Arkiv

Archive for the ‘Shteti Osman’ Category

Letër nga Turqia: Mirësenaerdhe i dashur Hafiz Ali Korça

17/09/2012 Lini një koment

Nexhip P. ALPAN

 

LETËR NGA TURQIA: MIRËSENAERDHE I DASHUR HAFIZ ALI KORÇA

Hafiz Ali Korça

Hafiz Ali Korça

Kolegu im z. Faik Ali Hoxha (Kasollja) pati miresine te me gezonte me nje liber monografik kushtuar poetit atdhetare Hafiz Ali Korca. Kjo veper qe pasuron kulturen shqipetare perfshin jeten dhe sherbimet e Hafiz Ali Korces duke analizuar vjershat dhe shkrimet e veprat e tij. Librin e punuar me nje shqipe te kulluar e vlereson miku i nderuari Imam Vehbi Ismaili me nje paraqitje 6 faqesh… Se pari te riprodhojme disa pasazhe:
“…Z.Faik Ali Hoxha me dergoi nje kopje te doreshkrimit te tij mbi jeten dhe veprat e Hafiz Ali Korces, u gezova shume. Doreshkrimi me pelqeu shume se ishte nje nisme e shkelqyer qe duhet bere dhe per te tjere, qe u eshte ngrene haku per afro gjysem shekulli dhe sduhet te vonohet teper, me qellim qe te perfitohet nga deshmite e atyre qe i kane njohur personalisht. Z.Kasollja na paraqet ne kete veper jeten e shkelqyer kombetare dhe letrare te Hafiz Aliut. Por per H.Aliun ka dhe aspekte te tjera qe duhen studiuar gjere e gjate…” Libri i Z.Faik ska dyshim qe na e paraqet Ali Korcen si nje njeri idealist si me pikepammjet kombetare ashtu dhe me ato fetaret… prandaj ky liber ka shume vlere te botohet sot, qe te merret vesh jeta e H.Aliut i shembull nga studentet qe mesojne per islamizem ne universitete te ndrryshme te botes si ne Turqi, Egjipt, Arabi Saudite… etj,te cilet do te behen udheheqes fetare te ardhshem per popullin mysliman shqipetar, ne misionin e tyre sa te veshtire aq edhe te shenjte. Ky liber eshte dhe nje fare antalogjie per shkrimet, perkthimet dhe mendimet e Hafiz Ali Korces… Po edhe hartuesi i librit z. Faik. A. Hoxha, me stilin e bukur citon: “…enciklopedist, gjuhetar, teolog, folklorist, pedagog Hafiz Aliu sic jep mesim per letersine arabe, persiane etj mban leksione dhe per astronomine, kozmografine, jepte mesim ne lenden e gjeografise, matematikes.. studion filozofine e pergjithshme dhe ate islame ne vecanti, historine e feve, historine e besimit.Ne fushen e publicistikes ishte i mirpritur ne redaksine e gazetave dhe te revistave. Botonte artikuj ne shtypin turk,arab, persian …etj, dhe perkthente ne shqip nga shtypi i huaj. Hafiz Aliu eshte nje nga nismetaret e gazetes se njohur “Zani i nalte”, organ i komunitetit musliman shqipetar, qe filloi te dale ne vjeshten e vitit 1923″. Por Hafiz Aliu si fetar perparimtar e atdhetar ishte cmuar prej intelektualeve shqipetare. Mihal Gramenoja e kishte cmuar ne Gazeten “Dielli”(Boston). Ismail Ahmeti shkruante: “Vepra e Hafiz Ali Korces ben pjese ne fondin me te mire te trashigimise shqipetare si teolog, poet, gjuhetar dhe patriot… duke ecur ne rruge te Samiut dhe Naim Frasherit”. Abdyl Ypi theksonte: “Shkronjat i mbolli Naimi dhe Hafiz Ali Korca me shoke i njiten.” Nga nje fotografi e nxjerre me 1901 ose me 1903 mirret vesh se Hafiz Ali Korca ka marr pjese si kryefidai i nje grupi patriot shqipetare duke mbajtur ne dore nje pllakate me shkrimin: “Ja Shqiperi, ja vdekje”. Ambasadori shqiptar, Rauf Ficoja, qe punoi ne Ankara ne kohe te presidentit K. Ataturk, lidhur me librin e Omer Khajamit, te perkthyer nga Hafiz Aliu, shkruante: “H. Ali Korca shkruan fort embel, gjuhen shqipe se perzien me gjuhe te huaja…” Poeti durrsak, i ndjeri Ferit Vokopola ka shkruar: “Hafizi i Korces, qysh nga mosha e rinise iu pervesh punes per te pasuruar letersine dhe bile pushken – me rilindjen shqipetare -per ti kthyer lirine atdheut tone te dashur…por burrat e medhenj nuk cmohen ne kohen e tyre… ” Vertet ato jane si majat e maleve dhe per ti kutuar mire duhet te largohemi nga rrezat e maleve dhe te kalojne vite. Vlen te shenohet se dhe Hafiz Ali Korca ka qene nje nga yjet e pashuar qe benin prane shenjezes shqipetare te perbere nga Hoxha Hasan Tahsin Filati, Kostandin Kristoforidhi Elbasanasi, Naim-Sami Frasheri, Vaso Pashe Shkodrani, Ismail Qemal Vlora, Fan S. Noli Kolonjari… qe kishin botekuptime regjionale te ndrryshme por qe bashkoheshin si kocka me mishin per nje Shqiperi laike dhe te pavarur. Veprat e Hafiz Ali Korces: Ai qe ne rini eshte marre me botime dhe punime te shtypit. Ka thurur vjeresha fetare me karakter moral e kombetar, ka hartuar libra fetare-patriotike. Ne monografine e Haxhi Faik Aliut, ne menyre shkoqitese jane shenuar mjaft vjersha, afro 50 cope, si p.sh.: “Vajtimet e Atdheut”(1924), “Punet e Isait” (Krishtit) “Muhamedi (a.s)”, “Jusufi dhe Zelihaja”, “Musai”(Mojsiu), “Lindja e Mjerimit”; “Rubaira”, perkthyer nga Omer Hajami, “Alkolizmi”… etj. Pra shihet se Hafiz Ali Korca nuk eshte vetem nje vaiz (predikues, orator), imam dhe teolog, por na paraqitet si nje mesues atdhetar dhe moralist. Na behet e ditur se ai ka hartuar e botuar me teper se 25 libra dhe ka botuar me shume se 50 artikuj studimore me qellim fetar, arsimor, shkollor, kulturor, atdhetar… Librat e tij kryesore jane:

  • 1- Interpretimi i Kur’ani Qerimit , 260f.1920
  • 2- Mevluti i Sulejman Celebiut 1900
  • 3- Udhërrëfyesi Moral,100,f.1914.
  • 4- Bolshevizmi dhe shkaterrimi i njerezimit, 1925.
  • 5-Alfabeti Arabisht(per shqipetaret),1914.
  • 6-Jusufi dhe Zylihaja
  • 7-Gramatika shqip-arabisht
  • 8-Shtate enderrat e Shqiperise
  • 9-Historia e shenjte, 1000 f.1900
  • 10-Perhapja e fese Islame.1914
  • 11-Proverba shqipe, 1000 f.1924
  • 12-Rubaite e Omer Hajamit,600 f.1930.
  • 13-Treqindetre fjalet e Imam Aliut, 1900
  • 14-Gjylistani i Sadiut,1917… dhe disa doreshkrime te tjer qe priten te botohen.

I ndjeri Hafiz Ali Korrca nuk eshte futur dot ne Fjalorin Enciklopedik Shqipetare (1985), por me kohe kishte zene vendet e merituara te citohej ne veprat albanologjike dhe ne zerat e Enciklopedise Islame Turke etj. prane temave te Shqiperise e te shqiptareve. Tanime qe jeton edhe ne Medresen e Kavajes si epitet i mirenjohur s’ka dyshim qe do te marre pjese dhe ne “Panteonin shqipetar”. Z. Faik Ali Hoxha me kete veper koncize Hafiz Ali Korcen e vuri ne radhen e Yjeve te Pashuar te Shqiperise Demokratike.

Marrë nga faqja: http://www.hafizalikorca.com/drita_islame1.html

Nacionalizmi në Perandorinë Osmane (Pasuri e Pashuar)

14/09/2012 Lini një koment

Dr. Ilber ORTAYLI

 

NACIONALIZMI NË PERANDORINË OSMANE

(Pasuri e Pashuar)*

İlber Ortaylı

Edhe pse kishte shumë perandori që u shembën nga nacionalizmi, duhet theksuar që as Rusia e as koalicioni Austri-Hungari nuk ishin të përfshirë nga nacionalizmi aq sa ishte Sulltanati Osman (Perandoria Osmane). Qysh në vitin 1804 kryengritja serbe dhe pavarësia e saj, pastaj në vitet 1821-29 kryengritjet greke dhe pavarësia e tyre u bë shkak që të ngjallte ndjenjat e nacionalizmit edhe tek popujt e tjerë, që ishin nën administrimin osman. Sistemi i Sulltanatit Osman që ishte i ndryshëm nga sistemet e perandorive që përbëheshin nga shumë etni u bë pre e nacionalizmit bullgar dhe atij armen që për pasojë do të organizoheshin shumë grupe të tjera kundër Perandorisë Osmane në emër të revolucionit.

Në të njëjtën kohë kemi tentativat e sionistëve të ardhur nga jashtë (perandorisë) që përfitonin nga dobësia e politikave të perandorisë duke ngritur çështjen e nacionalizmit tek popujt arabë dhe kurdët ku qëllimi final ishte krijimi i një shteti hebre brenda tokave që ishin nën administrimin e dobët të perandorisë osmane. Por njëri ndër nacionalizmat më interesante është ai i shqiptarëve. Sami Frashëri që ishte njëri nga shkencëtarët e mëdhenj në Perandorinë Osmane i shërbente nacionalizmit shqiptar pa e lënë anash as nacionalizmin turk. Ai ishte nga gjuhëtarët më të njohur, shkruesi i parë i fjalorit dhe enciklopedisë turke, edhe pse jo shumë i suksesshëm në shkruarjen e romanit “Dashuria e Talatit me Fitneten” (Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat) i cili bën pjesë ndër romancierët e parë, po ashtu ishte shkrues i alfabetit shqip me shkronja latine, gramatikës shqipe, shkrues i veprës së parë teatrale shqipe (Besa) etj. Të gjitha këto krijimtari të Şemsettin Samiut (Sami Frashërit) pasqyrojnë dualizmin e nacionalizmit të dy popujve, atij turk dhe shqiptar. Por gjatë studimit të enciklopedisë së Samiut shohim hiperbolizime të nacionalizmit shqiptar dhe atij turk, që nënkupton se këta dy popuj para së gjithash kishin identitet islam, gjë që vërtetohet me vizitën e Sulltan Mehmet Reshatit V në trojet shqiptare. Kjo vizitë vjen si pasojë e ngjalljes së ndjenjave nacionale të popullit shqiptar që përcilleshin me kryengritje kundër Portës së Lartë që më shumë ishin të shtyra nga shtetet e tjera dhe frika e rënies së sulltanatit që mund të përfundonte me humbjen e territoreve të tyre. Kështu që vizita e Sulltanit ju mjaftoi shqiptarëve si argument se pozita dhe politika e Sulltanit ishte evidente dhe e pandryshueshme në konceptin e Ummetit. Deri më 1912-13 atëherë kur fillojnë ndryshimet në hartën e Ballkanit, shqiptarët i shërbenin perandorisë, por pas krijimit të situatave të reja në rajon shqiptarëve iu imponohet të ringjallin nacionalizmin dhe të shpallin pavarësinë e Shqipërisë. Ndërsa sa i përket nacionalizmit turk, ai doli në skenë në vitet e fundit të Perandorisë Osmane.

 

NACIONALIZMI I BALLKANIT

 

Shumica e historianëve bashkëkohorë çështjen e daljes në skenë të nacionalizmit në Ballkan e lidhin me revolucionin francez dhe me Napoleonin, por në fakt urrejtja nacionale në mes popujve të Ballkanit ishte evidente në periudha shumë më të hershme. Popujt e Ballkanit kishin sistemin familjar, dhe lidhjet etnike ishin të qëndrueshme, në të njëjtën kohë duhet theksuar se popujt e Ballkanit edhe pse ishin brenda Europës ata ishin të shkëputur nga kultura europiane. Popujt e Ballkanit ishin pjesë e administratës së Bizantit dhe për vite të tëra i shërbyen asaj.

Nacionalizmi në Ballkan është i vjetër sa edhe vetë nocioni nacionalizëm; arsyeja e mungesës së argumenteve ka të bëjë pikërisht me popujt e Ballkanit që e ndërruan identitetin e tyre sipas nevojave. Nacionalistët e Ballkanit (me përjashtim të turqve dhe shqiptarëve) aq sa zhvilloheshin e rriteshin brenda Ballkanit, po aq zhvilloheshin dhe përkraheshin nga jashtë Ballkanit (sllavët përkraheshin nga Rusia cariste, kroatët dhe sllovenët nga Austria dhe Gjermania). Popujt sllavë ushqeheshin prej çekëve dhe rusëve, kurse për çështjet politike, shkencore madje edhe ndihmën ushtarake ata kishin përkrahjen e Greqisë. Prandaj, në histori janë të njohur vullnetarët e Europës perëndimore që iu bashkangjitën kryengritjes së grekëve, e që u përcoll me një luftë shumë të gjatë. Një luftë të tillë Europa do ta shihte vetëm në luftën e brendshme në Spanjë (në lidhje me këtë kemi edhe kryengritjen e hungarezëve më 1848 ku iu bashkangjitën shumë vullnetarë nga Polonia dhe Italia). Nga ajo kohë e deri tani doli në skenë filohelenizimi.

Ndikimi helen tek popujt e Ballkanit e në veçanti tek bullgarët në fillim ishte shumë evident, saqë në shek. 18 nga shumë intelektualë europianë thuhet se ndikimi helen ishte aq i madh sa nuk mund të bëheshin dallime mes dy popujve, atij bullgar dhe grek. Intelektualët e kohës besonin në idenë se pika e përbashkët e të krishterëve ortodoksë është helenizmi dhe gjuhë e fesë duhet të jetë greqishtja. Një rast më konkret e kemi me Aprilovin që në shkencë njihet si babai i shkencës bullgare. Aprilovi ishte një ortodoks që edhe ai besonte se baza e ortodoksizmit ishte helenizmi, por takimi i tij me historianin ukrainas Velin bëri që të ndryshonte bindjet rreth identitetit bullgar duke kaluar në idenë se rusët para së gjithash janë sllavë dhe me këtë bindje Aprilov ia kushtoi gjithë jetën dhe pasurinë shkencës bullgare. Por megjithatë ndikimi helen tek pjesa më e madhe e bullgarëve ishte aq i madh, saqë shumica e popullatës e quanin veten grekë me arsyen se gjuha greke është gjuha e fesë së tyre, andaj edhe propaganda për ndikim tek popullata ishte e nivelit shumë të lartë saqë kemi shumë nga intelektualët bullgarë që bënin thirrje për mësimin e gjuhës greke p.sh. kemi fjalorin e Priftit Mihail, i cili në pjesën hyrëse thoshte se mësimi i gjuhës greke është kusht për të qenë një besimtar i mirë i krishterë. Edhe në shek. 17, atëherë kur prijësit fetarë katolikë bullgarë për herë të parë i ftonin në katolicizëm kishin të njëjtën bindje sa i përket helenizmit dhe greqizimit të popullatës. Ndërsa më vonë kemi daljen në skenë të liderëve të fesë katolike që e thërrasin popullatën në një ide krejtësisht ndryshe nga ajo e mëparshmja. Njëri ndër ta ishte Paissi që ishte shkolluar në Greqi e që e thirrte popullin e tij në nacionalizëm me slloganin “njiheni historinë dhe gjuhën bullgare! Mësojeni historinë e Carlékut bullgar”. Thirrjet e Paissit ishin ndër shkaqet që mundësuan shkrimin e një historie sllavo-bullgare. Nga e gjithë kjo mund të konkludohet se model për nacionalizmin bullgar para së gjithash ishte nacionalizmi greko-helen. Ashtu siç u tha edhe më lart, se nëpër shkollat bullgare dhe nga klasa intelektuale siç ishte Aprilovi, të vërtetën mbi identitetin bullgar e mësuan vetëm pas takimit të tij me historianin Venelin. Populli bullgar arriti që ta ruajë identitetin e vet atëherë kur Papa i Romës iu propozoi që të themelonin një kishë të pavarur që do t’u mundësonte të kryenin ritet fetare në gjuhën amtare (bullgare), ashtu siç ishin katolikët armenë, sirianë, koptë…

Më 1860 kërkohet leja për ndërtimin e kishave katolike bullgare. Në fillim Rusia nuk dinte se çfarë të bënte; t’i dilte në ndihmë kishës romake apo t’i dilte në ndihmë nacionalistëve bullgarë të cilët kërkonin të drejtën e tyre për ndërtimin e kishave bullgare. Perandoria Osmane në fillim i shikonte me kureshtje lëvizjet dhe përçarjet mes katolikëve, por kur e pa se popullata bullgare mund të dilte jashtë kontrollit të perandorisë atëherë vendosi që të njohë pavarësinë e kishës ortodokse-bullgare.

Kush e financoi nacionalizmin në Ballkan? Mund të thuhet se nacionalizmi në Ballkan mori hov gjatë periudhës së Perandorisë Osmane. Gjatë administrimit osman në Ballkan popullsisë ballkanase iu dha mundësia që të shkollohet në gjuhën e tyre, iu njoh e drejta të adhuronin Zotin në gjuhën amtare ku dolën në skenë shumë prijës fetarë e intelektualë të cilët në shekujt 18-19 do të jenë nga figurat e larta të nacionalistëve serbë (siç ishin klerikët Papaz Mihail, Sofrani Vraçanski; Paissi Hilanderski etj.). Por në të njëjtën kohë nuk mund të mohohet fakti se nacionalizmi nuk përkrahej edhe nga shtetet europiane siç ishin Venediku, Vjena, Berlini, Londra, pastaj kolonitë në Paris, ku më herët u cek se një rol të veçantë e luante Greqia helene. Faktet flasin se serbët dhe bullgarët në Europën e Mesjetës kishin koloni të shumta që merreshin me tregti. Këto koloni u bënë shkak që në Ballkan të sjellin kulturën gjermane, d.m.th. popujt e Ballkanit në njërën anë ishin nën ndikimin e kulturave franceze dhe anglo-saksone, ndërsa në anën tjetër ishin të hapur edhe për kulturën gjermane. Ndërsa Rusia deri në Luftën e Dytë Botërore konsiderohej si pjesë e familjes bullgare duke u nisur nga sllavizmi.

Faktorët kryesorë për zhvillimin e nacionalizmit janë: shkollimi dhe mediat. Mbretëria bullgare dhe ruse në krahasim me Perandorinë Osmane ndante shumë më shumë para për shkollimin e popullatës. Gazeta nuk shërbente vetëm për informimin e popullit për ngjarjet ditore (siç ishte tek osmanët), por gazeta ishte një organ në të cilën trajtoheshin tema nga fusha të ndryshme si historia, gjeografia, letërsia e të ngjashme. Edhe regjimet diktatoriale këto dy burime i shfrytëzuan në maksimum për të arritur qëllimet e tyre. Në shekujt 19-20 themelohen edhe organizatat e para në vend. Këto organizata synonin që analfabetizmin ta shndërronin në dituri. Është interesante se për të marrë titullin intelektual duhej të dëshmohej vetja prej shkencëtari, që në Europë ishte një term që përdorej shumë rrallë (nga mungesa e intelektualëve). Intelektual mund të bëhej kushdo që dinte shkrim e lexim, e kjo luajti një rol të rëndësishëm në zhvillimin e ndjenjave nacionale bullgare. Pas rënies së osmanllinjve e sidomos gjatë Luftës së Parë dhe të Dytë Botërore kemi një ngjallje të hovshme të nacionalizmit në Ballkan. Ndoshta problemi më i theksuar i popujve të Ballkanit ishte ndikimi nga kultura gjermane, d.m.th. kjo më shumë kishte të bënte me një modernizim që zhvillohej në emër të nacionalizmit e që financohej nga shtetet europiane.

Dalja në skenë e nacionalizmit ballkanik qëndron mbrapa ideologjisë së modernizimit të popujve ballkanas. Zhvillimi i nacionalizmit në Ballkan e ka bazën te ideologjitë e teologëve sllavë dhe atyre helenë. Meqë ishte pjesë e ideologjive fetare, te popujt muslimanë (turk e shqiptar) nacionalizmi lulëzoi shumë vite më vonë sesa te të krishterët. Nacionalizmi arab deri në Luftën e Parë Botërore ishte shumë sipërfaqësor, kurse nacionalizmi turk zë vend në shek. 19 dhe është i lidhur direkt me studentët dhe intelektualët që studionin në Francë, të cilët bënin thirrje për parlamentarizëm.

Historia e Ballkanit është e lidhur ngushtë me kulturën romake-helene dhe atë sllave. Katolicizmi është trashëgimi e Bizantit. Ndërsa plot 5 shekujt e fundit janë shekujt e osmanëve. Përkundër orvatjeve nga faktorë të jashtëm, kultura e trashëguar nga Bizanti dhe osmanët është e pashlyeshme në Ballkan, ngase tani ajo është pjesë e jetës së tyre. Dhe për ta kuptuar kulturën, historinë dhe të gjitha problemet që kanë të bëjnë me Ballkanin medoemos jemi të imponuar që t’i referohemi burimeve nga historia osmane.

 

Nacionalizmi arab në Perandorinë Osmane

 

Deri në shek. 16, Perandoria Osmane njihej si një perandori që e kishte shtrirjen në Ballkan apo si perandori e Ballkanit. Popujt arabë nuk ishin pjesë e perandorisë dhe për kohën që ishte nuk mund të pretendohet se ekzistonin marrëdhënie mes popujve arabë dhe islamë dhe popujve të perandorisë osmane me përjashtim të tregtarëve të paktë që frekuentonin tokat arabe dhe ato osmane. Ndërsa në shek. 18 për shkak të humbjes së tokave dhe kanosjes së rrezikut të popujve muslimanë arabë nga ana e europianëve të krishterë, osmanët do të bëhen prijatarë të muslimanëve duke udhëhequr edhe me halifatin islam. Nëse bëhet një krahasim mes nacionalizmit të popujve të Ballkanit dhe atyre arabë shohim se arabët në fillim ishin fare të paorganizuar në çështjet nacionale. Por në shek. 19 vërehen disa intelektualë arabë të cilët bënin thirrje për krijimin e kombeve dhe arabizim. Në momentet që ata do të zgjonin popullin për kryengritje, Perandoria Osmane do të shkatërrohet dhe popujt arabë do të mbeten jashtë kufijve të Perandorisë.

Vilajetet arabe në krahasim me ato të Ballkanit ishin më të përparuara sa i përket statusit; familjeve me nam iu njoh e drejta për të qeverisur me popujt e tyre, sistemi i timarit nuk u organizua në të gjitha vilajetet (që nënkupton futjen e tokave të qytetarit nën kontrollin e shtetit, e që një pjesë e konsiderueshme e produktit i ndahej ushtrisë); në periudhën e tanzimatit (periudha e reformave në vitin 1839) në vendet arabe vilajetet që ishin pjesë e sistemeve të lartpërmendura ishin: Libia, Shami, Halebi, Palestina, Iraku (Mosuli, Bagdadi, Basra), ndërsa Hixhazi nuk ishte pjesë e një sistemi të tillë. Kërkesat e perandorisë në Jemen u kundërshtuan. Ndërsa më 1840 në Libi u zhvillua një luftë e cila me ndërhyrjen e shteteve të tjera, Libisë iu njoh autonomia. Në shek. 19 së bashku me sistemin reformues të Perandorisë Osmane, arabët veç asaj që u zhvilluan ekonomikisht, u ndikuan edhe nga aspekti ideologjik (nga të huajt). Zhvillimi i transportit europian bëri që një pjesë e madhe e popullit të merrej me tregti. Si qendra tregtare të mëndafshit njiheshin Libia dhe Siria. Ndërsa në limanet e Basras, Hajfas, Bejrutit e Latakias bëhej ndërrimi i mallrave që u sillte pasuri të mëdha popujve arabë dhe kjo bëhej falë transportit të zhvilluar europian të cilët blenin dhe shisnin nga arabët. Vlen të theksohet se Franca në kohëra shumë më të hershme e kishte shtruar ndikimin e saj kulturoro-fetar tek këta popuj. Në shek. 19 (me dobësimin e Perandorisë Osmane) nëpër rrugët e shteteve arabe ishte rritur numri i misionarëve anglezë e amerikanë e që një politikë të tillë misionarësh do ta ndiqte edhe Rusia. Ndikimet nga jashtë bënë që popujt arabë të largohen nga ideologjia e vjetër islame (Ummeti) dhe të synojnë ndarjen nga Perandoria që aludonte në krijimin e shteteve arabe.

Përkundër të gjitha cytjeve nga jashtë kryengritjet nuk vinin nga qendrat e mëdha (që ishin të përfshira në sistemin osman), por ato vinin nga fshatrat e largëta. Kryengritja nuk bëhej në emër të nacionalizmit (krijimit të kombit arab) ashtu siç ndodhi me popujt e Ballkanit, por ajo bëhej në emër të fesë. Nga fundi i shek. 18 kemi daljen në skenë të një tarikati fanatik të quajtur vehabizëm, ku themelues i tarikatit ishte Abdulvehabi që pretendonte se ishte pasues i kohës së Pejgamberit a.s., dhe se çdo gjë e re duke përfshirë të gjitha sistemet dhe traditat (që lindnin sipas nevojave) ishin risi (bidate). Abdulvehabi arriti që të bëjë aleancë me familjen Saud që edhe këta jetonin jashtë qendrave arabe që nënkupton thatësirat arabe e që njiheshin për kryengritjet e tyre. Kjo familje pas vdekjes së Abdulvehabit e vazhdoi misionin e tij për ta luftuar bidatin dhe më 1806 Emir Muhamed es-Saud pushtoi Mekën. Dhe pas shumë viteve biri i Mehmed Pashës (që ishte nga Kavaja), Ibrahim pasha arriti që ta rikthejë Mekën.

Në periudhën e re të reformave frytet e para dolën nga Egjipti. Mehmet Ali Pasha dërgoi një grup studentësh nga Egjipti për të vazhduar shkollimin e lartë në Europë. Në mesin e këtij grupi bënte pjesë edhe Rifat el-Tahtavi (1801-73) që ishte prej nacionalistëve të parë. Tahtavi ishte ndikuar nga shkollimi në Francë dhe me t’u kthyer në Egjipt filloi të ushtronte ndikimin e tij tek klasa intelektuale. Në fakt nacionalizmi në Egjipt nuk synonte ndarjen nga perandoria, por synonte modernizimin e Egjiptit që besonin se kjo do ta forconte gjendjen në vend dhe bashkëpunimin me të huaj. Njëri ndër përkrahësit e ideve moderniste ishte edhe Hajredini që ishte nga Tunizia e që më vonë do të arrinte të bëhet kryeministër. Hajredin Pasha gjatë karrierës së tij si kyeministër do t’i jepte përparësi modernizimit të sistemeve të Perandorisë. Por Hajredin Pasha ndryshe nga të ashtuquajturit “Osmanllinjtë e rinj”, mendonte se autoriteti i sulltanit është i paprekshëm që aludon në atë se sulltani ishte halife i muslimanëve. Sulltan Abdul Hamiti II nuk qëndroi duarkryq ndaj këtyre lëvizjeve nga ana e arabëve. Ai iu dha mundësinë që të bëhen pjesë e burokracisë, ku në mesin e këtyre të rinjve liberalë bënte pjesë edhe Hajredin Pasha, por ashtu siç u veprua më herët me homologët e tyre turq dhe shqiptarë edhe këta u ndërruan me njerëz më të besueshëm për Portën e Lartë. Në vendin e tyre bënte pjesë Izet Pasha që ishte me prejardhje arabe, i cili më vonë do të binte nën ndikimin e ideologut modernist Xhemaludin Afgani.

Në këtë periudhë del në skenë Muhamed Abduhu dhe Saad Zaglul (Zağlul) që i kundërshtonin ndikimet e mundshme britanike në Egjipt, në të njëjtën kohë edhe pse Muhamed Abduhu ishte përkrahës i Xhemaludin Afganit në çështjen e modernizmit të Islamit. Ai besonte se Islami duhet t’i shërbejë njerëzimit jo vetëm si fe, por si alternativa e vetme për civilizimet botërore. Ai mendonte se para së gjithash arabët ishin ata që kishin të drejtë të krenoheshin me Islamin (ishin të zgjedhurit për Islam). Një mendim i tillë do të krijonte kushte për largim nga ideologjia e Ummetit që aspiron në nacionalizëm dhe krijimin e kombeve arabe. Muhamed Abduhu kundërshtonte: ushtrinë turke (që sipas tij ishte padrejtësi të sigurohen popujt arabë nga turqit), gjuhën turke dhe shkollimin në turqisht. Njëri ndër pasuesit e Abduhusë ishte edhe Reshid Rida (1856-1935) nga Siria, i cili kishte kaluar në Egjipt dhe nxirrte gazetën “el-Manar” (Drita). Kjo gazetë publikonte shkrime që kishin të bëjnë me popullin arab duke aluduar se: arabët ishin ata që i zgjeruan kufinjtë e Islamit, ndërsa turqit pavarësisht nga pushtimet që kryen, bënë që Islami dhe muslimanët të poshtërohen. Në këtë ideologji kemi edhe modernistin nga Siria Abdurrahman Keâkebi (1849-1902), që konsiderohej si një politikan arab sunit që kishte shëtitur të gjithë botën arabe. Duhet theksuar se Rida dhe Keâkebi ishin të ndikuar nga vehabizmi që do të thotë se me lëvizjet e tyre nuk synonin shkatërrimin e Perandorisë Osmane, por kishin bindjen që pushteti i fesë u takonte arabëve.

Është me interes të dihet se mendimet për një Islam dhe perandori të modernizuar përkraheshin edhe nga të krishterët arabë. Arabët besonin se bashkimi rreth Perandorisë Osmane ishte e vetmja mundësi që do t’u mundësonte atyre ta ruanin bashkimin arab dhe zgjerimin e kulturës së tyre dhe atë islame. Por, ata mendonin se gjuha arabe duhet të jetë gjuhë e shkencës duke përfshirë edhe shkrimin e saj. Në këtë periudhë në trojet arabe kemi hapjen e shumë shkollave të huaja (psh. Syrian Protestant College dhe Kolegji Francez Xhizvit) të cilët përgatitën kuadro nga arabët e krishterë dhe ku rëndësi të veçantë i dhanë studimit të kulturës dhe gjuhës arabe. Këta arabë të krishterë në studimet e tyre kulturën islame e shndërruan në kulturë arabe. Si pasojë e këtyre ideologjive kemi edhe ngritjen e ndjenjave nacionaliste arabe. Ndërsa shërbyesit me autoritet (nga arabët) në Perandorinë Osmane kërkonin të drejtat për zyrtarizimin e gjuhës arabe si gjuhë e shkencës. Porta e Lartë jo vetëm që nuk e mori parasysh kërkesën e arabëve për gjuhën arabe, përkundrazi bëri një presion gjuhësor duke rritur numrin e shkollave turke në vendet arabe. Po ashtu iu morën pozitat zyrtarëve arabë në perandori, që mendojmë se ishte një politikë e gabuar e perandorisë që ndikoi në ngjalljen e urrejtjes ndaj turqve. Për herë të parë në shkollat më të njohura të Perandorisë në Stamboll siç ishin: Aşiret-i mektebi Humayun dhe Mekteb-i Mülkiye, nga vendet arabe silleshin nxënës që ishin të klasave të ulta e që deri më tani në këto shkolla mësoheshin fëmijët e funksionarëve që aludonte në atë se synohej të krijohej një gjeneratë e re e administratës (në shkollën e njohur mekteb-i mülkiye më 1907 ka pasur 106 student arabë).

Në këtë periudhë përveç shtimit të shkollave të huaja kemi edhe një rritje të shkollave turke në vendet arabe. Në vitin 1880 vetëm në Haleb kishte 20 shkolla fillore dhe një të mesme, në Damask 1 të mesme dhe 3 fillore, dhe nga ky numër shkollash në periudhën e Luftës së Parë Botërore kishte arritur në 100. Përveç gazetave arabe dhe franceze që botoheshin në këtë kohë kemi edhe 6 gazeta që botoheshin në gjuhën turke. Kështu që në vitet e fundit të Perandorisë Osmane kemi një pasuri shumë të rëndësishme gazetareske turke për hulumtuesin turk. Një rol të rëndësishëm në këtë propagandë luanin edhe liderët fetarë siç ishte Rufai Shejhi Ebu’l-Huda nga Halebi.

Në këtë periudhë kemi edhe daljen e komitetit turk të quajtur “Ittihat ve Terakki” (që ishin kundër politikave të Sulltan Hamitit, të cilët pretendonin bashkim dhe zhvillim). Ky komitet në fillim ndiqte politikat për bashkëpunim me të gjithë popujt brenda perandorisë dhe jashtë saj. Si rezultat u krijua komiteti vëllazëror osmano- turk (Arab-Osmanlı kardeşliği), por pas një kohe shumë të shkurtër vëllazëria në fjalë do të prishet, ku arabët do të lëvizin në forma më të organizuara në kërkimin e të drejtave të tyre. Ndër organizatat më të rëndësishme ishin: El-Kahtanijje që udhëhiqej nga Aziz el-Misrin dhe ajo El-Fatat e themeluar në Paris më 1911. Komiteti turk ndërtoi marrëdhënie me organizatën el-Kahtanijje që shumë nga intelektualët arabë që konsideroheshin si të rrezikshëm për perandorinë dhe ishin larguar në vende të largëta, u lanë të lirë të ktheheshin në Mekë. Mirëpo, organizata el-Kahtanijje dëshironte që pushteti të ndahet në dysh duke ndjekur modelin autro-hungarez, gjë që u refuzua fuqishëm nga komiteti Ittihat ve Terakki. Tani komiteti organizatën e shpalli si të jashtëligjshme dhe më 1912 liderët e saj dërgohen në Kajro. Më 1913 në Paris organizata El-Fatat mblodhi një tubim kombëtar. Komiteti turk për të parandaluar përçarjen arabo-turke zgjodhi rrugën e bisedimeve me liderët e organizatës dhe u arrit marrëveshja që: gjuha arabe të bëhet gjuhë zyrtare, rritja e numrit të ushtarëve arabë e në veçanti nëpër vilajetet arabe, në Kabinën osmane më së paku të ketë 3 ministra arabë, etj. Pavarësisht nga marrëveshjet e nënshkruara mes komitetit turk dhe atij arab, komiteti turk jo vetëm që nuk i realizoi kërkesat e arabëve, por ato i la në harresë fare. Duhet theksuar se përkundër të gjitha lëvizjeve arabe ndaj perandorisë, populli arab deri në shkatërrimin e Perandorisë Osmane nga brenda (dalja në skenë e komitetit Iittihat ve Terakki), përveç disa kryengritjeve të vogla nuk mund të thuhet se synonin ndarjen nga Perandoria Osmane.

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 

Përktheu nga turqishtja: Agron ISLAMI


* Kjo temë është kumtuar me rastin e festimit të vitit 700 të themelimit të Perandorisë Osmane nga Prof. dr. Ilber Ortayli, organizuar në datën 4-8. 1999 në Ankara.

Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

 

Turqizimi i armikut tek shqiptarët

10/09/2012 Lini një koment

Ergys MËRTIRI

TURQIZIMI I ARMIKUT TEK SHQIPTARËT

Ergys Mërtiri

Prej kohesh, shtypi shqiptar e ka shndërruar neo-osmanizmin në temën më të lakuar të komenteve kulturore e gjeopolitike në Shqipëri. Sidomos kur ka ndonjë ngjarje që lidhet me këtë temë – si psh. deklarata e Ministrit të Arsimit të Turqisë për rishikimin e teksteve shkollore të historisë, apo edhe deklarata e Kryeministrit Berisha për lidhjet e gjakut midis shqiptarëve dhe turqve – shtypi gëlon nga histeria antiturke, antiosmane e madje shpesh edhe antimyslimane. Një pjesë e mirë e opinionit publik ka vënë alarmin tashmë për neo-osmanizmin si një rrezik kombëtar, ndaj të cilit vëmendja e kombit duhet të jetë e nderë.

Jo vetëm kaq, por një mori shkrimesh në gazeta shfryjnë dufin e tyre deri tek telenovelat turke, që sot po çajnë tregun televiziv shqiptar, të cilat shihen prej tyre si pararojë e neo-osmanizmit në Ballkan. Këto telenovela kanë ndezur mërinë dhe indinjatën e shumë intelektualëve të cilët i shohin ato si mjete propagandistike të politikave asimiluese turke. Në fakt, më shumë se ndonjë efekt kulturor, këto telenovela kanë kontribuar në thyerjen e klisheve të deritanishme mbi turqit, për të cilat është investuar prej vitesh nga elitat shqiptare dhe ndoshta kjo është edhe arsyeja kyresore që i shqetëson shumë prej tyre sot. Për ta nuk ka rëndësi nëse produksione të tilla janë shumë herë më cilësore, më serioze e më edukative se surrogatot e më parshme braziljane, meksikane apo spanjolle. Problemi është se janë turke dhe si të tilla, nuk kanë të drejtë të konkurojnë në tregun shqiptar.

Refuzimi paradoksal i miqësisë

Në fakt, ka një paradoks të çuditshëm në gjithë këtë histeri kolektive kundra një shteti, tek i cili mund dhe duhet të gjejmë një partner të rëndësishëm. Turqia është sot një vend që shpreh afrimitet të madh me Shqipërinë dhe që ngulmon me forcë për të rritur marrëdhëniet e mira me të. Gjithashtu turqit si popull janë të vetmit në rajon e Europë që ushqejnë respekt për shqiptarët dhe vërtetë që në Turqi shqiptarët ndjehen më pak të huaj se kudo, në një kohë kur ata paragjykohen egërsisht në vendet përreth, si dhe në Europë. Nga ana tjetër Turqia është një vend që po bëhet një fuqi e madhe ekonomike e politike, gjë që e bën shumë jetësor partneritetin që na ofron. Në këto kohë krize Turqia mbetet e vetmja ekonomi që mund të sjellë investime serioze në Shqipëri. Por jo vetëm kaq. Turqia është ndoshta e vetmja aleate strategjike që shqiptarët mund të kenë në rajon, të rrethuar me fqinjë që ushtrojnë, në një masë të konsiderueshme politika shoviniste antishqiptare.

Të gjitha këto e bëjnë një luks krejtësisht të palogjikshëm ligjërimin antiturk në Shqipëri. Kjo do të thotë t’i mohosh kombit tënd një potencial të madh e të rëndësishëm në kushtet e vështira ku ndodhet, duke përzënë me pahir një aleat të fuqishëm, mjaft të vyer në xhunglën ballkanike. Dhe kjo ndodh kur politika shqiptare, si dhe koniuktura intelektuale pranon se kemi vetëm miq, në arenën ndërkombëtare, gjë që Hysamedin Feraj e ka konsideruar si reminishencë komuniste, prej periudhës kur kishim vetëm armiq. Në këtë linjë, shqiptarët kanë humbur ndërkombëtarisht orientimin gjeopolitik duke u armiqësuar me miqtë e duke u miqësuar me armiqtë. Kjo i ka ndihmuar së tepërmi apatisë së politikës së jashtme shqiptare, e cila duket se nuk ka asnjë objektiv konkret në arenën ndërkombëtare përveç fqinjësisë së mirë ose ndryshe politikës së pasivitetit. Kjo ka bërë që politika jonë prej kohësh të jetë pasive duke mos reaguar ndaj asnjë veprimtarie antishqiptare që ushtrohet në mjaft raste nga qarqe politike të vendeve përreth dhe të mos bëjë asgjë në shërbim të minoriteteve shqiptare që jetojnë në shtetet fqinje. Për rrjedhojë, kjo retorikë që sposton vëmendjen armiqësore drejt Turqisë mbetet të jetë krejtësisht antikombëtare, megjithëse bëhet në emër të kombit.

Sipas këtij diskursi, armiku kryesor i shqiptarëve janë turqit dhe jo qarqet ekstremiste shoviniste të fqinjëve ballkanikë serbë e grekë. Armiku është ai që na pengon nga Evropa dhe jo ai që na pengon nga integrimi kombëtar. Madje nuk ngurrohet që ky integrim i shqiptarëve mes njëri-tjetrit në rajon të shihet ligësht, duke u konsideruar më shumë si problem sesa si e drejtë. Një mori intelektualësh të kësaj kategorie ripërsërisin vazhdimisht refrenin e pakuptimtë se integrimi mbarëshqiptar do të vijë vetëm nëpërmjet integrimit europian. Sipas kësaj logjike integrimi i entiteteve kulturore të njëjta mund të bëhet vetëm nëpërmjet shkrirjes së përbashkët në një bashkësi entitetesh të ndryshme. Që të bashkohesh me të tutë duhet të bashkohesh fillimisht me të huajt.

E gjithë kjo tregon se shqetësimi i elitave shqiptare nuk është kombi, por modernizimi dhe europianizimi, gjë që buron nga një kompleks i thellë inferioriteti. Për pasojë armiku nuk definohet në bazë të asaj që përbën kërcënim kombëtar, por në bazë të asaj që presupozohet se pengon integrimin në Europë. Armiku i shqiptarëve nuk është ai që shkel të drejtat dhe jetën e tyre, por ai që pengon aspiratat europiane.

Armiku i domosdoshëm

Identitetet në shoqëritë moderne janë formuar kryesisht nëpërmjet një vetëdijeje distancimi prej tjetrit. Ideologjitë moderne që formojnë këto identitete janë përgjithësisht antagoniste duke u formësuar në kushte rivaliteti me ideologji të tjera. Në këto kushte, identitetet formohen në mënyrë negative, duke krijuar më parë armikun pastaj vetveten. Nëpërmjet armikut përcaktohet trualli i huaj kulturor që përbën sferën e përjashtimit dhe prej këtej mund ta ndërtosh identitetin tënd në mënyrë dialektike, duke u nisur nga dallimet me kundërshtarin, duke u vetëpërcaktuar si i kundërt me të. Në këto kushte, armiku është faktori i rëndësishëm nëpërmjet të cilit shoqëritë moderne krijojnë identitetet e tyre. Ai tregon se çfarë mbetet të jemi, pasi kemi përcaktuar se çfarë nuk duhet të jemi. Ai shërben gjithashtu si një faktor unifikimi duke realizuar eleminimin e diversitetit kulturor brenda vetë shoqërisë. Kjo bëhet e mundur nëpërmjet ndjenjës së kërcënimit të përbashkët që prodhon ideja e armikut. Për këtë arsye, me apo pa vetëdije, është e nevojshme që ideologët e kombit, të gjejnë fillimisht armikun e duhur për të ndërtuar shoqërinë që duan.

E njëjta gjë po ndodh praktikisht në Shqipëri. Elitat shqiptare po farkëtojnë armikun turk, si një kusht i domosdoshëm në prodhimin e një identiteti të ri shqiptar pas-komunist. Turku është tashmë katalizatori i nevojshëm për të ndërprerë lidhjet me të kaluarën dhe trashëgiminë etno-kulturore shqiptare, duke programuar një identitet krejt të ri, në përputhje me aspiratat sektare të grupeve të vogla brendakombëtare. Në funksion të kësaj, konstruktet historike prodhojnë mitologjinë e nevojshme të një armiqësie 500 vjeçare, për të mundësuar dekontekstualizimin e së shkuarës, për t’a vënë atë në shërbim të së tashmes.

Por historia nuk mjafton. Duhet tashmë një kërcënim i ri që të bëjë të mundur vijimsinë e armiqësisë për t’i dhënë akutalizim të kaluarës.  Çelësi i kësaj vijimsie po bëhet tashmë neo-osmanizmi. Neo-osmanizmi është kërcënimi i së shkuarës ndaj së ardhmes, mundësia për tu rikthyer në “errësirën 500 vjeçare”.

Kjo ideologji shihet gjithashtu si një shtysë e kundërt me aspiratën europiane të shqiptarëve. Në këtë kuptim, neo-otomanët konsiderohen si falanga që synojnë të kthejnë mbrapsht rrjedhën e historisë në periudhën e tij më obskurantiste. Për këtë arsye, ata nuk e meritojnë përkatësinë shqiptare dhe nuk meritojnë të jenë pjesë e kësaj shoqërie. Neo-osmanizmi përbën bregun e kundërt kulturor, të konceptuar mbi bazë të një ideologjie dialektike të ngritur mbi dikotominë lindje-perëndim, e cila prodhon antagonizmin themelor të diskursit kulturor në Shqipëri. Si një prej poleve të kësaj dialektike, ai bëhet i domosdoshëm për të vënë në funksionim logjikën përjashtuese që definon premisat e identitetit të ri kombëtar në kohët e sotme. Ai mban në këmbë tërë strukturën ideologjike, duke i dhënë të drejtë përpjekjeve për homogjenitet përjashtues.

Neo-osmanizmi po shndërrohet kështu në një konstruksion mitologjik themelor për shoqërinë shqiptare, i cili shërben si mjet kërcënimi në funksion të strukturave të ngurta identitare që ideologjia zyrtare në Shqipëri kërkon të prodhojë e imponojë. Ai përdoret gjithashtu si një mjet legjitimimi për një “spastrim etnik” brenda-kombëtar, duke përjashtuar pjesë të rëndësishme të shoqërisë, të cilat ushqejnë brenda vetes sentimente fetare Islame. “Feja e pushtuesit”, është një prej klisheve të rëndësishme që buron nga kumti i mitit të armiqësisë shekullore me turqit. Ky kumt nuk shërben shumë për të mbrojtur puritanizmin tonë kombëtar, sesa si një mjet propagandistik në funksion të një ideologjie që kërkon të polarizojë jetën kulturore duke ëndërruar një revansh fetar në emër të Evropës dhe modernitetit.

Marrë nga faqja: http://www.e-zani.com/2012/09/07/turqizimi-i-armikut-tek-shqiptaret/

Shqipëria e ka të vështirë ta shohë të kaluarën e saj, është ende e kushtëzuar nga koha e Enver Hoxhës

06/09/2012 Lini një koment

Oliver Jens SCHMITT, Neue Zürcher Zeitung

 

SHQIPËRIA E KA TË VËSHTIRË TA SHOHË TË KALUARËN E SAJ, ËSHTË ENDE E KUSHTËZUAR NGA KOHA E ENVER HOXHËS

Oliver Jens Schmitt

Oliver Jens Schmitt

Ndërsa në shtetet e Europës Lindore përpunimi faktik dhe moral i komunizmit ka filluar të paktën pjesërisht, në Shqipëri nuk ndodh pothuaj asgjë. Shoqëria është akoma shumë e kushtëzuar nga koha e Enver Hoxhës, për të guxuar të hedhë vështrimin e saj në tmerret e së kaluarës.

Tridhjetë vjet më parë, Republika Popullore e Shqipërisë ishte Korea e Veriut e Europës. Diktatori Enver Hoxha, sundues që prej 1944-ës, e izoloi vendin dhe banorët e tij nga pjesa tjetër e botës. Shqiptarët e izoluar u indoktrinuan se ishin avangardët e komunizmit botëror, ruajtësit e vetëm të ortodoksisë së vërtetë marksiste-staliniste pas devijimit të Bashkimit Sovjetik mbas vdekjes së Stalinit dhe largimit të Kinës prej mësimeve të Maos. Kësisoj, Shqipëria ishte e rrethuar prej armiqve, nga “imperialistët” në Perëndim, “monarkofashistët” në Greqi, “titistët” jugosllavë në lindje dhe veri. Edhe brendapërbrenda “popullit të rrethuar” rrinin në pritje kundërshtarët, të cilët duhet të luftoheshin pa mëshirë, mbi të gjithë “poliagjentët”, si Mehmet Shehu, bashkëluftëtari i fundit i Hoxhës nga koha e partizanëve në Luftën e Dytë Botërore dhe për shumë vite ministër i Brendshëm dhe Kryeministër, i akuzuar më 1981 si spiun i shumë fuqive të huaja dhe, sipas gjasave, i shtrënguar të vrasë veten. Frika e rrethimit u vizualizua me ndërtimin e qindra mijërave bunkerëve, një deri katër vetësh, prej të cilëve do të sulmoheshin pushtuesit. Kritikët e programit absurd ushtarak dhe ekonomik u ekzekutuan në vitet ’70.

Vazhdimësi e fortë elitash

Bota përtej nuk merrte asnjë informacion mbi luftën për pushtet të komunistëve shqiptarë apo mbi kushtet e jetës së qytetarëve.  Kështu, Shqipëria u kthye në vendin më të mistershëm të Europës, një vend rreth të cilit edhe vetë atyre pak specialistëve shpesh nuk u ngelej veçse të spekulonin. Perëndimi e vështronte me rrëqethje këtë diktaturë, që sa e parrezikshme ishte për fqinjët e tij, aq penetruese ishte në jetën e njerëzve të kyçur në Shqipëri. Vetëm pak grupe të vogla maoiste-leniniste, si p.sh. ato në Republikën Federale Gjermane, e glorifikonin vendin si një parajsë socialiste mbi tokë.

Çfarë dimë sot rreth Shqipërisë enveriste? Përgjigjja është deziluzionuese: Në Shqipëri, historianët e lidhur me partinë i shmangen Epokës së Komunizmit. Varianti zyrtar i historisë paraqitur nga Akademia Shqiptare, për t’iu shmangur çdo lloj saktësimi të termave dhe, si rrjedhim, edhe vlerësimit ideologjik, flet për “kohën e pasluftës”. Vazhdimësia e elitave në politikë dhe në shkencë është e fortë. Nëse flitet për epokën komuniste, kjo ndodh në mënyrë tepër të politizuar dhe emocionale. Ai përpunim kritik që ndodh i dedikohet iniciativës së disa intelektualëve të angazhuar të shoqërisë civile, si Fatos Lubonja dhe Revista e tij “Përpjekja”, ose Ardian Klosi, ndarë pak kohë më parë nga jeta. Këta, dhe kolegët e tyre, kur kërkojnë një debat mbi pasojat e diktaturës shumëvjeçare, përballen shpesh me urrejtje të pastër.

Lexuesi shqiptar gjendet përballë një bulevardizimi të fortë të kujtesës, që kryhet nga gazetarë të orientuar nga sensacioni dhe ish-kuadro të partisë, që në kujtimet e tyre përshkruajnë merita të pretenduara personale para vitit 1991 dhe persekutimin e tyre të supozuar më pas. Kur publicisti Blendi Fevziu botoi para pak kohësh biografinë e parë të Diktatorit, libri i mbushur plot anekdota pati një sukses të madh te publiku. Por simpatizantët e regjimit u irrituan me zë të lartë; në Ferizajn kosovare, madje, libri u dogj, shenjë se Enver Hoxha, si një udhëheqës i fortë, nuk glorifikohej vetëm në epokën jugosllave.

Arkivat e shërbimit sekret, të frikshmit Sigurimi, vazhdojnë të qëndrojnë kryesisht të mbyllura. Prej viteve nëntëdhjetë ato përdoren si prej kundërshtarëve të papajtueshëm “socialistëve” postkomunistë ashtu edhe prej “demokratëve” në krye të pushtetit, të cilët përtej retorikës janë po aq të lidhur me regjimin e Hoxhës, mbi të gjitha, për të diskretituar kundërshtarin politik. Trashëgimia e rrjetit të plotë të spiunëve të regjimit të Hoxhës përfaqëson sot një dollap helmesh të shoqërisë shqiptare, prej të cilit ushqehen thashetheme dhe dyshime.

Edhe jashtë Shqipërisë interesi dhe dija mbi diktaturën e Hoxhës janë minimale. Se sa i vështirë është klasifikimi i sistemit e tregoi një takim i historianëve të rinj bashkëkohorë në fillim të vitit në Vjenë: teksa për RDGJ dhe Çekosllovakinë e viteve shtatëdhjetë – tetëdhjetë shkenca flet për “shtete socialiste” dhe e sheh të tejkaluar tashmë teorinë e totalitarizmit, vlerësimi i historianit të ri shqiptar, se Shqipëria duhej konsideruar si një sistem totalitar ngjalli çudi e, madje, refuzim.

Shoqëria e transformuar

Ashtu si në regjimet e tjera komuniste, edhe në rastin e Shqipërisë interpretimet luhaten midis theksimit të dhunshmërisë së regjimit dhe ndryshimeve që ka arritur një “diktaturë modernizuese”. Është e padiskutueshme që komunistët e transformuan shoqërinë e tyre: Industrializimi, një nga kolektivizimet më radikale të tokës në Europën Lindore, ndërtimi i një infrastrukture arsimore, shkencore dhe transporti, alfabetizimi i një populli gati të paarsimuar, ndalimi i feve dhe barazia formale e gruas e ndryshuan rrënjësisht shoqërinë që më 1945 ishte akoma osmane.

Por regjimi ndërtoi edhe një sundim të terrorit. Ai erdhi në pushtet i dalë nga një luftë civile (1941-1945) kundër partizanëve jo komunistë me mbështetjen e Jugosllavisë së Titos; eliminoi elitat e vjetra kulturore dhe shoqërore; veproi në mënyrë klanoredhe mirëmbajti deri në vitet tetëdhjetë kampe ndëshkimore, ku me mijëra detyroheshin të punonin në kushtet e një skamjeje të tmerrshme. Emigracioni u ndalua kurse migrimi brenda vendit u kufizua radikalisht: Populli shqiptar, migrues klasik, u burgos me plot kuptimin e fjalës. Regjimi u imponoi shtetasve të tij orientime të ndryshme: Mbas Jugosllavisë (deri më 1948) pasoi Bashkimi Sovjetik (deri më 1961) e më pas Kina maoiste (deri 1978) si fuqi proteksioniste, të cilat sollën parà për mbështetjen e ndërtimit të industrisë dhe ideologjisë, parà të cilën Shqipëria nuk ishte gati t’i kthente, gjë që shpjegon shumë herë më mirë sesa histeria ideologjike prishjen me fuqinë proteksioniste të radhës.

Shqipëria importoi “revolucionin kulturor” të Maos, por i dha atij edhe karakteristika të vetat: Duke filluar prej viteve shtatëdhjetë, nacionalizmi arriti kulmin e tij dhe prejardhja e shqiptarëve prej ilirëve u kthye në doktrinë shtetërore. “Njeriu i ri” i llojit shqiptar nuk duhej vetëm të kapërcente të gjitha pengesat e natyrës, të kishte ndërgjegje klasore, të ishte i shëndetshëm dhe i fuqishëm ashtu si modeli i tij shembull sovjetik dhe kinez, por ai duhet të ishte edhe një nacionalist i bindur dhe ateist.

Dekretimi i ndalimit të fesë më 1968, i cili u zbatua me një brutalitet të jashtëzakonshëm, e ktheu Shqipërinë, të paktën zyrtarisht, në shtetin e vetëm ateist të botës. Stalinizmi dhe nacionalizmi, me theksin te kjo e fundit, përbënin ideologjitë bazë të regjimit. Brenda këtij nuk mungonte as larja e hesapeve mes kuadrove të lartë të partisë, që i tërheq vazhdimisht historianët te komunizmi: Hoxha, në “spastrimet” e tij, ndiqte me zell shembullin e Stalinit. Në këtë kontekst harrohet shpesh fakti që viktimat e tij ishin vetë gjithashtu përgjegjës për krime të rënda. Nomenklatura e Hoxhës i ngjante në shumë aspekte asaj të Stalinit: një klan që kishte në dorë edhe pushtetin edhe të mirat materiale.

Në Shqipëri mbizotëron sot më shumë interesi te personat sesa te çështjet e strukturave sociale. Për shembull, sesi ndërtimi i një metalurgjiku gjigant e shndërroi qytetin osman të Elbasanit në një kombinat dhe qytetarët e tij në rrotëza të një mekanizmi industrial, sapo ka filluar të hulumtohet. Mbetet akoma për t’u analizuar nëse barazimi i brohoritur propagandistik i gruas solli vërtet një përmirësim apo thjesht një ngarkesë të dyfishtë në familje dhe në pune. Sesi izolimi i vendit ndryshoi edhe vetë jetën private të njerëzve po bëhet gjithmonë e më e qartë: nga frika, shpesh heshtej edhe në rrethin më të ngushtë familjar.

Sigurimi kishte vendosur një sundim të terrorit. Kontrolli i regjimit mbi çdo gjë që ndodhte i ngjante skenave Orwell-iane, si p.sh. kur klasa punëtore mallkonte me parulla urrejtjeje grupet e politikanëve të rrëzuar. “I jemi betuar Partisë dhe shokut Enver se do t’u qëndrojmë besnikë dhe se jemi gati t’u falim jetën tonë, sepse jetën dhe fatin ia dedikojmë Partisë.”

Raporte të shërbimit sekret tregojnë edhe se ku gjendeshin rezervatet e vogla të privates, veçanërisht në periudhën e fundit të regjimit: në zonat kufitare njerëzit i drejtonin antenat nga vendet fqinje dhe u justifikoheshin kontrolluesve se drejtimin ua kishte ndryshuar era. Në fshehtësi praktikoheshin madje edhe rite fetare. Por edhe pse hapësirat private ishin tepër modeste, në fillim të viteve tetëdhjetë Partia përforcoi luftën kundër asaj pak prone private që i kishte mbetur fshatarit. Kësisoj, me përjashtim të nomenklaturës së furnizuar mirë në lagjen e rrethuar të “Bllokut”, që e përkëdhelte veten me qumësht të freskët dhe spaghetti italiane, në fund të kohës së Hoxhës në Shqipëri mbizotëronte varfëria e madhe dhe mungesa e furnizimeve.

E mbrujtur me trashëgiminë e Hoxhës

Për të kuptuar Shqipërinë e Hoxhës duhet të dimë më shumë për njerëzit që mbështetën atë dhe ndërtimin e komunizmit, që kontribuan në luftën pa mëshirë kundër atyre që mendonin ndryshe. Botëkuptimi manichais-t (manikeist) i Hoxhës shpjegon pjesërisht paaftësinë për dialog e kompromis të elitës së sotme politike. Asaj nuk i bie në sy se sa shumë e mbrujtur është me trashëgiminë e Hoxhës. Për këtë asaj do i duhet të mësojë që të flasë mbi të kaluarën (edhe mbi atë personale) dhe që të gjejë një gjuhë për atë që ka ndodhur. Por koha e Hoxhës ka mbrujtur të gjithë shoqërinë shqiptare. Prandaj, çelësi për të kuptuar të kaluarën dhe të sotmen e Shqipërisë nuk është te vështrimi nga udhëheqësi komunist, por te pyetja se cilët ishin njerëzit e thjeshtë që kontribuan për komunizmin. Deri atëherë, shumica e shqiptarëve janë të vendosur të mos i hedhin sytë në këtë pasqyrë.
*Marrë nga Neue Zürcher Zeitung.

Përktheu: Selfmaderadio.

Ayten Ardel: Në arkivat e Stambollit ka miliona dokumenta për shqiptarët (intervistë)

04/09/2012 Lini një koment

AYTEN ARDEL: NË ARKIVAT E STAMBOLLIT KA MILIONA DOKUMENTA PËR SHQIPTARËT

(intervistë)

Ayten Ardel

       Ayten Krasniqi’Ardel, e takova fare rastësisht në Stamboll, ku pata vajtur me bashkëshortin tim Bejtullah Destanin, për disa ditë pushim, të cilat i kisha planifikuar muaj më parë, si një surprizë në 50 vjetorin e tij të lindjes. Por Bejtullahi është njeri i çuditshëm, pak ndryshe nga shumica e njerëzve që na rrethojnë çdo ditë. Në vend të magjisë së bukurisë së Stambollit, të ambjenteve tërheqëse, të shëtitjeve në det apo restorantëve të famshëm turq, për të përkujtuar 50 vjetorin e tij, ai zgjodhi të qëndronte mes dëshmitarëve të heshtur të historisë shqiptare, në Arkivat Osmane të Stambollit. Gjatë gjithë kohës që qëndruam në Stamboll kemi kërkuar në arkiva dokumenta që, kanë lidhje me historinë shqiptare dhe me vetë shqiptarët. Si ekspert i kësaj lëmie, Bejtullahi u magjeps me pasurinë e dokumetave osmane të cilat kapnin shifrën mbi 90 milion, të dixhitalizuara deri më sot dhe miliona të tjerë që prisnin të dixhitalizoheshin. Së fundi i erdhi keq që nuk kishte ardhur këtu vite e vite më parë, pasi historia 500 vjeçare e shqiptarëve ishte mbyllur në këto arkiva, shumë pak të studiuara prej tyre. Dhe ja, ishte pikërisht dita e parë e qëndrimit tonë në Stamboll dhe vizita e parë e jona në arkiv, kur edhe u befasuam nga shqipja me të cilën na foli njëra prej punonjëseve të arkivit. E habitshme vërtetë por ja që kështu ishte; Ayten Krasniqi’Ardel, një nga punonjëset shkencore të Arkivave Osmane, me preardhje nga Mitrovica. E martuar prej kohësh në Turqi, ajo tashmë jeton dhe punon në Stamboll. Trupshkurtër por shumë energjike, Ayteni ishte e kudondodhur, pranë monitorëve të asaj salle që ishte e mbushur me studiues nga e gjithë bota. Ditët në vazhdim do të na ndihmonin t’a njihnim më nga afër Aytenin dhe punën e saj. Ajo ju përgjigj me kënaqësi kërkesës për të realizuar një intervistë me të.

Ayten Krasniqi’Ardel

Pashtriku: A mund të na tregoni diçka për origjinën tuaj?


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Quhem Ayten Krasniqi’Ardel. Jam nga Mitrovica e Kosovës. Babai është shqiptar ndërsa nëna është prej turqve që jetojnë në Kosovë. Jam lindur në Mitrovicë, por ndihem krenare që jam rritur dhe edukuar mes dy kulturave shumë të lashta, asaj shqiptare dhe turke.

Pashtriku: Si e keni mësuar Osmanishten?

Ayten Krasniqi’Ardel: Kam studiuar për Orientalistikë në Universitetin e Prishtinës, që më 1973. Unë jam studentja e parë femër e kësaj fushe dhe kam patur nderin të kem profesor Hasan Kaleshin, mjaft i njohur për kontributin e tij për historinë shqiptare, të periudhës Osmane.

Pashtriku: Vendimi për të studiuar Orientalistikë ju lindi vetvetiu apo patët ndonjë nxitje të jashtme?

Ayten Krasniqi’Ardel: Prindërit e mi kanë ndikuar shumë në këtë vendim timin. Ata më kanë nxitur dhe përkrahur për të përzgjedhur studimet në këtë degë, veçanërisht nëna ime, që dinte të lexonte Kur’anin dhe fliste turqishten.

Pashtriku: Ju jeni një nga ekspertet e osmanishtes dhe keni vite që punoni si punonjëse shkencore në arkivë. Çfarë perspektive ju ka hapur kjo?

Ayten Krasniqi’Ardel: Të diturit e një gjuhe pothuajse të harruar sot, më ka hapur perspektiva të shkëlqyera. Për gjashtë vjet 1981-1986, kam ligjeruar në Universitetin e Sarajës si lektore e Turqishtes, gjithashtu kam dhënë gjuhë Turke në Medresen e Gazi Husrev Beut dhe kam patur rastin të punoj në arkivin e bibliotekës së Gazi Husrev Beut. (Lexoni: http://www.ghbibl.com.ba/ – Sh.B) Më pas, në 1987-1988, rruga e dijes më çoi si lektore të gjuhës Turke në Univeristetin e Venedikut në degën e Orientalistikës.

Pashtriku: Si e keni ndier veten në Venedik?

Ayten Krasniqi’Ardel: Jam ndier shumë e lumtur dhe krenare. Besoj se gjithkush e kupton se të arrish të japësh mësim në një nga universitetet më me emër në botë, nuk është aspak e lehtë, kjo kërkon punë dhe përkushtim. Si lektore kam patur kontakt me emra të shumtë të dijes, akademikë të shquar, studentë të shkëlqyer, që më pas do të rradhiteshin në elitën akademike botërore. Në Venedik kam patur nderin të kem kolegë Prof. Hasan Karnësh dhe Prof. Xhanpiero Vilinxhere si dhe të jem pjesë e projektit të Prof.Karnësh, i cili synonte t’u mësonte studentëve të Orientalistikës në Venedik, dialektet e ndryshme të turqishtesh, që fliteshin nëpër botë. Një nga këto dialekte ishte dhe dialekti turk që flitej në Kosovë.

Pashtriku: Sa vite keni që punoni në Arkivat Osmane?

Ayten Krasniqi’Ardel: Kam filluar punë në Arkivat Osmane më 1992 dhe vazhdoj të punoj akoma dhe sot.

Pashtriku: Çfarë ndieni kur punoni mes një thesari të tillë, pothuajse të lënë mënjanë nga bota?

Ayten Krasniqi’Ardel: Shumë vite para se të filloja punën këtu, kam qenë anëtare e Shoqatës Botërore të Turkologëve dhe pata realizuar dy punime shkencore deri atëherë: I pari “Gjëegjëza” është një punim në dialektin e turqistes që flitet në rrethinën e Pejës, ndërsa i dyti bën fjalë për “Emrat e gjellëve” në boshnjakisht. Qenia anëtare e kësaj shoqate dhe punimet shkencore që kisha realizuar deri atëherë ma lehtësuan mundësinë e punësimit këtu në Stamboll, ku dhe isha martuar dhe jetoja tashmë. Sa për punën në Arkivë, nuk gjej dot fjalë të shpreh kënaqësinë që ndjej duke punuar mes një pasurie kaq të madhe. Për më tepër puna këtu më mundëson të mësoj për historinë e shqiptarëve të Kosovës, Shqipërisë, Maqedonisë, Malit të Zi, Greqisë etj, mundësi kjo që nuk besoj se do të më ipej po të punoja diku tjetër. Si intelektuale ndihem krenare që më është dhënë një mundësi që shumë të tjerë ëndërrojnë ta kenë. Kjo më nxjerr para vetes detyrën e vështirë për të kontribuar më shumë për Ballkanin dhe për trevat shqiptare në veçanti. Është për t’u habitur fakti se në secilin fond të Arkivit do të gjesh dokumenta që në një mënyrë apo në një tjetër flasin për shqiptarët. Nuk mundem të them një numër të saktë për dokumentat në të cilat përmenden shqiptarët, por më duket se janë me miliona dhe këto dokumenta nuk përfshijnë vetëm trevat aktuale që popullohen nga shqiptarët por të gjithë teritorin osman ku ka patur shqiptarë. Meqenëse shtrirja teritoriale e Perandorisë Osmane ka qenë relativisht shumë e madhe edhe dokumentat për shqiptarët janë të shumta.

Stamboll 2010: Bejtullah Destani, Ayten Krasniqi’Ardel dhe Jeni Myftari

Pashtriku: Ju përmendët faktin se ka me miliona dokumenta që flasin për shqiptarët. A janë studiuar këto fonde nga ana e Qeverive Shqiptare?


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Mund të them se kohët e fundit është rritur interesi për këtë pasuri arkivore. Herë pas here vijnë në arkivë studiues të ndryshëm, pjesa më e madhe nga Shqipëria. Më ka habitur disi fakti se edhe gjatë periudhës së regjimit komunist të Enver Hoxhës, ka patur studiues nga Shqipëria që kanë ardhur të hulumtojnë në këto arkiva.

Pashtriku: Çfarë keni parasysh kur thoni se më të interesuarit kanë qenë shqiptarët e Shqipërisë?

Ayten Krasniqi’Ardel: Ka kumtesa të shumta me tematika nga më të ndryshmet që janë përgatitur nga shqiptarët e Shqipërisë. Po kështu gjejmë edhe një sërë librash historik të mbështetura në dokumentat osmane, që janë botuar nga studiuesit shqiptarë brenda teritorit të Shqipërisë. Mund të përmend këtu Prof. Ferid Dukën, Prof. Gazment Shpuzën, Kristaq Priftin dhe emra të tjerë, të cilët i kam takuar këtu në këtë sallë duke punuar dhe hulumtuar historinë e panjohur të shqiptarëve. Nga Kosova, me përjashtim të të mirënjohurit Hasan Kaleshi, që i takon brezit të vjetër të studiuesve, nga studiuesit aktualë mund të përmend vetëm Iljaz Rexhën, i cili është marrë me hulumtimin e dokumentave osmane. Ndërsa i pari që ka shkruar për historinë e shqiptarëve në kohën e Perandorisë Osmane, ka qenë studiuesi i mirënjohur turk, Halil Inallxhëk. Ai është marrë me studimin e Defterit të Vlorës në Dokumentat Osmane të kohës dhe e ka botuar atë. Një studim të përafërt ka bërë dhe Ferid Duka, më vonë, për Defterët e Beratit.

Pashtriku: Po vetë arkivat shqiptare sa janë të interesuara për këto dokumenta?

Ayten Krasniqi’Ardel: Edhe në këtë rast do të thoja se Arkivi Qendror i Shqipërisë, është interesuar më së shumti për të punuar me këto dokumenta. Veç kësaj, ndërmjet Arkivit Qendror të Shtetit Shqiptar dhe Arkivave Osmane ka kohë që është nënshkruar një marrëveshje bashkëpunimi në nivel të lartë. Tani së fundi një marrëveshje e tillë është nënshkruar edhe me arkivat e Kosovës dhe të Maqedonisë. Para pak kohe, të trija këto arkiva, në bashkëpunim me Arkivin Osman kanë botuar nga një libër: “Shqipëria në Dokumentat Arkivore Osmane”, “Vilajeti i Kosovës në Dokumentat Arkivore Osmane”, “Maqedonia në Dokumentat Arkivore Osmane”.

Ayten Krasniqi’Ardel

Pashtriku: A është i mjaftueshëm studimi që kanë bërë shqiptarët deri më sot në këto arkiva? 


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Sigurisht që nuk është i mjaftueshëm. Megjithë punën dhe përpjekjet që janë bërë kjo e gjitha është shumë pak, për të mos thënë aspak. Nëse hedh vështrimin në sasinë e dokumentave dhe e krahason me punën që është bërë, po të flas me gjuhën e statistikës mund të them se deri tani është bërë 0,000001% e punës që duhet bërë.

Pashtriku: Sa kanë investuar Qeveritë Shqiptare (e Shqipërisë dhe Kosovës) në nxjerrjen apo studimin e këtyre fondeve?

Ayten Krasniqi’Ardel: Asgjë. Nuk është investuar asgjë në këtë drejtim. Nuk di nëse Qeveritë Shqiptare kanë financuar ndonjë prej studiuesve që vijnë dhe punojnë këtu, apo këta studiues vijnë privatisht, por ajo që mund të them me siguri është se ndonjë investim konkret në planin e marëdhënieve dypalëshe nuk ka patur.

Pashtriku: Nisur nga këndvështrimi juaj si specialiste, a mendoni se studimi i fondit osman paraqet interes për historinë e shqiptarëve?

Ayten Krasniqi’Ardel: Jo vetëm si specialiste e osmanishtes apo si punonjëse shkencore e Arkivit, por edhe si shqiptare mund të them se vlerat e studimit të këtyre fondeve për shqiptarët janë të patjetërsueshme. Në këto fonde që heshtin, fshihet e gjithë historia që flet, prandaj mjafton të kesh dëshirën dhe vullnetin e mirë për t’i nxjerrë në dritë dhe për t’i studiuar këto dokumenta dhe atëherë do të gjesh para vetes shumë të vërteta që i mungojnë aktualisht historisë së shqiptarëve. Po të thellohesh në studimin e tyre do të gjesh si ka qenë ndërtuar jeta sociale, shoqërore, kulturore e trojeve të banuara etnikisht nga shqiptarët.

Pashtriku: Ekziston mendimi se populli shqiptar ka vuajtur dhe ka hequr shumë nën sundimin e Perandorisë Osmane. Si qëndron e vërteta e këtij mendimi, parë nën dritën e dokumentave historike?

Ayten Krasniqi’Ardel: Ky mendim është totalisht i gabuar dhe nuk ka asnjë bazë shkencore apo historike. Në fund të fundit ky mbetet mendim i atyre “studiuesve” dritëshkurtër që të gjitha arsyet për prapambetjen aktuale të kombit shqiptar ja mveshin Perandorisë Osmane. E parë nga këndvështrimi i së vërtetës histrorike, faktet flasin krejt ndryshe. Historia e të gjitha qytetërimeve të lashta dhe të reja është shkruar bazuar në trashëgimitë kulturore të këtyre qytetërimeve. Një prej burimeve kryesore, tepër të besueshme të këtyre trashëgimive, janë edhe arkivat. Në këtë kontekst, Arkivat Osmane janë një prej burimeve më të rëndësishme botërore, të historisë 560 vjeçare, nga mesjeta e deri në fillimet e shekullit të 20’të. Nëse dokumentat flasin ndryshe, atëherë pse duhet t’u besojmë fjalëve të paargumentuara të disa pseudostudiuesve? Për të shkruar historinë e një kombi duhet të bazohemi tek e vërteta dhe për hir të kësaj të vërtete duhet të pranojmë edhe ato gjëra që ndoshta nuk na shkojnë për shtat. Është fakt i pamohueshëm se shqiptarët, si komb, kanë qenë shumë të privilegjuar në kohën e qeverisjes së Perandorisë Osmane. Për këtë flet qartë fakti se në Qeverinë Osmane kanë shërbyer me mijëra nëpunës shqiptarë, të cilët kanë patur ofiqe të ndryshme, që nga nëpunës i thjeshtë e deri në rang Ministrash dhe Kryeministrash.

Pashtriku: Pra në një farë mënyre mund të themi se shqiptarët kanë qenë të përkëdhelurit e Perandorisë, apo jo?

Ayten Krasniqi’Ardel: Po, tamam ashtu, kanë qenë kimetlinjtë e Perandorisë. Kjo edhe për shkak të vlerave të mëdha që kanë patur shqiptarët si komb. Dokumentat pohojnë se Kryeministrat-kryevezirët ose sadrazamët, numri i të cilëve ka kapur shifrën 40, ministrat-vezirët dhe pashallarët-gjeneralët e komandantët ushtarakë më të vlefshëm, kanë qenë me origjinë shqiptare. Në qoftëse Perandoria, është udhëhequr nga shqiptarët atëherë si mund të pretendohet se ajo është bërë pengesë në përparimin e vendit? Jo vetëm kaq por sipas dokumentave, në urdhëresat e Sulltanit gjejmë kontribut të shpeshtë financiar në ndërtimin apo meremetimin e kishave të ndryshme, fakt ky që hedh poshtë tezën e myslimanizimit të popullsisë me dhunë, siç pretendohet nga disa pseudostudiues.

Pashtriku: Ju përmendët faktin se në Administratën Osmane ka patur shumë shqiptarë. A mund të na përmendni këtu diçka konkrete për të argumentuar mendimin tuaj?

Ayten Krasniqi’Ardel: Në secilin fond do të gjesh diçka që flet për këtë të vërtetë, mjafton t’i shfletosh ato. Administrata Osmane ka patur nëpunës shqiptarë prej kontakteve të para me këtë Perandori e deri në shkatërrimin e saj më 1922.

Pashtriku: Sa mendohet të jetë numri i këtyre nëpunësve?

Ayten Krasniqi’Ardel: Nuk mund të them me siguri se sa ka qenë numri i tyre. Unë personalisht jam marrë me studimin e përbërjes administrative gjatë kohës së Abdyl Hamitit të Dytë, 1878-1909. Jam mahnitur nga saktësia statistikore e kësaj administrate, e cila ka regjistruar të gjitha CV e nëpunësve të saj. Kjo administratë ka numëruar 62,000 nëpunës, prej të cilëve 11, 400 kanë qenë ballkanas (të lindur në Ballkan), ku pjesa dërmuese e tyre rezulton të jenë shqiptarë. Në raport me popujt e tjerë vendin e parë e kanë mbajtur shqiptarët, pastaj kanë ardhur popujt e kombësive të tjera. Këta nëpunës nuk kanë punuar vetëm në zonën e Ballkanit, por kanë shërbyer në pjesë të ndryshme të Perandorisë.

……………………………….

36 sulltanët e perandorisë osmane:

………………………….

VIDEO

………………………………………

Pashtriku: Ju mendoni se Abdyl Hamiti i II’të ka qenë simpatizant i shqiptarëve?


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Po kështu mendoj. Të gjitha gjasat të çojnë në këtë përfundim. Jo vetëm kaq, por duket se ai ju ka besuar shumë shqiptarëve, pasi në gardën e tij personale, pjesa më e madhe e rojeve kanë qenë shqiptarë.

Pashtriku: Ndër shqiptarët është e njohur teza se Perandoria Osmane është pengesa kryesore për zhvillimin e gjuhës shqipe. Çfarë mund të na thoni për këtë?

Ayten Krasniqi’Ardel: Edhe kjo tezë nuk ka asnjë bazë historike. Mjafton që të përmendim këtu faktin se në krye të censurës në Ministrinë e Arsimit të Perandorisë Osmane ka qenë Naim Frashëri, një prej emrave më të mëdhenj të Rilindjes Shqiptare. Për më tepër, sipas dokumentave, shqiptarët kur kanë kërkuar nga Perandoria të njihet gjuha shqipe, nuk i kanë bashkangjitur kërkesës së tyre një alfabet konkret për t’u aprovuar nga organet kompetente. Duket shqiptarët kanë patur probleme ndërmjet vetes, pasi nga historia dimë se shqiptarët kanë bërë disa alfabete të cilët kanë kundërshtuar njëri-tjetrin dhe ndoshta pikërisht kjo mosmarrëveshje ndërmjet shqiptarëve i ka vonuar ata në zhvillimin e gjuhës së shkruar shqipe.

Pashtriku: Cili ka qenë më aktiv për gjuhën shqipe?

Ayten Krasniqi’Ardel: Në vija të përgjithëshme mund të them se ndoshta familja Frashëri ka patur emër më të madh në këtë drejtim, por sigurisht ka dhe emra të tjerë që ne i njohim mirë nga historia e deri tanishme. Duket se vetë familja Frashëri, më konkretisht Naim Frashëri si censor i Ministrisë së Arsimit, ka patur konflikt interesi me veprimtarë të tjerë shqiptarë të kësaj fushe, por nuk di shumë hollësi në këtë drejtim. Unë personalisht nuk jam marrë me studimin e këtij problemi, prandaj nuk dua të ndalem në hollësi që nuk janë në kompetencën time studimore. I takon gjuhëtarëve shqiptarë, të merren me studimin dhe hulumtimin e periudhës së lindjes së shqipes së shkruar, për të nxjerrë në pah të vërtetën.

Pashtriku: A ka në arkivat osmane dokumenta në gjuhën shqipe?

Ayten Krasniqi’Ardel: Deri tani nuk kam hasur të tillë dokumenta. Kjo nuk do të thotë se nuk ka edhe pse të them të vërtetën, dyshoj.

Pashtriku: A mund të veçoni ndonjë prej fondeve më të rëndësishme që keni studiuar?

Ayten Krasniqi’Ardel: Po, përmenda më lart periudhën e qeverisjes se Abdylhamititit të II’të. Ky fond ka një rëndësi të madhe edhe për shqiptarët pasi – siç thashë – në administratën e tij kanë shërbyer 11,400 ballkanas. Studimin e jetës dhe të veprimtarisë së këtyre nëpunësve unë e kam marrë si rast studimor dhe e kam paraqitur si projekt të veçantë. Është një projekt që më është dashur 5 vjet për ta përgatitur, por që për fat të keq akoma nuk kam gjetur mjetet e duhura financiare për t’a nxjerrë në dritë gjithë këtë punë.

Pashtriku: Ju thatë se keni përgatitur edhe disa kumtesa me vlerë historike, të cilat i keni ligjëruar në tribuna të ndryshme shkencore. A mund të na tregoni për ndonjë prej tyre?

Ayten Krasniqi’Ardel: Po e vërtetë, kam përgatitur disa kumtesa shkencore. Një prej tyre ka qenë për Elbasanin e shekullit të 15’të, me temë: “Elbasani në Defterët e Parë Osmanë”. Përveç Elbasanit kam bërë një studim për “Konsullatat e Huaja dhe kontributi i tyre në Vilajetin e Kosovës në shek. e 19’të dhe fillimet e shek. 20’të”. Përveç këtyre kam bërë disa studime për këtu në Turqi, konkretisht për nëpunësit e administratës të lindur në Üskudar dhe Konja.

Pashtriku: Çfarë plani keni për të ardhmen?

Ayten Krasniqi’Ardel: Planet dhe dëshira ime janë, besoj, të njejta me ato të çdo studiuesi: të jap maksimumin tim në shërbim të dijes dhe të vendit. Si plan afatshkurtër kam realizimin e projektit që përmenda më lart, “Nëpunësit ballkanas në administratën e Abdylhamitit të Dytë”. Ky projekt nuk përfshin vetëm trevat shqiptare, por edhe Maqedoninë, Malin e Zi, Greqinë, Serbinë, Hungarinë, Rumaninë. Ndërsa si plan afatgjatë kam studimin e thelluar të vlerave kulturore shqiptare dhe ballkanase në përgjithësi.

Pashtriku: Projektin tuaj mendoni ta realizoni si një të tërë për të gjithë Ballkanin, apo e keni menduar të ndarë sipas shteteve të ndryshme?

Ayten Krasniqi’Ardel: E mira do të ishte të realizohej si një projekt i plotë. Kjo do të ishte edhe një urë e mirë lidhje mes shteteve Ballkanike me njëri-tjetrin, por nëse nuk gjenden mjetet e duhura financiare për ta realizuar si një të tërë, atëherë le të financojë çdo shtet për nëpunësit e tij. E rëndësishme është që materiali të shohë dritën e botimit, për vetë vlerat historike që përmban. Duke botuar këtë material do të mësojmë edhe se cilat kanë qenë institucionet që kanë funksionuar në Ballkan, si kanë funksionuar ato, cili ka qenë rroli i tyre në zhvillimin shoqëror të rajonit dhe çfarë vlere ka patur për popullsinë vendase, qeverisja nga vetë vendasit. Për më tepër, nëse veçoj vlerat që ka për shqiptarët, studimi hedh dritë edhe mbi nëpunësit shqipfolës, pasi politika që ka ndjekur Abdyl Hamiti ju ka mundësuar nëpunësve të flasin të gjitha gjuhët që dinë, përfshi këtu edhe shqipen. Megjithatë dyshoj se të gjitha shtetet janë të interesuara për botimin e tij. Le të marim rastin e Greqisë p.sh: ajo nuk do të ishte e interesuar të financojë këtë projekt, për shumë arsye. Një nga arsyet kryesore është se nuk është në favor të politikës antishqiptare greke, të dalë në pah numri i popullatës shqiptare që ka jetuar në teritoret që sot i takojnë Greqisë, për më tepër që kjo popullatë ka qenë myslimane, gjë të cilën Greqia kërkon t’a mohojë me forcë.

Në dhomën e hulumtimeve të arkivit osman: Dilek Cansel, Mihai Maxim, Ali Toköz, Ayten Ardel, Sevinç Akça

……………………..

Pashtriku: Çfarë mesazhi do t’u përcillnit lexuesve?


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Dëshiroj të shoh sa më shumë studiues shqiptarë në këtë sallë, të zhytur mes këtyre dokumentave, për t’ju shkundur pluhurin e kohës dhe për t’i bërë të flasin në të mirë të çështjes tonë kombëtare. Ka ardhur koha ta shkruajmë ndryshe historinë tonë, me fjalë të tjera: Ta themi historinë me zërin e së vërtetës. Është kjo një thirrje që ja drejtoj të gjithë atyre studiuesve që kanë ndër deje gjak shqiptari. Punoni dhe financoni në të mirë të popullit tuaj.

Bisedën e zhvilloi: Jeni MYFTARI

Marrë nga faqja: http://www.pashtriku.org/?kat=60&shkrimi=615

Neo-otomanizmi nën dritën e otomanizmit historik

21/08/2012 1 koment

Redi SHEHU

 

NEO-OTOMANIZMI NËN DRITËN E OTOMANIZMIT HISTORIK

Redi Shehu

Redi Shehu

Prania e muslimanëve në tokat shqiptare është shumë më e hershme se sa ardhja e osmanëve. Vendi më i afërt musliman me trojet shqiptare ishte Siçilia. Faktet historike na tregojne se Siçilia e cila thirrej nga muslimanët si Al-Sikilia,  qe tentuar  të merrej që në kohën e kalifit Muavije ibn Ebu Sufjan në mesin e shekullit të 7-të. Por vetëm në vitin  827-të Eufemios, komandanti bizantin i Siçilisë i kërkoi Bin Ibrahimit, Emirit të Tunizit që të ndërhynte ne Siçili. Pikërisht ky ishte viti i triumfit të komandantit Abag bin Uakili me ushtrinë e tij muslimane që vinte nga Spanja, i cili shënoi edhe fillimin e periudhës së artë të qytetërimit Siçilian.[1] Në shekullin e 11-të, Normanët pushtuan Siçilinë dhe është domethënës fakti se ata në sajë të arritjeve të civilizimit musliman  atje, stabilizuan një raport bashkëpunimi me muslimanët i  cili zgjati deri në shekullin e 12-të. Shumë muslimanë të ditur u bënë pjesë e administratës normane, përfshirë edhe ushtrinë e cila pati në gjirin e saj luftëtarë muslimanë.  Si pasojë e fushatave normane në tokat shqiptare nën Bizantin më 1081-shin edhe gjatë shekullit të 12-të, pjestarë të shumtë muslimanë të kësaj ushtrie, arabë, berberë, siçilianë u vendosën në trevat shqiptare së bashku me familjet e tyre. Kjo shihet në  vendimet e Peshkopit të Ohrit në vitin 1220 në të cilin thuhet : “ Grupet minoritare (fetare), duke përfshirë çifutet e muslimanet, duhet te kene liri të kufizuar… Vendet e kultit të tyre nuk duhen toleruar jashtë vendbanimeve te tyre.”[2]  Ky vendim të lë të kuptosh se muslimanët tashmë në këto troje përbënin një komunitet minoritar.

Përveç kësaj, ardhjet e muslimanëve në trojet tona kanë qenë e të organizuara edhe mbi baza të arsyeve të ndryshme, për faktin se, trojet tona ndodheshin në kryqëzimin e rrugëve tregëtare i cili përbëntë trajektoren më të shkurtër për të lidhur tregjet  aziatike e perse, me pjesën perëndimore të kontinentit evropian. Duhet prekur këtu edhe fakti se përreth nesh civilizimi islam kishte arritur majat në qëndra të mëdha si Damasku, Bagdati, Kajro, Kordova, Toledo, e shumë qëndra të fuqishme ekonomike, politike e ushtarake muslimane që në të njëjtën kohë ishin edhe qëndra të mëdha dijeje. Kështu që, udhëtimet e shumta të tregëtarëve muslimanë në brigjet perëndimore të tokave shqiptare, që në atë kohë ishin nën sundimin e Bizantit, kishin stabilizuar një realitet islam në rrethana minoritare. Ajo çka duhet sjellur në vëmendje, në ndryshim nga teza e gabuar se Islami erdhi në Shqipëri nga Lindja, është edhe fakti se qytetërimi islam si dhe muslimanët e parë erdhën në Ballkan dhe në trojet tona  nëpërmjet Andaluzisë  dhe Siçilisë muslimane, pra nga Perëndimi.
 Qasje e historiografisë sonë nuk përmend një fakt të rëndësishëm i cili ka të bëjë me identitetin e shqiptarëve që si pasojë e presionit asimilues të Kishës dhe Kodit të Car Dushanit po zhdukte identitetin etnik shqiptar duke e transformuar atë në serbo –sllav. Po ashtu identiteti i shqiptarëve të Arbanon-it (Shqipërisë) nën sundimin feudal të principatave shqiptare ishte i fragmentarizuar, sepse gjuha dhe feja e principatave ndryshonin nga njëra-tjetra. Konfliktet e principatave shqiptare dhe e krerëve të tyre për ruajtjen e sundimit, kishin bërë që uniteti dhe konsensusi i përbashkët për të ndërtuar një njësi administrative siç ishte shteti,  të ishte i pamundur. Prandaj, kur bëhet fjalë për ardhjen e osmanëve në trojet tona, së pari duhet sqaruar realiteti në të cilin gjendej identiteti i shqiptarit. Me një përçarje të tillë, pa një strukturë të organizuar shtetërore, pa mbrojtje të unifikuar si dhe pa një kulturë të organizimit të vendit si pasojë e pushtimeve shekullore, Arbanoni ishte në pritje të shpëtimtarit të radhës i cili do të përbënte nga njëra anë elementin homogjenizues, por edhe do të duhej të mbronte identitetin shqiptar nga presioni i asimilues etno-kulturor që vinte nga të gjitha anët.
Prezenca e parë e osmanëve në trojet tona shënohet në vitin 1385 në një ngjarje “të harruar” historike të cilën rrallë ose fare e gjejmë në botimet të kësaj natyre për këtë periudhë. Në vitin 1385 ekspeditat ushtarake osmane u ftuan që të vinin në trojet tona nga feudali shqiptar Karl Topia  për ta ndihmuar atë[3], sepse nga njëra anë i trembej synimeve të Venedikut për t’i shtënë në dorë zotërimet që kishte, dhe nga ana tjetër që të mbrohej nga presioni i vazhdueshëm i Balshajve të serbizuar tashmë nën ortodoksi. Në këtë kontekst dhe në dritën historike të ngjarjeve, feudalët shqiptarë ishin të gatshëm që për hir të ruajtjes së identitetit të sapo ndërtuar pas mbarimit të gjenocidit të Car Dushanit, të bashkëpunonin me osmanët për të ruajtur integritetin territorial. Ndërsa interesi i osmanëve ishte përtej Adriatikut, ata synonin Romën dhe më pas Venedikun. Kështu që  ardhja e tyre në Shqipëri me ftesë të Princpatës së Karl Topisë, u shkonte për shtat për të ndërtuar një bazament infrastrukturor në Ballkan i cili do të lehtësonte zgjerimin dhe për këtë atyre u duhej të ndiqnin një politikë të një prezence jo agresive ndaj shqiptarëve. Pyetja thelbësore që lind për të gjithë studiuesit e historisë është se: A kishte një marrëveshje politiko-ushtarake mes osmanëve dhe principatës së Karl Topisë, ku njëra palë do të përfitonte mbrojtje nga një superfuqi dhe pala tjetër do të kishte lehtësira gjeostrategjike? A konsiderohet me gjuhën e sotme, akti i Karl Topisë, një akt nacionalist?
Duhet thënë se proçesi i islamizimit të shqiptarëve është i shtrirë në kohë dhe si përbërës kryesorë të tij janë dimensionet sociale e shpirtërore, dimensioni gjeopolitik si dhe situata ekonomike dhe zhvillimore e rajonit. Në sajë të propagandës së historicizmit totalitar, i cili për një periudhë gjysëm shekullore ka ujitur mendjet e të gjitha niveleve arsimore të Shqipërisë dhe rajonit shqipfolës, janë  ndërtuar në përceptimin tonë idetë e kovertimit të dhunshëm të shqiptarëve nga pushtuesit apo siç është preferuar të quhen “hordhitë turke”. Së pari, gabimi terminologjik i cili shoqëron këtë tezë është se Perandoria Osmane identifikohet me terminologji nacionaliste  (në rastin konret me termin turk), në kohën kur identitetet nacionale shfaqen në popujt e Ballkanit apo edhe më gjërë, pikërisht me rënien e perandorive, ndërsa formulimin si koncept e hasim gjatë shekullit të 18-të. Së dyti, në metodologjinë historike për të trajtuar një periudhë historike siç ishte prezenca osmane ne Shqipëri, përdoren mjete dhe fakte të cilat kishin të bënin me periudhën para osmane. Pra, me pak fjalë, metodologjia e Car Dushanit në rikonfigurimin  sllav të Ballkanit përmes dhunës dhe terrorit të mirëfilltë e gjenocidal, është aplikuar në trajtesat shpjeguese për shkaqet historike të sundimit osman në territoret shqiptare si dhe pikëpyetjes së madhe se si një pjesë e bollshme e rajonit është islamizuar.
Dobësimi dhe degradimi klerit të krishterë
Kur bëhet fjalë për religjionin , qasja duhet të jetë e një këndvështrimi tjetër sepse, nëse politika apo çështjet e administrimit publik lidhen me proçesin e përkuptimësisë apo thënë ndryshe kanë të bëjnë me mënyrën e të logjikuarit,  religjioni është i  lidhur pazgjidhshmërisht me zemrën. Ndaj edhe kur analizohen lëvizjet e popullsive apo konvertimet nga njëri religjion tek tjetri, duhet kuptuar së pari dimensioni shpirtëror i cili çon në vendimarrje të tilla. Fakti  që pas  ardhjes së osmanëve në trojet shqiptare nga shekulli i 14-të e deri në shekullin e 17-të, pra për pothuaj tre shekuj, territori shqiptar dominohej  nga popullsia e krishterë, tregon se zhvendosja e popullsisë nga bazamenti religjioz i krishterë drejt atij islam, ka qenë e ngadaltë dhe e peshuar.
Një ndër faktorët i cili ka ndikuar në, le të themi, simpatizimin e masave popullore ndaj fesë së re të ardhur me osmanët, ka qenë edhe keqadministrimi i situatës  nga kleri i krishterë por edhe mungesa të personelit dhe infrastrukturës së tij. Kanë qenë të shumta rastet kur personeli  i klerikëve të krishterë ose ishte present rrallë ose nuk vinte fare.  Don Mario Crisio, i dërguar nga Vatikani  për të hartuar relacionin mbi gjëndjen e famullive në Shqipëri  nga mesi i shekullit të 17-të, thotë: “ Famullitë vetëm një herë kanë mundur të shohin fytyrën e Ipeshkvit gjatë tridhjetë vjetëve, ndërsa atje kanë banuar rreth 6000 të krishterë . Madje kishte famulli në të cilat për 40 vjet nuk ishte parë asnjë prift”[4].  Këtë e pohon edhe Pjetër Mazreku  i cili në realcionet e veta shprehet:”Nga mungesa e meshtarëve janë bërë muslimanë popujt e 45 famullive e më shumë”[5].  Ndërsa Frat Kerubini e shikon shkakun e islamizimit të popullsisë së Gjakovës në vitin 1638-të, në atë se për vite me radhë nuk kishte pasur priftërinj, prandaj i propozon Propagandës Fide në Romë që të dërgojnë atje një shqiptar, Andrea Bogdanin.[6]  Kriza e predikuesve të cilët flisnin gjuhën shqipe në famullitë apo kisha, e kishte bërë situatën alarmante. Kjo do të çonte popullsinë në mungesë të predikimit fetar në gjuhën amtare drejt alternativave të tjera. Në mesin e shekullit të 17 –të, kleriku shqiptar Gjergj Bardhi  shprehet “Në Shkup, Karadakun e Shkupit, Novobërdë, Janjevë, Prizren, Gjakovë, Kratovë, flitet shqip, prandaj është e arsyeshme pse shqiptarët kërkojnë që prifterinjtë t’i kenë shqiptarë dhe t’u dilet në ndihmë atyre, ndryshe, do të kalojnë në fenë islame ose atë skizmatike.”[7]
Ndërsa një episod i sjellë nga Lucy Granett  në botimin e saj 1897-tës për gratë hebreje dhe muslimane dhe folklorin e tyre[8], tregohet se në një  zonë të Shkodrës në shekulin e 17-të ku popullsia ishte e krishterë, pati një konflikt mes priftërinjve të krishterë dhe popullatës, prandaj ata (banorët) një ditë u futën kolektivisht në kishë dhe deklaruan se nëse priftërinjtë nuk i plotësonin kërkesate tyre, të gjithë së bashku do të braktisnin krishtërimin dhe do të përqafonin fenë e muslimanëve. Priftërinjtë nuk pranuan ultimatumin e banorëve. Atëherë ata të gjithë kolektivisht shkuan tek xhamia më e afërt dhe u konvertuan në muslimanë.
Një tjetër element i mangësisë së infrastrukturës së kishës në trojet shqiptare përgjatë shekullit të 17-të, ishte edhe fakti se në të gjithë territorin e Shqipërisë nuk ekzistonte asnjë shkollë e krishterë e cila të mund t’ua mësonte banorëve teorinë e besimit. Nuk ekzistonte asnjë shkollë e cila të arsimonte në gjuhën amtare. Gjithashtu mos ekzistenca e shkollave krijonte probleme të mëdha në përgatitjen e klerit për të udhëhequr proçesionet fetare si dhe për të pasur një aktivitet të dokumentuar. Është i njëjti Don Crisio i cili në relacionet e veta pohon se: ”Brënda në të gjithë Shqipërinë, nuk kishte asnjë shkollë të krishterë. Edhe vetë priftërinjtë nuk dinin mirë të shkruanin e të lexonin”[9].
Këto copëza  të realitetit të cilat na përcillen nga relatorë të Vatikanit apo studiues të krishterë, tregon se sa problematike kishte qenë situata dhe se ata, do të duhej të relatonin edhe në kundërshtim të interesave të tyre. E gjithë kjo, shtuar realitetin kompleks ne terren ndoshta me doza edhe më të mëdha se sa raportohej, kanë formuar një atmosferë  e cila së pari fillon me indiferentizmin ndaj besimit, dhe më pas përcillet me konvertimin në fe tjetër. Kështu që, një ndër faktorët e ndërtimit të identitetit të ri të shqiptarëve dhe braktisjes së identitetit të vjetër, ishte edhe mos përmbushja nga ana e klerit e nevojave për ushqim shpirtëror të shqiptarëve.
Gënjeshtra historike mbi dhunën
Proçesi i krijimit të identitetit të ri musliman të shqiptarëve është një proçes i cili ka zgjatur në kohë. Është i ndërlikuar përtej thjeshtësisë së  raportimeve të historianëve shqiptarë apo edhe të huaj. Transformimet shpirtërore të një kombi,  duan kohën e tyre dhe përmbushjen  e disa rrethanave historike të cilat do të ta bënin të mundur atë. Përshkrimi i thatë dhe i cekët e ardhjes së osmanëve në Shqipëri dhe formimit të identitetit musliman shqiptar, karakterizohet nga mungesa e elementit themelor në proçese të tilla siç është elementi shpirtëror. Duke u përqëndruar vetëm në ngjarje historike të cilat kanë lidhje vetëm me pasojat, është përpjekur që të projektohen ngjarje episodike si fenomenologji dhe fenomeni vetë të fshihej apo edhe të konsiderohej si rastësor. Konvertimi i shqiptarëve në identitetin musliman,  ka ndjekur një rrugë disa shekullore pas prezencës së osmanëve në trojet tona, çka të lë  të kuptohet se teza e përdorimit të dhunës fetarë është e pabazë. Kësaj i kundërvihet  Tomas Arnold  në përgjigje të  kronikave të Farlatit i cili konvertimin në identitetin e ri musliman e shihte të lidhur me dhunën dhe format e tjera të presionit ekonomik. Arnold  shprehet:“Është e mjerueshme ajo që autorë të ndryshëm flasin që shqiptarët janë detyruar të ndërrojnë fenë me presione të dhunës e haraçeve të paligjshme. Për këtë shpesh përdorin shprehje të përsëritura (tautologjike). Këto autorë nuk japin të dhëna se a janë të argumentuara akuzat e tyre apo jo.”[10]
Krahina të ndryshme kanë pasur qasje të ndryshme ndaj Islamit. Kjo qasje ka qenë e shtrirë në kohë dhe në varësi të tipareve të zonave merrte formë edhe etapa e konvertimit. Zonat të cilat ishin më urbane dhe më afër administratës, tregëtisë dhe jetës politike osmane, ishin më të prirura të integroheshin me rendin e ri urban të instaluar nga osmanët. Zona të cilat ishin më të shkëputura nga jeta urbane ishin më të prirura të ruanin identitetin e tyre të krishterë. Prandaj, përhapja e islamit në trojet tona, gjeti mbështetjen më të madhe fillimisht në qytetetet kryesore. Osmanët ruanin një politikë jo armiqësore me popullsinë e pa konvertuar,  këtë e vërteton relacioni i Andrea Bogdanit i Gushtit të viti 1670, dërguar Kongregacionit më të cilin thuhet:“Katolikët më shumë vuajnë nga skizmatikët sesa nga vetë turqit.” [11] Të njëjtën gjë thotë edhe  Aristidh Kola në veprën e tij “Arvanitët” të vitit 1985 ku pohon se nuk ka ekzistuar absolutisht asnjë rast kthim feje me dhunë nga ana e osmanëve. Historiani Vladislav Skariç për shqiptarët thotë: “Kalimi në fenë islame nuk ka qenë i shpejtë. Osmanët qenë tolerantë në pikëpamjen fetare dhe rrallë i kanë detyruar të krishterët për të kaluar në fenë islame. Të krishterët e kanë ndërruar fenë vullnetarisht”[12]
Duhet sjellë në vëmendje se metodologjia e përdorur në historiografinë tonë  e ka trajtuar periudhën osmane tërësisht jashtë kontekstit kohor në të cilën u zhvillua, duke asyetuar për atë periudhë në kontekstin dhe logjikën aktuale. Kjo përplasje kohore e bën këndvështrimin historik tejet të ngushtë. Kur flasim për periudhën osmane i referohemi një periudhe ku njerëzimi ishte i puqur me luftën dhe dhuna në luftë ishte e pashmangshme. Edhe  osmanët kanë ushtuar dhunë sidomos ndaj sulmeve apo luftrave që shqiptarë të krahinave të ndryshme i organizonin dhe kjo ka qenë pjesë e tablosë së realitetit të asaj kohe. Por që dhunë në kuptimin e mirëfilltë të fjalës të jetë organizuar nga një shtet si osmanët, të cilët mbanin Kalifatin (udhëheqësinë  botërore) e një  feje e cila në librin e saj të shenjtë Kur’anin shprehimisht urdhërohej :“ Nuk ka dhunë në fe, është sqaruar e vërteta nga e kota..”[13],atëhere kjo qasje do të konsiderohej historikisht e guximshme.
Gabimi tjetër në artikulimin historik kur bëhet fjala për identitetin e musliman të shqiptarëve, është cilësimi i osmanëve si turq dhe për rrjedhojë edhe konvertimi i shqiptarëve tashmë ishte jo në muslimanë por në turq. Kështu vishet shqiptari me një identitet nacional në kohën kur nacioni apo kombi si strukturë e organizaur haset rreth dy shekuj më vonë. Implikimi tjetër me këtë anomali është se duke cilësuar tashmë identitetin e ri  më shumë si nacional dhe duke kaluar në plan të dytë identitetin religjioz, vizatohej kështu karakteri i një shqiptari pragmatist, interesaxhi ndaj favoreve të pushtetit të turkut, dhe jo një individ me ndjenja botëkuptim dhe dimension shqiptëror i cili e gjen veten me fenë e re në një nivel më të lartë. Koloneli anglez Link në veprën e tij “Udhëtim nëpër Shqipëri” të vitit 1804 shkruan: ”Shqiptarët bëheshin muslimanë sepse kjo fe pajtohej me natyrën e tyre dhe nuk toleronte përuljen, martirizimin, servilizmin dhe ofendimin”.Osmanët nuk ishin turq ato ishin siç thotë Gibbon:”Nuk janë turqit ata që kanë pushtuar tokat evropiane. Një kombësi e re e përbërë nga elementë turq dhe nga mjaft përfaqësues të popujve të krishterë kanë bërë të mundur krijimin e perandorisë së pafundme osmane”[14].
 
Teza tjetër e hartuar nga historiografia jonë e cila për çudi ka ngjashmëri në trajtimin e relalitetit osman të shqiptarëve me tezat serbo-greke të cilat flasin për këtë periudhë, pasurohet me një tjetër element të dhunës dhe presionit konvertues të osmanëve, të cilët sipas avokatëve të kësaj pikëpamjeje, përdornin presionin ekonomik përmes taskash të papërballueshme për ti kthyer shqiptarët në fenë islame.  E parë me një vështim të shpejtë, një argumentim i tillë duket pak i lehtë, për faktin se kjo bie ndesh me atë që osmanët islamizuan me forcë shqiptarët,  për arsye  se, nëse këto taksa do të ishin të larta, atëherë në interes të shtetit osman do të ishte shtimi  sa më imadh i dhimive apo mileteve (statusi i të krishterëve nën shtetin osman) të tjera përveç muslimanëve në mënyrë që të vjelnin sa më shumë taksa. Përse do të duhej që Porta e Lartë të islamizonte me çdo kusht popullsitë ? Për t’i shpëtuar taksave dhe për të pasur të ardhura më të vogla ekonomike? Në fakt e kundërta është e vërtetë, një pjesëtar i minoritetve religjioze në shtetin osman paguante taksën e qytetarit si çdo taksapagues i sotëm ndaj shtetit, dhe në këmbim merrte shërbime dhe mbrojtje juridike nga shteti osman. Ndërsa muslimanët përveç taksës së shtetit, paguanin edhe taksën hyjnore apo Zekatin, ( i cili nuk i paguhej shtetit, por të varfërve nga vetë individët) që është 2.5% të pasurisë vjetore. Jani Kicikis e përshkruan kështu të ashtuquajturën dhunë taksash turke: “Propaganda ideologjike turke në masat fshatare të krishtera shoqërohej nga heqja e punës angari, nga lehtësimi i taksave, falë një sistemi tatimor më të evoluar, dhe nga dhënia në rregull e sistemit fiskal dhe e centralizimit osman, që i doli për zot rënies së pushtetit qëndror Bizantin”[15]. Jo vetëm kaq por administrata osmane kujdesej që të krishterët të paguanin taskat në institucionet e tyre të kultit. Këtë e vërteton një ferman i Sulltanit i vitit 1681 i nxjerrë nga sixhilet e Beratit, ku kërkohet që taksat e të krishterëve  ortodoksë të Vlorës, Beratit, Ohrit etj, të kalojnë për llogati të Patriarkanës.[16]
Osmanët ishin ata që filluan ndërtimin e qyteteve të reja, fuqizuan portet dhe rrugët tregëtare, kaluan tregëtinë nga formati primitiv rastësor dhe artizanal, në njësi prodhimi të produketeve të metaleve, blegtorisë, bujqësisë, ushtrisë, etj. Pra në kundërshtim të tezës e cila akuzon osmanët për bastisje të vendit dhe plaçkitje, realiteti i ndërtimeve të Beratit, Gjirokastrës të cilat janë të ndërtuara në stilin osman, themelimi i Tiranës e Korçës, fuqizimi i Elbasanit si nyje e rëndësishme tregëtare, zgjerimi i porteve të Durrësit e Vlorës dhe portin vogël të Bunës në Shkodër për  tregëti me Venedikun, flasin për një fuqi dhe stabilitet gjeopolitik dhe ekonomik si asnjë herë tjetër të trojeve shqiptare. Sanxhaqet dhe qëndrat e tyre u bënë pika reference ballkanike në çdo lëmi të jetës përfshirë edhe kulturën dhe letërsinë.
Një aspekt shumë i rëndësishëm i periudhës osmane i cili nuk referohet dhe as nuk hidhet dritë mbi të, është kultura e tolerancës ndaj të qënurit ndryshe. Kulturë të cilën ne edhe sot e kësaj dite e trashëgojmë si një aset shumë i rëndësishëm kombëtar. Toleranca e institucioneve qëndrore osmane është prezent dhe e faktuar përmes qindra korrespondencash e vendimesh të zyrtarëve osmanë apo edhe të vetë Sulltanit, krejt ndryshe nga çfarë jemi mësuar të lexojmë dhe të përfytyrojmë për figurën udhëheqësit osman. Simbolika  e diktatit nën diktatorin sulltan, nën emrin e të cilit jan shkruar me qindra e mijëra faqe, thërrmohen para fakteve historike të cilat na vijnë nga dokumentet osmane. Me gjuhën e fermaneve (vendimeve) të Sulltanit do të zbulojmë se cili ka qenë qëndrimi i taj ndaj Shqiprisë dhe shqiptarëve në çështje të ndryshme dhe në kohë të ndryshme. Më poshtë gjenden të listuara disa nga fermanet që kanë të bëjnë me Shqipërinë në periudha të ndryshme kohore.
 
Ferman i Sulltanit për lejimin e rindërtimit të kishës së rrënuar të Shën Harallambit në Kamenicë të Sarandës (viti 1862)[17]
Ferman i Sulltanit që urdhëron të mos ndërhyhet në ullishtën pas ankimit të bërë nga i krishteri Naum (viti 1736)[18]
Feman i Sulltanit për të drejtat e zotërimit të pronave nga prifterinjtë e Delvinës. (viti 1712)[19]
Ferman i Sulltanit që u ndalon spahinjve që të lypin taksa arbitrare priftërinjve të kishës së Delvinës për pronat kishtare. (viti 1680)[20]
Ferman i Sulltanit për ndërtimin e shkollës së Nokovës (1902)[21]
Ferman i Sulltanit dërguar prefektit të Beratit ku njeh të drejtat e Metropolitit të Beratit (viti 1853)[22]
Ferman i Sulltanit për meremetimin e kishës së Shënkollit Elbasan (viti 1849)[23]
Ferman i Sulltanit ku të parit të Mirditës i jepet grada e gjeneralit të brigadës dhe dekorohet (viti 1856)[24]
Ferman i Sulltanit ku thuhet “Mbasi katolikët e Durrësit nuk kanë një faltore dhe janë lutur që të ndërtojnë një kishë në një vend të përshtatshëm, dhe pasi dëshira ime është që të gjithë shtetasit të gëzojnë qetësi të plotë, dhashë leje që të ndërtohet kjo kishë e re dhe urdhërova që të mos bëhet asnjë pengesë apo ndalim dhe të mos i merren asnjë para. (viti 1856)[25]
Ferman i Sulltanit dërguar priftit dhe kadiut të Delvinës mbi marrjen e masave ndaj personave që ndërhyjnë në pronat e kishës, (viti 1699)[26]
Ferman i Sulltanit për ndërtimin e kishave në lagjet Goricë dhe Mangalem të Beratit (viti 1842)[27]
Ferman i Sulltan Mustafait derguar Kadiut te Delvines: “Zoti u shtofte nderen ! Porsa te   ju  mberrije ky ferman ne dore, te merrni dijeni se priftenit e kishes se atij vendi  i   jane drejtue fronit te madhnise seme. Dhe kane ankue se nder do toka te kishes qe  i kane zotnue qysh para pushtimit, i nderhyjne disa vojvode te Kamenices, tue thane se na jena vojvode e kena te drejte mbi ato toka, dhe me jane lute me  ndalu nderhymjen e tyne.Une ju urdhnoj sa te merrni kete ferman e hyxhetet se  kush ka zotnue kete toke kadimi, dhe nese provohet e drejta   e priftenve mbi ate toke,  keni me i ndalu nderhymjet arbitrare qe bajne vovjvodet ne fjale, ne pasuni te kishes. Une keshtu urdhnoj dhe keshtu te bahet.” (Viti 1699)[28]
Ferman i Sulltan Ahmedit birit te Sulltan Muratit te 3-te:“ Pasuria nuk mund te shitet. Prej te ardhunave te pasurise, dy pjese i takojne Lutfi Ages dhe  me dy pjese te tjera do te hapen rruge, çezma, shkolla, do te perkrahen te vobektit, femijet  jetime, do te martohen grate e veja dhe vajzat pa dallim feje.”(Viti 1587)[29]
Në Kuvendin Osman të Shqipërisë dokumentohet së tëkrishterët kanë pasur edhe deputetët e tyre duke i dhënë minorancave përfaqësi në Kuvend:
Anxhelo Efendiu, Deputet i Shkodrës – (1876)[30]
Filip Efendiu Deputet i Shkodrës – (1876)[31]
Mishel Efendiu Deputet i Korçës  – (1908)[32]
Që e drejta historike të rivendoset duhet dhe është e nevojshme që historia jonë e shkruar të kalojë përmes një proçesi rivlerësimi dhe mbi të gjitha rimoralizimi të domethënies historike të ngjarjeve dhe hapave vendimtarë që morën shqiptarët. Për këtë është e nevojshme që të rritet përkuptimësia e mesazheve që vijnë nga historia, por jo vetëm kaq, është e nevojshme që diafragma e fakteve dhe provave historike duhet të zgjerohet për një frymëmarrje të tillë sa të shpjegojë korrektësisht ndërrimin e identitetit fetar të shqiptarëve në fenë islame. Duhet pastruar ndërgjegja kombëtare nga mitet e rreme dhe nga fallsifikimet dashakeqe. Ndërrimi i fesë nga shqiptarët nuk solli ndërrimin e identitetit të tyre gjeografik.  Shqiptarët  tashmë edhe si myslimanë ishin dhe janë pjesë e realitetit evropian dhe si i tillë duhet kuptuar edhe identiteti i ri musliman i shqiptarëve, si një akt civilizues individual por edhe në shumë raste kolektiv, për një vlerë superiore qoftë ajo shpirtërore  apo edhe ekzistenciale.
[1]“Enciclopedia of Islam”: Kapitulli, “Al-Sikilliya”
[2] Ibrahimi, Nexhat : “Autoktoniteti i muslimanëve në tokat shqiptare” FRI, http://www.fri.org.mk/fri/showArticle.aspx?IDArticle=8077, vizituar 16.12.2012 ora: 14.57
[3] Skëndi, Stavro: “Religion in Albania during the Ottoman Rule” në “Balkan Cultural Studies”, New York, 1980, f.152
[4] Don Crisi, Marco: “Sommario della Relazione della visita in Albania”  Biblioteka Chigiane, Romë 1651, f. 204
[5] Zamputi, Ignazio: “Relazione dei Viaggiatori Eclesiastici Italiani in Albania ne XVII Secolo”, vol, I-rë, botim CisVA, 2009, f. 451
[6] Radoniç Jovan: “Rimska Kurija” fq 108, marrë nga:“Kosova gjatë shkujve XV, XVI, XVII”, Skender Riza, Tiranë 1987, f.420-437.
[7] Zamputi, Ignazio: “Relazione dei Viaggiatori Eclesiastici Italiani in Albania nel XVII Secolo”  Vëllimi II-të, f. 262-263
[8] Granett, Lucy M.J: “The Women of Turkey & their Folklore. The Jewish & Moslem Women”, Londër, 1891, f. 267-268
[9] Don Crisi, Marco: po aty, f. 205.
[10] Arnold, W.Thomas, “The praching of Islam – A history of the propogation of the Muslim Faith”, bot. Constable Company Ltd, Londër, 1913, Farlati, vëll. VII, f. 31.
[11]  Radoniç, Jovan, po aty, f. 347.
[12] Skariç, Vladislav: “Knjiga o Ballkanu II” Beograd 1937, f.134-142.
[13] Kur’an, Kaptina Bekare, ajeti nr. 256.
[14] Gibbon, Herbert: “Themelimi i Perandorisë Osmane”, Oxford 1916, f.80-81.
[15] Kicikis, Jani: “Encyclopedia Universalis”, Corpus 8, Francë S.A. 1988, f.1002.
[16] “Të shkruash historinë me tolerance”, botim Tika, viti 2005, Arkivi Qendror i Shtetit, f. 128, D49 fl. 125-126.
[17] Po aty, f. 140, D17, fl. 1.
[18] Po aty, AQSH, f. 128, d213 fl2.
[19] Po aty, AQSH, f. 140 d6 fl.1.
[20] Po aty, AQSH, f. 140 d3 fl.1.
[21]  Po aty, AQSH, f. 39 d47 fl.1.
[22]  Po aty, AQSH f. 128 d50 fl.55.
[23] Po aty, AQSH, f143 d128 fl.1.
[24] Po aty, AQSH, f10 d1 fl.5.
[25] Po aty, AQSH, f 131 d 1 fl.1.
[26] Po aty, AQSH, f140 d5 fl.1.
[27] Po aty, AQSH, f128 d55 fl.61.
[28] Po aty, AQSH, f140 D5  fl. 1.
[29] Po aty, AQSH, f140 D5  fl 1.
[30] Po aty, Reslim Kitap, vëll.1, f. 321.
[31] Po aty,  Reslim Kitap, vëll. 1, f. 321.
[32] Po aty, Osmanli Mebushar Albumu.

Nezim Berati apo Nezim Frakulla?

19/08/2012 Lini një koment

Dr. Genciana ABAZI-EGRO*

 

NEZIM BERATI APO NEZIM FRAKULLA?[1]

Genciana Abazi-Egro

Genciana Abazi-Egro

Nezim Berati, poet i shekullit XVIII, i cili shqipen e shkroi me alfabetin arab dhe qe promotor i asaj që ne sot e quajmë letërsia e bejtexhinjve, është një ndër personalitetet më të polemizuar të letrave shqipe. Madje polemikat kanë filluar që në gjallje të tij. Vetë Nezimi, me poezitë e tij ka replikuar me poetët e tjerë bashkëkohës (të cilët sot i njohim fare pak) për poezinë, artin e krijimit dhe cilësitë që duhen përmbushur për t’u quajtur poet. Kurse pas vdekjes polemikat u vazhduan nga kritikët, të cilët dhanë gjykime nga më ekstremet. Duket se këto diskutime janë reflektuar edhe në vetë emrin e poetit, i cili megjithëse asnjëherë nuk është bërë temë debati, ka njohur formulime të ndryshme në kohëra të ndryshme.

Deri në vitet ’50 të shekullit të kaluar ai njihet me emrin Nezim Berati, kurse më pas për të do të përdoren emrat Ibrahim Nezimi dhe Nezim Frakulla. Nezimi për herë të parë përmendet në letrat shqipe nga Georg von Hahn në vëllimin e dytë të Studimeve Shqiptare (1853). Hahni do ta quajë thjesht Nezim bej. Po me këtë emër e përmend edhe Camarda. Në vitin 1882 edhe Sami Frashëri do të shprehë interesin e tij për Nezimin. Madje ky interes shkon deri atje sa tenton për herë të parë që të botojë një variant të shkurtuar të Divanit Shqip të këtij poeti. Sami Frashëri në frontespicin e kësaj sprove që mbeti në dorëshkrim poetin e quan Nezim dhe në kllapa jep sqarimin (Ibrahim Berati). Në këtë mënyrë Sami Frashëri është i pari i cili përdor saktësisht të gjithë komponentët identifikues për këtë poet të fillimshekullit XVIII. Kjo çështje vjen sërish në rend të ditës kur intelektuali beratas Abdulla Ferhati botoi në revistën Zani i Naltë (1938) pjesë të një kopjeje të Divanit. Në këtë botim emri i poetit identifikohet në formën Nezim Berati. Po në këtë linjë është edhe identifikimi që i bëhet këtij poeti në antologjinë e parë të plotë të letërsisë shqipe, “Shkrimtarët shqiptarë”, të botuar në vitin 1941 nën kujdesin e Ernest Koliqit. Edhe në këtë libër poeti identifikohet me emrin Nezim Berati. Ky emër do ta shoqërojë poetin deri në fillim të viteve ’50. Në vitin 1954, në një artikull të botuar për jetën dhe krijimtarinë e këtij poeti në Buletinin e Institutit të Shkencave, Osman Myderrizi këtë poet e ka quajtur Nezim Frakulla. Vetëm se në punimet e tij dorëshkrimet që janë paraqitur për diskutim në Institutin e Shkencave ai fillimisht ka përdorur emrin Nezim Berati. Më pas fjalës Berati i ka rënë sipër me vizë dhe ka shkruar Frakulla. Megjithatë autori nuk ka dhënë asnjërën prej arsyeve që e kanë shtyrë drejt një përdorimi të tillë. Madje këtë dualitet e shohim të shprehur edhe në fund të viteve ’50 në “Historinë e Letërsisë Shqipe” (1959), vepër e përgatitur nga një grup autorësh pranë Institutit të Historisë dhe Gjuhësisë. Në vështrimin kritik mbi letërsinë shqipe të shekullit XVIII Mahir Domi shkruan se poeti njihet me emrin Nezim Berati, ndërkohë që kapitulli monografik mbi këtë autor (kap. XII) është emërtuar “Nezim Frakulla”. Ky do të jetë emri që do ta shoqërojë gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, madje me këtë emër do të futet edhe në Enciklopedinë e Akademisë së Shkencave botuar në vitet ’80. Emri Nezim Frakulla do ta identifikojë këtë poet edhe në Enciklopedinë që sapo është publikuar nga Akademia e Shkencave të Shqipërisë. Kurse në antologjinë “Poezia e bejtexhinjve” botuar në Prishtinë në vitin 1987, i cili është botimi më i plotë i publikuar lidhur me letërsinë e bejtexhinjve ky poet identifikohet me emrin Ibrahim Nezimi. Kjo zgjedhje duket se është një ndikim i drejtpërdrejtë i emrit që Dhimitër Shuteriqi, ka përdorur për këtë poet në Antologjinë e letërsisë shqipe për shkollat e mesme, botuar më 1955. Vetë Shuteriqi, në botimet e tij të mëpasme, Shkrimet shqipe (1965), e përdor në formën Ibrahim Nezim Frakulla. Po Nezimi vetë, si e quan veten e tij? Në një poezi të Divanit shqip Nezimi thotë që emri i tij është Ibrahim. Kurse si pseudonim letrar ka zgjedhur emrin Nezim, dhe veten e cilëson Nezimi nga Berati. Madje në Divanin Turqisht shpreh në mënyrë të qartë se Berati është vatani i tij. Që në fillimet e traditës poetike të shkrimit të Divaneve poetët nuk shkruanin asnjëherë me emrat e tyre origjinalë, por ishin të detyruar të zgjidhnin një pseudonim letrar. Ky pseudonim përdorej edhe si një mjet retorik në poezi. Ato mund të zgjidhnin emra lidhur me koncepte abstrakte, imazhe apo motive me vlerë të veçantë poetike. Nga ana tjetër preferoheshin dhe emra që tregonin origjinën e tyre gjeografike. Kështu poeti shqiptar i shekullit XV, Mesihi Prishtina emrin e ka patur Isa që është versioni islam i emrit të Jezu Krishtit. Kurse pseudonimin letrar Mesihi e ka zgjedhur sepse është një fjalë që i referohet drejtpërsëdrejti emrit të tij origjinal dhe në turqisht do të thotë “që ka lidhje me Isain”. Edhe Nezim Berati zgjedhjen e pseudonimit të tij e ka bërë sipas një arsyetimi të caktuar të cilin e shpjegon qartë në të dy divanet e tij, shqip dhe turqisht, që kanë mbërritur deri në ditët tona. Nezim vjen nga fjala nazm, poezi me një harmoni dhe simetri perfekte, dhe do të thotë poet që shkruan mjeshtërisht poezi. Përzgjedhja e këtij pseudonimi lidhet edhe me vetë pretendimet e poetit i cili është shumë i vetëdijshëm për vlerat dhe aftësitë poetike që gëzon. Madje Nezimi në poezitë e tij krahasohet me poetët e mëdhenj të Orientit dhe shkon aq larg sa veten e quan Saadiun dhe Urfiun e kohës së tij. Për sa i përket emrit Frakull, në Divanet që na ka lënë trashëgim deri më sot, Nezimi nuk e përmend fare këtë emër, madje nuk aludon edhe për ndonjë lloj lidhjeje me këtë fshat. Çdo gjë të tij e lidh me qytetin e Beratit. Emrin Frakull e hasim vetëm në një kronogram të shkruar nga një poet bashkëkohës, Fejziu, pas vdekjes së Nezimit. Ky është një kronogram mjaft i njohur për kohën, pasi gjendet i kopjuar në disa dorëshkrime. Në këtë kronogram të botuar për herë të parë në vitin 1938, Fejziu njofton me shumë keqardhje vdekjen e Nezimit në burg, në Stamboll. Me anë të këtij kronogrami ai bën me dije se poeti ka lindur në fshatin Frakull, emrin e ka Ibrahim, kurse pseudonimin letrar Nezim. Ky është i vetmi dokument historik kur emërtimi Frakull përmendet lidhur me Nezimin. Duket se kjo e dhënë e tërthortë historike ka qenë më se e mjaftueshme për studiuesit shqiptarë të gjysmës së dytë të shekullit XX, që poetin ta identifikojnë me mbiemrin Frakulla. Nezim Berati ka shkruar poezi në shqip qysh në vitet 1730, por mungesa e publikimit të plotë të veprës së tij ka bërë që ai të mos njihet, madje të gjykohet edhe pa u lexuar i plotë. Ky realitet mendoj se ka çuar drejt një përdorimi “të çlirët” edhe të emrit identifikues për të si poet. Prandaj duke respektuar mënyrën se si poeti ka dashur vetë të thirret, të cilën e bën të qartë në veprat e tij, është e drejtë dhe etike, madje dhe shkencërisht korrekte që ky poet në letrat shqipe të zërë vendin me emrin Nezim Berati.


* Autorja e këtij shkrimi është studiuese në Institutin e Gjuhësisë dhe Letërsisë dhe pedagoge në Universitetin Europian të Tiranës.
[1] Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 69 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d blogues: