht këtu fillon problemi

Duke pasur parasysh se çdo brez ka sfidat e veta specifike edhe zgjidhjet e tyre janë specifike apo të veçanta.
Popujt duan dhe duhet të vazhdojnë rrugën e tyre të përballjes me sfidat dhe zhvillimin e civilizimit të tyre përmes shpikjeve të zgjidhjeve të reja. Sakaq, natyrshëm i kërkohet elitës të jetë në nivelin e sfidave dhe në nivelin e kërkesës së popujve për t’u përballur me to.
Në shumë raste ndodh që elitat nuk janë tashmë të preokupuar apo të interesuar për t’iu përgjigjur kërkesës së popujve për t’u përballur me sfidat dhe rrjedhimisht për të zhvilluar civilizimin, por përkundrazi janë të preokupuar dhe të interesuar të ruajnë pozitat dhe privilegjet e të qenit elitë.
Pikërisht këtu qëndron pika kritike. Popujt të cilët konstatojnë apo diagnostifikojnë sëmundjen e elitës shtojnë presionin e tyre ndaj elitave për t’u ngritur në nivelin e shqetësimit të tyre për t’u përballur më sfidat.
E në këtë formë fillon të acarohet dialektika derisa arrin në përplasje, këtu vëmendja shkëputet nga përballja me sfidat të cilat vazhdojnë rrugën e tyre pa hasur në asnjë lloj rezistence dhe si rrjedhojë të gjitha zgjidhjet e akumuluara dhe arritjet e mëparshme shkatërrohen. Kështu kemi të bëjmë me rrënimin e civilizimit.” (Xhasim Sultan, Strategjia e perceptimit të dinamizmit)

Pas 90-ta, gjithpërfshirja dhe përjashtimi

Dashuria dhe nostalgjia për fenë ishte thuajse e para që u shfaq tek myslimanët shqiptar menjëherë pas rënies së komunizmit. Bashkë me ta u shfaq edhe diçka tjetër po kaq e rëndësishme por njëkohësisht shumë e rrezikshme, nevoja për dije islame. Të nxitur nga dashuria e madhe, brenda dhe jashtë Shqipërisë, për t’iu kthyer fesë, bijtë shqiptarë u turrën në anët e ndryshme të viseve të Lindjes islame për të mbushur cisternat e tyre të dijes e për t’u kthyer dhe për të shuar zjarrin e etjes së dijes që kishte populli shqiptar. Veç këtij fakti një fenomen tjetër shumë i rëndësishëm u shfaq si pasojë e shkakut të lartpërmendur, ai i importimit të ftesës dhe propagandës islame nga vendet islame në Shqipëri.
Të dy këto përvoja, ajo e studentëve shqiptar dhe ajo e ftuesve islam joshqiptar, pa dashur të cenoj asnjë aspekt pozitiv, qenë të detyruara domosdoshmërish të përballen me aktualitetin e ri shqiptar i cili ndër të tjera karakterizohej nga një vakum i stërmadh dije, si pasojë e shkëputjes jo të shkurtër nga përvoja e dijes dhe propagandës islame të lënë që nga koha e hafëz Ibrahim Dalliut, Ali Korçës, Ismet Dibrës… etj.
Një nga avaritë kryesore të dukshme dhe njëkohësisht shumë të dëmshme që ndodhën gjatë bashkëveprimit me këtë aktualitet ishte përjashtimi dydimensional.
Nga njëra anë studentët e dijes të ardhur nga shkolla të ndryshme, Turqia, Arabia Saudite, Egjipti, Libani, Siria… etj, në shumë raste, përjashtuan njëri-tjetrin siç përjashtuan apo edhe mohuan totalisht aktualitetin shqiptar, pra duke mos marrë parasysh elementët përbërës të këtij aktualiteti.
Nga ana tjetër edhe shumë aktorë të propagandës së importuar islame, në shumë raste dhe jo rrallë, ranë në të njëjtin gabim atë të përjashtimit të njëri-tjetrit dhe të aktualitetit apo mohimit të tij.

Sfidat krijojnë elitat e veta

Sfidat e ndryshme me të cilat u përball çështja islame në Shqipëri, veçanërisht pas 1998-s dhe 2001-t, shtuan në masë të madhe alergjinë dhe sensibilizimin e aktualitetit shqiptar ndaj përvojave hibride të propagandës islame, si ndaj asaj me aktorë të importuar dhe ndaj asaj me aktorë të brendshëm por me mentalitet të importuar.
Sakaq aktualiteti, i mishëruar me sfidat e tij, i ka shtyrë dhe vazhdon t’i shtyjë, detyrimisht, fuqishëm aktorët e ftesës dhe propagandës islame dhe aktivistët e saj drejt aktualizimit të tyre dhe bashkëveprimit të natyrshëm me këtë aktualitet.
Pra, këto sfida kanë nxitur dhe vazhdojnë të nxisin që aktorët islam në Shqipëri të përthithin dijen dhe përvojën islame globale në bazë të nevojave të aktualitetit shqiptar. Duke mos harruar se kemi të bëjmë me proces.

Sfidat e Shqipërisë janë shumë më të mëdha për t’u përballuar nga një grupim i vetëm

Një nga mesazhet kryesore që kanë arritur të përcjellin sfidat e këtyre njëzetenjë viteve postkomuniste është ai se sfidat e popullit shqiptar janë shumë më të mëdha për t’u mbajtur e për t’u përballuar nga një grupim i vetëm.
Profeti Muhamed (a.s) sapo arriti në Medine menjëherë faktorizoi të gjithë aktorët e qytet-shtetit të Medinës përmes dy reformave kryesore.
Reforma e parë konsistoi në vëllazërimin e dy fiseve arabe myslimane, atë Eus dhe Hazrexh.
Ndërsa e dyta, që tërheq vëmendjen shumë më shumë, konsiston në nënshkrimin e kushtetutës e cila specifikon, në tre nene të saj, se të tre fiset hebraike të Medines, Benu Kurejdha, Benu Kajnuka, Benu Nadir janë pjesë e umetit politik mysliman të kryesuar nga vet Profeti Muhamed (a.s).
Kurrsesi, Profeti (a.s), nuk mund t’i linte jashtë vëmendjes hebrenjtë e Medines. E si mund ta bënte një gjë të tillë ndërkohë që hebrenjtë ishin përmendur në suren çelës të Kuranit dhe në më shumë se 30 versete në suren e parë të zbritur në Medinë, suren Bekare. Pavarësisht se në të shumtën e rasteve konteksti i përmendjes së tyre ishte negativ, përgjatë këtij konteksti njëkohësisht vërehet një mesazh i qartë që konsiston në faktin se janë një element që jo vetëm nuk duhen neglizhuar por duhet t’u kushtohet vëmendje e veçantë për arsye jo vetëm të problemeve të tyre por edhe të përvojës, dijes dhe civilizimit të tyre nga i cili mund të përfitohej shumë në përballjen e shoqërisë së re myslimane medinase me sfidat e reja dhe të vështira që e prisnin. E jo më kot Profeti Muhamed (a.s) bëri menjëherë aleancë me këto fise hebreje për t’u përballur me armiqtë e jashtëm të Medines pavarësisht se këta hebrenj e prishën me pabesi aleancën me Profetin (a.s).
Profeti (a.s) kishte parasysh gjithashtu se sfidat me të cilat përballet një popull bëjnë të nevojshëm mobilizimin e të gjitha energjive të këtij populli dhe e kishte shumë të qartë se çdo element përbërës i popujve ka peshën e vet në përballjen me këto sfida.
Jo më kot Profeti (a.s) pohon se “Dora e Allahut është me xhematin.”
Siç pohon, duke iu drejtuar çdo myslimani, se ”Çdonjëri prej jush është në një llogore prandaj çdokush duhet të jetë i kujdesshëm që të mos goditet Islami nga llogorja e tij.”
Siç pohon njëkohësisht se “munbetti”, “ai që e ngarkon devenë pa masë, as destinacionin nuk e arrin e as deveja nuk i mbetet”.
Madje njohuria e tij e thellë, në lidhje me këtë ligj, kapërcen kuadrin njerëzor për të kaluar edhe tek kafshët. Madje kjo dijeni e bën të vlerësojë thellë edhe rolin e një prej kafshëve më të urryera për të, qenin për të cilin thotë: “Nëse qentë nuk do të ishin specie prej qenieve të gjalla do të kisha urdhëruar që të zhduken”. E pohon këtë duke pasur parasysh rolin që ka kjo specie në ruajtjen e ekuilibrit tek qeniet e gjalla.
D.m.th Profeti (a.s), siç mësohet nga thëniet e mësipërme, e dinte shumë mirë se defaktorizimi qoftë edhe i një elementi të thjeshtë të shoqërisë, në përballje me sfidat do t’a bënte sfidën më të fortë dhe rezistencën ndaj saj më të dobët dhe anasjelltas.
Siç përmenda pak më sipër dhe duke dashur ta kufizoj shqetësimin tek 75%-shi i myslimanëve shqiptar dhe pa kufizuar efektin e kësaj përqindje, aktualiteti islam shqiptar e fton institucionin përfaqësues të kësaj përqindje, pra KMSH-në, të ngrihet në nivelin e sfidave me të cilat përballet kjo përqindje.
Nuk dua t’a zgjeroj kuadrin e këtyre sfidave dhe as t’a kufizoj në kohë reagimin ndaj këtyre sfidave nga ana e KMSH-së.
Por shkurtimisht do të përqendrohem në disa sfida të thjeshta dhe më të dukshmet me të cilat përballen vetëm myslimanët e Tiranës, kam parasysh myslimanët e qytetit të Tiranës.
Si ka menduar ky institucion, përfaqësues i 75% të myslimanëve, të zgjidh nevojën për xhami dhe faltore të 50 mijë myslimanëve banues të anës veriore të qytetit të Tiranës, duke filluar nga Lapraka deri në Allias? Në të gjithë këtë zonë deri më tani nuk ka asnjë xhami ku mund të drejtohen myslimanët për të kryer detyrimin më të thjeshtë karshi Krijuesit të tyre. Po vallë çfarë zgjidhje ka menduar, po për të njëjtin numër myslimanësh dhe po për të njëjtin problem, nga rruga e Elbasanit deri tek pallati me shigjeta, tek unaza e re?
Mos vallë të gjithë këta dhjetëra mijëra mysliman duhet të drejtohen për namaz të mëngjesit dhe për atë të jacisë për tek xhamia e re që pritet të ndërtohet tek namazgjaja apo pas pallatit të kulturës?!
Po vallë çka menduar KMSH-ja për arsimimin fetar të fëmijëve mysliman të këtij 75% -shi? Mos vallë të gjithë këta duhet të drejtohen për tek medreseja e Tiranës, ku një familje myslimane që i duhet të arsimojë, mesatarja tre fëmijë, i duhen të paktën të paguajë tri dhjetëmijë dollar për të dy ciklet, atë nëntëvjeçar dhe të mesëm?
Po vallë si ka menduar KMSH-ja të zgjidh nevojën fetare islame të jugut të Shqipërisë? Jam më se i sigurt se për institucionin tonë përfaqësues është e ditur se rrethi më i madh në Shqipëri, Fieri ka vetëm nëntë xhami, nga të cilat njëra është jofunksionale dhe tre të tjera janë të mbyllura e pa imam. Nuk po hyj të përmend këtu rrethet e tjera të jugut.
Po vallë si ka menduar KMSH-ja të zgjidh problemin financiar të imamëve të cilët pavarësisht se studiojnë 5-6 vjet studime akademike, madje edhe 11 vjet, në universitete me zë në botën Islame dhe më gjerë, të cilët sot ose paguhen me pesëmijë lek të reja ose nuk janë të emëruar gjëkundi?
A kanë menduar zyrtarët e këtij institucioni përfaqësues të 75% të shqiptarëve se sa vetë në ditë përcillen për në Sharrë e Tufinë pa e njohur Zotin e tyre dhe pa e ditur se pse kanë qenë në këtë botë?
Mendoj se kaq është mëse e mjaftueshme që drejtuesit zyrtarë të KMSh-së të kuptojnë se vetëm këto sfida, pa përmendur të tjerat, janë shumë më të mëdha se sa takati i tyre.
Nuk dua t’a rëndoj akoma dhe më shumë situatën duke sjellë ndërmend sfida të tjera shumë të mëdha që kanë të bëjnë me çështje të fushave të tjera të jetës së myslimanëve shqiptar.
Siç nuk dua t’a rëndoj akoma dhe më tepër duke sjellë ndërmend sfidën e rolit vendimtar që ka Islami i kësaj 75 %-she në identitetin e këtij kombi.

Portat e prurjeve intelektuale shtohen dhe nuk pakësohen

Mendoj se një sfidë tjetër e re, i bën thirrje për përgjigje dhe zgjidhje, institucionit përfaqësues të myslimanëve në Shqipëri.
Studentët dhe studiuesit mysliman shqiptar duke qenë të shtyrë nga fama jo shumë e mirë e universiteteve lindore arabe, e krijuar veçanërisht pas 2001, shumë prej tyre janë arsimuar dhe vazhdojnë të arsimohen, në fushën e studimeve islame, në universitetet perëndimore me famë.
Universitetit Bedër, si alternativë e krijimit të kuadrit islam brenda Shqipërisë, “për të shpëtuar një herë e përgjithmonë nga problemet që sjellin kuadrot e shkolluar në vendet arabe”, mendoj se do t’i shërbente shumë dija islame e ardhur nga universitete evropiane me famë botërore si ai i Sorbonit apo i Bosforit. Aq më shumë kur përputhet plotësisht me objektivin kryesor të këtij universiteti, atë të krijimit të kuadrove myslimanë evropianë brenda në Evropë. Pavarësisht se ka pasur dhe ka rastin dhe nderin të ketë kuadro të kualifikuar dhe të specializuar në universitetin më me famë në botë dhe pa asnjë lloj problemi që ka të bëjë me ekstremizma apo izma të tjerë dhe ku kanë ligjëruar dhe referuar princi i Anglisë Charles, kryeministri Tony Blair dhe Sarkozy i Francës, si ai i Ezherit në Kajro të Egjiptit.
Pra, kam për qëllim të them se prurjet intelektuale islame në Shqipëri jo vetëm që nuk mund të kufizohen në një burim të vetëm, si ai i universitetit Bedër, por burimet e këtyre prurjeve sa vijnë dhe shtohen, madje nga vende shumë të zhvilluara dhe të përparuara dhe rrjedhimisht kjo sfidë pozitive fton institucionin përfaqësues të myslimanëve shqiptar të mobilizohen për tejkalimin e kësaj sfide duke i dhënë zgjidhjen përmes përvetësimit të tiparit të hapjes dhe përfshirjes së kapaciteteve të tjera intelektuale. Për ndryshe institucioni përfaqësues i 75% të myslimanëve do të gjendej përballë sikletit shumë të madh të përjashtimit të papërjashtueshmes.

Globalizimi i informacionit dhe kuadrot islam “Made in Albania”

Fanatizmi ndaj objektivit “subjektiv” të krijimit të kuadrit islam në Shqipëri, apo në një vend të ngjashëm me të dhe vetëm, mendoj se e vë institucionin përfaqësues të 75% të myslimanëve shqiptar përball një sfide tjetër shumë të madhe që konsiston në karakterin global të informacionit.
D.m.th, t’i qëndrosh fanatik këtij objektivi “subjektiv” do të thotë se: ose mendon se e gjithë bota është e përfshirë te Universiteti Bedër apo në Shqipëri e Turqi, ose mendon, duke mos e menduar mirë, se është e mundur të shkëpusësh 75% të myslimanëve shqiptar nga e gjithë bota.

Përvojën 21–vjeçare të punës islame në Shqipëri e kanë krijuar të gjithë faktorët dhe aktorët islam

Duke pasur fatin të kem vajzën në Medresenë e Tiranës më duhet shpesh të hyj në objektin e kësaj Medreseje. Më shtyn edhe një fakt tjetër shumë i rëndësishëm për mua, fakti se kam qenë dy vjet mësues në këtë medrese dhe predikues pranë xhamisë së saj dhe kam kontribuar për daljen e dy maturave, nga kjo Medrese, që sot janë kuadro në fusha të ndryshme brenda dhe jashtë vendit.
Kur hyj brenda dhe shikoj spontanisht apo qëllimisht në këndin e fotove të nxjerra ndër vite, më krijohet përshtypja se komunizmi për institucionin e Medresesë paska zgjatur deri në 2005. Sepse tek këndi i fotove shikon foto të vjetra të viteve të fundit të Medresesë, para mbylljes së saj nga sistemi komunist dhe foto të “rihapjes” së saj në vitin 2005. D.m.th, nëse një student i viteve para 2005-it do të hynte në Medrese për të shuar sado pak nostalgjinë e viteve që ka kaluar në këtë institucion arsimor, nuk do ta gjente veten askund.
Këtu praktikisht vërtetoj se tendencat unifikuese janë shumë të dëmshme ndër të tjera edhe në fushën e historisë.
Nuk është fare e vështirë të argumentosh për pasojat e kësaj tendence kur sjell ndërmend pasojat që shkaktoi manipulimi komunist ndaj historisë së Shqipërisë.

Kalifati Rashidij, Kalifati emevit

Reforma e parë që bëri Umer Ibnu Abdul-Azizi kur u bë kalif, ishte kthimi i kalifatit në modelin rashidij pasi ishte shndërruar në emevit.
Këtë reformë e bëri jo thjesht sepse përzgjedhja e kalifit ishte kufizuar brenda mureve të familjeve emevite, por sepse ky akt kishte filluar të krijojë një tendencë tjetër shumë të rrezikshme, atë të shfrytëzimit të pushtetit qendror politik dhe përfaqësues të myslimanëve për interesat e ngushta të familjes emevite. Për pasojë kjo do të vijonte me një tendencë tjetër akoma dhe më të rrezikshme atë të shfrytëzimit të fesë për interes të oborrit emevit dhe rrjedhimisht aktiviteti i kalifatit emevit, nuk do ishte më i udhëzuar dhe motivuar nga objektivat madhore të Islamit por nga interesat madhore të familjes emevite. Sakaq ka qenë kaderi i të Madhit Zot të mos ngelet më e cilësuar si rashidije por emevite.
Këtu nuk kam aspak për qëllim të analizoj apo të merrem me të metat e kalifatit emevit dhe personalitetet e shquara të saj, por herë pas here, ashtu si çdo mysliman, më mundon realisht shumë, thelbi i gjërave.
Akoma dëgjon nënat tona të vënë në sedër njëra-tjetrën për diçka, duke iu drejtuar: “n’je turkin”. Sa herë që e dëgjoj këtë, e pyes veten: po si të ketë ngelur vallë?!
Mendoj, i them vetes, se ka shumë mundësi t’i ketë ngelur popullit shqiptar, nga fundi i perandorisë osmane kur vulën e thatë e të njomë e kishin në dorë xhonturqit të cilët i bënë njësh, islam e turqeni. Gjithsesi këtë më mirë mund t’a shtjellojnë historianët e albanologët, por s’ma merr mendja të ketë qenë më përpara, atëherë kur kalifati osman ishte i të gjithë myslimanëve të botës mbarë dhe kalifi qante hallin jo vetëm të mejtepit të cullve të vet, por edhe të atyre në Kaukazi e në të mesmen Azi.
Për dëmin që shkaktoi tendenca e më sipërme në perandorinë osmane, po ia lë fjalën Davudoglusë, tek Kriza Globale të cilën e kam cituar edhe në shkrime të tjera.
Por realisht besoj thellë se nuk ka rrugë tjetër për institucionin përfaqësues të 75% të shqiptarëve për t’u dhënë zgjidhje me sukses sfidave të lartpërmendura dhe shumë të tjera të papërmendura, si dhe për t’i dhënë jetëgjatësi reale vetes, vetëm se duke faktorizuar të gjithë elementët dhe faktorët përbërës të kësaj përqindjeje, veçanërisht të aktorëve real, aktual.

Gazi Baba, kjo lagje e vjetër e Shkupit

21/03/2012 Lini një koment

Behxhet JASHARI

GAZI BABA, KJO LAGJE E VJETËR E SHKUPIT

Lagjja Gazi Baba në Shkup

Ndër lagjet më të njohura të Shkupit është lagja e madhe e quajtur Gazi Baba.

“Kam udhëtuar një kohë të gjatë nëpër shtetin e Rumelisë dhe kam vizituar shumë qytete të bukura. Kam qenë i mahnitur nga të mirat e Allahut, mirëpo asgjë nuk më ka impresionuar, çuditur dhe gëzuar aq shumë si qyteti i mrekullueshëm, Shkupi, nëpër të cilin kalon lumi Vardar”.
(Udhëpërshkruesi turk Deliger Zede, shek. XVII)

Habia e italianit në minare

Ishte verë e vitit 1983. Më kujtohet kur unë me shokun tim Ekremin i cili tani gjendet në Belgjikë, shkuam në xhaminë e Mustafa Pashës të Shkupit me qëllim që t’a falim namazin drekës. Meqë kjo xhami konsiderohet edhe si një monument historik i kulturës islame, aty mjaft frekuentojnë edhe turistë nga vende të ndryshme të botës. Aty u gjetën edhe disa turistë italian. Më kujtohet se njëri nga ata ishte nga Milanoja e Italisë dhe shprehu dëshirën për të hip në minare me qëllim që ta vështrojnë qytetin prej së larti. Edhe ne dy hipëm me të.

Edhe pse minareja e Mustafa Pashës gjithsej i posedon 147 shkallë, ne si të rinj aspak nuk ndienim lodhje. Me të mbërritur atje lartë mysafiri nga Italia filloi të fotografojë qytetin. Shoku im i cili fliste shumë më mirë se unë gjuhën angleze, vazhdimisht qëndronte i gatshëm për t’iu përgjigjur italianit. Natyrisht, ndër pyetjet e para të italianit me të arritur lartë, ishte se; për çfarë arsye ky qytet është i ndërtuar vetëm në njërën anë të lumit, e jo edhe nga ana tjetër. Ne duke u ngutur që të vërtetën ta shprehim sa më parë, ia bëmë me dije duke i thënë: “Këndej jetojnë shqiptarët muslimanë”. Italiani disi i habitur dhe tha: “Me duket sikur Bejruti i ndarë”. Më pas ne i treguam se ajo pjesë shumë e gjerë në anën verilindore të xhamisë së Mustafa Pashës e cila kryesisht është e populluar me shqiptarë muslimanë, quhet Gazi Babë. Turisti italian disi duke e lëkundur kokën e kuptoi se këtu bëhet fjalë për një diskriminim klasik urban. E jo vetëm kaq, por ai e kuptoi se shqiptarët janë të diskriminuar në çdo sferë të jetës së tyre… e një gjë e këtillë shumë më qartë vërehej prej lartë apo jo! Pasi që italiani i bëri disa fotografi nga minareja e xhamisë së Mustafa Pashës, dal ngadalë së bashku me të filluam të zbresim teposhtë, por tani duke i numëruar shkallët e minares nga 147-shi.

Muhammed Ali Netai i quajtur Gazi Baba

Si çdo vendbanim i madh, po ashtu edhe Shkupi përbëhet nga disa lagje më të mëdha. Ndër lagjet më të njohura të Shkupit është lagja e madhe e quajtur Gazi Baba. Sipas regjistrimeve osmane të vitit 1900, vetëm kryeqendra e Vilajetit të Kosovës – Shkupi, i kishte 4.682 shtëpi me më shumë se tridhjetë mijë banorë, pjesën më të madhe të të cilëve e përbënin shqiptarët myslimanë.

Lagja e madhe Gazi Babë – pjesë shumë e populluar me shqiptarë muslimanë, e mban emrin e njërit nga dijetarët dhe luftëtarët e njohur të historisë së islamit që jetoi në kohën e Perandorisë Osmane. Ai ishte Muhammed Ali Netai, për të cilin kam lexuar në njërin nga numrat e Analeve të Medresesë së Gazi Husrev Beut të Sarajevës. Aty thuhet se Muhammed Ali Netai prejardhjen e ka nga Bagdadi, ndërsa zinxhiri i fisit të tij vjen nga fisi i të dërguarit të Allahut, Muhammedit (s.a.v.s.). Gjatë periudhës osmane, gjegjësisht në shek. XVI, familja e Muhammed Ali Netaut nga Bagdadi ishte shpërngulur në Bursë.

Pasi që Muhammed Ali Netai kishte përfunduar shkollimin e lartë fetar në Bursë, atë e kishin emëruar si kadi në Shkup, e më vonë edhe në Prishtinë (Kosovë). Pas disa kohësh Muhammed Ali Netai sërish kthehet në Shkup me qëllim të kryerjes së detyrës së kadiut. Meqë ishte paraqitur nevoja për të marrë pjesë në një betejë, Muhammed Ali Netai drejtpërdrejtë merr pjesë në atë betejë edhe atë në kuadër të ushtrisë osmane. Pasi që kthehet si gazi në Shkup, ai sërish e merr postin që e kishte më parë, por tani e quajtën Gazi Baba, e ndonjëherë e njihnin edhe si Kadi Baba. Pasi që ndërron jetë, Muhammed Ali Netai, i njohur si Gazi Baba, varroset në kodrën e vogël në Shkup e cila më vonë e merr emrin Gazi Babë.

Varri i Muhammed Ali Netait tek shkupjanët e vjetër njihet me emrin tyrbeja, ku ne si fëmijë shkonim dhe luanim aty pari duke mos e ditur se kush pushon aty… Kjo dëshmon se gjatë periudhës moniste, madje edhe sot, askush nuk kujdeset për këtë monument historik, si dhe për ata intelektual që jetuan dhe vepruan gjatë periudhës osmane si në Shkup, ashtu edhe më gjerë. E nga ana tjetër, të tjerët pandërprerë hulumtojnë nëpër hedhurinat e brendisë së kalasë së Shkupit për të kërkuar ndonjë asht antik dhe për të kërkuar identitetin e tyre (nëse e kanë patur ndonjëherë?).

Nostalgji për lagjen time Dortash

Në brendinë e lagjes apo më mirë të themi të getos të quajtur Gazi Babë, ekzistojnë më shumë lagje të vogla, të njohura si mahalla. Njëra ndër ato është dhe mahalla Dortash (Katër gurët), aty ku edhe unë kam lindur dhe ende jetoj. Dortashi është një nga mahallat më të njohura të Gazi Babës së Shkupit, e cila gjendet pikërisht në vendtakimin e dy rrugëve; “Zef Lush Marku” dhe “Jajce”, emra të cilat plotësisht të orientojnë diku tjetër, e assesi në të kaluarën e artë të Perandorisë Osmane.

Emri i të parës ka të bëjë me një personalitet të lëvizjes shqiptare socialdemokrate, me besim katolik, i lindur në vitin 1885 në Prizren, ndërsa emri i rrugës “Jajce” ka të bëjë me Jugosllavinë e avnoj-it, gjegjësisht me qytezën Jajce, ku në vitin 1945 është mbajtur mbledhja e parë për themelimin e një shteti artificial të quajtur Jugosllavi. Shumë kontradiktore, apo jo, sepse asgjë nuk ndërlidhet me kulturën dhe qytetërimin osmano-islam të kësaj lagjeje…

Ajo që më kujtohet është edhe ajo se lagja Dortash dikur kishte çezmën e bukur, ku ne si fëmijë shpeshherë shkonim me bokalle për të mbushur ujë. Mbaj mend se ajo çezme ishte e lyer me ngjyrë të gjelbër, prej ku rridhte uji shumë i ftohtë… Gjatë ditëve të ramazanit të gjithë fëmijët e lagjes tuboheshim aty pranë çezmës për ta pritur kohën e iftarit, prej ku edhe dukej minarja e xhamisë së Jahja Pashës. Në të vërtetë xhamia e Jahja Pashës për më shumë lagje të Shkupit e kishte (dhe ende e mban) rolin e një komanduesi apo një fanari të përgjithshëm sa i përket ezanit dhe kandilave gjatë muajit të Ramazanit. Mund të them se minareja e Jahja Pashës ishte si një pikë-orientimi për njerëzit, jo vetëm të atij fizik, por edhe të atij shpirtëror…

Ajo që zgjon nostalgjinë ndaj të kaluarës së përjetuar në Dortash, është edhe era e këndshme gjatë netëve të ramazanit kur nëpër shtëpi nënat gatuanin pogaçe me një erë shumë të këndshme, madje ndonjëherë edhe petlla dhe hallvë. Më kujtohet edhe hoxha me një çallmë të bukur dhe të bardhë në kokë i cili ishte imam në xhaminë Haxhi Jonuz, e i cili rrugën e kishte pikërisht aty kah Dortashi… ndërsa ne si fëmijë shpeshherë e pyetnim atë se në sa është koha e iftarit. Këtë ne nuk e bënim për asgjë tjetër, por ja, meraku i fëmijëve për të këmbyer ndonjë fjalë me hoxhën e nderuar, e i cili ishte mjaft i urtë dhe pedant…

Sot, ndoshta do të ishte e tepërt të themi se pothuajse ka ndryshuar çdo gjë… jo për atë se nuk ekzistojnë çallmat e bardha e të bukura, apo ato çezme karakteristike osmane me ujin e ftohtë, por pikërisht për atë se shumë të rinj pa fije turpi nuk agjërojnë, gjë që në të kaluarën nuk mund të paramendohej.

Ajo që – inshAllah, nuk do të ndryshojë asnjëherë është gëzimi i besimtarëve muslimanë gjatë muajit të Ramazanit, dhe natyrisht, kandilat nga minaret e bukura të cilat shkëlqejnë si margaritarë në kohën e iftarit.

Allahu kabull agjërimin. Amin!

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 63 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: