Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Shteti Osman’

Gazi Baba, kjo lagje e vjetër e Shkupit

21/03/2012 Lini një koment

Behxhet JASHARI

GAZI BABA, KJO LAGJE E VJETËR E SHKUPIT

Lagjja Gazi Baba në Shkup

Ndër lagjet më të njohura të Shkupit është lagja e madhe e quajtur Gazi Baba.

“Kam udhëtuar një kohë të gjatë nëpër shtetin e Rumelisë dhe kam vizituar shumë qytete të bukura. Kam qenë i mahnitur nga të mirat e Allahut, mirëpo asgjë nuk më ka impresionuar, çuditur dhe gëzuar aq shumë si qyteti i mrekullueshëm, Shkupi, nëpër të cilin kalon lumi Vardar”.
(Udhëpërshkruesi turk Deliger Zede, shek. XVII)

Habia e italianit në minare

Ishte verë e vitit 1983. Më kujtohet kur unë me shokun tim Ekremin i cili tani gjendet në Belgjikë, shkuam në xhaminë e Mustafa Pashës të Shkupit me qëllim që t’a falim namazin drekës. Meqë kjo xhami konsiderohet edhe si një monument historik i kulturës islame, aty mjaft frekuentojnë edhe turistë nga vende të ndryshme të botës. Aty u gjetën edhe disa turistë italian. Më kujtohet se njëri nga ata ishte nga Milanoja e Italisë dhe shprehu dëshirën për të hip në minare me qëllim që ta vështrojnë qytetin prej së larti. Edhe ne dy hipëm me të.

Edhe pse minareja e Mustafa Pashës gjithsej i posedon 147 shkallë, ne si të rinj aspak nuk ndienim lodhje. Me të mbërritur atje lartë mysafiri nga Italia filloi të fotografojë qytetin. Shoku im i cili fliste shumë më mirë se unë gjuhën angleze, vazhdimisht qëndronte i gatshëm për t’iu përgjigjur italianit. Natyrisht, ndër pyetjet e para të italianit me të arritur lartë, ishte se; për çfarë arsye ky qytet është i ndërtuar vetëm në njërën anë të lumit, e jo edhe nga ana tjetër. Ne duke u ngutur që të vërtetën ta shprehim sa më parë, ia bëmë me dije duke i thënë: “Këndej jetojnë shqiptarët muslimanë”. Italiani disi i habitur dhe tha: “Me duket sikur Bejruti i ndarë”. Më pas ne i treguam se ajo pjesë shumë e gjerë në anën verilindore të xhamisë së Mustafa Pashës e cila kryesisht është e populluar me shqiptarë muslimanë, quhet Gazi Babë. Turisti italian disi duke e lëkundur kokën e kuptoi se këtu bëhet fjalë për një diskriminim klasik urban. E jo vetëm kaq, por ai e kuptoi se shqiptarët janë të diskriminuar në çdo sferë të jetës së tyre… e një gjë e këtillë shumë më qartë vërehej prej lartë apo jo! Pasi që italiani i bëri disa fotografi nga minareja e xhamisë së Mustafa Pashës, dal ngadalë së bashku me të filluam të zbresim teposhtë, por tani duke i numëruar shkallët e minares nga 147-shi.

Muhammed Ali Netai i quajtur Gazi Baba

Si çdo vendbanim i madh, po ashtu edhe Shkupi përbëhet nga disa lagje më të mëdha. Ndër lagjet më të njohura të Shkupit është lagja e madhe e quajtur Gazi Baba. Sipas regjistrimeve osmane të vitit 1900, vetëm kryeqendra e Vilajetit të Kosovës – Shkupi, i kishte 4.682 shtëpi me më shumë se tridhjetë mijë banorë, pjesën më të madhe të të cilëve e përbënin shqiptarët myslimanë.

Lagja e madhe Gazi Babë – pjesë shumë e populluar me shqiptarë muslimanë, e mban emrin e njërit nga dijetarët dhe luftëtarët e njohur të historisë së islamit që jetoi në kohën e Perandorisë Osmane. Ai ishte Muhammed Ali Netai, për të cilin kam lexuar në njërin nga numrat e Analeve të Medresesë së Gazi Husrev Beut të Sarajevës. Aty thuhet se Muhammed Ali Netai prejardhjen e ka nga Bagdadi, ndërsa zinxhiri i fisit të tij vjen nga fisi i të dërguarit të Allahut, Muhammedit (s.a.v.s.). Gjatë periudhës osmane, gjegjësisht në shek. XVI, familja e Muhammed Ali Netaut nga Bagdadi ishte shpërngulur në Bursë.

Pasi që Muhammed Ali Netai kishte përfunduar shkollimin e lartë fetar në Bursë, atë e kishin emëruar si kadi në Shkup, e më vonë edhe në Prishtinë (Kosovë). Pas disa kohësh Muhammed Ali Netai sërish kthehet në Shkup me qëllim të kryerjes së detyrës së kadiut. Meqë ishte paraqitur nevoja për të marrë pjesë në një betejë, Muhammed Ali Netai drejtpërdrejtë merr pjesë në atë betejë edhe atë në kuadër të ushtrisë osmane. Pasi që kthehet si gazi në Shkup, ai sërish e merr postin që e kishte më parë, por tani e quajtën Gazi Baba, e ndonjëherë e njihnin edhe si Kadi Baba. Pasi që ndërron jetë, Muhammed Ali Netai, i njohur si Gazi Baba, varroset në kodrën e vogël në Shkup e cila më vonë e merr emrin Gazi Babë.

Varri i Muhammed Ali Netait tek shkupjanët e vjetër njihet me emrin tyrbeja, ku ne si fëmijë shkonim dhe luanim aty pari duke mos e ditur se kush pushon aty… Kjo dëshmon se gjatë periudhës moniste, madje edhe sot, askush nuk kujdeset për këtë monument historik, si dhe për ata intelektual që jetuan dhe vepruan gjatë periudhës osmane si në Shkup, ashtu edhe më gjerë. E nga ana tjetër, të tjerët pandërprerë hulumtojnë nëpër hedhurinat e brendisë së kalasë së Shkupit për të kërkuar ndonjë asht antik dhe për të kërkuar identitetin e tyre (nëse e kanë patur ndonjëherë?).

Nostalgji për lagjen time Dortash

Në brendinë e lagjes apo më mirë të themi të getos të quajtur Gazi Babë, ekzistojnë më shumë lagje të vogla, të njohura si mahalla. Njëra ndër ato është dhe mahalla Dortash (Katër gurët), aty ku edhe unë kam lindur dhe ende jetoj. Dortashi është një nga mahallat më të njohura të Gazi Babës së Shkupit, e cila gjendet pikërisht në vendtakimin e dy rrugëve; “Zef Lush Marku” dhe “Jajce”, emra të cilat plotësisht të orientojnë diku tjetër, e assesi në të kaluarën e artë të Perandorisë Osmane.

Emri i të parës ka të bëjë me një personalitet të lëvizjes shqiptare socialdemokrate, me besim katolik, i lindur në vitin 1885 në Prizren, ndërsa emri i rrugës “Jajce” ka të bëjë me Jugosllavinë e avnoj-it, gjegjësisht me qytezën Jajce, ku në vitin 1945 është mbajtur mbledhja e parë për themelimin e një shteti artificial të quajtur Jugosllavi. Shumë kontradiktore, apo jo, sepse asgjë nuk ndërlidhet me kulturën dhe qytetërimin osmano-islam të kësaj lagjeje…

Ajo që më kujtohet është edhe ajo se lagja Dortash dikur kishte çezmën e bukur, ku ne si fëmijë shpeshherë shkonim me bokalle për të mbushur ujë. Mbaj mend se ajo çezme ishte e lyer me ngjyrë të gjelbër, prej ku rridhte uji shumë i ftohtë… Gjatë ditëve të ramazanit të gjithë fëmijët e lagjes tuboheshim aty pranë çezmës për ta pritur kohën e iftarit, prej ku edhe dukej minarja e xhamisë së Jahja Pashës. Në të vërtetë xhamia e Jahja Pashës për më shumë lagje të Shkupit e kishte (dhe ende e mban) rolin e një komanduesi apo një fanari të përgjithshëm sa i përket ezanit dhe kandilave gjatë muajit të Ramazanit. Mund të them se minareja e Jahja Pashës ishte si një pikë-orientimi për njerëzit, jo vetëm të atij fizik, por edhe të atij shpirtëror…

Ajo që zgjon nostalgjinë ndaj të kaluarës së përjetuar në Dortash, është edhe era e këndshme gjatë netëve të ramazanit kur nëpër shtëpi nënat gatuanin pogaçe me një erë shumë të këndshme, madje ndonjëherë edhe petlla dhe hallvë. Më kujtohet edhe hoxha me një çallmë të bukur dhe të bardhë në kokë i cili ishte imam në xhaminë Haxhi Jonuz, e i cili rrugën e kishte pikërisht aty kah Dortashi… ndërsa ne si fëmijë shpeshherë e pyetnim atë se në sa është koha e iftarit. Këtë ne nuk e bënim për asgjë tjetër, por ja, meraku i fëmijëve për të këmbyer ndonjë fjalë me hoxhën e nderuar, e i cili ishte mjaft i urtë dhe pedant…

Sot, ndoshta do të ishte e tepërt të themi se pothuajse ka ndryshuar çdo gjë… jo për atë se nuk ekzistojnë çallmat e bardha e të bukura, apo ato çezme karakteristike osmane me ujin e ftohtë, por pikërisht për atë se shumë të rinj pa fije turpi nuk agjërojnë, gjë që në të kaluarën nuk mund të paramendohej.

Ajo që – inshAllah, nuk do të ndryshojë asnjëherë është gëzimi i besimtarëve muslimanë gjatë muajit të Ramazanit, dhe natyrisht, kandilat nga minaret e bukura të cilat shkëlqejnë si margaritarë në kohën e iftarit.

Allahu kabull agjërimin. Amin!

Sulltan Abdulhamidi i I-rë

19/03/2012 Lini një koment

SULLTAN ABDYLHAMITI I I-rë

Sulltan Abdylhamiti i I-rë sundoi plot 27 vjet pra nga viti 1774 deri në vitin 1789.

Sulltan Abdulhamidi I

Abdylhamiti i I-rë ishte gjithashtu djali i Ahmetit të III-të dhe djali i tij i dytë që u bë sulltan pas Mustafait të III-të. E ëma e tij ishte Rabia Shermi Sulltanija dhe ajo e pati lindur atë në 20 mars të vitit 1725. Kur të atin ja zbresin nga froni, Abdylhamiti i I-rë ishte 5 vjeç dhe pas kësaj deri sa hipi në fron pra në vitin 1774, ai për 44 vjet të jetës së tij i kaloi i izoluar në sarajet e Topkapisë. Kur vdes vëllai i vet, Mustafai i III-të, në fillim kandidat tregojnë djalin e tij Selimin, por oborrtarët e shtetit duke zbatuar rregullin për hipjen në fron të mashkullit më të moshuar, më 21 janar të vitit 1774, e shpallin Abdylhamitin e I-rë sulltan. Duke qenë se lufta midis osmanllinjëve dhe Rusisë vazhdonte që nga fillimi i vitit 1768, ushtria gjendej në front, dhe në Stamboll po vuanin për ushqime. Për këtë arsye culusi (shpërblimi) nuk shpërndahet. Pas kësaj bëhet si rregull që sulltanët osmanë nuk shpërndajnë më këtë shpërblim. Por ceremonia e hipjes në fron të sulltanit me vendosjen e shpatës në brez vazhdoi akoma.

Abdulhamiti i I-rë ishte shtatgjatë, fytyrëgjatë dhe ezmer. Duke qenë se ai ndenji për një kohë të gjatë shumë i izoluar, nuk kishte eksperiencë për të zgjidhur problemet shtetërore. Por megjithatë duke qenë se ai kalon një hemorragji cerebrale dhe vdes në kohën që kryeministri po i lexonte lajmin se si ra kalaja e Ozyt (Özüt) dhe Ukraina, dhe si e therën me shpatë popullin mysliman, kjo tregon se sa i përgjegjshëm dhe patriot që ishte Ai. Gjithashtu për të thonë se ishte i sjellshëm, mëshirues dhe që i pranonte risitë.

Problemi i parë me të cilin u ndesh Abdylhamiti i I-rë sapo hipën në fron ishte dhënia fund luftës me Rusinë, duke nënshkruar një marrëveshje me të. Kjo marrëveshje me Rusinë njihet me emrin “Marrëveshja e Kyçyk Kajnarxhas” (Küçük Kaynarca) “Kajnarxha e vogël” dhe u nënshkrua në 21 korrik të vitit 1774. Me këtë marrëveshje, Shteti Osman humbet shumë toka në veri, me në krye Azakun.

Hani i Krimesë duke ju larguar vartësisë nga Shteti Osman, bëhet një shtet i pavarur. Kurse rusët fitojnë cilësinë e mbrojtësve të krishterëve që ishin me nënshtetësi osmane. U pranua që anijet ruse të kalojnë nëpër Ngushticat për të bërë tregti. Koncesionet që i njiheshin Anglisë dhe Francës ju njohën edhe Rusisë. Kjo marrëveshje do të njihet nga historianët e mëvonshëm si fillimi i rënies së Shtetit Osman. Kryeministri Muhsin Zade Damat Mehmet Pashai që e nënshkroi këtë marrëveshje e ndjeu veten shumë keq dhe vdiq tek kthehej në Stamboll. Me këtë marrëveshje u kuptua se në Evropë kishte ushtri më të fuqishme se në Shtetin Osman. Një tjetër fund i rëndësishëm ishte Hanllëku (dinastia) e Krimesë, që u shpall i pavarur por pas 8 vjetësh, në vitin 1783 pushtohet nga rusët duke ja aneksuar tokat Rusisë. Kështu midis Shtetit Osman dhe Rusisë mbeti si kufi Deti i ZI dhe jo një shtet tampon në mes.

Pas nënshkrimit të marrëveshjes së Kajnarxhas së Vogël, Shteti Osman fillon e merret me shtypjen e disa kryengritjeve që kishin filluar në vend. Ai dërgon flotën në Siri, Egjipt dhe More dhe i shtyp kryengritjet. Edhe në Anadoll shtypen leventët. Me termin levend, quheshin ushtarët që ishin me detyrë pranë prefektëve dhe pasha-ve në Anadoll. Kur vdiste prefekti ose pashai, largohej nga detyra, ata mbeteshin pa punë dhe për këtë arsye bashkoheshin me grupet rebele. Në shekullin e 17-të dhe 18-të, lëvizjet e leventëve ishin shtuar, kështu që Abdylhamiti i I-rë dërgon ushtrinë kundër tyre dhe i asgjëson ata (17775-1776). Në Arabi, emiri i Nexhidit, Abdylaziz bin suud, shpall sovranitetin me Arabinë Qendrore. Kurse me Iranin zhvillohet përsëri një luftë 4 vjeçare. Në fillim osmanët humbasin Basrën, por në fund të luftës ata e marrin përsëri.

Në periudhën e Abdylhamitit të I-rë, luftrat më të rëndësishme zhvillohen me perëndimin dhe veriun e Ballkanit. Kurse lufta me rusët në veri kishte si qëllim marrjen e krimesë nga rusët. Kështu që në lidhje me luftën që do të fillojë për këtë arsye, në vitin 1778, ndërhyjnë francezët dhe lufta parandalohet duke u nënshkruar marrëveshja e Ajnallë Konakut (një saraj në Bririn e Artë në Stamboll). Por me këtë marrëveshje rusët përfitojnë më tepër toka se ajo që i siguronte marrëveshja e Kajnarxhas së vogël. Ata marrin jo vetëm Krimenë por e rrisin edhe ndikimin e tyre në tërë Ballkanin. Në shkëmbim ata pranojnë autoritetin e Shtetit Osman në Kaukaz. Në Krime ata vendosin një udhëheqje pro tyre dhe nuk mjaftohen me kaq por Princi Potemkim në vitin 1783 e pushton tërë Krimenë dhe ja bashkon tokat Rusisë. Kështu në Krime merr fund ekzistenca e Shtetit të Tatarëve të cilët ishin turq. 1.5 milion turq që vinin nga Soji i Xhengiz Hanit bien nën mëshirën e rusëve. Kurse 30 mijë vetë që përbënin elitën dhe që i rezistuan rusëve, ekzekutohen nga Potemkini. Të tjerët i largojnë nga Krimea dhe ua marrin tokat. Shumë prej turqve tatar emigrojnë nëpër Ballkan, Anadoll dhe Stamboll. Gjatë rrugës shumë prej tyre vdesin nga sëmundjet epidemike. Kështu që popullsia e Krimesë zvogëlohet 30%. Shteti Osman me datën 8 janar të vitit 1784, pranon si kufi me shtetin rus lumin Kuban, dhe e njeh këtë kufi pasi merr si kundrapeshë tërë Kaukazin e Veriut.

Kurse në vitin 1787 Caresha Katerina, vjen në Krime me 60 mijë ushtarë. Princi Potemkin, pavarësisht se kishte pranë Perandorin e Austrisë, Josefin e II-të, pret careshën duke i organizuar një kalim nën “Harkun e artë të triumfit” mbi të cilin shkruhej “Rruga për në Bizant” që tregonte për nga rruga për në Stamboll. Kjo nënkuptonte që rusët donin të merrnin Stambollin dhe të themelonin përsëri Perandorinë Bizante. Por kur Osmanët e mësojnë këtë gjë në vitin 1787 i shpallin luftë edhe Austrisë edhe Rusisë.

Shteti Osman pas marrëveshjes së Beogradit të vitit 1739, kishte 49 vjet që nuk luftonte me Austrinë. Mirëpo kur në luftërat e viteve 1768-1774 osmanët munden nga rusët, Perandori i Austrisë, Jesefi i II-të mendon se do të mundte shumë lehtë osmanlinjtë. Kështu ushtria osmane përballet në 21 shtator të vitit 1788 me ushtrinë Austriake në Sebesh në veri të Erdelit. Ushtria turke i jep një goditje të rëndë Austriakëve duke i marrë 80 topa dhe 50 mijë robër. Pas kësaj fitoreje Sulltan Abdylhamitit të I-rë i jepet titulli Gazi. Kjo fitore bëri që Beogradi dhe rrethinat e tij të qëndrojnë në duart e osmanllinjëve edhe për një shekull tjetër.

Mirëpo i njëjti sukses nuk u arrit në veri në frontin me Rusinë. Princi i Rusisë Potemkin me 80 mijë ushtarë sulmon Kalanë Ozyt dhe Odesë dhe i merr ato. Më pas ai merr Hotinin. Sulltan Abdylhamiti i I-rë që mëson këto lajme të këqija, paralizohet dhe më 7 prill të vitit 1789 ndërron jetë. Kur ai vdes, ishte 64 veç. Ai njihet si sulltani që jetoi më shumë pas Sulltan Kanuniut. Edhe dinastia osmane që vazhdoi deri sa u shemb Perandoria Osmane e ka origjinën nga Sulltan Abdylhamiti i I-rë. Para se të vdiste, Sulltan Abdylhamiti i I-rë u përpoq të ristrukturojë ushtrinë. Ai zgjeron Akademinë Luftarake të Marinë që ishte themeluar në vitin 1773. Në vitin 1776 hap shkollën e inxhinierisë së kandierit detar. Ndërsa në vitin 1784 ai hapi shkollën e Istikhamit ( që përbënte departamentin teknik që administronte punimet e ndërtimeve ushtarake). Këtu jepte mësim specialisti francez La Fayette. Kurse në shkollën e matematikës në Haliç, jepnin mësim Baroni de Tott, myslimani me origjinë angleze Kampel Mustafa dhe mësues të tjerë të huaj. Shtypshkronja shtetërore e themeluar nga Ibrahim Myteferika vihet përsëri në funksionim.

Nga periudha e Abdylhamitit të I-rë deri në ditët tona ka ardhur imarathanja (shtëpia e mirëpritjes ku kishte mensë edhe për të pastrehët) e ndërtuar në lagjen Sirkexhi. Kësaj godine ju shtua edhe një shkollë fëmijësh, një medrese dhe një librari. Librat e kësaj librarie sot ruhen në bibliotekën e Sylejmanijes. Kurse medreseja shërben si Bursa e Letrave me Vlerë dhe Pasurive të Patundshme në qytetin e Stambollit.

Marrë nga faqja TRT-Shqip.

Si e lashë Shqipërinë…

18/03/2012 Lini një koment

Ismail Qemal Bej VLORA

SI E LASHË SHQIPËRINË…*

Ismail Qemali (me dy djemtë e tij) dhe Luigj Gurakuqi

Mbretërimi i shkurtër i Wilhelm Wiedit, qe më i pasur në episode groteske, se sa në veprime për organizimin e një shteti të ri. Kjo ishte prova e kujdesit të pakët që Fuqitë kishin përdorur në zgjedhjen e një sovrani për një vend, lumturia e të cilit varej nga një zgjedhje e kujdesshme. Kishim shpresuar se takti dhe urtësia e Princit, do të shërbenin si kundërpeshë për humbjet e territorit, për të cilat kishim vuajtur, dhe ngjitja e tij në Fron, do ti jepte një shtytje të konsiderueshme zhvillimit të vendit. Përkundrazi situata u bë më e ngatërruar dhe për pak kohë u bë kritike. Një mëngjes mora një telegram nga Vlora, që më shkaktoi një tronditje të thellë. Shtëpia e Esad Pashës ishte bombarduar dhe vetë ministri ishte arrestuar. Ky njoftim i shkurtër pa asnjë shpjegim tjetër, mu duk kaq i çuditshëm, sa për një çast nuk e besova për të vërtetë. Sidoqoftë, nxitova të shkoja tek konsujt italian e austriak në Nicë e në Vjenë për të vërtetuar informatën nëse ishte e vërtetë e për të përcaktuar domethënien. Përgjigjet që mora, nuk lanë asnjë dyshim, e pas pak kohe mora vesh hollësitë e ngjarjes.
Kisha parashikuar gjithnjë se Esad Pasha do të ndodhej në një pozitë jashtëzakonisht të vështirë në Durrës. Ky qytet me më pak se pesë mijë banorë, kishte qenë qendër intrigash e kundërshtimesh për kandidaturën e Wiedit si princ evropian, si dhe qendër e kryengritjes së Esadit kundra Qeverisë së Përkohshme të Vlorës. Esadi, që menjëherë pas një kthimi të dyshimtë, ishte vënë ministër pikërisht i atij Princi që ishte aq i padëshiruar për shokët e tij, nuk mund të kishte tjetër veç mungesë popullariteti e përbuzje. Mllefi kundra tij u bë shpejt më i thellë dhe demonstratat popullore në vend, morën një karakter kërcënues. Princi, përkundrazi, në vend që të qetësonte popullin kur lëvizja ishte në kulm, përdori topin. Nga ana tjetër, në vend që të pushonte ministrin e tij të padëshirueshëm, me një procedurë legjitime të rregullt, Princi vetë, duke vepruar nën një influencë, që nuk jam në gjendje ta përcaktoj, përdori përsëri mjete të dhunës. Ai adaptoi një linjë veprimi të pashembullt në analet e qeverisjes. Shtëpia e Esadit u rrethua e u bombardua deri sa gruaja e tij doli në një dritare duke tundur një çarçaf të bardhë si shenjë armëpushimi. Bombardimi u pezullua. Ndërhyri ministri italian Carlo Aliotti, në sajë të të cilit Esadi pati mundësi të dilte pa incidente të tjera. Të shoqëruar me marinarë e gjithë familja mundi të largohej me një anije vrojtimi austriake, nga ku u transferua në anijen bazë të Italisë, me të cilën Esadi shkoi në Evropën Perëndimore, pasi kishte dhënë fjalën e nderit, se nuk do të kthehej më në Shqipëri.
Duke patur parasysh këto ngjarje të çuditshme, e quajta detyrë që të kthehesha menjëherë në Vlorë. Pikërisht kur po i hipja trenit në Nicë, më takoi konsulli italian, me një telegram të Ministrit të Jashtëm, Markezit San Xhiuliano, që më kërkonte të njihte mendimin tim, për gjendjen në Shqipëri dhe për masat që duheshin marrë, duke pasur parasysh se gjendja po bëhej gjithnjë e më alarmuese. Meqë kërkonte, nëse ishte e mundur të diskutonim argumentin me të, ndalova në Romë, ku San Xhuliano e unë u morëm vesh për masat që do të ishin të përshtatshme të merreshin. Në Vlorë, sapo arrita, mora vesh hollësitë e ngjarjeve që isha njoftuar dhe se Durrësi ishte i rrethuar nga të gjitha anët e nuk kishte komunikim me pjesën tjetër të vendit. Autoriteti më i lartë dhe juridiksioni i Mbretit tonë ishte kufizuar në atë qytet të vogël. Pas disa ditësh, u nisa për në Durrës me pesëmbëdhjetë fisnikë të krahinës, me qëllim që ti parashtronim Princit opinionin tonë për situatën, që përputhej me atë të ministrit San Xhuliano. Gjatë një takimi tete-a-tete (kokë më kokë) që pata me të, i paraqita konkluzionet që kishim arritur dhe masat e nevojshme. Princi më çuditi për mungesën e një ideje për gjendjen dhe koshiencën e vështirësive të jashtëzakonshme të momentit. U tregua i paaftë të bënte një vërejtje, apo të bënte një pyetje të dalë nga arsyetimi i tij personal. Ndërsa i ilustroja masat e ndryshme që mund të zgjidhte, për të dalë nga gjendja e vështirë, nuk më pyeti asnjëherë se si mund të viheshin në praktikë këto masa.
Të nesërmen Princi priti të pesëmbëdhjetë fisnikët e Vlorës. Nuk na la megjithatë, pa dhënë më parë ndonjë shenjë kujdesi për vendin. Në Pallat u bë një mbledhje e të gjithë krerëve shqiptarë që ndodheshin në Durrës. Princi e hapi vetë mbledhjen me pak fjalë frëngjisht, duke shpjeguar që na kishte mbledhur që të shprehnim mendimet tona personale mbi gjendjen në vend. Nuk kishim pasur asnjë diskutim paraprak, siç është zakon kur është puna për të dhënë një mendim në rrethana të këtij lloji, por iu përshtatëm dëshirave të tij. Në vend që të mbyllja serinë e propozimeve, siç duhet të bëja lidhur me pozitën time, unë fola i pari. Në fund Princi na falenderoi e tha se pasi të përktheheshin vërejtjet tona e ti studionte, do të na njoftonte vendimin e tij. Pritëm disa ditë, dhe pastaj për shkak të mungesës së njoftimeve të tjera, shkuam në Vlorë.
Duke parë rëndimin e gjendjes së përgjithshme të vendit dhe të paaftësisë së dukshme të Qeverisë së Durrësit, me qëllim që të merreshin masat përkatëse për të shpëtuar Shqipërinë, u caktua në sheshin e madh të Vlorës një mbledhje e banorëve të qytetit e të krahinës, ashtu dhe të gjithë refugjatëve të krahinave të tjera të pushtuara nga armiku. Mbas një diskutimi të gjerë, u vendos të formohej Komiteti i Shpëtimit Publik, nën kryesinë time. Njoftuam Fuqitë e Mëdha dhe Princin me një proklamatë, në të cilën deklarohej se përfaqësuesit e popullit të Vlorës dhe të një duzine krahinash të tjera, ishin mbledhur dhe kishin votuar krijimin e Komitetit të Shpëtimit Publik me qëllim që tu kërkonin Fuqive garante të princit, që tia transferonin përkohësisht pushtetin Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit, e të merrnin të gjitha masat që kërkonin rrethanat. Mesazhi i nënshkruar nga tridhjetë delegatë, i bënte thirrje drejtësisë së Fuqive, e i lutej ti besonte Komisionit këtë detyrë pa vonesë, duke shtuar se ishte fjala për të vetmen masë, sipas mendimit tonë, që mund të mbajë sovranin legjitim në fron, të sigurojë bashkimin kombëtar dhe tërësinë tokësore e të shpëtojë nga shkatërrimi mbi njëqind mijë qenie njerëzore, që duke u larguar nga hekuri e zjarri, iu desh të braktisin pronat e tyre të djegura e vatrat e tyre të rrënuara e të mbroheshin në të vetme qoshe të Shqipërisë që ende ishte e lirë, në qytetin e Vlorës e në rrethinat e saj.
Arrita në momentet e fundit të këtij mbretërimi të dhimbshëm e të kotë. I mbyllur, siç kam thënë, në kryeqytetin e tij fatkeq Princi kishte humbur çdo autoritet dhe sovraniteti i tij nuk ekzistonte më. Nuk mbeti asgjë nga dhjetë milion frangat që i kishin dhënë paradhënie dhe që ai i kishte harxhuar marrëzisht në gjëra si krijimi i një gjykate Kasacioni, kur në vend nuk kishte asnjë gjykatë, emërimin e inspektorëve të arsimit publik, kur nuk kishte shkolla, mbajtjen e ministrave të plotfuqishëm të akredituar në vende të huaja, por që rrinin rehat në shtëpi. Megjithëse dërgonte Ministrin e Financave në Romë për kontribute të tjera, qoftë Roma, qoftë Vjena luajtën pjesën e shurdhit. Si një spekulator i falimentuar Ëilhelm Ëiedi e kuptoi se nuk mbetej tjetër veçse të largohej. Lufta e madhe kishte filluar e do të përmbyste shpejt Evropën. Anijet e Fuqive e braktisën Durrësin dhe e lanë në dorë të ngjarjeve, kurse Princi i ndoqi me një jaht të vogël italian, që i ishte lënë në dispozicion.
Me gjithë përvojën e këtyre tre muajve, bashkatdhetarët e mi e panë me trishtim të largohej, sikur ai të përfaqësonte një shpresë që merrte fund, një ëndërr që zhdukej. Ai skishte bërë asgjë për ti njohur e kuptuar, asnjë hap për tiu afruar zemrave të tyre, që i ishin hapur me aq besim.
Tashti nuk mbetej tjetër, veçse të pritej dita kur përfaqësuesit e njerëzimit të mblidheshin e të vendosnin të njihnin të drejtat tona që deri në këtë moment fatkeqësisht kishin mbetur të harruara, me preteksin për të evituar atë që ishte e paevitueshme. Jemi të bindur që një akt drejtësie i dhënë për ne, do të jetë i dobishëm jo vetëm për ne vetë, por dhe për të gjithë ata që kanë kërkuar zgjerimin e tyre me shkatërrimin tonë. Rindërtimi i bllokut ballkanik dhe garancia e pavarësisë së tij, do të jetë një nga faktorët më të fuqishëm për paqen e Evropës Lindore dhe të botës.
Kjo ndërtesë ballkanike mund të forcohet, vetëm me forcimin e Shqipërisë, që përbën kolonën e katërt që e mban.

*Paris, korrik 1917

Marrë nga faqja: http://www.balkanweb.com/gazetav5/artikull.php?id=107600

Nga Piro Misha te Anders Behring Breivik; lufta kundër multikulturalizmit në Evropë

17/03/2012 1 koment

Olsi JAZEXHI

NGA PIRO MISHA TE ANDERS BEHRING BREIVIK; LUFTA KUNDËR MULTIKULTURALIZMIT NË EVROPË

Olsi Jazexhi

Shkrimi “Tolerancë fetare apo papërgjegjshmëri?’ që Piro Misha botoi në gazetën Shekulli në 10.01.2003 dhe ribotoi në librin “Arratisja nga burgjet e historisë – Ç’do të thotë të jesh shqiptar” në 2008, është një nga shkrimet më të rëndësishme të islamofobëve shqiptarë kundër Islamit në Shqipëri. Në shkrimin në fjalë, Piro shfaqte shqetësim në lidhje me ri-islamizimin që po i ndodhte Shqipërisë në fillim të viteve 2000 apo më saktë me rizbulimin e Islamit nga shqiptarët. Pasi më sulmonte mua dhe tregonte sesi nga faqet e mia në internet “hidhej baltë mbi Skënderbeun, P. Bogdanin e deri tek Fan Noli e Fishta, për t’i zëvendësuar ato me figura të tipit Haxhi Qamili”, Piro i apelonte pushtetarëve socialistë që ishin në pushtet në atë kohë, që të përpilonin politika për të ndaluar islamizimin e vendit dhe të vinin dorë mbi institucionet Islame të Shqipërisë. Sipas Piros, besimtarët me shami dhe me mjekra po arabizonin Islamin e po prishnin imazhin e Shqipërisë. Për të ndaluar këtë ai kërkonte dhunë shtetërore ndaj tyre. Shkrime si i Piros, të cilët hedhin mllef e inat kundër islamizimit të shqiptarëve janë përsëritur në këto 20 vitet e fundit nga shumë autorë fondamentalistë të vendit tonë. Këtu mund të përmend deklaratën e Ismail Kadaresë në 1991 kur e shpalli Shqipërinë të krishterë, nga e cila duhej zhdukur feja “e vonë islamike, e ardhur bashkë me otomanët”…; deklaratat e Alfred Moisiut në Londër në 2005 kur deklaroi se Shqipëria nuk është vend me shumicë islame por se “në pikëpamjen vertikale diakronike të gjithë shqiptarët janë të krishterë”; e deri te shkrimet e librat e fondamentalistëve si Aurel Plasari, Ben Blushi, Arben Xhaferri etj të cilët kanë shprehur në vazhdimësi urrejtje kundër identitetit islam të një pjese të popullit shqiptar dhe kanë sulmuar me terma racistë turqit dhe arabët.Arsyeja kryesore që i nxit islamofobët që të sulmojnë Islamin dhe muslimanët në Shqipëri, lidhet me fenomenin global të islamofobisë që shihet sot në Evropë dhe Amerikë, e që lidhet me rishfaqjen e Islamit si fe dhe ideologji sfiduese ndaj kapitalizmit perëndimor pas rënies së komunizmit dhe me konfliktin izraelito-palestinez në Lindjen e Mesme. Te ne në Kosovë dhe në Shqipëri, Islami, që u shtyp dhe pothuajse u zhduk gjatë dekadave të diktaturës komuniste, tani, pas rënies së komunizmit ka nisur të rizbulohet sërisht. Bijtë e muslimanëve që Partia e Punës i emëroi Bashkim dhe Përparim nga Mehmet dhe Hysni, sot kanë nisur të riemërohen si Muhamed dhe Abdullah e ti mbulojnë gratë me ferexhe të cilat më parë i zhveshi komunizmi. Islami, apo të jem më i saktë, muslimanët kanë nisur të përhapen edhe në Evropën Perëndimore. Pas Luftës së Dytë Botërore drejt saj vërshuan turma të mëdha emigrantësh që vinin nga ish-kolonitë e Perëndimit në botën muslimane. Trendet muslimanizuese që po i ndodhin sot Evropës nuk janë pjesë e ndonjë plani konspirativ të muslimanëve për të pushtuar botën apo islamizuar Evropën. Faktorët që po ndihmojnë në hapjen e muslimanëve janë ekonomikë, socialë dhe politikë. Te ne në Ballkan psh. ri-islamizimi është dhuratë e demokracisë dhe lirive që fituam pas vitesh nën diktaturë. Ndërsa në Evropën Perëndimore, përhapja e muslimanëve dhe fesë së tyre lidhet me disa faktorë ndër të cilët mund të përmendim globalizmin; plakjen dhe prishjen e familjes dhe nevojën për krah pune; pushtimet neokolonialiste dhe shkatërrimin e shteteve të Azisë dhe Afrikës nga fuqitë e Perëndimit; vjedhja e pasurive natyrore që këto vende i bëjnë botës muslimane (fakt që çon në varfërimin e tyre); dhe sundimi i tyre nga diktatura laike të cilat detyrojnë banorët që të largohen dhe gjejnë strehim në Perëndim.
Popullimi musliman që po i ndodh sot Perëndimit është në njëfarë mënyre një déjà vu e asaj që i ndodhi kontinentit tonë në kohë të Perandorisë Romake, kur pasi romakët pushtuan Palestinën dhe vranë e persekutuan hebrenjtë dhe kristianët, i detyruan këta që të shpërngulen drejt Romës. Shembulli i rabinit Saul që u arratis si klandestin drejt Romës, ku falsifikoi emrin nga Saul për në Paul dhe nga hebre u deklarua kristian dhe mbi mësimet e tija u themelua Krishtërimi Roman, është shumë i ngjashëm me atë që shumë muslimanë po bëjnë sot në Perëndim. Ata largohen nga vendet e tyre të shkatërruara ekonomikisht dhe politikisht e vendosen në Perëndim, ku ashtu si Shën Pali biblik, kur Mustafai shkon në Romë deklarohet Masimo. Dhe ashtu si Shën Pjetri që hapte lajmin e mirë (Ungjillin) dhe themeloi kisha, edhe muslimanët përhapin leximet e shenjta (Kuranin) dhe ndërtojnë xhami.Por ashtu si në kohët e Romës, kur romakët përbuznin sektin hebraik të Isus Kristos – besimtarët e të cilit i emëruan me përbuzje “kristjani” – edhe sot, në Perëndim ka një mëri të madhe me muslimanët dhe vlerat morale që ata sjellin me vete. Ardhja e muslimanëve ka nxitur ndjenja të islamofobisë te një numër i madh intelektualësh dhe politikanësh perëndimorë, të cilët, të hutuar nga dinamizmi fetar i Islamit po kërkojnë ndihmë nga Krishtërimi mesjetar për të shpjeguar realitetet e reja. Duke nisur që me Oriana Fallacin e vazhduar me Angela Merkelin, Sarkozin, Berluskonin dhe Kamerunin, shfaqja e muslimanëve në rrugët e Evropës po shkakton një skizofreni intelektuale në qarqet politike të Perëndimit. Debatet që perëndimorët bëjnë sot dhe që nxiten nga intelektualë fundamentalistë neokonë si Bat Yeor, Robert Spenser, Samuel Hantington etj i kanë bërë shumë njerëz në Perëndim që të pyesin se “kush jemi ne”. Këto pyetje janë munduar ti shtrojnë edhe disa kaurë në Shqipëri, si Piro Misha në librin “Arratisja nga burgjet e historisë – Ç’do të thotë të jesh shqiptar”, Aurel Plasari në “Vija e Teodosit shfaqet – nga do ia mbajnë shqiptarët” dhe Ismail Kadareja në “Identiteti Evropjan i Shqiptarëve”. Por ndërsa pyetjet e kaurëve tanë janë një vrimë në ujë, e nuk marrin dot mbështetje publike dhe historike, pasi shqiptarët janë dërrmueshëm muslimanë e për 500 vitet e fundit kanë qenë pararoja e Islamit në Evropë dhe nuk e kuptojnë dot mentalitetin prej rajaje të Mishës dhe Plasarit – perëndimorët e kanë më të vështirë të gëlltisin ndryshimet e mëdha demokrafike dhe fetare që po i ndodhin botës së tyre. Deri në fillim të shekullit të XX, Perëndimi ishte në luftë me Perandorinë Osmane dhe me shqiptarët e turqit që mbronin gjysmëhënën nga kryqi në Evropë.
Perëndimorët janë në dilemë të madhe sot. Shkrues si Falaci dhe Hantingtoni pyesin nëse evropianët do të vazhdojnë të jenë akoma të krishterë dhe të bardhë në dekadat që vijnë apo mos muslimanët dhe emigrantët që kanë ardhur nga Azia dhe Afrika do i ndryshojnë ngjyrën dhe fenë kontinentit të tyre dhe Evropa do të bëhet një Eurabi? Ata shohin përditë e më shumë sesi muslimanët janë prezent në jetën e tyre që nga presidenti i Amerikës, Barak Hysein Obama, te i dashuri i princeshë Dajanës në Britanti, te pastruesja Nafissatou Diallo (përdhunimi i të cilës çoi në arrestimin e kandidatit për president të Francës), e deri në rrugët e Parisit, Londrës dhe Brukselit ku hixhabi, ferexheja dhe doner qebapi i bëjnë karshillëk minifundit, bikinit dhe Mek Donaldsit. Në një studim të bërë së fundit në Britaninë e Madhe ishte gjetur që emri më i përdorur në vend ishte Muhamed. Shtangia e perëndimorëve me atë që po i ndodh kontinentit të tyre detyroi Berluskonin që në qershor 2009 ta krahasoj Milanon me “një qytet afrikan”, federata franceze e futbollit të caktojë kuota për të ndaluar muslimanët dhe afrikano–veriorët nga hyrja në futbollin francez, zviceranët të ndalojnë shqiptarët nga ndërtimi i minareve dhe qeveritë perëndimore janë duke rrafinuar legjislacionet e tyre në mënyrë që të pamundësojnë muslimanët që të bëhen shtetas perëndimorë dhe fitojnë të drejta të barabarta me vendasit. Nga Brukseli e deri në Paris, vigjilentët laikë-katolikë janë lëshuar në orgji sulmesh ndaj grave muslimane që mbajnë burka dhe duan të zbulojnë me dhunë atë që nuk bëjnë dot me logjikë.Muslimanizmi dhe afrikanizimi që po i ndodh sot Perëndimit është një fakt i cili përveç shkaktimit të racizmit dhe islamofobisë, po ndihmon që nëpër këto vende partitë fashiste të ekstremit të djathtë, si Fronti Nacional në Francë, Lidhja e Veriut në Itali, Lidhja Mbrojtëse Britanike, Partia e Lirisë e Geert Vildersit në Hollandë e deri te Partia e Çajit në Amerikë, të vijnë në pushtet dhe bëhen forca të rëndësishme të politikës perëndimore. Fakti që i bashkon këto forca radikale është urrejtja mesjetare kundër Islamit, e cila nis që me ardhjen e Muhamedit, si profet i fundit i Zotit në tokë dhe sfida që Kurani i bën mesazhit të deformuar të Krishtërimit Roman.Sulmet terroriste që ndodhën në datë 22 korrik 2010 në Oslo dhe Utøya të Norvegjisë nga terroristi kristian Anders Behring Breivik shënojnë një pikë kulmore të islamofobisë dhe racizmit me të cilin Perëndimi po përballet që pas Luftës së Dytë Botërore. Edhe pse me përmbysjen e fashizmit dhe nazizmit e shpëtimin e çifutëve nga kampet e përqëndrimit, popujt e Evropës duket se pranuan që më në fund do të pranojnë si të barabartë me ta edhe jo-të-krishterët, ajo që po i ndodh Evropës sot, dhe për fat të keq edhe Shqipërisë është për tu alarmuar. Fondamentalistët dhe nacionalistët e krishterë thërrasin për shkatërrim të multikulturalizmit dhe tolerancës ndaj jo të krishterëve dhe njerëzve me ngjyrë. Ata duan ta kthejnë Evropën në mesjetë, si në kohën e kryqëzatave të Papë Urbanit II dhe duan të fshijnë arritjet e epokës së iluminizmit dhe racionalizmit e cila e ndau evropjanin nga Kisha Katolike dhe e bëri atë modern dhe racional dhe të hapur ndaj kulturave të tjera.Zërat e islamofobisë që lexohen në Evropë kanë përfaqësues të tyre edhe në Shqipëri. Disa nga islamofobët tanë thërrasin për vëllazëri me serbët kundër turqve dhe Islamit (Blushi, Kadare dhe Myftaraj), ankohen pse Sllobodan Millosheviçi nuk i vrau dy milion kosovarë (Anton Kqira) e të tjerë kërkojnë diskriminim të muslimanëve, shkëputjen e tyre nga bota islamike, largimin nga Konferenca Islamike dhe ndalim të asaj që Misha quan “arabizim të Islamit” (Misha, Kadare etj). Po ndërsa sulmet e fondamentalistëve tanë kundër Islamit bëhen në emër të laicizmit, çfarë ne shohim që po ndodh në Shqipëri, është që priftërinj kuislingë katolik si Anton Harapi dhe Gjergj Fishta, të cilët ishin mbështetës të nazi-fashizmit dhe Holokaustit, sot janë rehabilituar për bukuri nga pushtetarët dhe intelektualët tanë e kthyer në heroj të kombit. Skënderbeu nga një hero i stisur si kombëtar dhe i imponuar me dhunë ndaj shqiptarëve në fillim të shekullit të XX, sot rrëfehet hero i Kishës Katolike nga drejtori i Bibliotekës Kombëtare të Tiranës, Aurel Plasari. Në anën tjetër figura tërësisht fetare si ajo e murgeshës indiano-maqedone, Nënë Tereza, janë kthyer në heroina të kombit.Sulmet që islamofobët shqiptarë bëjnë kundër Islamit dhe përshkrimi prej tyre i identitetit të shqiptarëve si kristian, është pjesë e trendës së frikshme që fondamentalizmi i krishterë po demostron sot në të gjithë Perëndimin. Fondamentalistët e urrejnë multikulturalizmin dhe tolerancën, jetesën e muslimanëve dhe çifutëve përkrah të krishterëve. Si Papë Urbani në shekullin e 11 apo Pjetër Bogdani më vonë, ata i shohin muslimanët dhe çifutët si njerëz të djallit. Ideologjia e urrejtjes ndaj jo të krishterëve dhe të huajve, e cila në shekullin e XX u përkrah nga nacionalizmat evropianë, çoi në krimin e Holokaustit, ku miliona çifutë u mbytën nëpër kampet e përqëndrimit nazist në Evropë. Ideologjia e monokulturalizmit, e monofetarizmit kristjan, e arianizmit, e kombit të bardhë iliro-pellazg dhe e kthimit në “fenë e të parëve” (siç bën Kadareja në sprovën “Identiteti evropian i shqiptarëve” në 2006) janë pak a shumë edhe mendimet që nxitën terroristin norvegjez Anders Behring Breivik të organizoj krimet makabre që ne pamë në ditët e fundit në Norvegji. Kush ka patur rastin të lexoj librin “2083 A European Declaration of Independence” që Breivik publikoi në linjë pak përpara akteve terroriste, do të bindet se terroristi norvegjez është i një mendje me Ismail Kadarenë dhe shpurën e tij, të cilët sulmojnë komunizmin dhe islamin si dy të këqija nga e cila shqiptarët duhet të shpëtojnë. Në manifeston e tij, Breivik identifikon dy armiq të mëdhenj të Evropës: ngritjen e intelektualizmit marksist dhe multikulturalizmin (në librin “Mosmarrëveshja. Mbi raportet e Shqipërisë me vetveten” Kadareja i quan këta mohues të kombit) dhe kolonizimin islamik. Ashtu si Kadareja, Plasari etj edhe Breivik e klasifikon Skënderbeun si hero evropian të kryqëzatave dhe të krishterëve shqiptarë. Tezat e Breivikut kundër Islamit, shqiptarëve muslimanë të Kosovës, Maqedonisë etj janë teza që fondamentalistët e krishterë shqiptarë kanë hedhur në qarkullim prej vitesh.Histeria e Piro Mishës në shkrimin e vitit 2003 kundër vajzave me shami dhe burrave me mjekër nuk ndryshon shumë nga ai i Anders Behring Breivikut në 2011. Nëse Pirua i apelonte Fatos Nanos që të vinte dorë mbi muslimanët e Shqipërisë, Breiviku e morri vetë ligjin në dorë dhe bëri kërdinë kundër liberalëve norvegjezë në publik. Po ndërsa në Norvegji, Anders Behring Breiviku mllefin që ka kundër multikulturalizmit e demostroi me akte terrori masiv, shkruesin e këtij shkrimi e bren kureshtja të dijë: po si mendimtarët e tij shqiptarë a janë të një mendje me të, dmth që Evropa ka hyrë në një epokë lufte e cila do të mbarojë në vitin 2083 kur të jetë çliruar njëherë e mirë nga marksistët dhe islamistët dhe të jetë kontinent vetëm për kristianët e bardhë? A do të ketë Evropa një Spanjë të dytë, ku arianët, ilirët kuq e zi, e fe-të-parët do të luftojnë kundër majtistëve dhe muslimanëve? Unë lus Piro Mishën, Ismail Kadarenë, Arben Xhaferrin dhe Aurel Plasarin që lexojnë këtë shkrim që të na sqarojë se ku qëndrojnë. A do të kenë edhe ata guxim që të terrorizojnë qytetarët e tyre multikulturalistë – që nuk janë të krishterë – e refuzojnë publikisht Nënë Terezën, Skënderbeun e Pjetër Bogdanin dhe pëlqejnë sulltan Muratin, Esat Pashën dhe Haxhi Qamilin – siç bëri Breiviku? A do të na tolerojnë ne muslimanët kështu siç jemi, me mjekra e me ferexhe, me modën tonë alla-turka dhe që sytë i mbajmë nga Stambolli dhe jo nga Roma, apo do të ndjekin shembullin e Anders Behring Breivikut dhe çlirojnë Evropën nga ne, islamikët dhe multikulturalistët marksistë në mënyrë që Shqipërinë ta bëjnë përnime evropiane dhe katolike siç e definon Kadareja në sprovën “Identiteti Evropian i Shqiptarëve”?

Arsimi në Kosovë ndërmjet viteve 1877-1912

16/03/2012 Lini një koment

Ermal NURJA

ARSIMI NË KOSOVË NDËRMJET VITEVE 1877-1912

Ermal Nurja

Ky fakt përbën një shembull mjaft interesant. Procesi i ndërtimit të shkollave brenda shtetit Osman duket se është zgjidhur së pari në Kosovë. Në një kohë shumë të shkurtër u hapën me qindra shkolla dhe u emëruan mësuesit. Përqindja e frekuentimit të shkollës në Kosovë ishte shumë e lartë. Kjo kuptohet nga gjendja e shkollave, që, pas një kohe të shkurtër, ose u shtua edhe një kat tjetër ose u ndërtuan të reja. Shteti Osman ndërmjet viteve 1877-1912 është përpjekur në maksimum, megjithëse kishte shumë vështirësi, për ta modernizuar arsimin dhe për t’iu përgjigjur nevojave të kohës në të gjithë gjeografinë brenda kufijve të tij. Kështu që për rritjen e cilësisë së arsimit, për modernizimin dhe frytdhënien e tij janë interesuar edhe vetë sulltanët. Pasi vendosën pushtetin e tyre në Kosovë, Osmanët, ashtu siç bënin në të gjitha vendet e tjera brenda kufijve të këtij shteti, së pari ndërtuan xhami dhe, menjëherë pas tyre, mektebe dhe medrese për edukim. Xhamitë ishin institucione edukimi të përgjithshëm. Fëmijët, të rinjtë dhe të mëdhenjtë merrnin mësime fetare në xhami, si: shkencat e Kuranit, hadith, fikh, ahlak, itikat dhe ibadet. Xhamitë, teqetë dhe zavijet në Kosovë janë hapur paralel me shkollat fillore dhe me medresetë. Këto institucione edukimi u përhapën në çdo skaj të Kosovës dhe në to u dërguan mësues për të dhënë mësim. Në Arkivin Osman të Kryeministrisë Turke gjenden afërsisht 911 dokumenta në lidhje me arsimimin në Kosovë mes viteve 1877-1912. Këto dokumente hedhin dritë mbi tema të ndryshme, të cilat mund të rigrupohen si më poshtë: 1. Ndërtim, hapje, rikonstruksion, dhe mbyllje shkollash si dhe pagesa të ndryshme në lidhje me arsimin. 2. Emërimi i drejtorit të arsimit, të anëtarëve të drejtorisë, sekretarit të drejtorisë, të mësuesve dhe nëpunësve të tjerë, transportet, ndërrimi i vendeve të punës, të drejtat personale të nëpunësve, fillimi dhe largimi nga puna, të dhënat e rrogave, të syrgjynosurit, shpërblimet etj. 3. Buxheti i shkollave dhe drejtorive, gjërat e nevojshme, si: libra, mjete kancelarie dhe artikuj të tjerë. Caktimi i mjeteve dhe sigurimi i tyre. 4. Të dhëna në lidhje me publikimet në gjuhë të huaj, libra mësimi në gjuhë të huaj, ndalesat, dokumente aprovimi etj. 5. Nevojat e nxënësve, problemet e tyre, lejet, transportet, regjistrimet, diplomat etj. 6. Lejet e publikimit të librave që shtjellohen gjatë mësimit në shkollë. 7. Problemet e shkollave të pakicave, aktivitetet ilegale të mësuesve Bullgarë, Serbë, Rumunë dhe Rusë që punonin në shkollat e pakicave. 8. Marrëdhëniet e drejtorive dhe shkollave me institucionet e tjera, gjendjet ligjore, ndihmat e tyre të ndërsjellta etj. Deri në vitin 1869, në Prishtinë bëhej mësim arabisht në një medrese. Abdurrahman Pasha prej Prishtine, urdhëroi në vitin 1869 të ngrihej një shkollë. Kështu në Prishtinë filloi edukimi modern i asaj kohe. Shkolla e parë iptidaije në Prishtinë u hap në vitin 1882. Në këto vite, në Prishtinë u hap edhe një shkollë për vajzat. Në vitin 1896 në Prishtinë, në shkollën iptidaije, mësonin 148 djem kristianë, në shkollën fillore për vajza mësonin 60 nxënëse kristiane dhe në shkollën iptidaije hebreje mësonin 70 nxënës. Në vitin 1904 një shkollë iptidaije u shndërrua në rushtije. Po ashtu në vitin 1905 në Prishtinë u hap një idadije dhe u emëruan mësuesit e saj. Nga letërkëmbimet në lidhje me shkollën, kuptohet se në vitin 1908 në Prishtinë ishte e hapur shkolla Darulmuallim. Megjithëse nuk dihet se kur është ndërtuar, rushtija e Mitrovicës është hapur në 1891. Në vitin 1896 në qytet në shkollën rushtije merrnin mësim 80 nxënës, në shkollën iptidaije 111 dhe në shkollën fillore plotësisht 95 nxënës. Në vitin 1903 dhe 1904 në shumë fshatra të Vulçitrinës u hapën shkolla iptidaije dhe këtyre shkollave iu dërguan libra dhe artikuj të ndryshmë shkollorë nga Stambolli. Në vitin 1895 rushtija e Gjilanit ishte e hapur dhe vazhdonte arsimimin. Sipas asaj që kuptohet nga një vendim qeraje, i shkruar në vitin 1906 në Gjilan, një shkollë vajzash ishte e hapur dhe vazhdonte edukimin. Dokumenti më i vjetër në Arkivin Osman të Kryeministrisë Turke në lidhje me Preshevën mban datën 1878. Në vitin 1878 në Preshevë shkolla rushtije ishte e hapur dhe mësuesit ishin në krye të detyrës. Në shkollën rushtije ishin të regjistruar 51 nxënës, në shkollën iptidaije 71 djem e 32 vajza dhe në shkollën fillore 41 nxënës. Nga një shkrim i vitit 1900, në lidhje me buxhetin, kuptojmë se në fshatin Dobroshin të Preshevës ishte e hapur një iptidaije, ndërsa nga vendimi i emërimit si mësues të Behlul Efendiut në vitin 1909, mësojmë se edhe në fshatin Konxhull ishte e hapur një shkollë iptidaije. Dokumentet e para që gjenden në Arkivin Osman të Turqisë në lidhje me çështjet e edukimit në Prizren i takojnë vitit 1883. Ato flasin për shkollat iptidaije që do të ndërtoheshin në fshatrat Lodorofça, Qar dhe Asrije. Një dokument tjetër i përket vitit 1894 dhe është në lidhje me shkollën ortodokse serbe. Në një dokument të vitit 1900, thuhej se për miratimin e diplomave ishte e mjaftueshme që mësuesit dhe mësueset që do emëroheshin në shkollat ortodokse në Prizren dhe Shkup t’i dërgonin diplomat e tyre bashkë me raportin e marrë nga administrata lokale në drejtorinë e edukimit të vilajetit që kështu të kishin lehtësime për aplikimet e metropolitëve në këtë çështje. Fakti se gjendet një dokument që flet për shkatërrimin e shkollës rushtije në Prizren dhe për rindërtimin e saj në vitin 1894, do të thotë se kjo shkollë duhet të ketë qenë hapur para kësaj date. Në vitin 1896 shkolla rushtije ishte në ndërtim e sipër. Po ashtu në të njëjtin vit mbaroi ndërtimi i shkollës. Në shkollën rushtije mësonin 119 nxënës, në katër shkollat iptidaije 278, në 29 shkollat fillore 1093 djem dhe 765 vajza. Ndërsa në Rahofçë, në 3 shkollat e lagjes ishin të regjistruar 50 nxënës myslimanë dhe 15 jomyslimanë. Në vitin 1900 mbaroi ndërtimi i shkollës iptidaije të fshatit Hamidije. Në vitin 1901 në Prizren urdhërohej hapja e Darulmuallim. Në një dokument që i përket vitit 1903 është shtjelluar çështja e emërimit të mësuesit që jepte lëndën e vizatimit në Idadijen e Prizrenit. Në vitin 1905 filloi të bëhej emërimi i të diplomuarve nga Darulmuallim. Në vitin 1908 dërgohet urdhri për rikonstruksionin e shkollës Darulmuallim të Prizrenit ose marrjen me qera të një ndërtese tjetër. Në vitin 1896 në shkollën rushtije të sanxhakut të Pejës mësonin 33 nxënës. Sipas librit të statistikave vjetore, që u botua në 1896, në qendrën e qytetit të Pejës gjendeshin 19 shkolla fillore ku 18 prej tyre ishin për djem dhe 1 për vajza. Në vitin 1898 edhe shkolla Idadije e Pejës numërohet mes institucioneve arsimore. Para se në Gjakovë të hapeshin shkollat moderne, dy medresetë, Medrese-i Xhedid dhe Kebir, ishin aktivite. Viti i hapjes së rushtijes së Gjakovës është 1864. Librat me të cilët bëhej mësim në këtë shkollë, me vite janë dërguar falas nga Stambolli dhe ata që diplomoheshin këtu, e vazhdonin edukimin në idadijen e Shkupit në konvikt pa pagesë. Në vitin 1896 në shkollën rushtije mësonin 120 nxënës, në tetëmbëdhjetë shkollat fillore 1051 djem dhe 358 vajza. Shkolla iptidaije në lagjen Çarshi, në vitin 1904 filloi të mos e përballonte ngarkesën, kështu që prefektura e Kosovës u urdhërua të ndërtojë një shkollë të re ose të marrë me qera një ambient të përshtatshëm për arsimimin e fëmijëve. Shkolla iptidaije në fshatin Punashanko të Gjakovës u ndërtua në vitin 1904.

Sami Frashëri

15/03/2012 1 koment

Selaudin ÇARÇANI

 

SAMI FRASHËRI

Sami Frashëri

Sami Frashëri

Samiu lindi në vitin 1850 dhe fill pas mbarimit të shkollës fillore të fshatit vazhdoi mësimet në gjimnazin e Janinës ku iu vu studimit të thellë të gjuhëve të lashta dhe atyre të reja. Ritmet e shpejta në përvetësimin e njohurive dhe provat e tij të para për të treguar origjinalitetin e vet u dhanë të kuptonin bashkëkohësve të tij se pas periudhës së akumulimit të dijenive shkencore dhe formimit të shprehive të domosdoshme për të hyrë në rrugën e kërkimit, forca e mendimit të tij origjinal do të lëshonte shkëndija dhe do të linte gjurmë që nuk do t’i shlyenin dot vitet e gjatë. Dhe me të vërtetë ndodhi ashtu: Gjatë 34 vjetëve të punës së tij produktive si shkencëtar dhe si shkrimtar, ai shkroi mbi 50 e ca vepra, disa prej të cilave në disa vëllime. (Për të pasur një ide për proporcionet e këtyre veprave dhe për punën e gjatë e këmbëngulëse të shkencëtarit e patriotit tonë të madh, mjafton të përmendet se vetëm “Fjalori historiko-gjeografik” në 6 vëllime ka 4830 faqe dhe se për ta përfunduar atë ai ka punuar për 12 vjet me radhë). Duke njohur trashëgimin e vyer të Samiut, njohësit e thellë të tij, mahniten me gjerësinë e interesave e me aftësitë e tij të mëdha dhe me gadishmërinë e mendimit për t’iu përgjigjur me vepra shkencore problemeve të ngutëshme të kohës.

Samiu njihet si romancier dhe dramaturg, si gjuhëtarë i madh dhe filozof, si përkthyes dhe pedagog, si autor i një sërë veprash shkencore për masat, si autor tekstesh për shkollën, si autor i manifestit të Rilindjes sonë kombëlare “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet”, si politikan largpamës, si ideolog i Rilindjes sonë kombëtare.

Mjafton të marrësh në duar dhe të studjosh një nga veprat e pakta të tij të shkruara në gjuhën shqipe “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e çdo të bëhet”, që të ndjesh forcën e mendjes dhe të karakterit të këtij biri të madh që lindi kombi ynë; por për të pasur një përfytyrim të plotë e të saktë për rrugën e formimit të tij si shkencëtar i shquar dhe si ideolog i Rilindjes sonë, studimi i veprave të tij të shkruara në gjuhën shqipe është i pamjaftueshëm.

Një ndër veprat e tij, që njihet fare pakë, (vetëm nga rrethet e studjonjësve të Samiut dhe nga ata që zotërojnë turqishten) është edhe një përmbledhje fjalësh të urta, të cilën Samiu e botoi aty nga viti 1878 në serinë e botimeve “Biblioteka e xhepit”.

Po ta krahasojmë me veprat e tjera, “Emsal” (Fjalë të urta) nuk është ndonjë vepër voluminoze, por ajo ka një rëndësi të dorës së parë për të kuptuar burimet e formimit të Samiut si shkencëtar dhe si ideolog i Rilindjes sonë kombëtare, qëllimet dhe bindjet e lij, gjerësinë e interesave, qëndrimin e tij ndaj qarqeve drejtuese të kohës, ndaj kombeve të shtypur, ndaj shkencës dhe artit, ndaj arësimit dhe kulturës dhe rolit të tyre në zhvillimin shoqëror. Kjo vepër na ndihmon të kuptojmë më mirë e më thellë gjendjen shpirtërore të shkencëtarit të madh, i cili për shkak të urrejtjes së tij të shprehur hapur kundër monarkisë, për shkak të atdhedashurisë së tij të shprehur me zjarr nëpër faqet e gazetave dhe të revis-tave që ai drejtonte, kish fituar mërinë dhe urrejtjen e tiranëve që drejtonin fatet e perandorisë turke. Duke lexuar këtë vepër dhe duke sjellë nëpër mend momentet më të rëndësishme të jetës së tij, të duket se ai ka vendosur në të jetën e vet, një jetë të kaluar me punë të pasionuar e këmbëngulëse, një jetë të kërcënuar vazhdimishit, një jetë të shkrirë në luftë e në përpjekje për të ringjallur kombin tonë të lashtë, një jetë që nuk i përfillte kërcënimet e tiranëve dhe vdekjen dhe që u shua në tavolinën e punës duke pasur rreth e qark dymbëdhjetë mijë vëllime librash të bibliotekës personale.

Në parathënien e veprës, të cilën Samiu e ka shkruar vetë, thuhet se këto fjalë të urta ishin botuar prej tij herë pas here në rubrikën “Andej këndej” të gazetave “Sabah”, (Mëngjezi) dhe se atij i ishin lutur miqtë e dashamirët që t’i përmbledhte dhe t’i botonte në një vëUim të posaçëm. Samiu në këtë parathënie përmend, veç të tjerash, se “meqenëse është caktuar që të tilla të thëna i shërbejnë moralit më shumë se këshillimet dhe predikimet e bëra haptazi, nuk u lejua nga lexuesit që ato të humbasin duke u lënë në faqet e një gazete, jeta e së cilës është nga mëngjezi deri në mbrëmje…” Dhe më tej vazhdon: ,,Mbasi e di që do të ketë nga ata që dëshirojnë të dinë se ku i kam gjetur këto proverba dhe si i kam sendërtuar, po them nja dy fjalë mbi këtë pikë për të mënjanuar dyshimin. Sikundër nuk e kam bërë zakon asnjëherë të përvetësoj mendimin dhe punën e tjetrit, edhe për këto nuk mund të lëvdohem se të gjitha kanë lindur nga mendja ime. Këto mund t’i ndajë në tri pjesë: një pjesë e tyre janë të thënat e filozofëve dhe letrarëve të Perëndimit dhe të Lindjes, në ca prej të cilave është përmendur emri i të zotit dhe në ca të tjera, jo ca nga proverbat janë rindërtuar në përgjasim të të thënave të filozofëve dhe letrarëve të Perëndimit duke ja përshtatur moralit tonë kombëtar. Dhe pjesa tjetër, janë thjeshtësisht prodhim i mendimit tim të shkurtër dhe kjo kap pothuajsc gjysmën e të gjitha këtyre proverbave. Sidomos të tilla janë shumica e atyre, që u përgjigjen nevojave të kohës dhe të gjendjes sonë…” Po të kemi parasysh kohën në të cilën botohet vepra, kuptojmë thellë qëndrimin burrëror të Samiut si patriot e shkencëtar përparimtor. kuptojmë mirë gjendjen e tij shpirtërore dhe vështirësitë e mëdha, që duhej të kapërcente për të lënë atë trashëgim të vyer, që sjell gjer në ditët tona forcën e mendjes dhe të karakterit të tij. Duke ndjerë gjatë studimit të kësaj vepre rrahjet e zemrës dhe hovet shpirtërore të Samiut, duke e ngulur vështrimin në ato anë të jetës ku ai ka drejtuar goditjet e tij më të fuqishme, ne kuptojmë se rilindasit tanë të mëdhenj, që luftuan për të drejtat e atdheut mu në qendër të Perandorisë turke, kaluan nëpër një rrugë shumë të vështirë dhe shpesh herë ju desh të luftonin kundër armiqve me vetë armët e tyre duke u kujdesur e duke qenë gjithnjë në roje për jetën e tyre.

Pa rënë në subjektivizëm dhe pa dashur të modernizojmë Samiun, përmbajtja e veprës të çon tek mendimi se përfshirja në vepër e fjalëve të urta që kundërshtojnë njera tjetrën nuk është vetëm rezultat i botëkuptimit të Samiut në formim e sipër dhe i mungesës së kohës për të seleksionuar për së dyti (meqenëse ai i pat botuar ato më parë në rubrikën “Andej-këndej” të gazetës “Sabah” dhe “Terxhumani Shark”), por edhe një formë e stërholluar për të çarë rrugën e mendimit të tij shkencor, për të mos i prerë rrugën botimit të veprave të tij në ato kushte kur “I sëmuri i Bosforit” duke qenë në pragun e greminës, kalonte çdo gjë në një cenzurë të rreptë.

Megjithë këto kontradikta që ka vepra, meqënëse nuk ruhet gjithmonë një pozitë e përcaktuar mirë, por jepen edhe ide që janë në kundërshtim të plotë me njera tjetrën, mund të thuhet me bindje se fryma e saj demokratike, simpatia e autorit për njerëzit e punës, për virtytet e tij të larta, për kombet e shtypura është një fakt i padiskutueshëm.

Duke e vendosur Samiun në kohën dhe në vendin e vet, duhet thënë se për shumë probleme që ngre në vepër mendimi i tij mbetet përparimtar për kohën e tij, kështu p.sh. mendimi i tij për femrën nuk i kapërxen kufijtë e mendimit demokratik-borgjez dhe as që mund të ngrihet në kuptimin tonë, por po të marrim parasysh kushtet shoqërore të kohës kur Samiu ngrihet në mbrojtje të të drejtave të femrës, kuptojmë mirë qëndrimin e tij përparimtar.

Vulën e kohës mbajnë edhe një sërë çështjesh të tjera që i takojnë sferës së moralit dhe që kapin një gamë të tërë të virtyteve të mikroborgjezit si, bie fjala, të qënit ekonomiqar, mos hyrja në borxh etj. etj. Këtu bëjnë pjesë edhe një numur i madh proverbash që i takojnë sferës së moralit fetar mbiklasor, një morali jashtë kohës.

Meqenëse një pjesë të tyre koha i ka çvleftësuar dhe paraqesin interes vetëm për të kuptuar se gjer ku arrin mendimi i Samiut në njerën apo tjetrën çështje dhe cilat janë luhatjet e tij, këto proverba nuk u përfshinë. Por duke lënë vetëm ato që kanë vlerë dhe një pjesë të atyre që shprehin gjendjen shpirtërore të autorit, mund të krijohet përshtypja e rreme e identitetit të pikëpamjeve të tij në fushën e moralit të teorisë dhe të praktikës së mësimit dhe edukimit dhe një sërë çështjesh të tjera me ato të sotmet.

Duke lënë pjesën ynë demokratike të mendimit të tij që mundi t’i rezistojë kohës dhe që tregon anën më të fuqishme e më progresive të mendimit të tij, është e natyrshme që nuk krijon dot një përfytyrim të saktë e të plotë mbi pikëpamjet e Sami Frashërit të shprehura në këtë vepër. Por në këtë provë të parë nuk i kemi vënë vetes një qëllim të tillë. Qëllimi ynë h’ë për hë është ta njohim lexonjësin me një nga veprat e shkencëtarit tonë të madh, të cilën e botoi një shekull më parë.

Duke na u dhënë rasti që t’i bëjmë të njohur lexonjësve tanë një pjesë të kësaj vepre, ndjejmë bashkë me ta gëzimin e madh dhe krenarinë e ligjshme që këtë vepër e ka shkruar Sami Frashëri.

Osmanofobia si përpjekje për të minimizuar dëmet e komunizmit

09/03/2012 Lini një koment

Adri NURELLARI

OSMANOFOBIA SI PËRPJEKJE PËR TË MINIMIZUAR DËMET E KOMUNIZMIT

Adri Nurellari

Në një intervistë të historianit të shquar anglez, Noel Malcolm, të marrë para pak ditësh nga gazetarja Jeta Xharra për emisionin “Jeta” në Kosovë, Malcolm foli gjatë e gjerë lidhur me zhvillimet politike në Kosovë. Mirëpo një ndër gjërat më interesante që përmendi ishte fakti që tiparet negative të manifestuara në Ballkan nuk e kanë origjinën tek e kaluara e afërt e komunizmit, si dhe te rrethanat konkrete shoqërore të tanishme si varfëria, institucionet e brishta e të tjera. Sipas tij, “në rastin e ballkanëve, unë do të thoja se 50 vitet e komunizmit janë shumë më të rëndësishme si pjesë e sfondit kulturor, sesa afërsisht 500 vitet e sundimit osman”.
Nuk ka vend ku kjo gjë të jetë më se e vërtetë për vendin tonë i cili e ka përjetuar totalitarizmin komunist në formën e vetë më të rreptë e të kulluar. Një inxhinieri e mirëfilltë sociale e përmasave të skajshme që ndërhyri pa kujdes edhe në pjesët më intime të jetës së individit. Më keq dhe intruziv se edhe vetë nazizmi, i cili kishte korporatizëm në ekonomi, por nuk të zhvishte nga prona private siç ndodhi me kolektivizimin dhe tufëzimin tonë. Nuk eliminoi fenë dhe nuk ndërhynte aq thellë në familje dhe jetën private siç bënte përpjekja komuniste për të krijuar njeriun e ri. Është e vështirë që t’i mvishet faji periudhës osmane të historisë shqiptare kur vetë kalimi nëpër një regjim si ky komunist e lë të kuptohet qartë që ka qenë pothuaj një tabula rasa për traditën shqiptare të deriatëhershme.
Pikësëpari ekzistojnë sot shumë disiplina shkencore që kanë shumë më tepër instrumente për të shpjeguar në mënyrë më të thellë dhe më kompetente realitetin e sotshëm sesa historia. Sociologjia, shkencat politike, ekonomia, psikologjia dhe jurisprudenca kanë shumë më tepër për të thënë sesa mendimi fatalist i kultivuar tek ne që çfarë do bëhet është shkruar në të kaluarën.
Fillimisht duhet thënë se determinizmi historik në vetvetë, pra kjo bindja se zhvillimet janë të parapërcaktuara dhe shkaktuara nga zhvillime apo situata historike të mëhershme, është një përqasje tipike rudimentare marksiste tek ne. Kjo përqasje është një reminishencë e drejtpërdrejtë e determinizmit historik marksist që vinte në formën e materializmit dialektik që e shikonte ecjen e historisë të kornizuar nëpër disa etapa, të karakterizuar kryekëput nga lufta e klasave dhe të mbërthyer nga disa ligje të pandryshueshme që e bënin të pashmangshme një rrjedhë të caktuar të historisë. Me pak fjalë, historia është e përcaktuar si një lëvizje rendesh primitiv, skllavopronar, feudal, kapitalist dhe prej Marksit në mënyrë të pashmangshme historia ishte e parapërcaktuar që do të shkohej në rendin sipëror socialist.
Determinizmi historik si përqasje është i dyshimtë në një realitet monoton dhe të pandryshueshëm të shteteve si Zvicra apo Suedia e jo më Shqipëria ku historia karakterizohet nga pavazhdueshmëria. Shqiptarët e shkretë pas ikjes së osmanëve kanë kaluar tre realitete tronditëse, historike që i bën të papërfillshme gjurmët e lëna nga sundimi osman. Shqiptarët jo vetëm që kanë kaluar gjatë shekullit 20 pushtimin fashist dhe regjimin komunist, por edhe një dhunë e kërcënim të vazhdueshëm të dhunës prej fqinjëve shovinistë, kolonizimit dhe pastrimit etnik. Faktikisht asnjë komb tjetër në Europë nuk ka pasur përjetimin e gjenocidit, shpërnguljes, tkurrjes edhe aparteidit që kanë pasur shqiptarët, duke pasur parasysh përmasat demografike dhe territoriale. Kur u shpall pavarësia jonë prej Perandorisë Osmane, shqiptarët jetonin në rreth 75 mijë kilometra katrorë dhe sot, pothuaj një shekull më pas shqipja flitet vetëm në rreth 45 mijë kilometra katrorë.
Traumat e këtyre përvojave e kanë tronditur rëndë shoqërinë shqiptare por komunizmi te shqiptarët e Shqipërisë ka qenë veçanërisht transformuese dhe gjurmëlënëse dhe ka pasojë të drejtpërdrejtë në atë që ndodh tek ne sot. Pra kjo analizë lë të kuptohet që gjithë kjo prani masive e historisë së fillim shekullit 20, si dhe diskutimi lidhur me ndikimin osman në vendin tonë sot është i paarsyeshëm dhe i panevojshëm. Mjafton të shohim mungesën e ringjalljes fetare pas rënies së komunizmit për të kuptuar impaktin e politikës ateiste komuniste. Numri i besimtarëve aktivë sot është i papërfillshëm krahasuar me shtete të tjera lindore. Për këto arsye të duket çudi që në ligjërimin publik flitet kaq dendur për problemet që pretendohen se na lindin nga trashëgimia otomane dhe nuk bëhen analiza aq sa duhet për pasojat e regjimit komunist. Për të mos folur pastaj që periudha e pushtimit fashist në Shqipëri nuk përmendet fare dhe të krijohet përshtypja që ardhja e këtyre forcave perëndimore pushtuese si Italia dhe Gjermania trajtohet sikur të ketë qenë një “aksident pozitiv dhe qytetërues” për Shqipërinë.
Në fakt, shpjegimi i gjithë kësaj tendence s’ka aspak të bëjë me dobinë e përkujtimit dhe shqyrtimit të rolit të pesëqindvjeçarit otoman por me nevojën e shumë individëve që të sigurojnë harresën e diktaturës pesëdhjetëvjeçare. Shumë prej personaliteteve që dominojnë jetën publike në Shqipëri kanë pasur lidhje me atë regjim ose kanë qenë pjesë përbërëse e tij, janë lançuar dhe promovuar nga sistemi i dikurshëm, statusin që gëzojnë sot e kanë si inerci të privilegjeve që kanë gëzuar gjatë atij regjimi, kanë pasur lidhje familjare dhe personale me nomenklaturën, janë formuar dhe kalcifikuar intelektualisht nga ai regjim dhe për rrjedhojë ngelen nostalgjikë të tij. Me pak fjalë ne nuk kemi pasur një zëvendësim të mirëfilltë të elitës sonë, por thjesht një riqarkullim brenda të vjetërve, një inerci të elitës së vjetër që sot vjen e rifreskuar me trashëgimtarë të rinj.
Individëve të kësaj elite iu leverdis të flasë për otomanizmin e t’ia mveshin fajin sundimit turk për të minimizuar dhe relativizuar përgjegjësinë e komunizmit dhe për rrjedhojë edhe të tyren që shpesh kanë qenë pjesë e sistemit. Këtyre individëve iu konvenon kultivimi i një amnezie sociale, lidhur me tiparet mizore të regjimit komunist në Shqipëri dhe pasojat e shumta që ka lënë sot, sepse përndryshe do të trondisnin themelet e statusit të tyre social të sotshëm. Shumë prej tyre nuk kanë gojë të nxjerrin në shesh fajet e regjimit komunist, sepse kanë qenë pjesë përbërëse e tij. Nuk kanë as kurajën të distancohen nga ai regjim, duke e pranuar me ndershmëri përgjegjësinë e rëndë historike të kastës së atij regjimi, edhe nëse mund të kenë pasur lidhje biologjike, shpirtërore apo nepotike me ta.
Prandaj është bërë në modë sot te ne orientalizmi, si një taktikë për të eklipsuar dhe amnistuar rolin që ka luajtur e vazhdon të luajë pesëdhjetëvjeçari i regjimit komunist dhe si një orvatje për të mbrojtur vetë trashëgimtarët e elitës komuniste. Diskutimi mbi pasojat e osmanizmit ishin më se të arsyeshme për elitën shqiptare të viteve ‘20-‘30, pasi gjurmët ishin ende të freskëta dhe këto diskutime kishin realisht dobi për realitetin aktual. Mirëpo rikthimi në qendër të vëmendjes të të njëjtave tema të diskutimit në periudhën e sotshme, ndërkohë që ne ende nuk i kemi qëruar hesapet siç duhet me komunizmin dhe plagët e hapura të lëna pas prej tij, është padyshim një përpjekje dashakeqe për të revizionuar historinë dhe pasojat e totalitarizmit në Shqipëri. Mbajtja e vëmendjes te diçka që ka ndodhur shumë kohë më parë, dhe largimi i përqendrimit nga ajo që na ka ndodhur pak kohë më para apo vazhdon të na ndodhë, është një sabotim i memories sonë kolektive. Kjo përpjekje për të mohuar dhe retushuar historinë bashkëkohore, duke kanalizuar debatin ekskluzivisht tek trashëgimia otomane, duket që synon të pengojë shoqërinë tonë që të distancohet, pastrohet njëherë e mirë nga totalitarizmi komunist. Pra një instrument i trashëguar prej komunizmit, sikurse është determinizmi historik, është duke u përdorur për të fshehur e minimizuar rolin e trashëgimisë komuniste nëpërmjet një diversioni të bërë në debatin publik. Ky diversion ka për qëllim ekzagjerimin në sytë e opinionit publik të impaktit të sotshëm të asaj që na ka ndodhur mbi 100 vjet më parë dhe minimizimin e rolit të vuajtjeve të pësuara gjatë pesëdhjetë viteve të fundit.

Roli i ulemasë shqiptare në shkrimin e gjuhës shqipe

07/03/2012 Lini një koment

Dr. Isa MEMISHI

 

ROLI I ULEMASË SHQIPTARE NË SHKRIMIN E GJUHËS SHQIPE

Dr. Isa Memishi

Dr. Isa Memishi

Krahasuar me gjuhët e tjera kombëtare të Evropës gjuha shqipe është gjuha kombëtare e fundit në Evropë që është dokumentuar.(1)
Fillimi i shekullit pesëmbëdhjetë na vë përpara një tekst që mund të konsiderohet pikënisje për shkrimin e shqipes. (Bellifortis)(2)
Teksti i kuptueshëm më i lashtë në gjuhën shqipe është formula e pagëzimit që mban datën 1462(3), i shkruar shqip, gegërisht, dhe me alfabet latin.(4)
Shqiptarët u kishin dhënë ndihmesën e tyre modeste, me veprat e tyre, letërsisë dhe kulturës perëndimore si dhe asaj të lindjes. Afërsia me Italinë, djepi i qytetërimit evropian, dhe më vonë sundimi i trojeve shqiptare nga Perandoria Osmane, ku një numër i konsiderueshëm i shqiptarëve u shkolluan nëpër qendrat e kësaj perandorie, dha mundësi që mjaft prej tyre të përfitonin drejt për drejtë nga këto dy kultura, më të njohura të asaj kohe, dhe në të njëjtën kohë me krijimtarinë e tyre të bëhen pjesë e pandashme e këtyre dy kulturave.
Nga shekulli i pesëmbëdhjetë e këndej, Shqipëria u nda në tri sfera kulturore e gjuhësore të dallueshme nga njëra tjetra: sfera e turqve, ajo e grekëve ortodoksë dhe ajo katolikë.(5)
Ndonëse shqiptarët para sundimit të Perandorisë Osmane kishin kulturën e vet popullore dhe një letërsi gojore të pasur, ata nuk kishin alfabet dhe, si pasojë, edhe ato pak shkrime të njohura, gjerë më tani, ishin të shkruara me alfabet latin apo grek.
Kur Perandoria Osmane morri në sundimin vet trojet shqiptare, solli me vete një kulturë të re myslimane që do të mbijetonte sot e kësaj dite.
Gjuhët e kulturës dhe dijes në trojet shqiptare gjatë kësaj periudhe qenë turqishtja, arabishtja dhe persishtja.
Turqishtja ishte gjuhë e administratës, arabishtja gjuhë e literaturës burimore islame dhe persishtja gjuhë e veprave letrare.
Shqiptarët ortodoks, që i kishin mbetur besnik kishës ortodokse dhe traditave të ngurtësuara të Bizantit, nuk ishin të lirë të përdornin gjuhën e vet për qëllime arsimore e kulturore, përderisa gjuhët tradicionale të kishës ortodokse, pra edhe të vetmet gjuhë të mundshme për t`u shkruar, ishin greqishtja në jug të vendit dhe sllavishtja kishtare në veri.
Fuqia e tretë kulturore në këtë vend, ajo e kishës katolike të Romës, për gjuhë zyrtare njihte vetëm latinishten
dhe italishten.
Të shkruarit në gjuhën shqipe, pa marrë parasysh alfabetin, përfaqësonte një simbol të qëndresës ndaj fuqive të huaja që sundonin me trojet shqiptare ose mbisundonin me kulturat e tyre.
Në shekullin XVI trupat e Perandorisë Osmane ishin përqendruar nëpër kalatë e qyteteve, andaj edhe qytetet e Shqipërisë gradualisht filluan të mbushen me një popullsi të re, e cila filloi të zbresë nga vendet rurale.
Kjo popullsi e re, e ballafaquar me një realitet të ri, fillon një proselitizëm i ri, i cili ndonëse në fillim qe i rrallë dhe i ngadalshëm. Për të ia ndalë hovin këtij proselitizmi, edhe pse Koncili i Trentit e kishte ndaluar përdorimin e gjuhëve kombëtare në liturgji dhe kishte vendosur censurë, Gjon Buzuku mendoi të kthejë meshën në gjuhën shqipe, të krijojë një kishë katolike kombëtare për shqiptarët6 dhe botoi Mesharin (1555), që dihet gjer më sot vepra e parë e botuar shqip.
Ekonomia shqiptare që në shekullin XVII nisi një far rimëkëmbje në përputhje me gjendjen e krijuar në Perandorinë. Përparësi mori zejtaria dhe tregtia ku dallohen Shkodra, Prizreni, Elbasani, Berati, Gjirokastra, Janina etj.
Pasardhësit të shqiptarëve, të shkolluar nëpër qendrat e dijes së Perandorisë Osmane, që u inkuadruan në karrierën politike dhe ushtarake të Perandorisë Osmane, pa mëdyshje, ishin të barabartë në përgatitjen profesionalë, me ulemanë e mbarë Perandorisë Osmane. Nga kjo shtresë e arsimuar e popullit shqiptarë lind gjenerata e parë e ulemasë shqiptare.
Sikundër autorët e parë të krishterë që kishin shkruar latinisht apo greqisht, ashtu edhe shkrimtarët e parë mysliman përdorën mjetet letrare të letërsive orientale si të persishtes, arabishtes dhe turqishtes, bile shumë prej tyre krijuan emër në letërsinë turke.
Autorët shqiptarë që shkruan në gjuhët e orientit janë të shumtë.(7)
Ndër më të njohur me prejardhje shqiptare, janë Suzi Prizrenit, Mesihi i Prishtinës, Jahja Bej Dukagjini (1496-1582), i njohur në letërsinë turke Dukagin Zade Yahya bej ose Tasliceli Yahya; Ahmed bej Dukagjini, i njohur në letërsinë turke Dukagjin Zade Ahmed. Ndër prozarorët turq me prejardhje shqiptare në fillim të shekullit gjashtëmbëdhjetë janë Ajazi, Lutfi Pasha, Koçi Beu.8 Ajazi, Lutfi Pasha etj.
Ata i kanë dhënë poezisë osmane- turke disa poetë, të cilët i dhanë një vulë epokës së vetë, futën një vulë të re në poezinë osmane-turke, treguan një origjinalitet të vetëm dhe hapën rrugë të reja. Historiani i njohur i poezisë osmane-turke Gibb thotë ‘ata futën një origjinalitet në poezinë osmane-turke sepse ishin shqiptar‘.(9)
Në këtë periudhë u duk edhe një lëvizje më e gjerë për shkrimin e gjuhës shqipe në jetën kulturore, arsimore e fetare. (10)
Vërehet një përpjekje për t`u shkëputur nga ndikimi i kulturave të huaja. Shqipja, po në këtë kohë, filloi të shkruhej edhe me alfabete të veçanta. (11)
Në fillim të shekullit XVIII gjithnjë e më shumë po forcohej ndjenja kombëtare e popullit shqiptar për të afirmuar kombësinë e vet edhe në fushën e kulturës. Kjo u pasqyrua edhe ndër ulemanë shqiptare për shkrimin e shqipes me alfabet arab.
Dalëngadalë ata që shkruan divane dhe veprat tjera në gjuhët orientale i hapën rrugën autorëve shqiptarë, që shkolloheshin në qendrat e Perandorisë Osmane që me të njëjtin alfabet, duke i bërë ca përshtatje grafike alfabetit arab për natyrë e gjuhës shqipe. Pra, shkrimi i gjuhës shqipe me alfabet arabe ishte kalim i shkrimit të krijimtarisë së autorëve shqiptarë nga gjuhët orientalë, arabisht, persisht dhe turqisht në shqip.
Shkrimi shqipes me alfabet arabe nga ana e ulemasë shqiptare ishte kalimi nga turqishtja, persishtja dhe arabishtja te shqipja si mjet i shprehjes letrare. Ishin orvatjet e para në fillim të shekullit tetëmbëdhjetë nga ulemaja shqiptare, të formuar nga një kulturë islame, për t`u shprehur jo në një gjuhë të Orientit, por në gjuhën e vetë vendëse. Kalimi nga gjuhët e orientit (turqisht, arabisht dhe persisht) në gjuhën shqipe ishin aq vendimtar ashtu siç kishte qenë edhe kalimi nga latinishtja në shqipe në krijimin e letërsisë së hershme shqiptare (në shekullin e gjashtëmbëdhjetë e të shtatëmbëdhjetë)‘. (12)
Ndër të parët nga autorët shqiptar që shkruan me alfabet arab janë: Muç Gega, Muç Zade, Nezim Frakulla, Sylejman Naibi, Hasan Zyko Kamberi, Zenel Bastari, Muhamet Kyçyku, Muila Dervish Peja, Tahir Efendi Boshnjaku, Dalip Frashri, Shahin Bej Frashri, H. Ali Ulqinaku, Rexhe Voka, Sheh Maliqi e shumë të tjerë.
Kur nisi të përdorej alfabeti arab për shkrimin e gjuhës shqipe? Për këtë problem ka nevojë për kërkime dhe hulumtime në arkiva dhe biblioteka shtetërore dhe private, nga specialistë që i njohin mirë gjuhët orientale.
Përkundër konstatimit të Myderrizit se ‘kjo kulturë (shkrimi shqip me alfabet arabe I.M.) zu rrënjë mirë në Shqipëri vetëm në shekullin XVII; kështu tekste më të vjetra që e kalojnë këtë shekull nuk duhet të presim,(13) mendoj se gjurmët e krijimtarisë shqipe me alfabet arab duhet kërkuar edhe më herët. Me vet faktin se krijimtaria e shkrimtarëve shqiptar që shkruan me alfabet arab, siç u tha më lartë, ishte një kalim nga të shkruarit në gjuhët orientale, s`do mend se gjurmët e shkrimit shqip me alfabet arabe duhet kërkuar para Muçi Zades (i biri i Muçit). (14)
Medoemos shkrimtarët shqiptar, të cilët krijuan në gjuhët orientale, patjetër do të kishin lënë gjurmë në gjuhën e tyre nëpër krijimtaritë e tyre. Një praktikë e tillë ka qenë prezentë tek autorët e huaj që kanë shkruar në gjuhën e vjetër turke, siç është rasti te teksti i parë i shkruar në gjuhën boshnjake me alfabet arab, tekst i rëndësie kulturore-historike për traditën e shkrimit të kësaj gjuhe me alfabet arab.
Sipas hulumtimeve të deritanishme, shënimet e ca fjalëve shqipe me alfabet arab nga udhëpërshkruesi mirënjohur turk Evlija Çelebiu në veprën sijahetname, në vitin 1662, janë gjurmët e para të shkrimit të shqipes me alfabet arab.
Duke marrë parasysh këtë traditë, që në mes të një vepre të shkruar në gjuhën e vjetër turke të shkruhen edhe fjalë apo shprehje të një gjuhe tjetër, s`do mend se do të duhej të ekzistonte diç e këtillë edhe nga autorët shqiptarë, që shkruan në gjuhën e vjetër turke, do të kishin shkruar diçka në gjuhën e tyre, të paktën disa vargje.
Për emërtimin e shkrimeve shqipe me alfabet arabe janë përdorur mjaft terma letrare, varësisht nga studiuesit e historisë së letërsisë shqipe. Po përmendim vetëm disa prej tyre: Shkrimtarë të vjetër Mysliman(15)
Namik Resuli. ‘poetë me ndikim turk‘ Giusepp Schiro Junior
Shkrimtarët mysliman me alfabet arab në atdhe, Arshi Pipa.(16) Alamiad, Hasan Kaleshi (17) Letërsia e shek. 18-19 e shqiptarëve mysliman ose bejtexhinjve, Mahmut Hysa, (18) Alamiada shqiptar, Mahmut Hysa, (19) ‘prodhimi letrar i alhamiados’, Zeqirja Neziri, (20) ‘Alhamiado’, Nehat Krasniqi, (21)
Termi më i popullarizuar gjer më tani është ai ‘letërsia e bejtexhinjve‘.
Ndër studiuesit e historisë së letërsisë shqipe kohëve të fundit dominon termi alamiado gjegjësisht alhamiado, mirëpo bartja mekanike, siç do të thoshte profesor Rexhep Ismajli (22) nuk është term, i cili ngërthen tërë krijimtarinë shqipe të shkruar me alfabet arab. Pos arsyeve të cilat i cekë profesor Ismajli23 për rrezikun që paraqet bartja mekanike e këtij termi, do të shtonim edhe atë se kjo krijimtari për letërsinë shqipe nuk është e huaj. Me vetë faktin se kjo krijimtari është shkruar në gjuhën shqipe, nga autorët shqiptarë dhe për lexuesit shqiptarë, nuk mund të quhet alhamiado (al`axhamija – e huaj). Meqë këtë pjesë të letërsisë shqipe, nga pjesa tjetër e letërsisë e dallon vetëm alfabeti, andaj mendoj se termi më adekuat për këtë pjesë të letërsisë shqipe do të ishte ai me të cilin e quajti studiuesi më i zellshëm e kësaj krijimtarie Osman Myderriz, pra letërsi shqipe me alfabet arab. (24)
Alfabeti i kësaj pjese të letërsisë shqipe nuk është arsye që kjo pjesë e letërsisë të quhet kështu apo ashtu, e aq ma pakë e huaj, duke qenë se profesor Çabeji thoshte alfabetet e ndryshme që kanë qenë përdorur gjatë kohëve te ne, s`janë gjë tjetër veçse shprehje grafike…”. (25)
Kjo traditë e shkrimit në disa mjedise ishte më e përhapur si në Vilajetin e Kosovës dhe të Manastirit, gjurmët e të cilit i ndeshim edhe pas Kongresit të Manastirit. Tradita e shkrimit shqip me alfabet arab vazhdoi sidomos në Kosovë, ku deri në vitin 1947 shkruheshin ende vargje me shkrim arab. (26)
Në këto mjedise shkrimi i shqipes me alfabet arab nga ana e ulemasë shqiptare, për shkak të sundimit të egër serb, ishte edhe më pas e vetmja mundësi për ta shkruar gjuhën amtare. Pra, jo dëshmon për përpjekjet e tyre për shkrimin e shqipes në këto treva.
Shkrimet, gjegjësisht letërsia shqipe me alfabet arab i dha Rilindjes një gjuhë të punuar, i dha Ervehenë, i dha edhe modele për epopenë.
Me letërsinë shqipe të shkruar me alfabet arab fillon letërsia e mirëfilltë,(27) ndërpritet tradita e letërsisë shqipe me motive fetare.(28)
Kjo letërsi, e krahasuar me letërsinë e vjetër me alfabet latin, rezultoi më e pasur dhe më e larme(29) dhe ishte kryesisht letërsi e dijeve dhe e mjeshtërive. (30)
Këto shkrime me alfabet arab me fjalorët dy gjuhësh dhanë një kontribut me rëndësi edhe për leksikografinë, leksikologjinë e gjuhësinë tonë në përgjithësi.
Fjalori turqisht-shqip i Nezim Frakullës, ndonëse i vogël, ka gjithsejtë njëzet vargje, ka rëndësi, se hapë rrugën e leksikografisë me alfabet arab dhe është teksti i parë i leksikografisë në dialektin toskë.
Fjalori i Daut Boriçit është ndër fjalorët e rrallë dhe të veçantë të asaj kohe i shkruar në katër gjuhë shqip, me alfabet arab, turqisht me alfabet arab, persisht dhe arabisht.
Shkrimet shqipe me alfabet arab, përveç vlerës letrare, leksikografike dhe leksikologjike kanë edhe rëndësinë e historikut të zhvillimit të gjuhës së shkruar shqipe si dhe rëndësi të veçantë për dialektologjinë shqipe.
Pjesa dërmuese e këtyre veprave të këtij lloji janë shkrimet e para të shkruara në disa të folme të shqipes, siç janë: poezia e Muçi Zades Im Zot mos më le pa kahve është shkruar toskërisht dhe përbën dokumentin e parë që njohim gjer tashti të shkruar në Shqipëri në këtë dialekt. (31)
Fjalori turqisht-shqip i Nezim Frakulës, i cili përmban të parin tekst leksikografik të shkruar toskërisht,(32) veprat e Muhamet Çamit në Çamëri, Vehbija e Tahir Boshnjakut, dokumenti më i vjetër i shqipes së Kosovës i shkruar me alfabetin arabo-turk(33) edhe pse Muhamet Pirraku thotë se “gjuha shqipe në Kosovë është
shkruar me alfabet arab shumë më herët se paraqitja e Tahir Efendisë. (34)
I këtij mendimi është edhe Nehat Krasniqi sa i përket vjetërsisë, por konteston autorin e kësaj ilahije dhe konstaton se autorë i Ilahisë ah un i mjeri kesh tu fjet është Shejh Sylejman Baba Rahoveci. (35)
Sipas Krasniqit Vasijetnameja e Mulla dervish Pejës është më e moçmja përmbledhje poezish shqipe me shkrim arab krijuar në Kosovë.36 Mevludi i H. Ali Ulqinakut, teksti i parë në të folmen e Ulqinit. (37)
Veprat e Rexhep Vokës janë ndër veprat e para të shkruara në trojet shqiptare të Maqedonisë, gjegjësisht në të folmen e asaj treve.
Për vlerën e shkrimeve shqipe me alfabet arab, për fillim, mjafton të përmendim mendimin e Osman Myderrizit, thotë: “pavarësisht nga shkronjat e nga fjalët e huaja të kulturës tekstet shqipe me alfabetin arab janë tekste të vjetra shqip. Pa njohur e pa studiuar mirë këto tekste as historia e letërsisë shqipe nuk mund të shkruhet, e as historia e zhvillimit të gjuhës së shkruar nuk mund të kuptohet”. (38)
Këtij konstatimi, për vlerën dhe rëndësinë e shkrimeve shqipe me alfabet arab, duhet shtuar edhe konstatimin e profesor Ajetit: “Dikur nga të dhëna asisoj të dala prej librash fetare të shkruara prej hoxhallarësh e myderrizash të pajisur shpeshherë me kulturë të gjerë teologjike dhe me njohje të thellë të gjuhës shqipe, mund të ndriçonin shumë çështje të errëta në historinë e shqipes, sikur edhe mbi bazën e dokumenteve të shkruara në ndonjë prej gjuhëve indoevropiane.” (39)
Për letërsinë shqipe me alfabet arab I. Zamputi thotë: “Mund t`i quajmë bejte dhe bejtexhinj, sipas shijeve tona, duke i vlerësuar ose duke i përçmuar artistikisht, por duhet t`ua njohim qëllimin dhe funksionin fisnik të afirmimit të vetëdijes mbarë shqiptare të komponentës më të madhe të kombit shqiptar”. (40)
___________________

Fusnotat:

1. Robert Elsie, Historia e letërsisë shqiptare, Pejë, 2001. f. 9.
2. Robert Elsie, op. cit. f. 23
3. Robert Elsie, op cit, 24.
4. Tomar Osmani, Udha e shkronjave shqipe, Shkodër, 1999. f. 16.
5. Robert Elsie, op cit. F. 31.
6. Osman Myderrizi, Tekstet e vjetra shqip me alfabet arab, Konferenca e parë e studimeve albanologjike, Tiranë 1965, F. 287.
7. Kr. Nehat Krasniqi, Gjurmë të zanafillës së letërsisë shqipe alamiado, Edukata Islame 17, Prishtinë 2003, F. 75.
8. Hasan Kaleshi, Albanska alamiado knjizevnost, Zbornik Filozofskog Fkulteta IV-2, Beograd 1970; Shefik Osmani, Reflekse etnopedagogjike I, Tiranë 1998; Robert Elsie Op. cit.
9. Gibb 1902, vëll. II, f.16 e vazhdim, (cituar sipas Hasan Kaleshit, op. cit.)
10. Historia e letërsisë shqiptare, Tiranë, 1983, F. 48.
11. Kr. Tomar Osmani, op. cit. F.93-97; DH. S. Shuteriqi, Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850, Tiranë1976, F. 33-54. I. Zamputi 1949a, 55-57; I. Zamputi, Një dorëshkrim bektashian gjysmës së shekullit XIX (1850-1860), Buletin për shkencat shoqërore nr. 4, Tiranë, F. 64-131.
12. Robert Elsie, op. cit. 71.
13. Osman Myderrizi, Fjalori shqip turqisht i H. Ali Ulqinakut, Studime filologjike 4, Tiranë 1965, F. 291
14. Sipas studiuesit N. Krasniqit poezia e parë shqipe me alfabet arabe është poezia Fetfanë ma dha Myftiu e Muço Gegës. kr. Krasniqi, op. cit. 78.
15. Rexhep Ismajli, Tekste të vjetra, Prishtinë 2000, F.12.
16. Ismajli, op. cit, F. 16.
17. Hasan Kaleshi, op. cit. F. 48-75.
18. Mahmut Hysa, Krestomaci e letërsisë së vjetër shqipe, Prishtinë 1987. Për burime të përgjithshme mbi këtë letërsi, kr: Hasan Kaleshi, Mevludi kod arbanasa, Zbornik filizofskog Fakulteta IV-2; Hasan Kaleshi, Albanska alamida knjizevnost, Prolozo za orientalnu filologoju XVI-XVII, Sarajevë, F. 48-74; Osman Myderrizi, Letërsia shqipe me alfabet arab, Buletini për shkencat shoqërore 2, Tiranë 1955, F.1187-291; Osman Myderrizi, Dorëshkrime të panjohura të gjirokastrës, Buletini për shkencat shoqërore 2, Tiranë 1959; Osman Myderrizi, Tekste të vjetra shqipe me alfabet arab, Konferenca e parë e studimeve albanologjike, Tiranë 1965; Dhimitër S. Shuteriqi, op. cit: Hajdar Salihu, Poezia e Bejtexhinjve, Prishtinë 1987, Muhamet Prirraku, Gjurmë të veprimtarisë letrare shqipe me alfabet arab në Kosovë, Dituria 1-2, Prishtinë 1978, F. 79-124; rober Elsie op. cit. Rexhep Ismajli, op. cit; Nehat Krasniqi op. cit.
19. Hysa 1997, 191.
20. Rexhep Ismaji, op. cit. F. 25. Për termin alamiado më gjerësisht, kr. Hasan Kaleshi, op. cit. F. 48-75 1966-67, Nerkez Smailagiç, Leksikon Islama, Sarajevë 1990, F.34-35; Neht Krasniqi op. cit. F. 74. Mahmut Hysa 1997, Ismajli 2000, Elsie 2001.
21. Krasniqi, op. cit, F. 74.
22. Ismajli, op. cit, F. 27.
23. Ismajli, op. cit, F. 27.
24. Osman Myderrizi, Letërsia shqipe me alfabet arab, Buletini për shkencat shoqërore 2, Tiranë 1955, F. 187-291.
25. Eqrem Çabej,Meshari i Gjon Buzukut I, Prishtinë 1988, F. 45.
26. DH. S. Shuteriqi: op. cit. F. 78.
27. Sabri Hamiti, Letërsia shqipe për klasën e parë të shkollave të mesme, Prishtinë 1995, F. 16.
28. Hasan Kaleshi, op. cit. f. 55.
29. Osman Myderrizi, Fjalori shqip-turqisht i H. Ali Ulqinakut, Studime filologjike 4, Tiranë 1965, f. 289.
30. Elsie op. cit. f. 86.
31. Myderrizi, Letërsia shqipe me alfabet arab, Buletini për shkencat shoqërore 2, Tiranë 1955, f. 151.
32. Myderrizi, fjalori shqip-turqisht i H. Ali Ulqinakut, Buletini i Universitetit Shtetërorë, Tiranë 1961, f. 119.
33. Ajeti, Pamje historike të ligjërimit shqip të Gjakovës në fillim të shekullit XIX, Vepra 2, Prishtinë 1998, f. 12.
34. Muhamet Pirraku, Gjurmë të veprimtarisë letrare shqipe me alfabet arab në Kosovë, Dituria 1-2, Prishtinë 1978, f. 83.
35. Krasniqi, op. cit. f. 84.
36. Krasniqi, op. cit. f. 15.
37. Abdulla Hamiti, Veçoritë gjuhësore të fjalorëve shqip-turqisht e turqisht-shqip të Hafiz Ali Ulqinakut, Disertacioni doktorët, Fakulteti i Filologjisë, Prishtinë 1998, f. 28.
38. kr. Rexhep Ismajli, op. cit, f. 30.
39. Ajeti 1978, 43.
40. I. Zmputi, 1993, 161 (cituar sipas Tomar Osmanit, Udha e shkronjave, Shkodër 1999, f.136.)

Vështrim i librit: “Lidhja Shqiptare e Prizrenit në shtypin egjiptian”

01/03/2012 Lini një koment

Nuredin A. AHMETI

Vështrim i librit: “LIDHJA SHQIPTARE E PRIZRENIT NË SHTYPIN EGJIPTIAN”
(1878-1881)

“Libri është kopsht që mbahet në xhep”.
(Proverb i vjetër arab)

Nuridin Ahmeti

Paqja e Shën Stefanit dhe Kongresi i Berlinit ishin dy tregues të qartë për popullin shqiptar se padrejtësia po vepronte bindshëm në dëm të tij. Për shqiptarët, në këto dy konferenca, por edhe të tjerat që do të pasonin, “matja u bë me një kut tjetër”, përkatësisht u zbatuan të tjera standarde kundruall popujve fqinj. Në fakt, ndodhi ajo që e ka konstatuar qëmoti urtësia popullore se “Drejtësia është në anën e të fortit”.
Duke i parë këto padrejtësi që po i bëheshin popullit shqiptar, pas Marrëveshjes së Shën Stefanit (3 mars 1878) dhe në prag të Kongresit të Berlinit (13 korrik 1878), burrat më në zë të asaj kohe, si Ymer Prizreni, Abdyl Frashëri, Sulejman Vokshi, e shumë të tjerë, përfaqësues nga të gjitha trojet shqiptare, u mblodhën në Prizren më 10 qershor 1878, ku edhe formuan Kuvendin e Parë të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.
Nga ky Kuvend mbarëshqiptar u morën vendime për veprimet e mëtutjeshme të krerëve të Lidhjes.
Nuk ka dyshim se vendosmëria e këtyre burrave për t’i thënë “stop” copëtimit të tokave shqiptare pati jehonë, si në aspektin kombëtar, ashtu edhe në atë ndërkombëtar.
Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881), si një organizatë politiko-ushtarake bëri që shumë burra shteti të kohës të merreshin seriozisht me çështjen shqiptare, por jehona e saj nuk mori fund me kaq. Lidhja e Prizrenit pati jehonë të jashtëzakonshme edhe në shtypin e kohës, ndërsa shumë gazeta prestigjioze u morën seriozisht me ngjarjet që po zhvilloheshin në tokat shqiptare.
Prandaj, trajtimi i këtyre ngjarjeve në kontekstin e shtypit të kohës është pa dyshim në interesin e përgjithshëm, e në veçanti për studiuesit e kësaj problematike.
Në mesin e shumë gazetave të kohës që shkruan për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit ishte edhe shtypi egjiptian, të cilin e trajton libri “Lidhja Shqiptare e Prizrenit në shtypin egjiptian (1878-1881)”, i autorit Qemajl Morina, botuar nga shtëpia botuese “Dituria Islame”, Prishtinë 2006.
Studiuesi tashmë i njohur, Qemajl Morina, pas një pune ngulmuese e të gjatë në hulumtimin e tij në Bibliotekën Kombëtare të Egjiptit në Kajro, arriti ta kurorëzojë me sukses angazhimin e tij shkencor, duke na ofruar librin “Lidhja Shqiptare e Prizrenit në shtypin egjiptian (1878-1881)”.
Autori në këtë libër objekt hulumtimi ka dy gazetat më prestigjioze të kohës që botoheshin në Egjipt:
1. Vakai Misrije (“Ndodhitë e Egjiptit”), numri i parë i së cilës është botuar më 3 dhjetor të vitit 1828 dhe
2. El-Ahram (“Piramidat”), numri i parë i kësaj gazete është botuar më 27 dhjetor të vitit 1875.
Libri hapet me parathënien dhe më pas vazhdon me shkrimin “Çështja shqiptare në shtypin e Egjiptit”, ku autori vë në fokus të trajtimit personalitetin e njohur të Egjiptit modern, mbretin me prejardhje shqiptare, Mehmet Ali Pashën. Ky burrë shteti në kuadër të modernizimit të Egjiptit do të arrinte të themelonte edhe shtypshkronjën e parë në këtë vend, ndërkaq fryt i punës së saj ishin edhe dy gazetat e lartpërmendura. Interes për ne përbën fakti se këto gazeta do t’i përcjellin vazhdimisht ngjarjet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.
Edhe pse këto dy gazeta kanë marrë informacione nga agjencitë e huaja të kohës, apo edhe nga shtypi i ndryshëm i kohës, prapëseprapë shohim se ato gjatë informimit janë objektive në shumicën e rasteve.
Në shkrimin me titull “Çështja e Lidhjes Shqiptare”, (fq. 19) ndër të tjera potencohen edhe qëllimet e Lidhjes, me ç’rast gazeta “El-Ahram”, nr. 120, dt. 3 nëntor 1878, shkruante: “Lidhja ka dy qëllime që mundohet t’i arrijë:
1. Mos t’ia dorëzojë Malit të Zi asnjë pëllëmbë të tokës shqiptare, dhe
2. Shqipëria të fitojë autonominë”.
Por gazeta në fjalë vë në pah edhe dëshirën e disa anëtarëve të Lidhjes për t’u shkëputur përfundimisht nga Turqia (fq. 21).
Kurse gazeta “Vakai Misrije”, nr. 808, dt. 27 prill 1879, vë në spikamë angazhimin diplomatik të krerëve të Lidhjes, duke theksuar: “Pritet të arrijë së shpejti në Romë një delegacion shqiptar, i cili do të protestojë kundër dhënies së Epirit Greqisë… Delegacioni përbëhet prej Abdyl Begut dhe Mehmet Begut. Thuhet se do të nisen edhe për në Paris”, (fq. 26-27).
Libri i autorit Qemajl Morina vazhdon edhe me kontribute dhe me të dhëna të tjera, interesante, të cilat ia shtojnë kureshtjen lexuesit dhe njëkohësisht e begatojnë librin.
Shtypin egjiptian, sipas autorit Qemajl Morina, e shohim vazhdimisht të angazhuar për përcjelljen e aktiviteteve të Lidhjes, sepse, siç duket, Mbretëria e Mehmet Ali Pashës kishte pasur një ndikim të madh. Në vijim të librit del se shtypi egjiptian bën fjalë për ngjarjet që ndërlidhen me përleshjet në kufijtë shqiptaro-serbë (fq. 29-30), aktivitetet e Lidhjes (fq. 31), për të vazhduar me përshkrimin e përpjekjeve të Lidhjes për mbrojtjen e kufijve veriorë (ata me Malin të Zi) (fq. 55), pastaj për mbrojtjen e Plavës dhe Gucisë (fq. 59), Hotit e Grudës (fq. 65). Gazeta “El-Ahram”, nr. 183, e 20 janarit të vitit 1880, theksonte: “Shqiptarët me rezistencën e tyre penguan Malin a Zi të kënaqej me atë që ia kishte dhënë traktati i Berlinit…”
Shtypi egjiptian i kohës shkruan gjerësisht për përpjekjet e Lidhjes për mbrojtjen e Ulqinit, protestat e ndryshme dhe vendosmërinë e shteteve të mëdha për ta detyruar popullatën vendase që t’ia dorëzojë Ulqinin. Gazeta “El-Ahram” nr. 219, e 14 tetorit të vitit 1880 nënvizonte: “Me hidhërim mësuam se shtetet e mëdha do ta dërgojnë flotën e tyre të përbashkët në ujërat e Ulqinit tonë, të na detyrojnë t’ia dorëzojmë qytetin tonë të shtrenjtë qeverisë së Malit të Zi…”
Po këtu shohim gatishmërinë e popullatës për ta mbrojtur Ulqinin dhe kundërshtimin e hapët për ta dorëzuar atë. (fq. 99)
Edhe pse shqiptarët, sikurse dihet, e humbën Ulqinin, vendosmëria dhe trimëria e popullatës shqiptare bëri jehonë të madhe në arenën ndërkombëtare. Me rënien e Ulqinit nën Malin e Zi shfaqet pakënaqësia e madhe e shqiptarëve nga njëra anë dhe presioni i paparë i Malit të Zi ndaj saj nëpërmjet metodave të shtypjes më brutale që njihte koha.
Gazeta “Vakai…”, nr. 1090, 17 prill 1881, shkruante: “Sipas lajmeve nga Raguza thuhet… Shumica e shqiptarëve që kanë mbetur nën Malin e Zi kanë lënë vatrat e tyre dhe janë shpërngulur në Shkodër, për të shpëtuar nga mizoritë e pushtetit malazez”.
Përveç viseve veriore, Lidhja Shqiptare e Prizrenit i kishte intensifikuar forcat, qoftë ato diplomatike, qoftë luftarake, edhe për mbrojtjen e viseve të Jugut, ku Greqisë i jepej një pjesë bukur e mirë e tokave shqiptare (fq. 106). Këtu dalin qartazi në pah përpjekjet e Greqisë, siç thotë populli “Me mish e me shpirt”, për t’i futur këto toka nën sundimin e vet, gjë që edhe do t’ia arrijë qëllimit me ndihmën e fuqive të mëdha e në veçanti me ndihmën e Rusisë (fq. 108).
Sa i përket Kongresit të Berlinit, shtypi egjiptian e ka ndjekur në çdo hap Kongresin dhe ka shkruar për vendimet e marra, edhe pse në disa raste shohim se informatat lidhur me vendimet e Kongresit të Berlinit merreshin nga gazeta turke “Hakikat”, (fq.118). Edhe pse Fuqitë e Mëdha në Kongresin e Berlinit e bënë të veten, megjithatë shtypi egjiptian nuk qëndron në asnjë mënyrë indiferent. Gjithmonë për lëvizjet e kufijve dhe për lëvizjet e ndryshme luftarake shtypi egjiptian shkruante vazhdimisht (fq. 122-123).
Libri, aty ka fundi është i pajisur edhe me dy shtojca, të cilat ia shtojnë edhe më shumë begatinë këtij libri:
1. Disa artikuj të autorit Qemajl Morina, të botuar në të përditshmen “Rilindja” (d.m.th. artikuj që kanë të bëjnë me ngjarjet e lartpërmendura) dhe
2. Faksimile të artikujve të botuar në gazetën “El-Ahram” dhe “Vakai Misrije”, faksimile origjinale që do t’u shërbejnë lexuesve dhe studiuesve.
Nga sa u tha më lart mund të përfundojmë se libri i Qemajl Morinës “Lidhja Shqiptare e Prizrenit në shtypin egjiptian (1878-1881″, është një kontribut domethënës e me interes për lexuesin dhe studiuesin. Në veçanti do të jetë literaturë e pashmangshme për ata studiues të cilët janë liruar nga paragjykimet për Lindjen, sepse paragjykimi asnjëherë nuk i ka shërbyer shkencës së mirëfilltë, por vetëm se e ka dëmtuar atë.
Libri në fjalë është një tregues i qartë dhe një orientim i rëndësishëm për institucionet përkatëse shkencore dhe shkencëtarët në vendin tonë se si duhet të merremi seriozisht me këtë punë, se si është e domosdoshme që të eksplorojmë materiale edhe në këtë pjesë të botës, në të cilën ruhen informacione të rëndësishme për fatet e vendit tonë, e assesi të mos u lëmë vend paragjykimeve.
Një fjalë e urtë latine thotë: “Libri është më shumë se një përmendore”, prandaj autori, Qemajl Morina, me këtë libër, por edhe me punën e deritashme publicistike e shkencore mund të thuhet se i ka ngritur një përmendore vetes.

“Dituria dhe vepra e mban njeriun të “GJALLË” edhe pasi të vdesë, ndërsa i padituri është ‘i vdekur’ edhe nëse ecën mbi Tokë”.
(Hasan al-Basri)

* Ky është artikulli i fundit i botuar në numrin 1 të revistës kulturore-shkencore për Studime Orientale “URA”. Së shpejti do të nisim publikimin e artikujve të numrit 2 të kësaj reviste.
*Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 1/1, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2008, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”. http://www.acfos-albania.org & acfos_albania@yahoo.com

Kryeministri Esat Pashë Toptani dhe marrëveshjet me Serbinë

29/02/2012 1 koment

Frymzim DAUTI

KRYEMINISTRI ESAT PASHË TOPTANI DHE MARRËVESHJET ME SERBINË

Esad Pashë Toptani

Shkrimet për Esat Pashën që i kanë shkruar historianët komunistë të Shqipërisë, kanë pasur qëllime propagandistike, pasi Esati ka shërbyer si përfaqësues i klasës bejlere në Shqipëri. Nëpërmjet nxirjes së personalitetit të tij, makineria propagandistike komuniste shërbehej për luftën e klasave në shoqërinë shqiptare. Esat Pasha po ashtu ishte dhe daja i Ahmet Zogut, prandaj dhe historianët e Shqipërisë përpiqeshin që dajën dhe nipin t’i quanin bashkëpunëtorë të Serbisë. Për mendimin tim shkrimet e tyre nuk kanë asnjë vlerë shkencore dhe nuk i ia vlen që të komentohen. Një ndër historianët që ka shkruar një punim shkencor për aktivitetin politik të Esat Pashës për periudhën 1914-15 është historiani nga Maqedonia prof. dr. Shukri Rahimi. Punimi i tij është mjaft serioz dhe në dallim nga kolegët e tij nga Shqipëria, nuk ka patur qëllim propagandistik; prandaj dhe vlen që të komentohet. Historiani Shukri Rahimi vjen në përfundim se aktiviteti politiko-ushtarak i Esatit ishte tradhti. Ai vjen në këtë përfundim duke i interpretuar marrëveshjet dhe telegramet. Por puna e historianit nuk është që të interpretojë marrëveshjet dhe të japë përfundime në bazë të tyre se kush është i poshtër apo tradhtar. Historiani duhet t’i mbledhë të dhënat dhe të japë sqarime lidhur me ta. Shukri Rahimi në konkluzion të punimit të tij mes të tjerave shkruan: Qeveria serbe duke vlerësuar karakterin e prishur të këtij pashai (Esatit), i premtoi që do ta ndihmojë financiarisht dhe ushtarakisht që të marrë pushtetin në Shqipëri[...]. Kjo është një pasqyrë shumë e qartë se Esat Pasha dhe ushtarët e tij, nuk kanë nguruar para kurrfarë tradhtie, për t’i arritur qëllimet e veta personale (Shukri Rahimi ”Gjurmime historike të rilindjes kombëtare” faq. 318-9. Prishtinë 1986).Kuptohet që konkluzioni i historianit Shukri Rahimi është ndikuar nga kolegët e tij në Shqipëri, dhe ky historian si një patriot i dëshmuar ka dashur që të jetë në një vijë me librin “Historia e Popullit Shqiptar” të botuar nga Akademia e Shkencave të Shqipërisë. Edhe historiani i ri kosovar Isa Blumi, në një libër të botuar në gjuhën angleze në Stamboll, ka shkruar pak edhe për Esat Pashën. Por te libri i tij vërehet se autorit i mungon guximi që të japë mendimin e vet, edhe pse atë libër e shkruan pas një studimi të gjatë që e bën në arkiva të ndryshme. Isa Blumi të paktën nuk e quan Esat Pashën tradhtar, apo as dhe politikan kontravers.-Pasi fillon Lufta e Parë Botërore, Princ Vidi i pafuqishëm dhe duke qenë i rrethuar nga kryengritësit, të dëshpëruar pas largimit të Esat Pashës dhe nga pakënaqësia e imponimit të mbretit të krishterë, në shtator të vitit 1914, me një anije ushtarake italiane largohet prej Shqipërisë; pas 5 muajve qeverisje të pasuksesshme. Me të marrë vesh për këtë dhe për shkak të rrethanave të reja të krijuara, Esat Pasha vendos që të kthehet në Shqipëri. Ndërkohë qeveria e Serbisë filloi të mendojë thellë për pasojat që do të paraqiteshin për të, nëse dhe Perandoria Osmane hyn në luftë kundër saj, sikurse Austro-Hungaria dhe Gjermania. Serbia në atë rast do të duhej të luftonte në dy fronte, gjegjësisht në frontin verior kundër Austro-Hungarisë dhe Gjermanisë dhe në atë jugor kundër Shqipërisë. Për shqiptarët besohej se do t’i përgjigjeshin pozitivisht kushtrimit të Perandorisë Osmane për luftë- xhihad. Serbia kuptohet që nuk do të kishte kapacitet që të mbrohej në atë rast, prandaj dhe e ftoi Esat Pashën që të negociojë. Serbia vendosi që të lidhë marrëveshje me Esat Pashën dhe i verifikoi me shkrim, që e pranonte popullin shqiptar, shtetin e Shqipërisë, kufijtë e saj dhe ushtrinë shqiptare. Me këtë rast, më 17 shtator 1914 në Nish (Serbi) pas negociatave të Esat Pashës me kryeministrin e Serbisë, nënshkruhet marrëveshja e parë e Shtetit të pavarur Shqiptar nga një shqiptar në emër të popullit shqiptar; pra nga Esat Pasha dhe përfaqësues të Qeverisë së Serbisë. Esat Pasha me këtë rast kishte në dorë një dokument që dëshmonte njohjen e Shqipërisë nga armiku kryesor i Shtetit Shqiptar, jepte mundësinë për ta legjitimuar pretendimin e tij për të qenë në krye të Shqipërisë para faktorëve të brendshëm dhe ndërkombëtarë, si dhe jepte mundësinë për riorganizimin e ushtrisë shqiptare dhe përgatitjen e saj nga rreziku që i kanosej nga lufta e përgjithshme dhe veçanërisht nga rreziku i okupimit të Shqipërisë nga vetë Serbia apo Austro-Hungaria. Serbia, para nënshkrimit të këtij “traktati”, shqiptarët e krishterë i konsideronte serbë të asimiluar, ndërsa shqiptarët muslimanë i quante turq. Por pas kësaj marrëveshjeje, qëndrimi zyrtar i Serbisë ndaj Shqipërisë ndryshoi. Ja disa nga artikujt e asaj marrëveshjeje: “Artikulli 10: Kufiri definitiv midis Serbisë dhe Shqipërisë do të caktohet nga një komision që do të përbëhet nga një numër përfaqësuesish serbë e shqiptarë. Artikulli 13: Ushtria serbe nuk guxon të kalojë kufirin serbo-shqiptar, po ashtu edhe ushtria shqiptare, ose njerëz të armatosur, nuk guxojnë të kalojnë në tokë të Serbisë”. Pas kësaj marrëveshjeje, Esati kalon kufirin për në Shqipëri. Pasi mobilizon me mijëra përkrahës trima të tij, pa asnjë plumb të krisur, hyn si triumfues në Durrës, ku dhe merr qeverinë e Shqipërisë në dorë. Esat Pasha nuk gjen aspak ambient të qetë në Shqipëri pasi pakënaqësitë ende vazhdonin në Shqipëri, sidomos pas situatës së përkeqësuar ekonomike si pasojë e kolapsit të Perandorisë Osmane në Ballkan dhe për shkak të pasigurisë permanente si rezultat i luftërave të klaneve për pushtet. Qeverisja e Shqipërisë në këtë periudhë ishte një sfidë e madhe, prandaj dhe Esatit iu shtuan armiqtë edhe nga radhët e veta. Pas pavarësisë së Shqipërisë, Esat Pasha bëri gjithë të mundshmen që të detyrojë të largohet një mbret i huaj i krishterë, i cili ishte injorant për çështjet e shqiptarëve dhe që i ishte imponuar Shqipërisë nga Fuqitë e Mëdha. Vendimi arbitrar i të huajve i irritoi në masë të madhe shqiptarët, të cilët u ngritën në kryengritje kundër Vidit. Një pjesë e tyre kërkuan zyrtarisht, pasi morën pushtetin e cunguar në dorë, që djali i Sulltan Abdulhamidit të shpallet mbret i Shqipërisë. Esat Pasha pasi mori pushtetin, përpiqej dhe luftonte që Shqipërinë ta udhëhiqte vetë ai, pasi e njihte më mirë dhe kishte forcën dhe vendosmërinë që ta mbronte Shqipërinë kur ishte në rrezik për të ekzistuar, ashtu sikur e dëshmoi atë në luftën për mbrojtjen e Shqipërisë më 1912/13. Esat Pasha ishte e vetmja forcë në këtë periudhë që mund të stabilizonte vendin. I vetëdijshëm për rrethanat botërore dhe për interesat e Shqipërisë, edhe pasi Perandoria Osmane hyn në Luftën e Parë Botërore, Esat Pasha radhitet në anën e Antantës. Me hyrjen e Perandorisë Osmane në LPB, me pretendim që t’i kthejnë edhe territoret e humbura në Evropë, që i kishte humbur para dy viteve, ata po ashtu i ofrojnë bashkëpunim Esat Pashës, që në atë kohë kryesonte qeverinë e Shqipërisë. Por, Esat Pasha i refuzon ata. Për këtë qëndrim të tij Gjykata Ushtarake e Perandorisë Osmane në Stamboll e dënon Esat Pashën me vdekje në mungesë dhe më vonë me një vendim të Ministrisë së Luftës ia marrin titullin ushtarak. Kuptohet që këta kundërshtime mes qeverisë shqiptare dhe qeverisë së Perandorisë u reflektuan dhe te populli shqiptar dhe prandaj u shfaqën lëvizje opozitare kundër qeverisë së Shqipërisë. Një nga lëvizjet e rëndësishme opozitare në këtë periudhë shndërrohet dhe lëvizja e myftinive të Tiranës dhe Krujës, të cilët kërkonin me çdo kusht që të kthehet rendi i vjetër shtetëror. Ata u inkurajuan sidomos pas fillimit të Luftës së Parë Botërore duke shpresuar që të rikthejnë dominimin osman në Shqipëri, apo së paku që Shqipëria të udhëhiqet nga një mbret i familjes mbretërore osmane. Tentativa e tyre për të arritur këtë qëllim rezultoi në rebelim të armatosur, e që përbëhej nga mijëra luftëtarë të Shqipërisë së Mesme, dhe të cilët arritën që t’i marrin nën kontroll shumë qytete të Shqipërisë. Por kjo lëvizje e tyre dështoi pasi që Esat Pasha jo që nuk i përkrahi ata por edhe i luftoi ata deri në fund. Kjo lëvizje u shtyp edhe me ndihmën e ushtrisë serbe të cilët erdhën në Shqipëri për ta përgatitur terrenin që të iknin nga ushtria e Austro-Hungarisë që ishte në avancim. Liderët shqiptarë të kësaj lëvizje pro-osmane pasi që u arrestuan më 1915 u dënuan me vdekje dhe më pas u ekzekutuan pas vendimit të gjykatës ushtarake të udhëhequr nga vëllai i Ahmet Zogut. Ky rebelim i dështuar e që u udhëhoq nga njerëz me ndikim dhe luftëtar trima si Haxhi Qamili, është një dëshmi më shumë se shumë shqiptarë e patën vështirë që të pajtoheshin me realitetin e largimit të Perandorisë Osmane nga trojet shqiptare. Marrëveshja tjetër ndërmjet kryeministrit Esat Pasha me ministrin e Punëve të Brendshme të Serbisë lidhet në Tiranë më 28 qershor 1915. Kjo marrëveshje duhet analizuar më thellë dhe atë nuk mund ta interpretojë secili historian apo jurist i së drejtës ndërkombëtare publike, e që nuk i ka tejkaluar manipulimet që janë bërë gjatë shkrimit të historisë së popullit shqiptar. Nëse marrëveshja e vitit 1915 në mes Shqipërisë dhe Serbisë lexohet pa i njohur thellë rrethanat e kohës, formohet përshtypja se bëhet fjalë për një tradhti të nivelit më të lartë. Por gjatë negociatave nuk bëhet tradhti, por bëhet politikë. Esati, si politikan i kalibrit të lartë dhe si ish deputet i Perandorisë i zgjedhur në dy mandate, nuk e kishte prioritet përmbajtjen e marrëveshjes, por shuarjen e rebelimit pro-osman, të cilët iu përgjigjën pozitivisht kushtrimit të Perandorisë Osmane për xhihad. Por që për atë kohë, lëvizja e tyre, sipas Esatit ishte në dëm të interesave gjeopolitike të Shqipërisë. Prandaj dhe ai ishte i përgatitur që të lëshonte pe vetëm që të ndërronin rrethanat politike në Shqipëri pas rebelimit. Gjatë marrëveshjeve nuk është me rëndësi përmbajtja, por interpretimi juridik që i bëhet marrëveshjes. Se ky parim është real në diplomaci, si shembulli më të freskët e kemi Marrëveshjen e Ohrit, ku u parapa që gjuha shqipe në Maqedoni të jetë gjuhë zyrtare, mirëpo më vonë gjatë interpretimit të saj, shqipja u kufizua si zyrtare vetëm në komunat me shumicë shqiptare. Esati, me siguri që gjatë negociatave për lidhjen e marrëveshjes së dytë me Serbinë, është përpjekur dhe i ka dhënë më shumë rëndësi që neni 1 i marrëveshjes të jetë sipas insistimit të tij, përderisa për të tjerat është përkujdesur më pak. Për shkak të hapësirës së kufizuar për këtë shkrim nuk mund t’i interpretojmë të gjithë nenet e kësaj marrëveshje veç e veç.Neni 1 i kësaj marrëveshje thotë: “Qeveria mbretërore serbe do të veprojë në atë drejtim, që asnjë fuqi e jashtme mos ta pushtojë Shqipërinë, dhe nuk do ta lejojë coptimin e saj, por ajo do të mbetet si tërësi shtetërore, e cila për jetë në aleancë dhe bashkësi në bazë të marrëveshjes së mëparshme, si dhe në bazë të dispozitave të këtij protokolli”. Ndërsa neni 14 i këtij protokolli, parasheh që ndihmat në para konsiderohen borxhe. Kjo është shumë me rëndësi që të theksohet, pasi nëse Esati do të punonte vetëm për interesat e Serbisë, ai nuk do të merrte obligim që t’i kthente borxhet. Me rëndësi po ashtu është që të analizohet periudha kur lidhet kjo marrëveshje; gjegjësisht kjo është nënshkruar pas traktatit sekret ndërmjet Italisë dhe Antantës, që parashihte zhbërjen e Shqipërisë. Kuptohet që Kryeministri i Shqipërisë në atë kohë kishte burime nga informohej për përmbajtjen e këtyre traktateve që parashihnin zhdukjen e Shqipërisë nga harta politike; së paku nga diplomacia e Serbisë apo dhe ndoshta të ish kolegëve të tij në Perandorin Osmane. Serbia ishte kundër prezencës së Italisë në bregdetin shqiptar, pasi ia humbte shpresat asaj për dalje në det apo okupimin e Dalmacisë. Po ashtu për Serbinë ishte e papranueshme që një shtet i fuqishëm si Italia të kufizohej afër me Serbinë, pasi kjo nënkuptonte mosimplementim e vendimit nga Konferenca së Londrës më 1913, për ndërtimin e linjës hekurudhore që nëpërmjet Shqipërisë i garantonte dalje Serbisë në Detin Adriatik. Kjo marrëveshje në aspektin juridik ka shumë mangësi. Duhet patur parasysh që nuk nënshkruhen traktatet, ndërsa trupat ushtarake gjenden në territor të një shteti; pasi në këto raste mund të formohet përshtypja se marrëveshja imponohet. Traktate të karakterit të rëndësishëm lidhen në shtete neutrale siç është p.sh. Zvicra. Këta lloje të traktateve zakonisht lidhen në konferenca ndërkombëtare apo ku së paku gjatë lidhjes së traktatit të ketë një shtet të fuqishëm që do të garantojë implementimin e tij, apo të luajë rolin e arbitrazhit nëse vjen në kontestim të traktatit nga njëra palë nënshkruese e traktatit. Arbitrazhi nuk është paraparë në “traktatin” mes Serbisë dhe Shqipërisë, që do të thotë se atë nuk kishte se kush e interpretonte. Një mangësi e madhe e këtyre dy marrëveshjeve të nënshkruara nga vetë Esat Pasha është se tek ata, nuk parashihen afatizime. Kjo do të thotë se implementimi i detyrimeve që dalin nga këto marrëveshje me shkrim mund të shtyheshin në pafundësi. Në nenet e tjera të marrëveshjes përmenden vetëm situata hipotetike që duhet të ndodhnin por që ishin shumë larg realitetit dhe që nuk ka asnjë garanci se mund të ndodhnin. Të gjitha këto mangësi në formë dhe përmbajtje, pa dyshim që mund t’i shpallte ato nul apo të pavlefshme. Marrëveshje e dytë ishte vetëm një veprim politik i mirëmenduar si për interesat e Shqipërisë ashtu dhe për ato të Serbisë, prandaj dhe u quajt procesverbal. Pastaj ushtria e Serbisë në kohën e lidhjes së kësaj marrëveshjeje thuajse veç ishte shpartalluar nga ushtria austriake, ndërsa qeveria e Serbisë ishte dislokuar prej Beogradi në Nish. Ndërkohë përgatitej dhe Bullgaria që të hynte në luftë kundër Serbisë, çka e bënte të pamundur ekzistimin e Serbisë në ato rrethana. Duhet patur po ashtu parasysh që Serbia në këtë kohë ishte shumë më e vogël me territor dhe popullsi. Në përbërje të saj nuk ishte Bosnja, Mali i Zi, Kroacia, Sllovenia, Vojvodina. Në Serbi po ashtu pas Luftërave Ballanike ishin të okupuar bullgarët në Maqedoni si dhe boshnjakët në Sanxhak. Serbia përbëhej nga një numër prej më pak se 3 milion serbë që brenda shtetit të Serbisë kishin afër 1 milion shqiptarë dhe që me bashkimin me pjesën tjetër të Shqipërisë, popullsia e këtij unioni të Shqipërisë me Serbinë do të përbëhej me popullatë që do të ishte gjysma shqiptare dhe gjysma tjetër serbe. Prandaj dhe do të ishte absurde të besohej se serbët do të mundeshin t’i mbanin të okupuar shqiptarët në një situatë të tillë dhe me një ushtri të shkatërruar nga lufta. A thua Parlamenti i Serbisë do të aprovonte një marrëveshje të tillë për aleancë mes Shqipërisë dhe Serbisë në ato rrethana? Kjo është shumë e pabesueshme. Qeveria e Serbisë vetëm tentonte që të ekzistonte dhe prandaj përpiqej që të shfrytëzonte Shqipërinë dhe të afrohej me qeverinë e saj, për ta përgatitur terrenin në rast se do të duhej që të tërhiqej ushtria e saj e thyer nga lufta nëpërmjet territorit të shqiptarëve. Esati vetëm sa i shfrytëzonte ata që të siguronte pushtetin e tij, afrimin e Shqipërisë me Anglinë dhe Francën, si dhe të komplikonte situatën me qëllim për të parandaluar implementimin e traktatit për zhbërjen e Shqipërisë (mes Italisë dhe Antantës) dhe okupimin e saj nga Italia. Po ashtu ai tentonte të komplikonte situatën reale në terren, pasi Greqia kishte okupuar Shqipërinë Jugore me mbështetjen e Anglisë, ndërsa Italia (që kishte okupuar Vlorën) apo Franca nuk e ndihmonin financiarisht qeverinë e tij, pasi kishin plane tjera për Shqipërinë. Më e rëndësishmja është që me këtë marrëveshje, Shqipëria fitoi mbështetjen e një shteti fqinj për deligjitimimin e Princ Vidit, pasi parashihej që Esat Pasha të zgjidhej në krye të Shqipërisë.Në aspekt juridik ky “traktat” me Serbinë mund të interpretohet me fjalën e urtë popullore: Tava në zjarr, peshku në det. Kjo është dhe arsyeja se pse Kryeministri i Serbisë, edhe pse negocionte me Esatin, nuk firmosi në asnjërën marrëveshje, por që në vend të tij dërgonte përfaqësues të qeverisë serbe që ta nënshkruanin atë. Duhet patur parasysh që Esat Pasha jo vetëm që ishte edhe një diplomat dhe që i dinte të gjitha intrigat diplomatike, por ai këshillohej me diplomatët më të lartë botërorë, gjerësisht me diplomatët apo ish diplomatët e Perandorisë Osmane, që ishin kryesisht shqiptarë. Kjo situatë hipotetike e përshkruar në marrëveshje, u dëshmua vetëm pas 4 muajsh se ishte e parealizueshme, pasi ushtria e Serbisë bashkë me kryeministrin dhe mbretin e saj ikën në Greqi nëpërmjet Shqipërisë për të shpëtuar kokën. Por Esati u largua nga Shqipëria pasi nuk kishte forcë të mbronte atë nga okupimi i Austro-Hungarisë; mirëpo para se të largohej në emër të qeverisë së Shqipërisë ai i shpalli luftë Austro-Hungarisë. Pas kësaj, ai nuk ndejti duarkryq duke pritur përfundimin e luftës. Duke parë rrezikun se shumë faktorë politikë në Shqipëri u lidhën me okupatorin Austro-Hungarez dhe me këtë veprim të tyre rrezikohej që pas luftës në rast të fitimit të Antantës të konsideroheshin shqiptarët si kolaboratorë të Boshtit Qendror, ai e dha atë çka dinte më mirë dhe për çka Evropa e çmonte më shumë. Ajo ishte aftësia e tij ushtarake, për të udhëhequr luftë. Fakti që Esat Pasha e njihte territorin e Maqedonisë shumë mirë, pasi kishte vepruar aty, në dallim nga gjeneralët francezë, e bëri atë figurën udhëheqëse ushtarake dhe vendimtare të përpilimit të strategjisë së betejës së Frontit të Maqedonisë; e që përfundoi me fitore të plotë. Për këtë pozicionim diplomatiko-ushtarak të Esat Pashës, më shkurt 1916 shkruan dhe njohësi i mirë i marrëdhënieve ndërkombëtare Fan Noli: “Ay i cili lëfton sot për Shqipëri të lirë, sipas vendimeve të Konferencës së Londrës, është Esat Pashë Toptani![…] Esat Pasha pra po lëfton për Shqipërinë, posa që u bashkua me Fuqitë të cilat zotohen për lirinë dhe tërësin e saj. Shqiptarët që u bashkuan me austriakët, gjermanët dhe bullgarët nuk dinë pse lëftojnë,…(Fan Noli “Vepra 2” faq. 434. Tiranë 1988). Pikërisht dhe në përmbajtjen e memorandumit që i dërgon Noli presidentit Vilson në vitin 1918, përmendet pjesëmarrja në luftë e shumë ushtarëve shqiptarë në anën e Antantës dhe lavdërohen për civilizimin që treguan shqiptarët me trajtimin e ushtrisë së thyer serbe që ikte nëpërmjet Shqipërisë; edhe për shkak të këtyre veprimeve kërkonte që të njihej pavarësia e Shqipërisë.

Marrëveshja e Veli Pashës me Suliotët dhe shkelja e marrëveshjes nga Suliotët

18/02/2012 Lini një koment

Abedin RAKIPI
(Studiues, Shkrimtar)

MARRËVESHJA E VELI PASHËS ME SULIOTËT DHE SHKELJA E MARRËVESHJES NGA SULIOTËT

Abedin Rakipi

(Ky shkrim eshte nje kunderpergjigje akademike ndaj grekomanit Arben Llalla i cili i vene ne sherbim te ideologjise grekofile te Sulioteve kerkon te fshehi te verteta historike te pamohueshme. Ja pra zbulohet edhe marreveshja qe shkelen Suliotet, duke prere ne bese Veli Pashen i cili me pas i perndoqi dhe vrau. E verteta eshte ndryshe, jo siç na e paraqesin grekomanet ne faqet e korruptuara te historise se Shqiperise)

Pas sulmeve te pafundme qe banditet dhe kusaret Suliote te vargmaleve te Sulit kryenin mbi banoret muslimane te fshatrave te ultesires, dhe pas taksave te pafundme qe ata i vinin fshatrave çame nen kercenimin e shfarosjes, Ali Pashe Tepelena duke mos duruar me kete gjendje kaosi vendosi qe te mbledhe gjithe bejleret, çame dhe toske per te sulmuar Suliotet. Menjehere pas perhapjes se lajmit se Ali Pasha po mbledh nje ushtri te madhe per te rrethuar Sulin, Arqipeshkvi i Artes Ignaci i shkruan nje leter te krishtereve te Kasiopise qe ti shkojne ne ndihme Sulioteve nen, kercenimin e shkisherimit. Ai i shkroi gjithashtu shefave te Armatoleve ku nder te tjera i thoshte : Kurajo Metropolitane, mos bini ne lojen e gjarperinjve. (Me fjalen gjarperinj ai nenkuptonte muslimanet, dhe njerezit e Ali Pashes, sepse armatolet ishin vene ne sherbim te tij.) Ndersa nje nga prifterinjte e fetareve Sinaite te Shen Katerines se Sinait, (sekt ky i vendosur ne Janine) shkoi ne malet e Sulit dhe ju kerkoi Sulioteve qe te dorezonin armet dhe te binin ne terma paqesore me Ali Pashane. Por ata i thane te largohej se ndryshe do ta pushkatonin. (1) Jerotheosi, arqipeshkvi i Janines u perpoq gjithashtu qe ti bindte Suliotet, por pa rezultat. Edhe kryeprifti i fshatit te Gliqit ne lindje te Paramithise morri te njejten pergjigje, dhe bile u detyrua te largohej per ne Parge, nga frika e kercenimeve qe i bene Suliotet. Ne vitin 1800 Suliotet qe kishin humbur nje pjese te mire te komandanteve te tyre, gjate luftrave te shumta kunder Aliut, nen drejtimin dhe urdhrat e priftit Samuil, i cili prej vitesh ishte orkestruesi kryesor i sulmeve dhe karnazheve gjakatare te bera nga Suliotet, mbi fshatrat çame, filluan sulmin ndaj keshtjelles se Velanit, ne jug te Paramithise, dhe ne veri te Dhrohomise. Samuili organizoi planin e sulmit te keshtjelles, qe mbahej nga 180 çamer muslimane nen urdhrat e bejlereve, çame qe benin pjese ne aleancen e madhe Ali Pashiane kunder Sulioteve. Gjate sulmit ai kendonte psalme, se gjoja Mitokokali, qe ishte krahu i tij i djathte eshte njeriu i Dites se Gjykimit i ngjallur nga vullneti hyjnor per te rrenuar kalane e Velanit. Sonte naten kendonte ai me nje ze profetik muret e Velanit, do te bien si muret e Jerikos ne bibel. Nuk i kerkoj Zotit veçse 200 burra, disa fuçi barut, dhe disa gra te forta Suliote per te transportuar ne malet tona gjithe mallin e muslimaneve vazhdonte ai. Ata u leshuan si ujq te uritur qe e shikojne nga malet e larta gjahun e tyre, duke e sulmuar kur bariu eshte ne gjume, dhe duke e shqyer dhe gjakosur deri ne vdekje. Ndoshi ashtu si e kishte parashikuar Samuili i cili municionet dhe fuçite e pafundme te barutit i merrte nga Francezet, nepermjet Parges ose Korfuzit, duke i kaluar ato neper male, dhe rruge te fshehta. Samuili bashke me disa Suliote gerrmuan nje tunel te fshehte deri afer keshtjelles dhe pasi i kaluan ne te fuçite e barutit hodhen te ere keshtjellen e mbajtur nga çamet. Pasi nje pjese e murit te keshtjelles hidhet ne ere rruga hapet per Suliotet, te cilet i mbyllin çamet akoma me ne brendesi te keshtjelles dhe rreth 60 prej tyre i dogjen te gjalle. Pasi lajmi i shkaterrimit te kalase afer Velanit, dhe lajmi se Suliotet ishin shume afer Paramithise i shkoi Aliut ne Janine, ai u çmend nga inati, dhe trishtimi. I nervozuar ai hapi dritaret e pallatit te tij dhe filloi te ulerinte fort perpara oborrit te pallatit : A nuk ka me besimtare muslimane? Deri kur o race e turpshme do te vazhdoni te beni nje jete te tille te felliqur(duke ju nenshtruar kusareve suliote)? A do te lejoni ju nje grusht kusaresh te pikellojne muslimanizmin ? A mos do te prisni qe ata te vijne tju marrin edhe Janinen ? Te gjitha ata qe jane bijte e islamit te vijne menjehere dhe te bashkohen nen flamurin tim!(2) Ali Pasha pasi mblodhi 14.000 trupa me shqiptare muslimane filloi fushaten e tij te gjate te luftrave kunder kusareve Suliote. Pasi disa vitesh lufte,Suliotet
qe tashme nuk merrnin me provizione dhe municione nga Parga dhe Korfuzi pas largimit te Francezeve, ishin te rrethuar nga te gjitha anet nga trupat e Aliut ne malet e Sulit. Parga tashme smund tju vinte me ne ndihme, dhe malet e tyre ishin te shkreta, dhe smund ti afronin atyre asgje me teper sesa nje vdekje nga uria. Samuili me se koti i drejtonte qiellit lutje, dhe i jepte zemer njerzve ne ane moment, kur nje ze i pare therret per kapitullim. Duhet te kapitullojme vazhduan te ngrihen zera te tjere, skemi rruge tjeter. Zerat qe therrisnin per kapitullim u bene shumice, aq sa Samuili i nervozuar kerceu nga vendi dhe tha : Ata qe duan te behen skllever le te kapitullojne, ata qe besojne ne Diten e Gjykimit, le te rreshtohen nen flamurin tim. Por tashme askush si degjon me perrallat e Samuilit. Te gjithe Suliotet i kerkuan Foto Xhavelles qe te kerkoje nga Veli Pashai (djali i Ali Pashes qe mbante te rrethuar Suliotet)
nje armepushim, dhe nje kapitullim. Menjehere Veliu ju pergjigjet pozitivisht duke ju propozuar amnistine e meposhtme tekstualisht te shkeputur nga libri “Historia e rigjenerimit te Greqise.” (Histoire de la regeneration de la Grece 1843)
ALLAHU
(eshte)
Paqe dhe Falje,
Une, Veli Pasha i Delvines, djali i Aliut, djali i Veliut, djali i Muktarit, djali i Salih Tepelenes, Valiu i Thesalise, Deverenghi Pasha, anetar i keshillit suprem te Portes se Larte, te Monarkut te monarkeve, te Sulltanit te Lavdishem qe shperdan kurora te arta, qe mbreteron mbi tronet e botes me lejen e tij, i akordoj te krishtereve te Sulit aktin e meposhtem :
Suliotet do te kene lirine te dalin nga vendi i tyre me armet e tyre, bagazhin, municionet, plaçkat dhe gjithçka ata do te duan te marrin me vete per te shkuar ose jashte Shqiperise, ose brenda saj, sipas deshires se tyre.
Angazhohem te paguaj personalisht te gjitha kafshet e transportit qe do te duhen per transportimin e tyre, te plaçkave te tyre, te kafsheve te tyre, te pleqve, grave, famijeve, te plagosurve, dhe gjithçka tjeter deri ne vendin qe ata do te duan te shkojne.
Te gjitha pengjet Suliote qe mbahen te burgosur me urdher te babait tim do te lirohen.
Ata Suliote qe duan te jetojne ne Shqiperi, dhe te banojne me ne do te gjejne prona, toka, fshatra, gjithçka falas, mbrojtje, siguri, dhe miresi prane meje dhe babait tim.
Betohem se ky pakt eshte i shenjte, betohem se asnje nga Suliotet nuk do te preket, shahet, ngacmohet, apo gjykohet per ate qe ka kryer ne te kaluaren e tij. Nese e shkel kete pakt, apo nese shkelet nga ndonje nga ne, neshtrohem per veten dhe te mite qe te meritoj titullin e muslimanit apostat(qafir femohues, qe ishte kulmi i turpit te nje burri ne ate kohe, ishte me mire te vdisje sesa te quheshe i tille). Nese e shkelim kete pakt, le te na brakstisin edhe grate tona, qe do te benin betimin e madh. Si prove e besnikerise time nje kopje e ketij pakti do ti jepet Sulioteve, dhe Zoti me mallkofte dhe shkaterrofte nese e shkel ate.
Shkruar dhe nenshkruar nga une dhe vellezerit e mi ne te armeve, muslimane sunite.
Suli 12 dhjetor 1803 Veli Pasha Ali Zade
Elmaz beu, Ismail bej Konica, Muhamet beu, Ismail bej Prronjo, Hasan bej Çapari, Ago beu, Abedin bej Zarkani, Omer beu, Meçe bej Bono, Haxhi Bido, Latif Hoxha, Hyse Toska, Abaz Tepelena. (3)
Ne 15 dhjetor te 1803 Veli Pasha i dergoi nje leter kapedaneve te Parges duke ju kerkuar atyre qe ti strehonin Suliotet, dhe ti ndihmonin ata ne kalimin e tyre per atje ku ata deshironin te shkonin. Nen drejtimin e Foto Xhavelles Suliotet filluan te largoheshin nga vendi i tyre duke marre drejtimin e Parges. Nder prijesat qe i shoqeronin ata ishin edhe Dhimo Drako, Dhimo Zerva, Diamant Zerva, nga fshati Zerve i Sulit(nga fisi i Zervave te Sulit rrjedh edhe gjakatari Napolon Zerva i cili ne 1944 kreu masakren e kobshme ndaj çameve duke i masakruar ata pa meshire). Nje pjese tjeter e Sulioteve nen drejtimin e Kutzonikes, Jorgo Boçarit, Palaskes etj morren drejtimin e Zalongos. Nje pjese tjeter morren morren drejtimin e Etolise per tu bashkuar me armatolet e udhehequr nga Paleopullo.
Ndersa Suliotet po largoheshin nga malet e tyre shqiptaret hyne ne malet e Sulit, dhe kryeprifti Samuil qe per disa dekada rresht kishte udhehequr luften kunder tyre, me dredhi i terhoqi ata per te vendi ku ai kishte fshehur gjithe fuçite e barutit qe perdornin Suliotet. Pasi i terhoqi ata deri atje ai ai i vuri zjarrin fuçive te barutit qe e hodhen e ate ne ere se bashku me nje grup te madh shqiptaresh muhamedane, qe e kishin ndjekur. Ai per kete u ndihmua edhe nga disa Suliote qe se kishin pranuar kapitullimin. Veli Pasha qe ishte dhe vete deshmitar i shperthimit dhe vrasjes se qindra muslimaneve shqiptare e konsideroi kete gjest si thyerje te marreveshkjes dhe paktit te paqes.(4)
Dhe vertete ajo ishte nje thyerje e qarte e marreveshjes se paqes qe ai beri me Suliotet. I trishtuar nga vdekja e shume njerezve te tij, dhe pas thyerjes se paktit te Sulioteve me kete gjest ai urdheroi qe te ndiqen dhe te vriten te gjithe Suliotet. Nese Suliotet nuk do ta kishin prere ne bese Veliun ai do ti kishte lene ata te iknin te qete ne punen e tyre ashtu siç ai vertete i lejoi. Edhe pse Suliotet qe ai i la te lire te largoheshin pas disa dekadash krime monstruoze te kryera prej tyre ishin larguar tashme dhe ishin larg, ushtrite e Veliut arriten nje pjese te tyre, dhe vrane gjithe burrat, por duke dashur te zene rob grate e tyre ato u hodhen nga shkembi ne Zalongo, akt ky i cili nga shkrimtaret aventuriere franceze qe levdonin Greqine u quajt edhe vallja e Zalongos. Ate qe shkrimtaret progreke franceze harrojne te shkruajne eshte se me qindra vajza çame u hodhen neper puse, kroje, shkembinj etj, per mos te rene ne duart e Suliotit Napolon Zerva dhe trupave te tij. Kjo eshte pra ngjarja e vertete e Kapitullimit te Sulioteve te cilet pasi u falen nga Veli Pasha vrane me qindra nga njerezit e tij, duke thyer keshtu paktin e firmosur prej tyre, gje kjo qe detyroi Veli Pashain, djalin e Ali Pashait, te hakmerret ndaj pabesise se tyre duke i perndjekur dhe vrare nje pjese te tyre. Ky shkrim denjon te tregoje qarte historine e vertete te kapitullimit te Sulit, i cili nuk diti ta mbaje fjalen e dhene, dhe siç e meritonte e pesoi. Eshte nje kunderpergjigje ndaj genjeshtrave dhe krijimeve historike te grekomaneve
shqipfoles te cilet e deformojne historine tone duke e trajtuar kete ngjarje si nje pabesi te Ali Pashait qe sulmoi Suliotet dhe i preu ata ne bese pasi firmosi kete pakt me ta. Por historianet perendimore flasin ndryshe duke e treguar qarte ate qe ndodhi si per ti thyer hundet grekomaneve si Suliotit Arben Llalla i cili faktet historike i deformon duke i bere ato prosuliote dhe duke u kenduar kenge lavdie Sulioteve qe vete e prene ne bese Veli Pashen. Ate qe fsheh Arben Llalla eshte se edhe Napolon Zerva eshte Suliot nga fshati Zerve i Sulit qe gjendet ne jug te Zhirmiut dhe ne verilindje te Valanidhit. Ne lindje te ketij fshati shtrihet Filipjadha. Tushe Zerva, Dhimo Zerva, Diamant Zerva jane disa nga emrat e Sulioteve qe luftuan kunder Ali Pashes, çameve dhe toskeve. Jorgo Boçari, Marko Boçari jane disa nga emrat e fshatit Boçar te Sulit qe gjendet ndermjet Gliqise dhe Nikolices, qe luftuan kunder Ali Pashes dhe shqiptareve te tjere muslimane. Marko Boçari dhe shoket e tij i benin thirrje Pargariteve me 28.06.1821 me fjalet e meposhtme : “Pargarite! Gjarpri musliman u shtyp me kryqin. Flamuri i shenjte me kryq valevitet kudo ne bregdetin e Epirit…”. Tashme dihet qarte se per cilin flamur me kryq luftoi Marko Boçari ne 1821.(5)
Ndersa pasardhesit e tyre jane Kolonel Dhimiter Boçari, i cili perfaqesonte Greqine ne komisionin e ndarjes se kufijve ne vitet 1913-1917. Ishin njerezit e Kolonel Dhimiter Boçarit qe vrane gjeneralin italian Telinin sepse ky disa fshatra kufitare shqiptare ja kaloi Shqiperise ne dem te Greqise. Ndersa Boçaritet e tjere Sotir Boçari dhe Jorgaq Boçari ishin dy nga drejtuesit e andarteve qe kryen tmerret masive ne Paramithi ne vitin 1944.(6)
Njerez si Arben Llalla dhe Isuf Hajredini me genjeshtrat e tyre progreko-suliote kerkojne te hedhin hi mbi te vertetat historike duke i deformuar ato dhe duke i dhene atyre ngjyra progreke ne dem te çameve dhe shqiptareve ne pergjithesi. Keta njerez qe ngrene te qiell vlerat e Sulioto-Arvaniteve duke shkelur me kembe gjenocidin e eger qe pesoi popullsia çame kerkojne te fshijne memorien e ketij gjenocidi duke e mbuluar ate me petkun e lavdise Suliote qe gjate dy shekujve te fundit me kryqin ne nje dore dhe thiken ne anen tjeter masakroi me qindra mijera çame dhe shqiptare te tjere muslimane.

1. Histoire de la regeneration de la Grèce fq. 139
2. Ibid f. 141
3. Histoire de la regeneration de la Grèce f. 151
4. Ibid f. 154
5. Ibrahim D. Hoxha Enciklopedi Jug Shqiptare f. 56
6. Viset kombetare shqiptare ne shtetin grek f. 362

Sami Frashëri për qytetet shqiptare

01/02/2012 Lini një koment

SAMI FRASHËRI PËR QYTETET SHQIPTARE

Në veprën e tij “Viset shqiptare në Kamus Al Alam” Sami Frashëri shkruan gjendjen e qyteteve shqiptare në shekullin XIX.

Sami Frashëri

Ja disa pjesë të shkëputura nga vepra “Viset shqiptare në Kamus Al Alam” të Sami Frashërit.

Berati

Qytet, qendër sanxhaku në mes të Shqipërisë e varur nga vilajeti i Janinës, 145 km në veriperëndim të saj, 185 km në jug të Shkodrës dhe 50 km në lindje të bregdetit të Adriatikut, buzë një lumi, me të njëjtin emër, që derdhet në Devoll, rrëzë malit, në gjerësinë veriore 40 4′30″ dhe në gjatësinë lindore 17 36′27″. Ka 10 000 frymë, pjesa më e madhe e të cilëve është myslimane. Ka 10 xhami të vogla pa minare, 1 medrese me 15 dhoma përreth, 1 shkollë plotore, disa fillore, shumë teqe, 600 dyqane, 1 hamam dhe 1 bezistan. Në majë të kodrës që ngrihet në anën e sipërm të qytetit është një kala e vjetër shumë e rëndësishme. Megjithëse klima është pak e rëndë, vreshtat dhe kopshtet janë të shumta. Është një vend me tregti të zhvilluar dhe tregu ka shumë lëvizje. Në lindje të qytetit shtrihet një mal i lartë, i veçuar dhe me formë të çuditshme, i emëruar Tomori, nga brendia e të cilit herë pas here ndihet një ushtimë e ngjashme me gjëmimin e topit, e cila nga populli njihet si shenjë për një ngjarje të jashtëzakonshme.

Qyteti i Beratit gjatë sundimit bullgar u quajt Beligrad. Bejlerët e Beratit janë pasardhës të fisit të vezir Omer Pashë Tepelenës. Xhamia më e madhe ajo e ndërtuar nga sulltani Bajaziti II. Edhe me emrin e Omer Pashë Vrionit është një xhami.

Kazaja e Beratit është e madhe, përbëhet nga katër nahije dhe 347 fshatra, përfshin edhe pjesën më të madhe të fushës së gjerë të quajtur Myzeqe. Megjithëse toka është prodhuese, dimrit shumicën e fushës e mbulon uji, ndërsa në verë ujërat e ndenjura e prishin klimën. Meqë nuk janë bërë punimet e duhura për të rregulluar shtratin dhe grykën e lumit, toka nuk shfrytëzohet si duhet. Megjithatë, jep prodhime të mira si misër, grurë elb, tërshërë dhe drithëra të tjera, si dhe rrush e lloje të tjera pemësh e duhan. Edhe drurët u ullirit janë të shumtë . Teprica e prodhimeve të kazasë eksportohet nga porti i Semanit në Trieste dhe Itali. Ka me shumicë bagëti, dhen dhi. Në fushën e Myzeqesë rritet një lloj kali i vogël, por shumë i fortë . Popullsia e kazasë është 40 000 frymë, më shumë se dy e treta e saj janë mysliman dhe shqiptar. Megjithëse shumica e të krishterëve janë vlleh, edhe këta janë shqiptarizuar dhe flasin gjuhën shqipe. Në tërë kazanë ka 22 xhami, 25 shkolla fillore, 2 punishte lëkure, 88 mullinj dhe 8 ura. Në kazanë e Beratit punohen artikuj prej leshi, si qilima të trashë , culla çorape etj Sanxhaku i Beratit. Është një nga katër sanxhakët që përbëjnë vilajetin ë Janinës, shtrihet në pjesën veriore të tij. Përbëhet nga një pjesë e Shqipërisë së Mesme dhe nga pjesa veriperëndimore e Toskërisë. Në jug kufizohet me sanxhakun e Gjirokastrës, nga Perëndimi me detin Adriatik, nga veriu me sanxhakun e Durrësit të vilajetit të Shkodrës dhe me sanxhakun e Elbasanit të vilajetit të Manastirit, ndërsa nga Lindja kufizohet me sanxhakun e Korçës në vilajetit të Manastirit…

Elbasani

Qytet në Shqipëri, në pjesën e saj të mesme, i cili ndan Gegërinë nga Toskëria. Shtrihet në anën e djathtë të lumit Shkumbin, domethënë në veri, në një luginë dhe fushë të bukur dhe pjellore. Ka 20 000 frymë, nga të cilët rreth 35000 janë të krishterë dhe të tjerët musliamn. Mbi lumin Shkumbin ka një urë të bukur dhe të fortë. Këtu prodhohen tyta pushkësh shumë të pëlqyera nga shqiptarët. Është një qytet me tregti të zhvilluar, sidomos për artikuj e leshit, të lëkurës dhe të dyllit. Në kohën e romakëve andej kalonte rruga Ignatius, me lëvizje të madhe, midis Durrësit dhe Selanikut. Meqë andej do të kaloj edhe një hekurudhe, që mendohet të ndërtohet, kjo do të ja riste rëndësinë në tregti.

Nuk dihet se kur dhe kush e ndërtoi këtë qytet por mendohet të jetë vet Albanopolisi, i përmendur nga Plotemeu dhe në veprat e gjeografëve të tjerë të vjetër. I përket vilajetit të Manastiri dhe deri vonë ka qenë qendër kazaje e përfshirë në sanxhakun e Dibrës, por kohët e fundit, për nga rëndësia e pozicionit, është bërë qendër e sanxhakut.

Sanxhaku i Elbasanit përbëhet nga vet Elbasani dhe dy kazatë: të Gramshit dhe të Peqinit, dhe ka gjithsej 312 fshatra. Toka është malore, por lugina e Shkunbinit është shumë pjellore. Prodhohen ullinj, rrush, drithëra të ndryshme, kurse orizi prodhohet shumë në kazanë e Peqinit. Në maje ka pyje më drurë lisi e të tjerë.

Gjakova

Qytet, qendër kazaje në sanxhakun e Pejës të vilajetit të Kosovës. Gjendet 35 km në juglindje të Pejës dhe 30 km në veriperëndim të Prizrenit, në fund të një fushe të rrethuar me male, pranë lumit të Rekës, që derdhet në Drinin e Bardhë. Ka popullsi me 17 000 frymë plotore dhe disa shkolla fillore, 1 bibliotekë rreth 1.000 dyqane dhe godina, si hane, hamame. Banorët janë të dëgjuar për natyrën e ashpër të tyre dhe për fanatizmin në ruajtjen e zakoneve të vjetra e, krahas kësaj, kanë prirje për tregti dhe zeje. Punojnë rroba kombëtare, gajtanë, ibërshim, saftjan, këpucë etj.

Kazaja e Gjakovës përfshin 149 fshatra, shumicë e cilave në Malësi; populli është trim dhe i armatosur. Megjithëse numri i popullsisë ende nuk dihet saktë, mendohet të jenë 25 000 frymë. Po të mbahet parasysh se brenda në një kulm nuk është rrallë që të gjenden edhe 40 -50 veta të afërt për të mbrojtur pushkë, sasia e popullsisë së kazasë duhet të jetë më e madhe. Vetëm 1/5 ose1/6 e popullsisë janë të krishterë, katolik ose ortodoks, kurset tjerët janë musliamn. Nga ky qytet kanë dalë në çdo periudhë dijetar dhe myderrizë të shquar. Shumë nga ata vijnë në Stamboll për plotësimin e mësimeve.

Këtu ka fusha dhe lugina pjellore, ku prodhohet grurë, elb, tërshërë, thekër, misër, fasule, si dhe lloje ndryshme pemësh, perimesh. Në malet e saj ka shumë kullota, ku mbahen mjaft dhen, dhi dhe bagëti të tjera.

Mitrovica

Qendër kazaje na sanxhakun e Prishtinës, të vilajetit të Kosovës, 38 km në veriperëndim të Prishtinës, së anën e djathtë të lumit Ibar, mbi lumin e vogël Sitnica, që derdhet në të. Ka rreth 5 000 frymë, 3 xhami, 1 tjetër më e vogël, shkollë plotore dhe shkollë fillore. Mbi qytetin gjendet rrënoja e një kështjelle të shkatërruar. Sot hekurudhat që zgjatet nga Selaniku në drejtim të Bosnjës, mbaron në këtë qytet. Kazaja e Mitrovicës gjendet në skajin perëndimor të sanxhakut të Prishtinës. Kufizohet nga jugu me kazanë e Vushtrrisë, në anën veriperëndimore më sanxhakun e Novipazarit nga boshnjakët dhe shqiptarët, shumica e të cilëve mysliman. Toka, në përgjithësi, është malore, por ka edhe lugina e fusha pjellore. Ka shumë pyje dhe nga drurët e lisit e të pishës priten shtylla dhe lëndë druri. Prodhime bujqësore janë drithërat e ndryshme dhe shumë lloje perimesh e pemësh. Nxirren edhe gurë shumë të mirë për mullinj, madje eksportohen edhe në vende të afërta. Ka edhe shumë bagëti. Tri orë larg qendrës së kazasë gjenden llixhat, me emrin Banjska, të dobishme kundër disa sëmundjeve.

Prishtina

Qytet në anën verilindore të Shqipërisë, qendër e nja sanxhaku të vilajetit të Kosovës. Gjendet 80 km në veriperëndim të Shkupit dhe 10 km në lindje të hekurudhës së Selanikut. Ngritet në rrëze të disa maleve dhe në skajin lindor të fushës së Kosovës, në një vend me pamje të bukur. Ka 10 638 frymë nga të cilët 8165 janë mysliman, kurse të tjerët të kombeve të ndryshme. Megjithëse në përgjithësi popullsia është shqiptare, në qytet më të shumtën flitet turqisht. Prishtina ka 13 xhami, 5 të tjera më të vogla, 2 medrese, 1 shkollë plotore, 2 shkolla fillore, nja për meshkuj enjë për femra, disa shkolla fillore turanike, 3 hamame, një spital ushtarak dhe një depo (municion)jashtë qytetit, rreth 500 magazina dhe dyqane, 10 hane dhe 2 bujtina. Nga xhamitë, 3 janë të mëdha, prej të cilëve njëra është filluar nga sulltan Murati II dhe u mbarua nga sulltan Mehmeti i II, tjetra u ndërtua nga sulltan Mehmeti II, ndërsa të tjetrën e ndërtoi Jashar Pasha nga parësia vendëse. Në Prishtinë punonte një lloj sapuni shumë i pëlqyer. Ky qytet, duke qenë qendër e kazasë, më vonë u bë qendër e vilajetit të Kosovës dhe, pas transferimit që qendrës së vilajetit në Shkup, ka mbetur qendër sanxhaku. Gjysëm ore larg Prishtinë gjendet vendi ku u vra Sulltan Mehmeti II dhe ka një tyrbe të përsosur dhe të bukur. Kazaja e Prishtinës është një nga gjashtë sanxhakët që formojnë vilajetin e Kosovës. Kufizohet nga jugu me sanxhakun e Shkupit, nga lindja dhe verilindja me Serbinë, nga veriperëndimi me Novipazarin dhe nga jugperëndimi me sanxhakun e Prizrenit, që varet nga vilajeti i Manastir. Gjatësia e sanxhakut nga juglindja në drejtim të veriperëndimit është 120 km dhe gjerësia mesatare 65 km. Toka nëpër gjithësi është lartë dhe sikundër ashtu se në lindje dhe verilindje shtrihet rrëzat e maleve, që ndajnë kufirin me Serbinë në lindje dhe verilindje, edhe në anën jugperëndimore zgjatet vargmali i Sharit. Midis këtyre dy palë maleve, formohet gryka e Kaçanikut, që hap rrugë lumit Lepenka. Edhe në anën veriperëndimore gjenden disa male. Midis tyre Fusha e Kosovës, që përbën pjesën më të madhe të tokave të sanxhakut,shtrihet në një rrafshnaltë, me disa kodra të vogla e të valëzuar dhe,megjithëse fuqia e saj prodhuese është e pashembullt, pak toka punohet…

Prizreni

Një nga qytetet më të mëdha të Shqipërisë, qendër e një sanxhaku që bën pjesë në vilajetin e Kosovës. Gjendet në rrëzën veriperëndimore të malit Sharr dhe buzë një lumi të vogël, të quajtur Bistrica, 55 km veriperëndim të Shkupit, që është qendra e vilajetit, 140 km në veriperëndim të Manastirit dhe 125 km në lindje të Shkodrës. Është një qytet i bukur me 38 000 frymë, me disa medrese, me Pazar të madh, 24 xhami, një shkollë plotore. Përmbi qytet gjendet një kala e fortë, një pallat i vjetër për të banuar nëpunësit e qeverisë. Ka shumë ujë rrjedhëse, disa ura 1000 dyqane, shumë punishte për përpunimin e armëve,gërshërëve, thikave dhe veglave të tjera prej çeliku, si edhe punishte për përpunimin e argjendit. Ka, gjithashtu disa punishte lëkure dhe tregti të madhe. Krejt popullsia është shqiptar dhe shumica mysliman, pjesa tjetër janë ortodoks dhe katolikë. Ka edhe pak vlleh dhe sllavë.

Banorët merren me tregti dhe zejtari, ata janë shumë të paduruar dhe pashtruar. Para turqve, Prizreni ka qenë pushtuar nga serbët, të cilët për disa kohë e kishin kryeqytet. U pushtua nga sulltan Mehmeti i II. Meqenëse është qendër e pjesës lindore të Greqisë, prej kohësh disa herë ka qenë qendër vilajeti dhe kohët e fundit i është bashkuar vilajetit të Kosovës.

Sanxhaku i Prizrenit është një nga gjashtë sanxhakët që formojnë vilajetin Kosovës dhe gjendet në anën perëndimore të saj. Ky sanxhak më parë përfshinte edhe Gjakovën e Pejën dhe shtrihej deri në kufirin me Malin e Zi. Sot është një sanxhak i vogël, i përbërë nga vetë Prizreni dhe nga kazatë e Lumës dhe Tetovës. Përfshin 400 fshatra dhe ka 260 000 frymë. Përveç pak të krishterëve, që jetojnë në qytetin e Prizrenit, krejt popullsia e sanxhakut janë musliaman dhe shqiptarë. Banorët e qytetit të Prizrenit flasin shqip e turqisht. Sanxhaku gjendet në dy anët e malit të Sharit. Toka e anës perëndimore, megjithëse punohet shumë, nuk është aq prodhuese, kurse ana lindore dhe në veri të Sharit është shumë pjellore. Prodhohen shumë drithërat e ndryshme, rrushi dhe pemë të tjera shumë të mira. Sidomos janë të dëgjuar mollët, dardhat, kumbullat, pjeshkët, et. Në Stamboll shiten mollë të quajtura me emrin “mollë shqiptare” që sillen këtu nga Prizreni dhe Tetova. Prodhohet edhe verë e mirë. Ka shumë pyje dhe kullota, prandaj popullsia rrit shumë dhen e dhi, si dhe bagëti të tjera. Këtu ka shumë drurë mani dhe prodhohen me shumicë fshikëza mëndafshi, nga të cilat bëhet mëndafshi në Prizren. Kazaja e Prizrenit përbëhet nga qyteti dhe 190 fshatrat, që gjenden në toka të sheshta në anën veriperëndimore, duke përfshirë edhe krahinën e Rahovecit. Toka është prodhuese dhe janë të dëgjuara sidomos mollët e saj.

Shqiptarët në Perandorinë Osmane

31/01/2012 Lini një koment

Hajro LIMAJ

 

SHQIPTARËT NË PERANDORINË OSMANE

Hajro Limaj

Hajro Limaj

Në dhjetorin e vitit 1994, kur u akreditova atashe Ushtarak ne Republikën e Turqisë dhe fillova takimet zyrtare me ministrin e Mbrojtjes, Shefin e Shtatmadhorisë e shume personalitete te tjera shtetërore dhe politike te vendit gjeta një mikpritje dhe përzemërsi qe nuk e kisha hasur ne shume vende te tjera te Evropës qe kisha qene me pare. Ketë përzemërsi e ndieja edhe me qytetaret e thjeshte te Turqisë ne Ankara, Stamboll, Bursa, Izmir, e kudo qe unë ndodhesha me detyre. Sapo mësonin qe isha atashe ushtarak i Arnavutlluk-ut (Shqipërisë), ata shprehnin një respekt dhe një mirësjellje te veçantë. E gjithë kjo lidhej me autoritetin, dinjitetin, trimëritë, besnikëritë dhe humanizmin qe kishin treguar shqiptaret nga periudha Osmane e deri ne ditët e sotme. Kur trajtonim marrëdhëniet e dy vendeve tona te gjithë autoritetet i referoheshin menjëherë historisë se largët, te mesme dhe te sotme te shqiptareve, vlerave te tyre ne periudhën Osmane dhe ne periudhën e shtetit moderne te Turqisë. “Shqiptaret kane drejtuar perandorinë Osmane dhe shtetin turk. Edhe tani, ne vendet kryesore te Turqisë jane shqiptaret, nipërit dhe mbesat e tyre”, shpreheshin ata me kënaqësi. Dhe ky realitet mua me shoqëroi ne çdo ministri, ne çdo prefekture, bashki e komande ushtarake. Por, ne këtë shkrim do te ndalem me shume per rolin e shqiptareve ne Perandorinë Osmane.

Perandoria Osmane jetoi 560 vjet, deri ne vitet 1922 ne tre kontinente: Azi, Evropë dhe Afrike. Te gjithë historianet e huaj dhe turq, te cilët kane studiuar historinë e Perandorise Osmane, pohojnë se: “…Kryeministrat (kryeveziret ose sadrazamet), ministrat (veziret) dhe pashallarët (gjeneralët) e komandantet ushtarake me te vlefshëm kane qene me origjine shqiptare”. Dhe këtë përfundim e vërteton numri shume i madh i kryevezireve shqiptare ose me rrënjë shqiptare qe administruan perandorinë Osmane deri ne vitet 1922. Kështu, Koxha Sinan Pasha ne periudhën 1580-1596 ka qene pese here Kryeministër: 1580-1582, 1586-1591, 1593-1595, 4 muaj me 1595 dhe 4 muaj ne vitin 1596. Nen drejtimin e tij u pushtua Jemeni.

Ahmet Pashë Dukagjini ka qene Kryeministër per 2 muaj e 17 dite ne vitin 1517. Rridhte nga një familje shqiptare e Leke Dukagjinit.
Ajaz Ahmet Pasha lindur ne Vlore, me origjine jeniçeri dhe ka qene Kryeministër ne vitet 1536-1539.
Lutfi Pasha nga Vlora, martuar me motrën e Sulltan Kanun Sylejmanit kreu detyrën e Kryeministrit per 1 vit e 9 muaj ne vitet 1539-1541.
Kara Ahmet Pasha, Kryeministër 1 vit, 11 muaj e 23 dite ne vitet 1553-1555.
Semiz Ahmet Pasha, dy here Kryeministër ne vitet 1579-1580.
Ferhat Pasha, dy here Kryeministër; ne vitet 1591-1592 dhe 4 muaj e 19 dite ne vitin 1595.
Merre Husein Pasha ishte Kryeministër per 2 vjet 2 muaj dhe 13 dite ne vitet 1601-1603. Ai ka shërbyer edhe si prefekt, vali ne Egjipt.
Tabani Jasse Mehmet Pasha ishte Kryeministër ne vitet 1632-1637.
Kujuxhu Murat Pasha ka qenë 4 vjet, 7 muaj e 25 dite Kryeministër ne periudhën 1606-1611. Pastaj vazhduan Nusuh Pasha ne vitet 1611-1614, Ohrili Hysein Pasha ne vitin 1621, Xixhan-Kapuxhubashi Sulltanazde Mehmet Pasha ne vitin 1602-1646, Kara Mustafa Pasha dy here ne vitet 1649-1650 dhe ne vitin 1655, Torhonxhu Mustafa Pasha ne vitet 1652-1653, i cili u dënua me varje ne litar, rridhte nga një familje matjane, Zurnazen Mustafa Pasha shërbeu si Kryeministër vetëm 4 ore ne vitin 1656, Qypryly Mehmet Pasha 5 vjet Kryeministër në periudhën 1578-1661. Ishte me origjine nga Roshniku i Beratit, Qypryly Ahmet Mustafa Pasha, djali i madh i Mehmet Pashes ishte 15 vjet Kryeministër. Ne vitin 1659 u gradua vezir dhe marshall, Qypryly Fazell Mustafa Pasha shërbeu 2 vjet e 3 muaj Kryeministër. Biri i dyte i Mehmet Pashës dhe vëllai i Ahmet Mustafa Pashes, Arabaxhi Ali Pasha ne vitet 1691-1692, Amxhazade Husein Pasha, nga familja e Mehmet Pashe Qyprylyse qëndroi 4 vjet e 11 muaj ne periudhën 1797-1802, Dalltaban Mustafa Pasha, lindur ne Manastir Kryeministër ne vitet 1702-1703, Qypryly Numan Pasha 2 muaj e 2 dite ne vitin ne 1710, Haxhi Halil Pasha lindur ne Elbasan një vit ne voton 1716, Ivaz-zade Halil Pasha ne vitin 1770, Memish Pasha 1 muaj e 9 dite ne vitin 1808-1809, Gjiritli Mustafa Nail Pasha nga Policani Kosturit te Korçës ka qenë tre here Kryeministër ne vitin 1853, 184 dhe 1857, Mehmet Ferit Pashe Vlora shërbeu si Kryeministër gjate viteve 1902-1908, besnik i Sulltan Abdylhamitit te Dyte. Mehmet Ferit Pashe Vlora ka lindur ne Janine ne vitin 1852, ishte biri i Mustafa Pashe Vlorës Ferit Pashe Vlora nga babi ishte stërnipi i admiralit Sinana Pashes dhe nga nena vinte prej familjes se Ali Pashë Tepelenës, Misairli Sait Halim Pasha, nipi i Mehmet Ali Pashe Kavalles shërbeu ne vitet 1913-1917, Ahmet Izet Pasha shërbeu si sadrazam-Kryeministër 25 dite ne vitin 1918, Damat Ferit Pasha, Kryeministri i fundit i perandorisë Osmane, tradhtoi luftën çlirimtare te Ataturkut. Meliki Mansur-Hain Ahmet Pasha, ushtarak i zoti, punoi si Kryeministër ne vitet 1523-1524, Gjedik Ahmet Pasha ne vitin 1475 u emërua Kryeministër per 4 vjet, Rystem Pasha ne vitin 1554 u emërua Kryeministër per 14 vjet derisa vdiq, Ibrahim Pasha shërbeu 13 vjet Kryeministër.

Kryeministrat e familjes “Qypryly” qe sunduan afro 100 vjet ne shekullin e XVII, perandorinë Osmane e shpëtuan nga një rrëzim total, shtetit i dhanë gjak. Pushteti i Qyprylynjve ka qene me i forte dhe me efikas nga autoriteti i sulltanëve te asaj kohe. Pashallarët, gjeneralët e besës fisnike shqiptare shpëtuan edhe “kryet e sulltanëve”.

Eshte interesant te përmendet se shqiptaret qe kishin marre një kulture humanitare islame ne shtetin Osman, nuk ishin egoiste. Sami Frashëri per këtë shkruan: “Shqiptaret kane shërbyer me shume per boten e jo per veten e tyre”. Perandori i Francës Napoleon Bonoparti ne vitin 1798 u nis te pushtonte edhe Egjiptin. Osmanllinjtë dërguan një ushtri te përberë prej ushtareve te zgjedhur shqiptare. Këtë ushtri e komandonin shqiptarët Tahir Pasha dhe Mehmet Aliu. Pasi theu Bonopartin, kapiteni Mehmet Ali u vendos ne Egjipt. Ne vitin 1801 u gradua pasha, gjeneral dhe ne 1805 mori ne dore pushtetin lokal te Egjiptit. Mehmet Alia Pasha u shtri deri ne Sudan. Me pas nënshtroi edhe feudalet e Arabisë qe përbenin një problem per Perandorinë Osmane. Me dinastinë e Mehmet Ali Pashës, krahas arabishtes dhe turqishtes, flitej shqipja. Ne Aleksandri atij i eshte ngritur statuja prej bronzi. Dinastia e kësaj familjeje ne Egjipt vazhdoi deri ne vitet 1956. Per rolin dhe vlerat e shqiptareve shefi Shtatmadhorisë Turke, marshalli Fevzi Cakmak shkruante: “Me qindra burra shteti shqiptare jane dalluar ne historinë Osmane. Shume nga ata kishin zënë edhe pozita te larta, te rëndësishme si kryeministra (sadrazame). Turqit dhe shqiptaret, ne betejat qe kane fituar bashkërisht kane pajtuar interesat e tyre te përbashkëta, jane bere vëllezër te vërtetë”. Ndërsa studiuesi gjerman prof. dr. Herman Gros ne librin “Ekonomia Ballkanike” shkruan se “Shqiptaret gjate pese shekujve qe kane bashkëjetuar me turqit osmanlinjë, ne saje te aftësisë se adaptimit dhe te talenteve te tyre si nëpunës, kishin zënë shkallet me te larta ne Qeverinë e Stambollit dhe kishin role te rëndësishme per perandorinë. Mirëpo nga ana tjetër, fiset shqiptare jetonin te lira e te pa varura ne male te Shqipërisë”. Shume shqiptare duke mos e njohur gjuhen turke pyesin me dyshim se, perse turqit shqiptaret i quajnë “arnavut” dhe Shqipërinë Arnavutlluk. Fjala arnaut vjen nga persishtja e vjetër, arna-vut, qe do te thotë “trim, i cili nuk di te kthehet mbrapa”. Osmanllinjtë ne lufte me persët, batalionet (taborët) e skalionit te pare te i zgjidhnin jeniçer trima, qe edhe pse shikonin rrezikun e vdekjes, mësynin vetëm përpara. Ata kryesisht zgjidheshin shqiptare dhe per këtë arsye shqiptareve u vendosen emërtimin “arnavut” dhe Shqipërisë Arnavutluk. Trimërinë e shqiptareve e shpreh edhe historiani Mehmet Tefik, i cili shkruan: “Bashkësinë Otomane e kane siguruar dy krahë: turqit ne Lindje (Anadoll) dhe shqiptaret ne Perëndim (Ballkan)..”.

Por shqiptaret, ne perandorinë Osmane krahas personaliteteve qeveritare dhe ushtarake, kane bere emër edhe ne administrate, drejtësi, arsim, kulture, arkitekture, arte etj. Ne radhët e para te këtyre personaliteteve jane shume figura te rëndësishme te Rilindjes tone Kombëtare, veprimtaria e te cilëve, sidomos e Hasan Tahsinit, rektori i pare i universitetit te Stambollit, Sami Frashërit etj, ishin me rrezatim te theksuar per kulturën e tere Perandorisë Osmane, përfshire edhe Shqipërinë e asaj kohe. Sami Frashëri hartoi fjalorët dhe enciklopeditë monumentale si: Fjalori Frëngjisht-Turqisht, Fjalori Turqisht, Enciklopedi Historike-Gjeografike ne 6 vëllime etj, duke i shërbyer arsimit, edukimit dhe kulturës turke-osmane shume me tepër se sa një intelektual turk. Abdyl Frashëri, 10 vjet deputet ne Parlamentin e pare perandorak, 1877-1878, Abedin Dino një nga valinjtë e shquar, Ismail Qemali sekretar i përgjithshëm i Ministrisë se Jashtme, vali ne Siri, deputet ne Parlamentin osman ne vitet 1908-1912, Vaso Pash Shkodrani, vali i përgjithshmen i Libanit. Himni Kombëtar i Turqisë se sotme autor ka shqiptarin Mehmet Akif. Shume personalitete te Turqisë moderne te formuar nga Mustafa Qemal Ataturku me 23 prill 1920 jane me origjine shqiptare. Marrëdhëniet e reja miqësore turke-shqiptare, ne mënyrë te veçante, hodhën themele te forta me 1920, kur lindi Turqia e re dhe qeveria e Tiranes e dale nga Kongresi i Lushnjës ne 28-31 janar 1920 akordoi marrëdhënie miqësore, ushtarake e kulturore me qeverinë e Ankarasë. Per këtë riafrim te Turqisë deputetet greke te Evropës shtruan pyetjen: “Ç’kërkon Mustafa Qemal Ataturku ne Shqipëri? Apo mos ka qellim te krijoje një Turqi te vogël ne perëndim te Ballkanit”?

Ndërsa Presidenti dhe Mareshali Turqisë Ataturk më 1 mars 1921 ne Asamblenë Kombëtare te Turqisë sqaroi se “Me popullin shqiptar kemi bashkëjetuar si vëllezër disa shekuj. Prandaj këtë shtet e komb vëlla do ta ndihmojmë sa te mundim dhe sa te ketë nevoje”. Dhe kjo filozofi bashkëpunimi u rigjallërua me kalimin e Shqipërisë ne sistemin Demokratik te viteve 1991, e cila mund te trajtohet ne një shkrim tjetër.

* Ish-atashe ushtarak në Republikën e Turqisë

Marrë nga faqja: http://www.gazetametropol.com/tekst.php?idt=57433

Memorandumi i Abdyl Frashërit kundër vendimeve të traktatit të Shën Stefanit

22/01/2012 Lini një koment

Dr. Iljaz REXHA

 

MEMORANDUMI I ABDYL FRASHËRIT KUNDËR VENDIMEVE TË TRAKTATIT TË SHËN STEFANIT*

Dr. Iljaz Rexha

Dr. Iljaz Rexha

Ky memorandum u është drejtuar diplomatëve të qeverive të Fuqive të Mëdha të Evropës dhe Qeverisë Osmane, me të cilën kërkohet që edhe çështja shqiptare të shqyrtohet në Kongresin e Berlinit, njëkohësisht, duke kërkuar që të mos lejohet (një padrejtësi historike) copëtimi i tokave shqiptare në mes të shteteve ballkanike: Serbisë, Malit të Zi, Bullgarisë dhe Greqisë. Një nga kopjet e këtij memorandumi, që i është dërguar Qeverisë Osmane, në të vërtetë, është kopja që u botua në gazetën “Basiret” të Stambollit, më 21 prill të vitit 1878, deri më tash e pabotuar në gjuhën shqipe.
Ne, me këtë rast, po bazohemi në këtë kopje, meqë kopjet e dërguara diplomatëve të Evropës nuk i posedojmë, të cilat në përmbajtjen e tyre mund të kenë nuanca dallimi, por, motoja e tyre, supozohet se përafërsisht është e njëjtë.
Me këtë memorandum Abdyl Frashëri ia bënte me dije Qeverisë Osmane, që ajo në asnjë mënyrë të mos lejonte copëtimin e territoreve shqiptare në mes të sllavëve dhe grekëve, territore këto që gjendeshin në kuadër të Perandorisë Osmane. Nëse Qeveria Osmane nuk është në gjendje t’i mbrojë shqiptarët dhe trojet e tyre nga agresioni i shteteve ballkanike, atëherë të paktën mos të pengojë vetorganizimin e tyre për t’i mbrojtur trojet e tyre etnike.
Ky memorandum i është dërguar Portës së Lartë kur marrëdhëniet shqiptare ende nuk ishin acaruar me Perandorinë Osmane, kur përfaqësuesit dhe deputetët shqiptarë i qeverisnin vilajetet shqiptare dhe e kishin pushtetin lokal në duart e tyre. Pas formimit të Lidhjes Shqiptare dhe luftës së saj për autonomi dhe pavarësi, shpërtheu konflikti i armatosur në mes të Lëvizjes politike shqiptare dhe Qeverisë Osmane, e ky konflikt vazhdoi deri në vitin 1912, kur Shqipëria fitoi pavarësinë e vet, por gjysma e territorit të saj mbeti jashtë kufijve të saj etnikë.
Porta e Lartë, me politikën e saj dyfytyrëshe dhe diplomacinë e saj perfide, lejoi pushtimin e tokave shqiptare nga Serbia Toplicën, Prokuplen, Kurshumlinë, ndërsa Mali i Zi pushtoi Ulqinin, Tivarin, Anën e Malit, kurse Greqia krahinën e Çamërisë. Të gjitha këto vise ishin të banuara kryesisht me shqiptarë. Qeveria Osmane, kur u lirua nga presionet e Fuqive të Mëdha dhe shteteve ballkanike, Lëvizjen politike të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit për autonomi dhe pavarësi e shoi me gjak.
Që nga periudha e Krizës Lindore, qarqet borgjeze sllave dhe greke hartuan plane dhe elaborate megalomane për copëtimin e tokave shqiptare, qysh kur ato gjendeshin nën sundimin osman. Këto shtete planifikonin që në atë moment, kur të shkatërrohej pushteti osman në Vilajetin e Kosovës, dhe në ato të Shkodrës, të Manastirit dhe të Janinës, që ende kishin mbetur nën sundimin osman, të pushtoheshin nga Serbia, Mali i Zi dhe Greqia, natyrisht me ndihmën e Rusisë Cariste, inspiratorë të pansllavizmit, e cila ia kishte imponuar Turqisë Traktatin e Shën Stefanit, duke kërkuar që edhe vëllezërit e vegjël të saj të zgjerohen në dëm të tokave shqiptare. Përndryshe, Turqisë i kërcënohej rreziku që të humbte Bosforin dhe Dardanelet.
Fuqitë e Mëdha, në radhë të parë, Franca dhe Anglia, bënë gabime fatale dhe padrejtësi të mëdha ndaj popullit shqiptar, si popullit më të lashtë dhe autokton të Ballkanit, duke e konsideruar atë si një mbeturinë të administratës shumëshekullore osmane-turke. Franca e Anglia në Konferencën e Ambasadorëve në Londër më 1913 dhe në atë të Versajës më 1918 e përkrahën Serbinë që ta pushtonte dhe ta aneksonte Kosovën dhe Maqedoninë Perëndimore, kryesisht tokat shqiptare. Sipas botëkuptimeve të këtyre shteteve, populli shqiptar ishte pjesë e botës orientale, duke mos dashur ta pranojnë faktin e njohur historik, se ai i takonte tri besimeve dhe dy kulturave të mëdha botërore, asaj lindore dhe asaj perëndimore.
Shtetet ballkanike dëshironin që Ballkanin ta spastronin nga popullsia muslimane, ndërsa shqiptarët, që u takonin tri besimeve, t’i shpërngulnin në vende të ndryshme, kurse tokat e tyre etnike t’i copëtonin në mes tyre.
Para se të analizojmë përmbajtjen e memorandumit në fjalë, do të bëjmë një hyrje të shkurtër lidhur me aktivitetin e Abdyl Frashërit në planin e brendshëm politik dhe në atë të jashtëm diplomatik.
Abdyl Frashëri ishte njëri nga ideologët më të shquar të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, në përgjithësi, dhe i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, në veçanti. Ai u angazhua me tërë qenien e tij që viset shqiptare, të shpërndara në katër njësi administrative, përkatësisht në katër vilajete të Perandorisë Osmane të bashkoheshin në ato vise, ku shumicën e popullsisë e përbënin shqiptarët, në një vilajet autonom, përkatësisht në një shtet autonom (të pavarur) shqiptar.
Abdyl Frashëri ishte kryetari i parë i Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare që u formua në Stamboll në vitin 1877, ndërsa më vonë kryetar konspirativ i tij u bë Sami Frashëri. Komiteti i Stambollit pandërprerë protestoi botërisht kundër pretendimeve shoviniste që ushqenin qeveritë borgjeze të shteteve ballkanike ndaj tokave shqiptare. Në programin e këtij Komiteti u shpall njëkohësisht edhe platforma politike e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, ndërsa në një proklamatë të tij, mes të tjerash thuhej:
“Lidhja Shqiptare do të përdorë të gjitha fuqitë e veta për të mbrojtur, përballë opinionit publik dhe diplomacisë evropiane, të drejtën e kombësisë shqiptare. Ne dëshirojmë ngrohtësisht të jetojmë në paqe me të gjithë fqinjët tanë, me Malin e Zi, Greqinë, Serbinë e Bullgarinë. Ne nuk kërkojmë, nuk dëshirojmë asgjë nga ajo që është e tyre, por jemi krejtësisht të vendosur të mbrojmë me këmbëngulje çdo gjë që është e jona, prandaj t’u lihet shqiptarëve toka shqiptare.”[1]
Pas Luftës ruso-turke, Traktati i Shën Stefanit dhe Kongresi i Berlinit me vendimet e tyre jo vetëm që i linin viset shqiptare nën sundimin e Perandorisë Osmane, por parashihnin që shumë territore të tyre t’u dorëzoheshin shteteve ballkanike.
Bullgaria e Madhe e Shën Stefanit parashihej të të përfshinte deri në kufijtë perëndimorë të kazave të Korçës e të Starovës, duke përfshirë edhe trojet e tjera shqiptare: Kaçanikun, Tetovën, Gostivarin, Dibrën, Kërçovën, Strugën, Pogradecin dhe Korçën.
Për Malin e Zi parashihej që territori i tij të rritet tri herë e gjysmë, duke përfshirë tokat shqiptare të banuara kryesisht me shumicën e popullsisë shqiptare si: Ulqinin, Tivarin, Krajën, Ana Malin, Hotin, Grudën, Kelmendin, Vërmoshin, Plavën, Gucinë dhe Rugovën.
Serbia parashihej të përfshinte disa vise shqiptare në Sanxhakun e Prishtinës deri në afërsi të Mitrovicës, duke përfshirë Prokuplën, Kurshumlinë, Toplicën, Llap-Gollakun, që ishin kryesisht të banuara me popullsi shqiptare.
I pari që iu kundërvu këtij trakti, ishte Abdyl Frashëri, me letrën e tij në formë të një memorandumi, i cili, siç theksuam më lart, u botua në gazetën e Stambollit “Basiret” në të cilën karakterizoi të gjitha qëllimet e diplomacisë evropiane dhe të asaj të shteteve ballkanike duke shtuar…:
“Atdheu ynë – tokat shqiptare janë një pjesë e madhe e Rumelisë-Ballkanit dhe politikanët që merren me çështje politike, kinse nuk janë të informuar për këto gjëra. Ata orvaten ta ndajnë Rumelinë-Ballkanin në mes të sllavëve dhe të grekëve, ndërsa neve shqiptarëve na konsiderojnë sikur të mos ekzistonim fare në këtë pjesë të Ballkanit.”[2]
Që me nënshkrimin e Paqes së Shën Stefanit, Abdyli e kishte hetuar rrezikun dhe i kishte informuar atdhetarët shqiptarë që t’i kundërviheshin këtij agresioni. Në këtë memorandum Abdyli shkroi një histori në miniaturë, duke u nisur prej kohës së lashtë, të gjenezës, të gjuhës, të traditave, dhe të dokeve shqiptare e të tjera. Në këtë drejtim ai mund të krahasohet me Vaso Pashën dhe veprën e tij të njohur, “E vërteta mbi Shqipërinë dhe Shqiptarët”.
Abdyl Frashëri gjithashtu, për të ngritur vetëdijen kombëtare shqiptare, shkruante: “Populli shqiptar gjithnjë ka luftuar për ta mbrojtur lirinë e vet, prandaj ai u bë shembull edhe për pasardhësit e vet për t’u bërë ballë fuqive të huaja dhe armiqve të jashtëm”.[3]
Duhet ta pranojmë faktin se Abdyl Frashëri ishte personalitet i njohur edhe në skenën politike të diplomacisë evropiane, kështu që disa historianë pohojnë se ai e kishte kryer fakultetin e drejtësisë në Paris.[4] Sipas studiuesit turk, Süleyman Külçe, Abdyl Frashëri kishte një arsimim të lartë, fliste disa gjuhë të huaja dhe i njihte shumë mirë rrethanat politike dhe historike të kohës së vet.[5] Ai, përveç që ishte një organizator i aftë, kishte edhe pendë të fortë dhe stil të lartë në shkrimet e tij, sikurse edhe vëllezërit e tij, Samiu dhe Naimi.
Një kohë relativisht të gjatë Abdyl Frashëri ishte marrë me tregti dhe si ndërmarrës i këmbimeve të mallrave, gjë që i kishte dhënë mundësi të dilte jashtë Perandorisë Osmane dhe të njihej me gjendjen politike, ekonomike dhe kulturore të vendeve të tjera të Evropës, dhe, si duket, ai u ndikua nga institucionet borgjeze demokratike të tyre. Por, nëse marrim parasysh faktin se ai qëndroi edhe në Francë, atëherë, natyrisht, duke studiuar edhe literaturën e iluministëve francezë ra nën ndikimin e tyre, meqë i përqafoi idetë e Revolucionit Borgjez Francez, i cili kishte moton: LIBERTE, EGALITE, FRATERNITE (Liri, Barazi, Vëllazëri).
Në fillim të vitit 1877 ishte emëruar si drejtor i doganave në Vilajetin e Janinës, ku, pjesën dërrmuese të popullsisë, e përbënin shqiptarët. Nga kjo pozitë ai është zgjedhur si deputet i Janinës në Parlamentin e Parë Osman, i cili u mblodh në muajin mars të vitit 1877 në Stamboll.[6]
Abdyli, si deputet në Parlamentin Osman zhvilloi një aktivitet dhe angazhim të gjithanshëm dhe bëri përpjekje maksimale që të përmirësohet gjendja materiale dhe shpirtërore e shqiptarëve nën sundimin osman, sepse në viset shqiptare në atë kohë dominonte padituria dhe prapambeturia në të gjitha sferat e jetës, sidomos në lëmin e arsimit dhe të kulturës.
Abdyl Frashëri, duke folur në Parlamentin Osman për gjendjen e mjerueshme në një pjesë të Ballkanit, duke ilustruar me shembullin e Shqipërisë, vuri në pah se nuk kishte asnjë fshat në të cilin të ekzistonte ndonjë shkollë shqipe. Ai insistonte me këmbëngulje që të zbatoheshin nenet e Kushtetutës dhe Rregulloret e vilajeteve për përhapjen dhe përparimin e arsimit e të kulturës edhe në gjuhën shqipe. Ai reagoi dhe kritikoi ashpër moszbatimin në jetë të Ligjit për hapjen e shkollave nëpër viset shqiptare. Ai theksonte se nëpunësit, që shërbenin në këto vise, nuk ishin të aftë që ta kuptonin dhe ta interpretonin si duhet ligjin, sepse ata kryesisht ishin të paarsimuar dhe konservatorë, të cilët vetëm mund ta pengonin e jo ta përparonin arsimin. Lidhur me arsimin ai shpreh edhe këtë mendim: “Në botë çdo begati dhe lulëzim, që ka të bëjë me civilizimin njerëzor, është arritur me anë të arsimit.”[7]
Abdyli kërkonte që të hapeshin shkolla, gjimnaze, shkolla të larta, akademi dhe universitete bashkëkohore sipas sistemit evropian, në të cilat do të mësoheshin dhe studioheshin lëndët shoqërore, natyrore-shkencore. Koncepti i Abdylit mbi arsimin bashkëkohor përputhej plotësisht me Programin e Samiut për arsimimin bashkëkohor të mbarë popullsisë, pa dallim kombëtar, fetar dhe klasor.
Aktivitetin maksimal Abdyli e vazhdoi në kohën e Krizës Lindore, pikërisht në kohën kur u mbajt Kongresi i Berlinit dhe pas tij. Si dihet, Abdyl Frashëri, qysh në Kuvendin e përgjithshëm të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, u ngarkua me një mision të rëndësishëm si ministër i Punëve të Jashtme i Ligës që të vizitonte të gjitha qendrat kryesore të viseve shqiptare me detyrë që t’i organizonte masat e gjera në një lëvizje masive dhe kryengritje, me qëllim që viset shqiptare të fitonin autonominë, përkatësisht pavarësinë e tyre. Ai pati mision të dyfishtë, si organizator i masave në planin e brendshëm politik, dhe si ministër i Punëve të Jashtme në arenën ndërkombëtare, i cili u zgjodh nga Kuvendi Shqiptar, së bashku me Mehmet Ali Vrionin, si përfaqësues i kombit shqiptar, që në mënyrë të drejtpërdrejtë të bisedonte me përfaqësuesit e të gjitha shteteve evropiane.
Sipas burimeve osmane, pasi që u nisën për në Evropë, këta dy personalitete, Qeveria Osmane bëri lloj-lloj përpjekjesh që t’i pengonte në realizimin e misionit të tyre. Kjo shihet nga telegrami i Karatheodor Pashës të 10 prillit 1879, dërguar Turhan Beut, ambasador i Turqisë në Romë, në të cilin thuhet: “Të dy personalitet shqiptare, Abdyli dhe Mehmeti, që i kam përmendur në telegramin tim më herët, arritën këtu dhe më bënë sot një vizitë.”[8]
Ata më thanë se udhëtimi i tyre në Francë dhe në Austri ka për qëllim që të kërkohet paprekshmëria e viseve shqiptare brenda kuadrit të Perandorisë Osmane dhe ata janë ngarkuar të deklarojnë se të gjithë shqiptarët të bashkuar, do të luftojnë si një trup i vetëm në rast se Evropa do të kërkojë t’i aneksojë Greqisë, Serbisë e Malit të Zi disa vise shqiptare që janë kryesisht të banuara me popullsi shqiptare.
Mirëpo, pa marrë parasysh faktin se Qeveria Osmane mundohej nëpërmjet përfaqësuesve të saj diplomatikë të pengonte misionin e Abdyl Frashërit dhe të Mehmet Ali Vrionit, nuk ia arriti qëllimit pasi këta arritën të vënë kontakte me ministrin e Punëve të Jashtme të Francës, Vadigtonin, i cili kishte një kulturë të thellë dhe e fliste në mënyrë të përsosur greqishten, prandaj Abdyli dhe Mehmet Ali Vrioni i dorëzuan një peticion në gjuhën greke.
Ministri Vadigton u premtoi se do t’i shqyrtonte parashtresat e tyre, dhe do t’ia prezantonte qeverisë së tij çështjen shqiptare.
Në një telegram tjetër të Turhan Hysni Beut, ambasador i Turqisë në Romë, të datës 12 prill 1879, dërguar Kara Theodor Pashës, lidhur me bisedën e Abdyl Frashërit me Mehmet Ali Vrionit që zhvilluan me ministrin e Punëve të Jashtme të Italisë, në mes të tjerash, thuhe:
“Mora vesh, gjë që më pohuan edhe ata vetë (Abdyli dhe Mehmet Ali Vrioni), se ata janë takuar me zotëri Depretis Tornielin dhe me deputetin e parlamentit italian zotëri Krispi. Të dy këta personalitete deklaruan se Italia pranonte që Kongresi i Berlinit kishte gabuar në qëndrimin ndaj çështjes shqiptare”.
Siç dihet, ata biseduan gati me të gjithë përfaqësuesit e Fuqive të Mëdha, përveçse me përfaqësuesit e Austro-Hungarisë dhe të Gjermanisë, që nuk i pranuan për bisedë me pretekst se, kinse, këto shtete nuk kanë marrëveshje të posaçme që të bisedojnë me shtetas të Perandorisë Osmane. Kjo gjë ishte e natyrshme pasi kancelari i Gjermanisë, Bizmarku, mohonte ekzistencën e kombësisë shqiptare, prandaj nuk është për t’u çuditur se pse qeveria e tij nuk i pranoi, kurse Autro-Hungaria ushqente aspirata të përhershme ndaj viseve shqiptare dhe orvatej që t’i mashtrojë me anë të dredhive diplomatike.[9]
Për të vërtetuar faktin se Bizmarku ushqente urrejtje të thellë dhe kishte qëndrim tendencioz ndaj shqiptarëve, këtë gjë e dëshmon më së miri një dokument zyrtar italian i vonshëm që mban datën 22 korrik 1910, dalë nga ambasada mbretërore italiane e Stambollit, në të cilin thuhet: Në vitin 1878, kur mbahej Konferenca e Berlinit, luftëtari i palodhur Abdyl Frashëri, i deleguar nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit, me lot në sy, i lutej Bizmarkut që të pranonte t’u jepte një autonomi popullit shqiptar. Kancelari gjerman, me plot ironi, u përgjigj: “Ju shqiptarët duhet të keni libra, dhe librat tuaja duhet të jenë të shkruara me ngjyrë të kuqe.”[10] Kjo ishte një goditje e rëndë diplomatike për ideologët dhe Lidhjen Shqiptare. Siç shihet, Abdyl Frashëri më kot përpiqej që ta bindte kancelarin gjerman, duke i thënë se shqiptarët me shekuj kanë derdhur gjakun rrëke, vetëm e vetëm për ta fituar lirinë dhe pavarësinë e atdheut të tyre.
Abdyli, duke vazhduar parashtrimin e gjendjes së vështirë të shqiptarëve, para përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha, me anë të memorandumeve dhe peticioneve të hartuara me dorë të vet, ua bënte me dije se ekzistonte Kombi Shqiptar, të cilit shtetet evropiane dhe Qeveria Osmane, për shkak të interesave të tyre grabitqare, ia kishin mohuar të drejtën e ekzistimit dhe të identitetit të tij.
Një peticion tjetër të datës 23 qershor 1878, të cilin e hartoi Abdyl Frashëri së bashku me Mehmet Ali Vrionin, ia dërgoi drejt Sulltanit. Në këtë peticion, ai kërkonte nga Sulltani që kurrsesi të mos lejonte zbatimin e vendimeve të Kongresit të Berlinit lidhur me dorëzimin e tokave shqiptare shteteve monarkiste ballkanike. Në këtë peticion, në mes të tjerash, thuhej: “Asnjë njeri nga viset shqiptare në asnjë mënyrë nuk do të pranojë që ndonjë pjesë nga tokat e shenjta të trashëguara nga stërgjyshërit e tyre, t’i dorëzohen tjetërkujt. Jemi të gatshëm që deri në fund të luftojmë për mbrojtjen e identitetit kombëtar dhe të integritetit tokësor të shqiptarëve”.[11]
Në këtë memorandum Abdyli parashikon edhe rrugën se si duhet vepruar, nëse Qeveria Osmane bie nën presionin e Fuqive të Mëdha, duke theksuar: “Nëse Qeveria Osmane vjen në situatë të vështirë dhe i nënshtrohet presionit të Fuqive të Mëdha për t’u dorëzuar tokat shqiptare shteteve monarkiste të Ballkanit, atëherë i tërë populli shqiptar do të luftojë kundër armiqve të tij, më në fund edhe kundër Qeverisë Osmane.”
Memorandumi i tij përfundon me këto fjalë:
“Duhet ditur se Lidhja Shqiptare e Prizrenit, vëllezërit tanë atdhetarë nuk do t’i lëmë në dorën e robërimit dhe të skllavërisë. Padyshim, do të bëjmë përkjekje maksimale që kombi ynë të mos rrezikohet dhe të mos zhduket, prandaj kësaj çështjeje serioze duke i kushtuar kujdes të posaçëm, në emër të atdhetarëve shqiptarë dhe në emër të humanitetit si dhe të civilizimit njerëzor, me anën e këtij memorandumi këtë çështje problematike ua bëjmë me dije të gjithë qeveritarëve dhe politikanëve të botës.”
Pas disfatës se Perandorisë Osmane nga Rusia Cariste më 3 mars 1878, u nënshkrua Traktati i Shën Stefanit, në vendin e ashtuquajtur Ayastefanos (Yesil Köy), një lagje afër Stambollit. Me sa dimë ne, ky memorandum i Abdyl Frashërit nuk është botuar deri më tash në gjuhën shqipe, prandaj në vazhdim të këtij punimi, po e botojmë në tërësi përmbajtjen e tij të përkthyer dhe të përshtatur në stil të lirë:

Memorandumi nga Janina

“Për të zgjidhur çështjen e Krizës Lindore pas nënshkrimit të Traktatit të Shën Stefanit, u vendos të mbahet Kongresi (i Berlinit, I. R.). Pjesa e Evropës Osmane, përkatësisht territori i Rumelisë – Ballkanit, ia tërhoqi vëmendjen çdokujt, sepse këtij territori do t’i përcaktoheshin në të ardhmen kufijtë e rinj në hartën gjeografike të botës. Siç dihet, në shtypin botëror si dhe në bisedat e njerëzve, do të shfaqen mijëra mendime të ndryshme. Në kohën kur të gjithë gjendemi të ngatërruar në mes vete, edhe atdheu ynë i përgjithshëm do të ballafaqohet (në të ardhmen) me një katastrofë dhe humbje të madhe.
Duke i vështruar mendimet dhe artikujt e shtypit, me një anë, ndërsa, në anën tjetër, diplomatët e mëdhenj, për qëllimet e tyre grabitqare dhe zaptuese, e kanë lëshuar në qarkullim rrotën e politikës në kundërshtim me të drejtat e Rumelisë-Ballkanit, që, kryesisht, për të mos u dëshpëruar, nuk na shkon përdore. Veçanërisht atdheu ynë i trojeve shqiptare – përkatësisht Shqipëria është një pjesë e madhe e Ballkanit, mirëpo, politikanët, të cilët merren me çështje politike, kinse nuk janë të informuar për këto gjëra. Ata edhe orvaten të ndajnë Rumelinë-pjesën kontinentale të Evropës Osmane në mes të sllavëve dhe grekëve, ndërsa ne shqiptarëve dëshirojnë të na konsiderojnë sikur nuk ekzistojmë fare në këtë pjesë të Ballkanit. Ndërkaq, rreth këtyre ndarjeve, veçanërisht shtetet ballkanike, pastaj Austria dhe Italia me pretekst ndihme kanë si qëllim që të përzihen dhe të shkelin të drejtat e kombit të lashtë shqiptar në Ballkan.
Këto çështje jemi duke i konsideruar si fantazi e iluzione, pasi disa pjesë të territoreve shqiptare do t’u jepen sllavëve, ndërsa gjysma e pjesës tjetër është aspiratë e qarqeve sunduese të Greqisë. Sllavët-Serbët, edhe pse përzihen dhe i shkelin të drejtat e kombit shqiptar, në mënyrë drastike, politikanët evropianë, për këto çështje aspak nuk dëshirojnë ta çajnë kokën dhe nuk nxjerrin zë kundër tyre, por, përkundrazi, i përkrahin kërkesat e padrejta të sllavëve dhe të grekëve. Ndaj të gjitha këtyre pretendimeve, ata përsëri i shikojnë çështjet e tilla në prizmin e dëshpërimit dhe të pesimizmit.
Territori i tokave shqiptare përfshinte një pjesë të madhe të bregdetit Adriatik, gati kufizohej me bregdetin e Dalmacisë me kufirin e Malit të Zi, me atë të Bosnjës dhe të Serbisë Lindore deri në Vranjë, pastaj deri te gjiri i Artës, përkatësisht deri te kufiri i Greqisë. Ky është një territor që ka më tepër se dy milionë banorë, ku, dy të tretat e tyre, i takojnë besimit islam, kurse një e treta janë të krishterë, gjysma e tyre janë me besim katolik, e gjysma e të tjerëve, janë me besim ortodoks. (Shqiptarët janë një trup, një gjak, s’ka dallim në mes tyre, përveç aspektit fetar, i cili nuk bën përçarje kombëtare). Banorët nga ana e Veriut janë gegë, ndërsa nga jugu, toskë. Në viset që janë afër Bullgarisë dhe kufirit të Greqisë, ndonëse ekziston një numër i vogël banorësh grekë, të krishterë, që merren me bujqësi, mirëpo ata si duket erdhën si emigrantë nga viset e tjera, meqenëse shqiptarët me fqinjët e tyre (grekët janë të besimit të krishterë (ortodoksë), ekziston mundësia që, gjatë bashkëjetesës shekullore, e kanë përvetësuar gjuhën e tyre (të grekëve). Në këtë mënyrë, shqiptarët ortodoksë gradualisht janë greqizuar, kurse në pikëpamje etnike janë shqiptarë. Prandaj, kombi shqiptar thjeshtë e flet gjuhën shqipe brenda kufijve të përshkruar më lartë. Vendet e këtyre viseve janë shqiptarë të tri besimeve prej kohëve më të vjetra.
Nëse i hedhim një sy historisë së vjetër të Ballkanit do të shohim se shqiptarët kanë jetuar në disa vise të Greqisë së sotme në Thesali dhe në Jug të krahinës së ashtuquajtur Traki, në bregdet, në ujdhesë, pastaj në territorin e sotëm të Shqipërisë, të Kosovës, të Maqedonisë Perëndimore dhe Qendrore, madje, shumë pak gjurmë greke ka pasur në të kaluarën në këtë vise. Sllavët: serbët dhe bullgarët është e qartë se në trojet e Ballkanit (pjesërisht) janë vendosur pas shekullit VII.
Tërë populli pellazg-ilir, që ka ekzistuar në territoret e sotme shqiptare, në Maqedoni, në Perëndim të Maqedonisë, në Mal të Zi, në një pjesë të Bosnjës dhe Hercegovinës, në Dalmaci e deri në Trieste, janë argumente, të pamohueshme, të cilat janë vërtetuar jo njëherë në bazë të burimeve e shkrimeve të vjetra greke. Pellazgët-ilirët që janë stërgjyshërit dhe paraardhësit e shqiptarëve të sotëm, dhe që e kanë folur shqipen dhe që kanë poseduar virtyte e tradita, karakteristika dhe dukuri specifike, këtë të vërtetë e dinë të gjithë historianët e botës dhe njerëzit e shkencës, këtë fakt e kanë vërtetuar. Edhe në ditët e sotme, përveç në Kosovë e në Sanxhak, në Mal të Zi dhe në Toplicë-Serbi, midis banorëve të tyre ka shumë banorë që flasin gjuhën shqipe, banorët-vendas të atyre viseve i dallojnë dhe i pranojnë traditat dhe karakteristikat specifike të kombit shqiptar. Nëse do të bëheshin studime shkencore hulumtuese lidhur me banorët e lashtë të viseve të Ballkanit, do të nxirrej konkluzioni, i padyshimtë se ata ishin shqiptarët. Pra, në bazë të këtyre argumenteve shkencore, sllavët-serbët dhe grekët-helenët, duhet të heqin dorë nga territoret etnike shqiptare të Ballkanit, të cilat në shumicë janë të banuara me popullatë shqiptare.
Gjithashtu kur u pushtua Mali i Zi nga Austro-Hungaria atje banonte një popullsi e konsiderueshme shqiptare. Edhe kur Austro-Hungaria e pushtoi Dalmacinë, atje gjithashtu banonin shumë shqiptarë. Po kështu, në kufi me Malin e Zi dhe Dalmacinë deri të lumi i Bunës, këto vise ishin të banuara me shumicë me shqiptarë ndërsa rrethina e Nishit, përveç kombësive të tjera, ishte e banuar edhe me shqiptarë, kurse territoret e Prokuplës, të Kurshumlisë, të Leskovcit, të Vranjës etj., që gjenden në Lindje të Serbisë, ishin të banuara me shumicë nga shqiptarët. Mirëpo, me shpalljen e Traktatit të Shën Stefanit, u vendos që, disa vende në rrethinën e Nishit, pastaj Toplica, Vranja, e provincat e tjera, që kryesisht ishin të banuara me shqiptarë, deri në afërsi të Prishtinës, t’i bashkoheshin Principatës Serbe dhe asaj Bullgare. Atëherë, në bazë të këtij vendimi të padrejtë, shqiptarët, u dëshpëruan dhe mbajtën shenjë zie, bënë protesta dhe demonstrata kundër marrëveshjes së Shën Stefanit. Për këtë arsye shqiptarët u detyruan që të bashkoheshin dhe t’u kundërviheshin vendimeve të padrejta që buronin nga Traktati i Shën Stefanit.
Populli shqiptar, nuk ka pasur asnjëherë në të kaluarën pretendime që t’i pushtonte territoret e huaja, por gjithmonë ka luftuar për t’i mbrojtur trojet e veta dhe lirinë e vet. Ai u bë shembull dhe rrëfyes për pasardhësit e vet për t’iu bërë ballë fuqive të huaja.
Fuqia e Perandorisë Osmane, në periudhën e sundimit të saj, e tmerronte botën. Grekët, serbët, bullgarët, hungarezët, austriakët dhe çekët edhe pse ishin të fuqishëm, nuk mund t’i bënin rezistencë fuqisë së saj ndërsa shqiptarët në atë kohë, edhe pse ishin të ndarë kur u bashkuan (nën flamurin e Skënderbeut), siç dihet, u bënë ballë dhe rezistencë të madhe sulltanëve të fuqishëm osmanë, të cilët e drodhën botën, siç ishin: Sulltan Murati, Sulltan Bajaziti dhe Sulltan Mehmeti II (…)
Shqiptarët, siç është e njohur, e kanë të lindur trimërinë dhe guximin, po ashtu edhe nga mendja janë të hollë e të zgjuar, me një fjalë i kanë të gjitha aftësitë e duhura. Në të kundërtën, ata sakrifikuan (për të mbrojtur vetveten) qenien e tyre në ngritjen e autoritetit të shtetit të fuqishëm osman. Për hir të mbrojtjes së tokave shqiptare në kuadër të Perandorisë Osmane, shumë personalitete shqiptare derdhën gjakun dhe sakrifikuan jetën e tyre edhe për mbrojtjen e saj, duke qenë të bindur se ajo do t’i mbrojë në rastet kur kombit shqiptar do t’i kërcënohet rreziku nga të huajt. Shumë personalitete shqiptare, me aftësitë dhe talentin e tyre që treguan, arritën në pozita të larta shtetërore, siç ishin: Koxha Sinan pasha, vezirët nga familja e Qypërlinjve e të tjerë.
Në luftën e fundit, që ndodhi në Plevle dhe Shipkë (në Bullgari), një numër i madh i luftëtarëve në ushtrinë osmane e përbënin shqiptarët. Po kështu, edhe në kufijtë e Greqisë, ata shpeshherë kanë luftuar dhe kanë qenë të gatshëm për t’i bërë rezistencë asaj, por, vetëm kur sulmoheshin tokat shqiptare nga qarqet sunduese të Greqisë. Shqiptarët, kur bashkoheshin për të mbrojtur të drejtat e tyre kombëtare dhe integritetin e tyre tokësor, gjithnjë i kanë bërë rezistencë me sukses agresionit të qarqeve sunduese të Serbisë dhe të Greqisë. Populli shqiptar kurrë nuk i ka sulmuar shtetet fqinje, sepse ato ishin të krishterë, por vetëm e vetëm për arsye se ato gjithnjë tentonin t’i copëtonin dhe t’i pushtonin tokat tona që gjendeshin në kuadër të Perandorisë Osmane. Që prej asaj kohe, kur kemi hyrë në kuadër të Perandorisë Osmane, kemi flijuar tërë fuqinë tonë për hir të shtetit osman, por gjithnjë me qëllim që t’i mbrojmë tokat tona nga aspiratat e të huajve, dhe për këtë arsye kërkojmë ndihmë dhe përkrahje edhe nga Porta e Lartë.
Gjithashtu, të drejtën dhe integritetin tonë e vëmë në diskonim të dorës së fuqishme të Qeverisë Osmane, me kusht që ajo t’i kundërvihet me këmbëngulje copëtimit të tokave shqiptare nga agresioni i shteteve ballkanike. Në bazë të këtyre të dhënave dhe informatave që u përhapën në opinion se po shkelen tokat dhe kufijtë e viseve shqiptare, të gjitha zemrat dhe shpirtrat e kombit shqiptar u brengosën dhe jashtëzakonisht u dëshpëruan. Duke pasur parasysh mohimin e të drejtave dhe të identitetit kombëtar, shqiptarët u ngritën kundër vendimeve të padrejta (të Shën Stefanit), për t’i mos lejuar askujt që t’i lëshohet asnjë pëllëmbë tokë…
Qëllimet e qarqeve sunduese të Greqisë për shkeljen e të drejtave shqiptare dhe të integritetit të tyre tokësor, me sa kuptohet, janë që të pushtojnë tërë Epirin. Mirëpo, edhe historianët antikë e vërtetojnë lashtësinë etnike të shqiptarëve në Epir, prandaj ajo është e shqiptarëve toskë, e cila gjendet në jug të Janinës. Gjithashtu, Çamëria dhe Labëria janë tokat e shqiptarëve toskë. Në krahinën e Prevezës, të Nartës, të Janinës, të Kaninës ka shumë pak njerëz që flasin gjuhën greke (shumica janë të kombësisë shqiptare).
Është i njohur fakti se të gjithë vendasit e këtyre vendeve janë shqiptarë, prandaj nuk është e drejtë që arritja e grekëve për t’i shtënë në dorë këto vise shqiptare as edhe e drejtë publike sipas ligjeve dhe të së drejtës ndërkombëtare. Përkundër një realiteti të tillë, qarqet sunduese të Greqisë përsëri i shikojnë këto çështje nën prizmin kinse të drejtësisë, të sinqeritetit dhe të ndërgjegjes. Më në fund, shpresohet se Porta e Lartë dhe shtetet e tjera evropiane nuk do t’u japin të drejtë sllavëve për të pushtuar viset e Kosovës e as të Greqisë për marrjen e Epirit, por ekziston frika se çështja përsëri do të ndodhë në të kundërtën që ato vise të banuara me shqiptarë, sikurse ato në Mal të Zi, në Serbi, në Maqedoni, sikurse pretendohet nga qarqet sunduese të shteteve ballkanike, do t’u shkelen të drejtat e tyre nacionale dhe politike. Atëherë, kjo popullsi do të mbetet e robëruar nën sundimin e shteteve ballkanike, e për këtë gjë ka shumë kohë që këto shtete janë duke bërë intriga dhe shpifje kundër popullit shqiptar. Grekët, gjatë shekujve kanë luftuar kundër këtij populli, por edhe tash në shekullin tonë mendojnë të bëjnë helenizimin e tyre, por prapë po e përsërisim fjalën se ne shqiptarët, duke pasur besim të plotë në sinqeritetin dhe drejtësinë e Portës së Lartë dhe të qeverive evropiane, shpresojmë se ato qeveri do t’i mbrojnë të drejtat e shqiptarëve, prandaj këtë drejtësi-ndihmë e presim në mënyrë të qetë.
Nëse Porta e Lartë vjen në situatë të vështirë dhe bie në presionin e Fuqive të Mëdha evropiane dhe të shteteve ballkanike, atëherë patjetër viset shqiptare do të pushtohen. Mirëpo, duhet ditur se i tërë populli shqiptar do të luftojë kundër pushtuesve të tyre, dhe më në fund edhe kundër Portës së Lartë, edhe sikur të mos mbetet gjallë asnjë njeri, për të mos lejuar që atdheu ynë i lashtë të bjerë nën sundimin e pushtuesve të huaj. Lëvizja jonë kombëtare-politike, dhe ne vëllezërit tanë atdhetarë, nuk do t’i lëmë në dorën e robërimit dhe të skllavërisë. Padyshim që do të bëjmë përpjekje maksimale që kombi shqiptar mos t’i ekspozohet zhdukjes fizike. Kësaj çështjeje, duke i kushtuar kujdes të posaçëm, në emër të atdhetarëve shqiptarë dhe në emër të humanitetit si dhe të civilizimit njerëzor, këtë çështje problematike ua bëj me dije diplomatëve dhe politikanëve të botës (Nënshkrimi i deputetit të Janinës, Abdyl (Frashëri – I. R).

Iljaz REXHA

THE MEMORANDUM OF THE ABDYL FRASHËRI AGAINST THE TREATY OF SAN STEFANO

Summary

The memorandum which were sent to the Governments of the European Powers and Government to the Sublime Port of the Ottoman Empire against the treaty of San Stefano on April 1878. The Albanian League of Prizren was constantly stressing the need for friendly relationships between Albania and other neighboring countries. In the proclamation of May 1878 declared: We very want to live in peace with our neighbors: Montenegro, Serbia, Greece and Bulgaria. We do not want anything from them, but we are determined to defend everything that belongs to us. So, Albanian territories should be given to Albanians.

*Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 2, Pranverë-Verë, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

[1] Aktet e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, 1878-1912, përgatitur nga Stefanaq Pollo – Selami Pulaha, Akademia e Shkencave të Shqipërisë, Instituti i Historisë, Tiranë 1978.
[2] Abdyl Frashëri, Yanyadan mektub, “Basiret” gazetesi, 21 prill 1878, nr. 122, Beledije Kütüphanesi, Istanbul.
[3] “Basiret”, nr. 122.
[4] J. Hadzivasiljesviç, Arbanaska Liga, Beograd, 1909, f. 77.
[5] Süleyman Külçe, Osmanlı Tarihinde Arnavudluk, Izmir, 1944, f. 250.
[6] Basbakanlik Arsivi, Meclis-i Meb-usan, Istanbul, 1293 H (1878), Zabit Ceridessi, Devre, 2 cild, Ictima 1, f. 144-145.
[7] Meclis-i Meb-usan, vep. e cit., f. 145.
[8] Basbakanlık Arşivi, Dis Isleri Bakanligi, dokument nr. 41.
[9] Dis Isleri, ve Bakanligi, dokument, nr. 78, Iljaz Rexha, Komiteti i Stambollit, Vjetari i Arkivit të Kosovës, nr. X-XI, Prishtinë, 1979.
[10] Raporti i ambasadës italiane në Stamboll, dërguar Ministrisë së Punëve të Jashtme në Romë, më 22 korrik 1910. Fotokopja gjendet në Arkivin e Kosovës në Prishtinë.
[11] Iljaz Rexha, Lidhja Shqiptare e Prizrenit në dokumente osmane, 1878-1881, Arkivi i Kosovës, Prishtinë, 1878.

Nuk luftova për arabë, po për Mesxhidi Aksanë

21/01/2012 Lini një koment

Agim B. GASHI

~ ABDURRAHMAN ARNAUTI (LLAPASHTICA) ~
NUK LUFTOVA PËR ARABË, PO PËR MESXHIDI AKSANË

Abdurrahman Arnauti (Llapashtica)

Hoxhë Abdurrahmani u lind në vitin 1900 në fshatin Llapashticë të Epërme të Llapit nga një familje bujare dhe atdhetare. Mejtepin e kreu në fshatrat Obrançë dhe Llapashticë dhe e vazhdoi në Prishtinë te dijetari i njohur H. Hamdi Efendiu.

Në moshën 21-vjeçare shkoi në Turqi për t‘u shkolluar edhe më tutje, por për arsye të njohura familjare u kthye sërish në Kosovë.

Në vitin 1927 u detyrua që të kryejë shërbimin ushtarak në armatën jugosllave. Dhjetë vjet më pas, për arsye represive të regjimit të atëhershëm, shiti gjithë pasurinë dhe u shpërngul në Turqi, duke shkuar njëherë në Stamboll, Ada-Pazar, Bursë dhe Adanë.

Me familjen katër anëtarëshe, më 1944 doli në Siri. Vajzën e martoi me një turk nga Halepi, me qëllim që ta marrë me vete ngado që të shkonte.

Në vitin 1946 filloi lufta në Palestinë. Ai mori familjen dhe i vendosi në Jordani. Dhëndrin dhe vajzën, si dhe të birin e tyre i la në Aman, përderisa vet, pasi që rehatoi të afërmit, u kthye dhe iu bashkëngjit luftës së palestinezëve. Me vete kishte marrë edhe gruan, e cila do t‘i shërbente edhe për fshehjen e armëve.

Menjëherë më pas, në qytezën Rriha u bastisën nga një kontroll i ushtrisë angleze, duke ia konfiskuar armët. Atë e arrestuan së bashku me grua. Gruaja u burgos në Rriha, ndërsa hoxha u dërgua në Jerusalem për të vuajtur burgun.
Pas këtij rasti, i biri i tij Aliu, i cili ishte vetëm 14-vjeçar, duke mos ditur se si t‘ia bënte, meqë gjuhën nuk e njihte, por nuk kishte as nënshtetësi, vendosi të këshillohej me këshilltar të asaj kohe të Jordanisë. Pavarësisht mundit të Aliut, ai nuk gjeti ndihmë askund. Duke mos hequr dorë për lirimin e mundshëm të prindërve të vet, ai takohet me një plak, i cili e këshilloi që të shkonte tek mbreti Abdullah. Aliu, meqë nuk kishte rrugëdalje tjetër edhe bëri ashtu siç e kishte këshilluar plaku. Dy-tri hera kishte shkuar së koti, pasi as që nuk kishte paralajmëruar vizitë tek mbreti. Jo vetëm kaq: ai ishte vetëm 14-vjeç!

Herën tjetër Aliu filloi të qante pranë mbretërisë. Një rojtar e pyeti se ç’hall kishte?! U mor vesh me të disi dhe rojtari kishte hyrë tek mbreti për t‘i treguar për rastin i cili po e priste. Fati kishte dashur që mbreti të tregohej i mëshirshëm dhe e lejoi Aliun e ri të hynte tek ai dhe t‘i rrëfente problemin e tij.

Duke dhënë selam Aliu kishte hyrë në dhomën e mbretit. la kishte puthur dorën dhe mjekrën. Kur i kishte treguar se nuk te arabishten, mbreti e kishte udhëzuar të fliste turqisht, ngase edhe ai .vet e fliste këtë gjuhë.

Duke ia treguar historinë, dhe duke mos fshehur asgjë, pra duke i thënë se cili kishte qenë qëllimi i babait të tij, që të luftonte në emër të Zotit, mbreti i kishte premtuar se nënën do t‘ia lironin së shpejti, ndërkaq të atin do të shihte se çfarë mund të bënte për të.

Pas tri javësh nëna u kthye në shtëpi. Hoxha nuk shihej gjëkundi.
Aliu nuk prante të kërkonte nga mbreti lirimin e të atit. Dhe, mbreti kishte realizuar premtimin e tij; kishte ndërmjetësuar tek gjenerali anglez dhe, pas tre muajsh, liroi edhe babain e Aliut – hoxhë Abdurrahmanin.

Hoxha pas lirimit ishte njoftuar me mbretin, kishin shkëmbyer llafe dhe në fund kërkoi leje që të shkonte prapë në luftë tek palestinezët. Ai e lejoi, ndërsa hoxha iu bashkëngjit ushtrisë palestineze dhe u ngarkua për mbrojtjen e Mesxhid Aksasë. Si vendbanim kishte zënë shpellën e njohur me emrin Sahertulla.
Në këtë shpellë ai banoi tri vjet. Më 1949 Palestina u nda me kufij artificialë. Hoxha gjatë këtyre vjetëve ishte dalluar si luftëtar i zoti dhe komandant i aftë. Pas luftës e lutën që të rrinte dhe i ofruan pozita të larta. Ai nuk pranoi, duke thënë se nuk kishte shkuar që të luftonte “për kapital”, por të luftonte për Mesxhidin Aksanë, duke thënë se “unë jam fakir” (el fakir meallah).

Për një kohë ai mbeti si imam i ushtrisë.

Arabët dhe shtetet e tjera përreth e nderuan hoxhën; e ndihmuan, por ai nuk e pranonte ndihmën si shenjë mirënjohjeje, por kërkonte që t‘ia mundësonte (t‘ia jepnin vizën) të shkonte të kryente Haxhin. Hoxhës iu bë e mundshme që së bashku me familjen të kryente Haxhin. Pas kryerjes së këtij obligimi, ai prapë u kthye në Jordani. Me t‘u kthyer kërkoi që ta lejonin të vizitonte të gjitha shtetet arabe islame. Ai e mori vizën për 42 shtete, që nga India e deri në Egjipt. Nga Az‘hairi (universiteti i parë në botë) mori lejen që të jepte sairvajz nëpër të gjitha shtetet.

Në vitin 1951, në Aman, rastësisht, u takua me Rexhep Ozanën, i cili ishte nga Gjilani. Lidhur me takimin, Rexhepi kishte thënë:

“Isha duke ndenjur para një xhamie në qendër të Amanit. Nga xhamia doli një hoxhë, për të cilin thashë që nuk është as arab e as turk, dhe iu drejtova në gjuhën shqipe. Ai, i habitur më tha, kush jeni ju që më flisni shqip? I tregova që jam një shqiptar nga Kosova dhe u përqafuam gjatë e fort. Më mori, më dërgoi në shtëpi të vet dhe biseduam disa ditë radhazi. Hoxha më tha se nuk dinte asgjë për vendin e tij, për të afërmit për më shumë se 10 vjet. Më tha se atje kishte vëllain dhe motrat, dhe duke qenë se ndërkohë ishte zhvilluar Lufta e Dytë Botërore, e dinte se mund të kishin ndodhur dëme të mëdha. Kam dëgjuar, thoshte hoxha se, janë bërë masakra të mëdha kah Llapi. Por, duke e njohur mirë luftën që ishte bërë në Kosovë, i thashë se, pavarësisht se në Llap është luftuar shumë, atje njerëzit kanë shpëtuar bukur mirë. Hoxha më kërkoi t‘i tregoja adresën postare të asaj Jugosllavie me qëllim që të niste ndonjë letër”, tregon Rexhep Ozana.

Ai mori letrën e shkroi në eskiturqishte, e dërgoi dhe i la amanet kryetarit të zyrës së vendit. UDB-ja nuk e lejoi letrën që të shkonte në adresën e duhur derisa e verifikoi mirë se kush qenka ky Abdurrahman Ibën Hajdari. Më pas letra i arriti vëllait të hoxhës, Isufit, i cili me të pranuar letrën ishte gëzuar shumë për të, meqë nuk kishte dëgjuar asnjë lajm për të asnjëherë. Familja ia ktheu letrën dhe komunikimi filloi të funksionojë.

Në vitin 1952 ai vendosi që të vizitonte Kosovën. U bë jehonë e madhe dhe pritje që nuk mbahet mend. Mirëpo, krahas mikpritjes që i bënë, hoxha u kritikua për gjykimet e ashpra që i bënte në vend për pirjen e duhanit, ngase ai ishte kategorik se duhani është shumë i dëmshëm dhe rrjedhimisht haram.

Në vitin 1953 me tërë familjen shkoi në Medinë, por nuk mundte të binte dakord me njerëzit e vendit lidhur me përmbajtjet e derseve. Duke qenë kështu, ata e lejuan që të jepte ders vetëm me program, mirëpo hoxha kishte qenë i vendosur dhe nuk dëshironte që ta kufizonin lidhur me temat që i kishte në mend t‘i ligjëronte. Në Medinë ai e la vajzën Mejremen dhe dhëndrin. Sot e asaj dite Mejremja është gjallë, e cila ka 6 djem dhe 4 vajza.

Prapë, në vitin 1959 u kthye në Aman. Po në të njëjtin vit ai e bëri edhe një vizitë në Kosovë. Duke mos e ditur se situata politike ishte ashpërsuar, ai kërkoi që të vizitonte Shqipërinë. Lidhur me kërkesën që kishte për të shkuar në Shqipëri, ai dëshironte që t‘i kryente disa amanete që kishte marrë nga disa talebe të Kajros. Por, fatkeqësisht, në mesin e njerëzve që ishin prezent kishte edhe shërbyes të pushtetit të atëhershëm jugosllav, të cilët e lajmëruan atë se ai “dëshironte të bashkonte Kosovën me Shqipërinë” dhe UDB-ja iu vu prapa e tërbuar. Ndër ditët që e kërkonin, një agjent malazez, i cili kishte marrë detyrë që ta përcillte, hoxha kishte shkuar në Sarajevë. Duke u kthyer nga Sarajeva, posa zbriti nga treni në Fushë-Kosovë, atë e ndaloi UDB-ja dhe e mbajti 6 orë në pyetje. I dhanë ultimatum që brenda 12 orëve të largohej nga Kosova duke i thënë se nuk është i mirëseardhur më në këtë vend.

Në vitin 1967, duke qenë se kishte ndërruar pak gjendja për të mirë, meqë kishte rënë sistemi i Rankoviqit, në konsultim me konsullata, ai vendosi që edhe njëherë t‘i mësyhej Kosovës. Mirëpo, kësaj radhe, në ditët që mbërriti në Kosovë, Izraeli kishte sulmuar edhe njëherë Palestinën dhe hoxha menjëherë u kthye.

Më 1969 hoxha vizitoi për herë të fundit Kosovën, duke i lënë të mallëngjyer të gjithë të afërmit dhe njëkohësisht duke lënë gjurmë të pashlyeshme nga fjalimet e tija lidhur me kombin dhe fenë.

Pas kësaj, mbreti saudit e përzuri përgjithmonë nga Arabia Saudite dhe ai ishte mërzitur shumë. Hoxha kërkoi nga një ministër i atëhershëm i Jordanisë, Talati, që të intervenonte disi tek mbreti për të bërë edhe njëherë haxhin dhe që të hallashtisej me atë pjesë të familjes që i kishte mbetur në Medinë. Ministri ia bëri këtë të mirë dhe shkoi në Arabi për të ndërmjetësuar që hoxha të lejohej që edhe njëherë të vizitonte këtë vend. Lejen e mori me kushte që të mos bënte trazira me derset e tija që ata i quanin “provokative”.

Ministri Talat ia tregoi kushtet hoxhës, duke e lutur atë që t‘u përmbahej kushteve të parashtruara dhe i tha se do t‘i paguante njërën anë të rrugës. Për hir të familjes, ai i kishte përpirë kushtet. Ky kusht, që të mos mbante derse për të ishte i rëndë. Kjo ishte vizita e tij e fundit në vendin e shenjtë islam.
Në mars të vitit 1975, hoxha ndërroi jetë në Jordani. U varros me nderime të larta ushtarake në varrezat e kryeqytetit Jordanez, në Aman. Në këtë qytet ai la pas djalin Aliun, i cili kishte 2 djem dhe një vajzë. Edhe Aliu ndërroi jetë në të njëjtin vend në vitin 1988.

Marrë nga revista “DITURIA ISLAME”, Nr. 194, Prishtinë.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 59 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: