Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Sulltanët’

Çlirimi i Kostandinopojës

30/05/2013 Lini një koment

ÇLIRIMI I KOSTANDINOPOJËS

Kostandinopoja

Data 29 Maj na kujton një ngjarje shumë të rëndësishme dhe tepër të madhe. Pikërisht më 29 Maj të vitit 1453, pas 50 ditësh rrethim, Sulltan Muhamed Fatihu futet triumfues në Kostandinopojë duke bërë të ndryshojë rrota e historisë botërore.
Sipas shumë kronistëve perëndimorë, Muhamed Fatihu (Mehmet Fatihu) është quajtur si Mehmet pushtuesi. Ndërkohë fjala “Fatih” do të thotë çlirues dhe jo pushtues. Ai ishte çlirues për vetë banorët e Kostandinopojës, të cilët bashkë me shumë prej klerikëve të lartë, preferonin më shumë autoritetin e Sulltan Mehmet Fatihut, se sa zgjedhën e rëndë perandorake, që ua kishte marrë frymën nënshtetasve të vet me taksa të larta e padrejtësi të pafundme. Po ashtu rënia e Kostandinopojës ishte çlirim dhe sihariq për muslimanët, të cilët prisnin në çdo moment përmbushjen e profecisë së Profetit Muhamed (alejhis-salatu ues-selam) i cili kishte paralajmëruar që herët për çlirimin e Kostandinopojës nga muslimanët.
Ndryshe nga ç’pretendojnë shumë historianë Muhamed Fatihu nuk ka bërë masakra, e as gjakderdhje të panevojshme. Gjithashtu nuk i ka detyruar të krishterët të pranojnë Islamin, por i ka lënë ata të lirë të ushtrojnë ritet e tyre fetare lirisht. Këtë e tregon vetë fakti se fill pas rënies së Kostandinopojës më 29 Maj 1453, më 1 Qershor u shpall patriark Genadiozi, njeriu i besuar i sulltanit. Që nga ai vit e në shekujt e mëvonshëm Patriarkana e Stambollit kishte pushtetin e plotë mbi të krishterët e Ballkanit. Në juridiksionin e Patriarkanës përfshiheshin arsimi, martesa, familja, trashëgimia, etj… Patriarku u shpall Vezir në rangun e një pashai të lartë.
Ndërsa për sa i përket faktit se Muhamed Fatihu nuk ka bërë masakra me popullatën bizantine, atë e dëshmojnë shumë prej historianëve objektivë. Për shembull, kronisti Niqitas Akonimati bën një dallim tepër të madh mes kryqtarëve dhe osmanlive. Ai tregon se kryqtarët kur vërshuan në Kostandinopojë më 13 Pril të vitit 1204, plaçkitën shtëpitë dhe kishat, thyen imazhet e shenjta dhe flakën reliket e martirëve në vende të ndyra. Qyteti i tërë s’ishte më veçse dëshpërim, lot, britma, rënkime. Ndërsa kur flet për futjen e Osmanlive në qytet shprehet: “Ata, të paktën nuk na i përdhunonin gratë… nuk i katandisnin banorët në mjerim, nuk i zhvishnin lakuriq në mes të rrugës, nuk i bënin të vdisnin nga uria e nga zjarri…” (Ogyst Baji,” Perandoria e Bizantit” fq. 230-231.)

Kjo ka qenë karakteristikë e muslimanëve në përgjithësi, madje në shumë vende joislame përveç Perandorisë Bizantine, ku taksat e larta, varfëria, padrejtësitë, vrasjet dhe degjenerimi kishin arritur kulmin muslimanët janë pritur si shpëtimtarë. Kjo sepse synimi i vetëm i muslimanëve ishte çlirimi i popujve dhe prezantimi i tyre me konceptin e vërtetë mbi Krijuesin. Thënë ndryshe, për t’i nxjerrë njerëzit nga errësira në dritë, nga injoranca në dituri, për të kuptuar qëllimin e vërtetë të jetës dhe për të njohur Krijuesin, ashtu siç e meriton. Kurse për vetë osmanlitë, Sami Frashëri në: “Përhapja e Islamit” fq. 14 shkruan: “Mirëpo, muslimanët në këtë kohë kishin nevojë për një personalitet madhështor dhe të forte, që do t’i mbronte nga invadimi i armiqve dhe do t’i siguronte nga trazirat e brendshme. Kjo dëshirë u sendërtua me paraqitjen e shtetit Osman. Njerëzit e këtij shteti shquheshin me trimëri dhe konsekuencë fetare, ishin ithtarë të drejtësisë dhe objektivitetit. Nuk bënin krime, as gjakderdhje pa arsye, siç patën vepruar shumica e qarqeve sunduese. Lodhjet e luftës dhe vështirësitë e rrugës i përballuan vetëm për përhapjen e Islamit, për mbrojtjen e muslimanëve dhe madhërimin e fjalës së Allahut. Shpresa e tyre ishte e kulluar. Qëllimi i veprave të tyre ishte fitimi i kënaqësisë së Allahut, duke u sjellur dobi muslimanëve.” E pra, nuk është e vërtetë që Islami është përhapur me shpatë. Madje është shpata ajo që ka penguar sa herë përhapjen Islamit. Nga ana tjetër, nëse demokracia u imponohet popujve si zgjidhja më e mirë, ku në shumicën e rasteve antivlerat serviren si vlera, shthurja dhe degjenerimi paraqitet si emancipim, liria e tepruar si zhvillim dhe shfrytëzimi i popujve si integrim, atëherë vlerat universale të Islamit, me të vërtetë janë çlirim. Këtë e kanë dëshmuar muslimanët sa herë që ata kishin fuqinë në dorë. Ata kudo që shkelën, duke pasur për qëllim të çlironin dhe jo të pushtonin popujt, dhuruan moral, drejtësi, kulturë dhe qytetërim. Muslimanët jo vetëm që themeluan e ngritën qytete të reja e të shumta për atë kohë, por ndërtuan spitale, jetimore, qendra rehabilitimi, institucione zyrtare shtetërore e private, gjykata, pallate , kopshte, punishte, fabrika, tregje, qendra biznesi, shkolla, institute, biblioteka, madje dhe universitete. Muslimanët nën pushtetin e tyre sollën stabilitet e siguri dhe ishin të parët që ftuan në vëllazërimin e kombeve pa dallim racash, ku çdo njeri merrte atë që meritonte, larg racizmit dhe shfrytëzimit. E kur muslimanët u dhanë pas të mirave të kësaj bote, u përçanë mes veti dhe u larguan nga feja, merituan t’u hiqej fuqia që kishin dhe prestigji që gëzonin. Mirëpo kjo ishte njëra nga urtësitë e Allahut ku bota kuptoi se nëse fuqia do të jetë në duart e jo muslimanëve në tokë do të mbisundojë padrejtësia. Vetëm me luftën e parë dhe të dytë botërore, u vranë miliona njerëz. Për t’u mos u mjaftuar me kaq miliona të tjerë u zhdukën dhe u eliminuan fill pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore. Ata u vranë në emër të së mirës. E habitshme është se të gjitha ndodhën në shek. XX, në shekullin e zhvillimit dhe përparimit, ku politikat shfrytëzuese çmoheshin më shumë se jeta e njerëzve. Chantal Millon-Delsol në “Idetë politike të shekullit XX” f. 7-8 thotë:” Politika s’ka qenë kurrë ndonjëherë deri në këtë pikë në shërbim të ideve. Ajo shkatërron shoqërinë aktuale për të arritur një shoqëri të përsosur… Privilegji që iu akordua abstragimit, i nxori shoqëritë zbuluar dhe i zhveshi njerëzit nga dinjiteti i tyre. Asnjë epokë tjetër s’ka qenë, për nga racionalizmi i tejskajshëm, kaq ç’njerëzor në thelb. Epokë gabimesh: shpresat për një shoqëri të përkryer çuan në shtypje dhe politika nënshtroi shpejt atë që pretendonte të çlironte… Duhej besuar se gjithçka është e mundur për të vënë në jetë të pamundurën… Shekulli XX gabon në dy kuptime: përbuz qenien, sepse gabohet mbi qenien”. E gjithë kjo i bën njerëzit e mençur të kuptojnë me të vërtetë, se çfarë humbi bota me rënien e muslimanëve dhe se çfarë do të thotë të konsiderohet e pavërteta e vërtetë. Sidoqoftë Profeti Muhamed (alejhis-salatu ues-selam) na ka lajmëruar se e ardhmja u përket muslimanëve, çka do të thotë se me dështimin e të gjitha ideve dhe sistemeve politike njerëzore, Islami është alternativa e vetme për njerëzimin.

Përgatiti: Mustafa Tërniqi

Antagonizmi ndërmjet dy kishave për dominim në tokat e Arbërisë (i hapi rrugë fesë islame)

11/03/2013 Lini një koment

Dr. Iljaz REXHA

 

ANTAGONIZMI NDËRMJET DY KISHAVE PËR DOMINIM NË TOKAT E ARBËRISË (I HAPI RRUGË FESË ISLAME)

Dr. Iljaz Rexha

Dr. Iljaz Rexha

Përveç faktorëve ekonomiko-shoqëror, etj., të cilëtndikuan që shqiptarët të kalojnë në fenë islame, faktor ishte edhe antagonizmi ndërmjet kishës katolike dhe ortodokse, i cili i hapi rrugë përhapjes së fesë islame ndër shqiptarët në tokat e Arbërisë mesjetare, të cilat gjendeshin nën sundimin 1600 vjeçar: romak, bizantin, venedikas, bullgar dhe serb.

Qysh para ndarjes së kishës perëndimore dhe lindore (1054), në vitin 1043 ndodhi një kryengriqe kundër sundimit bizantin, kur popullsia e Arbanonit mesjetar, me kulturë latine perëndimore (që shtrihej në hapësirën Prizren-Tivar, Ohër-Vlorë), nuk ishte më shtetase bizantine, meqë disa bujarë shqiptarë kishin arritur të formonin një formation politik dhe shtetëror, duke u shkëputur nga sundimi bizantin dhe kisha greke. Në anën tjetër, jashtë Arbanonit si formation politik dhe shtetëror mbeti gjysma e tij me kulturë bizantine greke (që shtrihej prej Prizrenit deri në Nish, Vilazora (Velesi), Kumanova e Shtipi), nën sundimin serb. Arbanoni etnik i mesjetës së hershme nuk shtrihej vetëm deri te Prizreni dhe Ohri, por deri atje ku hasen vendbanimet arbane-albane në burimet e shkruara mesjetare të shekujve XIII-XV, siç ishin: Arbanashi i Nahijes së Shtipit, Arbanashka e Nahijes së Kumanovës, Arbanashi i Nahijes së Prilepit, Arbanashi i Nishit, Arbanashka e Prokupës, Arbanashi i Kurshumlisë, Arbanashoviku i Nahijes, Kllopotnikut, Arbanasi i Tuzit (Mali i Zi), e shumë vendbanime të tjera mesjetare që na dalin të emëruara me emrin etnik ArbanArbanas, që dëshmojnë kontinuitetin e autoktonisë shqiptare në këto vise që nga periudha antike e shekullit Il, kur na del të përmendet fisi ilir Arbanasi-Albanoi nga gjeografi i Aleksandrisë Ptolemeu. Këto vendbanime, edhe pse dalin të përmenden në burime të shkruara gjatë shekullit XIII-XV, nuk ka kurrfarë dyshimi se ato edhe më heret ekzistonin, meqë administrata bullgare, e cila për një kohë i sundoi këto territore, qysh në shekullin XV i quajti si vendbanirne arbane-albane.

Në këtë periudhë historike (XI-XII), kisha katolike e Arbanonit latino-perëndimor u paraqit si faktor kryesor integrimi i etnosit shqiptar dhe integrimit tokësor si në aspektin etnokulturor, po ashtu edhe në atë shpirtëror e religion duke e shtrirë ndikimin e vet edhe në gjysmën tjetër të Arbanonit lindor me kulturë bizantine ortodokse, që kishte mbetur nën sundimin bizantin e më vonë nën sundimin serb.

Nga burimet mesjetare shihet se zhvillimi i institucioneve të kishës katolike kishte filluar me të madhe dhe ndër shqiptarët e Kosovës, Maqedonisë dhe Toplicës (shumica i takonin besimit ortodoks) dhe shumë kisha ishin ndërtuar nëpër qëndrat kryesore: Prizren, PrishtinëRas (Rashkë), Kotorci-Mitrovicë, fanjevë, Trepçë, Vuçiternë, Nish, Krushevc, Prokupe, eq.. Administrata e shtetit bizantin dhe kisha e tij dhe më vonë edhe kisha sllave kishin filluar luftën e ashpër kundër kishës katolike dhe kulturës latine, duke mos lejuar diferencimin e shqiptarëve nga riti ortodoks, i cili çonte në integrimin etnokulturor të shqiptarëve dhe në integritetin tokësor rreth kishës katolike në një formation politik dhe shtetëror unik. Administrata dhe kisha serbe, pasi i pushtoi viset e Kosovës dhe Maqedonisë, nuk lejoi zhvillimin e kishës katolike dhe veprimtarisë së saj në këto vise dhe atë e shpalli si herezi, që punon kundër fesë ortodokse pravosllave dhe kundër pushtetit serb. Sundimtarët serbë dhe kisha pravosllave filluan të zëvëndësojnë gjuhën greke me atë sllave. Ata i përvetësuan kishat e ritit ortodoks grek në tokat shqiptare në të cilat shkonin shqiptarët dhe arumunët e ritit ortodoks. Ashtu vepruan edhe me alfabetin e tyre duke marrë për bazë alfabetin grek me pak modifikime e formuan alfabetin e tyre cirilik. Ata i përvetësuan edhe kishat katolike shqiptare, duke bërë përshtaqen e tyre sipas frymës dhe ngjyrës sllave me mbishkrime cirilike dhe i shndërruan në kishat e tyre nationale. Këto fakte na i dëshmojnë të dhënat arkivore nga Vatikani, ku në mes të qerash thuhet se kishat katolike në Prizren, Janjevë, Trepçë, etj., i kishin administrata dhe kisha serbe. Zhvillimin e mëtejmë të institucioneve dhe kishave katolike e ndërpreu pushteti mesjetar serb. Kjo më se miri mund të shihej nga Ligji i Dushanit, ku thuhet se katolicizmi është herezi latine, ndërsa katolikët janë gjysmëbesimtarë. Asnjë pravosllav nuk guxon të kalojë në fenë katolike; nëse kalon në të, duhet të dënohet ose të kthehet që më parë në krishtërizëm. Është i njohur fakti se nën presionin e administrâtes së Dushanit nënshtetasit e besimit katolik ishin kthyer në fenë pravosllave dhe ajo i kryqëzonte në kundërshtim me ligjet e kishës. Martesat e personave në mes të katolikëve dhe pravosllavëve rreptësisht anulloheshin, nëse burri nuk kalonte në fenë pravosllave. Sipas një letre të Papës – Klementi VI, të cilën në vitin 1346 ia kishte dërguar Stefan Dushanit, përmendej se kishën e Shën Mërisë në Prizren dhe kishën e Shën Pietrit mbi Prizren, që më parë ishin nën mbikqyrjen e Biskupisë katolike të Kotorrit qysh moti i kishin përvetësuar mbretërit serbë nga Rashka. jo vetëm paraardhësit e tij, por edhe vetë Dushani kishte vepruar në të njëjtën mënyrë. Këto veprime i përcillte shumë mirë në atë kohë Zyra e Papës në Romë. Në një krisobulë të Dushanit thuhet se edhe shqiptarët që vijnë për të bërë meshë në kishat pravosllave, duhet të punojnë sikurse serbët. Këto të dhëna të burimeve të shkruara na dëshmojnë se sundimtarët mesjetarë serbë ia kishin arritur qëllimit të vet, meqë pjesën më të madhe të shqiptarëve të besimit katolik i kishte kthyer në fenë pravosllave. Këto dëshmi shihen edhe nga dokumentet kishtare sllave të shekullit XIII si dhe nga regjistrimet e popullsisë së administratës osmane të shekullit XV, ku zakonisht të bijtë a fëmijët i mbanin emrat tipikë sllavë, ndërsa prindërit e tyre i mbanin patronimet (mbiemrat) karakteristikë dhe tradicionalë shqiptarë. Ndryshimi i antroponimeve – emrave të popullsisë shqiptare kishte filluar që në fillim të shekullit XIII dhe vazhdoi deri në rënien définitive të pushtetit serb në Kosovë e Maqedoni, përkatësisht deri në vendosjen e administratës osmane në vitet 1451-1455.

Të gjitha burimet e shkruara mesjetare flasin qartë se në tokat e Arbërisë mesjetare u zhvillua një luftë e ashpër në mes kishës latine perëndimore dhe bizantine lindore, për mbizotërimin në Ballkan, jo vetëm në aspektin shpirtëror e religion por edhe politik-tokësor. Depërtimi i osmanëve në Ballkan dhe administrata e tyre, shqiptarët i gjeti në një dezintegrim të plotë, të ndarë në aspektin etnokulturor dhe politiko-tokësor. Po aty shqiptarët ishin të ndarë në tri kisha: ata të besimit katolik ishin të lidhur me Romën nëpërmjet Biskupisë së Tivarit, ndërsa ata të besimit ortodoks e pravosllav ishin të lidhur me Kostandinapolin (Stambollin) nëpërmjet kishës së Ohrit dhe të Durrësit. Në këtë periudhë mesjetare administrata e fisnikëve shqiptarë – ekskluzivisht mbahej në gjuhë të huaja. Muzakët administratën e mbanin në gjuhën greke, Kastriotët e mbanin në gjuhën latine dhe sllave, Balshajt në gjuhën latine dhe sllave, ndërsa fisnikët logofetët dhe tregëtarët e vegjël në Kosovë me prejardhje shqiptare, si Lesh Spani, qeveritar i Novobërdës, Gjergj Mazrreku, logofet, Bogban Krizma, tregëtar i Prizrenit, administratën e mbanin vetëm në gjuhën sllave-serbe. Kisha sllave-serbe gjatë shekujve XIII-XIV e kishte përforcuar mbizotërimin vetëm në Kosovë dhe Maqedoni, por kisha sllave dhe popa me prejardhje shqiptare kishte edhe në Ulqin, Shkodër, e deri në Elbasan, Berat e Vlorë. Në anën tjetër, kisha katolike ishte dobësuar, meqë kundër saj zhvillonin një luftë të ashpër kisha ortodokse greke dhe ajo sllave e më vonël edhe administrata osmane e vazhdonte të njëjtën propagande, ndërsa në anën qetër e favorizonte kishën greke dhe sllave në dëm të asaj katolike në tokat shqiptare. Kjo veprimtari kundër kishës katolike vazhdoi edhe në shekujt e mëvonshëm, e kjo shihet nga raportet e vizitorëve të Romës, të cilët dëshmojnë se gjatë shekullit XVI dhe në fund të atij XVII në viset e Shqipërisë Veriore – në Kosovë dhe në Maqedoninë Perëndimore kishte shumë shqiptarë të besimit katolik (150.000), por shumica e tyre kalonin në fenë ortodokse pravosllave; vizitorët gjithashtu pohojnë se në viset e lartpërmendura ka edhe shumë shqiptarë të besimit ortodoks, që jetojnë sipas zakoneve fetare serbe dhe greke. Për këtë arsye shpeshherë kronistët dhe shkrimtarët e huaj, shqiptarët e besimit ortodoks-pravosllav i konsideronin në pikëpamje etnike si sllavë serbë dhe si grekë helenë, çka nuk është’aspak objektive dhe nuk ka të bëjë me realitetin e strukturës etrùke në tokat shqiptare. Në vazhdim vizitorët pohojnë se në mungesë të priftërve dhe të institucioneve të kishës katolike, të cilat më heret i kishte pezulluar administrata bizantine e më vonë ajo serbe, ndikoi që një pjesë e popullatës së besimit katolik të kalojnë në fenë ortodokse – pravosllave, ndërsa një pjesë në fenë islame.

Sundimi shekullor mesjetar serb kishte arritur që pas pushtimit të Kosovës dhe Maqedonisë të pushtojë edhe pjesën më të madhe të Shqipërisë duke i shkatërruar institucionet e kulturës materiale shpirtërore shqiptare, të cilat i sunduan me pak ndërmprerje më se 300 vjet.

Në këto kushte dhe rrethana historike shqiptarët u gjetën në një dezintegrim të plotë, andaj është fakt i pamohueshëm se depërtimi i osmanëve në Ballkan dhe vendosja e administratës së tyre në tokat e Arbërisë e ndërpreu sundimin shumëshekullor bizantin dhe serb. Shqiptarët e besimit katolik kishin mbetur pa institucionet kulturore dhe fetare për arsye se veprimtaria e kishës katolike ishte ndërprerë. Shqiptarët e besimit ortodoks ishin të detyruar të shkonin në kishat pravosllave, të cilat më parë ishin përvetësuar nga sundimtarët serbë dhe kisha e tyre, në të cilat mesha dhe uratat mbaheshin vetëm në gjuhën sllave, por me përhapjen e islamit, shqiptarët filluan t’i braktisnin këto kisha, meqë pushteti serb udkishte imponuar.

Me përhapjen e fesë islame dhe vendosjen e administratës osmane në tokat e Arbërisë, shqiptarët nga një amulli shumë shekullore, dolën në skenën politike nëpërmjet sistemit të timarit osman, arritën të inkuadrohen në administratën osmane dhe gradualisht duke punuar për integrimin etnokulturor dhe territorial, rikthyen administratën e vet në tokat e tyre etnike në Dardaninë antike dhe në Arbanonin mesjetar, në të cilat më parë kishin jetuar albanët në hapësirën: Prizren, Nish, Kumanovë, Shtip (Arbanoni lindor – bizantin) si dhe Arbanoni latin – perëndimor që shtrihej në hapësirën: Prizren-Tivar-Ohër-Vlorë, që i kishin pushtuar sllavët pas Bizantit, si dhe ato të Epirit e të Çamërisë, që i kishin pushtuar grekët.

Kalimi në fenë islame nga shqiptarët në këto rrethana historike ishte i domosdoshëm dhe e vetmja rrugëdalje për të ruajtur qënien etnike dhe integritetin tokësor. Duhet theksuar se në radhë të parë në fenë islame filluan të kalojnë bujarë shqiptarë të Kosovës dhe Maqedonisë Perëndimore edhe ata të Toplicës që më parë ishin zhveshur nga pozitat shoqërore dhe i kishin humbur feudet (pronat e tyre) në kohën e sundimit serb. Disa bujarë të tjerë kaluan në fenë islame me pretekst që t’i ruajnë pozitat shoqërore dhe feudet e tyre që kishin pasur deri në vendosjen e administratës osmane, e këta ishin bujarë shqiptarë të principatave shqiptare të Arbanonit latin – perëndinmor, e më vonë ata i zëvend’e’sonin me bijtë e tyre myslimanë, ndërsa anëtarët e familjes së tyre gradualisht e pranuan islamin. Kalimi në fenë islame është bërë në mënyrë vullnetare dhe me bindje që krijonin individët e interesuar nga misionarët që punonin për përhapjen e fesë islame. Deri në fund të shekullit XVII, nuk mund të hasim në të dhëna sa kishte pasur presione të hapëta për kalimin në islam, por kjo nuk do të thotë se nuk ka pasur edhe shtrëngime nga individë përgjegjës që e,kanë keqpërdorur pozitën e tyre kundër dispozitave të Kur’anit, ku thuhet që askush nuk bën të detyrohet që ta ndërrojë me dhunë fenë. Edhe sipas fermanëve të sulltanëve të parë garantohej liria e bësimit për të gjithë të krishterët në Perandorinë Osmane, me kusht që të paguajnë haraçin, sipas dispozitave të legjislacionit islam, Sheriatit.

Është fakt i pamohueshëm se procesi i përhapjes së fesë islame ndër shqiptarët e krishterë është zhvilluar gradüalisht dhe shumë ngadalë, në bazë të vullnetit të lirë të individu që ka shprehur dëshirën të kalojë në islam. Këtë fakt mund ta argumentojë më së miri me shembuj se deri në fund të shekullit XIX, ka pasur shumë familje shqiptare të një farefisi, gjysma e të cilëve kishin përqafuar islamin, ndërsa gjysma tjetër vazhdonte të jetojë në fenë e krishterë e së bashku, duke respektuar fenë e njëri-tjetrit, që do të thotë se feja islame është jashtëzakonisht tolerante ndaj feve të tjera dhe nuk nxit urrejtje ndaj tyre.

Gjithashtu, në përhapjen e fesë islame, përveç faktorëve ekonomikë e shoqërorë të kohës, ndikuan jashtëzakonisht institucionet islame fetare, popullsia shqiptare e konfesionit ortodoks, për t’u diferencuar nga sllavët dhe grekët në aspektin etnokulturor dhe fetar, me të madhe filloi t’i respektojë dhe t’i pranojë, meqë institucionet e kishës ortodokse sllave dhe greke ishin në shërbim të shteteve të tjera nacionale dhe nuk i konsideronte si të vetat, ndërsa kisha katolike në mungesë të priftërinjve dhe shkaqeve që i theksuam më lart, nuk funksiononin fare. Shqiptarët e krishterë, për ta ruajtur qenien e tyre etnike dhe integritetin tokësor e duke mos dashur të sllavizoheshin ose të greqizoheshin parapëlqyen që ta ndërrojnë fenë e të parëve, duke përqafuar fenë islame, e cila ofronte status më të favorizuar shoqëror dhe ekonomik, sepse ajo nuk bën dallime në bazë të përkatësisë etnike e pozitës shoqërore dhe klasore. Për këtë arsye ndërmjet shqiptarëve t’e’ besimit islam dhe atyre të krishterë nuk ekziston kurrfarë urrejqeje fetare. Shqiptarët janë fenomen i rrallë në botë, sepse u takojnë tri feve, katolike, islame dhe ortodokse, por ata i bashkon gjaku i kombit të njëjtë dhe gjuha e njëjtë amtare, ata nuk i përçan asnjëra fe.

 

Marrë nga “Bashkimi paqësor” – revistë e përkohshme edukativo-arsimore dhe kulturore, organ i shoqatës Bashkimi – Prishtinë, nr. 4-5, gusht-shtator, 1992, Prishtinë.

Shqiptarët në Turqi dhe gjuha

03/01/2013 Lini një koment

Dr. Laurant BICA

 

SHQIPTARËT NË TURQI DHE GJUHA

Turkey-flagShqiptarët katolikë të Veriut, shqiptarët ortodoksë të Jugut e të Moresë që kapërcyen detin në Itali në shekullin 15 shërbyen si stratiotë (ushtarë me pagesë) në ushtritë e perandorëve e mbretërve dhe princërve të Evropës Perëndimore. Këtë traditë e vazhduan po në Perëndim në shekujt osmanët shqiptarë ortodoksë të Himarës, Labërisë, Suljotët e Ccamërisë e të tjerë. Në Lindje, në Rumani, shërbyen shqiptarët ortodoksë të Shqipërisë së Jugut e të malësive të Korçës, Pogradecit, Strugës, Ohrit, Kolonjës, Përmetit, Dangëllisë, Gjirokastrës etj. Ata qenë ushtarë rrogtarë në shërbim të gospodarëve (princërve fanariotë shqiptarë si Gjikajt, Dukajt etj.) në principatat e Vllahisë e Moldavisë. Labëria, edhe kur u islamizua, vazhdoi zanatin e “gjakut”. Anglezët, francezët etj., kolonizatorë, kanë rekrutuar për llogari të tyre mercenarët shqiptarë e i kanë dërguar pas përgatitjes stërvitore ushtarake në Afrikë e gjetkë. Shqiptarët me fustanella, sidomos nga Jugu i Shqpërisë po edhe Veriu, kanë luftuar me pagesë edhe për llogari të Mehmet Aliut, kur ai u bë pasha i Misirit (Egjiptit) edhe në shkretëtirat e Sirisë, Sudanit, të Arabisë, Libisë e në vende të tjera, ku e solli hera. Nuk është e rastit që në një sërë tabllosh të piktorëve të shquar anglezë e francezë etj., kur tregohen luftërat në Afrikë apo në Lindjen e Mesme, paraqiten shqiptarët me fustanella të bardha dhe qeleshet karakteristike në kokë. Shërbimi ushtarak dhe mercenarizmi përbëjnë çvendosjen e katërt të madhe të shqiptarëve, atë të largimit nga trojet amtare… Duke e ndalur fokusin e vështrimit tonë në dy gadishuj, atë të Anadollit dhe Sinisinë Ilirike (Gadishulli i Ballkanit siç njihet sot) mund të themi si konkluzion të shtjellimit të kësaj pjese të parë të punimit tonë se pavarësisht nga gjuha, që ka të bëjë me tjetërsimin e shqiptarit që ka jetuar në këto troje, si greqisht tek arvanitët, turqisht tek arnautët, kemi të njëjtin njeri. Antropologjia do të kishte se çka të fliste.

Shifrat për popullatën shqiptare që jeton në Turqi shkojnë nga 3 milion deri në 20 milionë  (shifra zyrtare nuk ka por dhe kur jepen janë qesharake, rreth 50.000 veta, më e larta e dhënë në një botim të fundit deri më sot). Regjistrime, statistika në këtë drejtim për popullatën shqiptare nuk gjenden kurrkund. Gjithçka është e diskutueshme në shifrat që jepen andej këtej. P.sh. gjatë vizitave në Shqipëri të presidentëve turq, pas vitit 2000, për shqiptarët e Turqisë janë dhënë nga goja e tyre shifrat 53 dhe 64 milion. Në një emision të kanalit televiziv Top Channel për shqiptarët e Turqisë është dhënë shifra rreth 15 milionë pa treguar burimin. Ka burime të tjera që japin shqiptarët ¼ apo 1/3 e popullsisë aktuale të Turqisë. Sipas një të dhëne çdo i treti banor i Turqisë pavarësisht e flet shqipen apo jo, si gjuhë amtare, është i gjakut shqiptar. Kohët e fundit janë shtuar botimet arkivale për popullsinë e zbritur në Republikën e Turqisë nga Rumelia d.m.th. Ballkani. Ka që e shpien shifrën e të ardhurve prej këtej në Anadoll, deri në gjysmën e popullsisë së tij, apo që përbëjnë rreth gjysmën e popullsisë totale të Turqisë. Këtë autori i këtyre rrjeshtave e ka dëgjuar edhe nga specialistë demografë në simpoziume e kongrese shkencore të mbajtura si në Jeshilqoj apo vende të tjera. Po të gjykosh nga këto shifra, duke marrë parasysh dhe shtesën e madhe natyrore të popullsisë së re në Turqi, shikon se shifrat që u dhanë më sipër nuk janë dhe fort larg realitetit, apo e thënë ndryshe nuk janë dhe aq të papranueshme. Gjithsesi, problemi mbetet i hapur….

Po sjellim edhe të dhënat nga dy burime që i takojnë të njëjtit studiues, kanadezit Robert Elsie, të cilat na ranë në dorë tani së fundi, kur po i vinim pikën këtij artikulli studimor. Në të parin, në zërin “Turqia, shqiptarët në Turqi” ai shkruan dhe këto (lexuesi le të gjykojë vetë si për informacionin e sjellë, ashtu dhe për autorin): “Ndonëse jo shumë i njohur jashtë dhe pavarësisht mungesës së statistikave të besueshme për popullsinë, komuniteti shqiptar në Turqi, në të vërtetë mund të jetë më i madhi në diasporë. Emigrimet e hershme të shqiptarëve në Turqi ishin rezultat i rekrutimeve me forcë për ushtrinë osmane dhe jeniçerë…Numri i shqiptarëve etnikë, (dmth nga Ballkani-L.B) në Turqi mund të arrijë mbi një milion, ndonëse shumë prej tyre janë asimiluar. Një raport i Këshillit të Sigurimit Kombëtar të Turqisë, më 2008, vlerësonte se në Turqi jetonin 1,2 milionë shqiptarë. Sidoqoftë, ka ende komunitete të mëdha dhe aktive shqiptare në Stamboll dhe Bursë”. Kësaj shifre (1,2 milion), në burimin tjetër, albanologu Elsie i shtonte sqarimin, “shumica e të cilëve me origjinë kosovare”. U takon studiuesve kompetentë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia, shqiptarëve të Turqisë dhe shtetit turk që ka statistikat e plota të brendshme për të thënë një fjalë më të plotë dhe kompetente edhe në këtë drejtim. Kjo i takon së ardhmes. Ne vetëm kaq mund të themi përafërsisht mbi bazën e burimeve direkte apo të dhënave indirekte që disponojmë…Mendohet se vetëm qyteti i Stambollit ka mbi 3 milion shqiptarë në një kohë kur ai u është afruar rreth të 20 milionëve. Është qyteti me më shumë shqiptarë në Ballkan, për t’u ndjekur nga qytete-metropole si Tirana dhe Shkupi dhe, tash së voni, edhe Prishtina.

Për ngjashmërinë apo më mirë njejtësinë e shqiptarit apo njeriut të Ballkanit me shqiptarin apo njeriun e Anadollit të tjetërsuar në gjuhë etj., flet e do të flasë më mirë në të ardhmen antropologjia, etnografia, folkloristika e shkenca të tjera. Mjafton të krahasosh instrumentet muzikorë si çiftelia, gërneta e të tjera apo veshjet e një popullate të Detit të Zi, siç janë llazët, këngët, vallet, lodrat e tyre të ndryshme e të bindesh se sado larg të jenë këto vise gjeografikisht nga njeri-tjetri, prapë janë afër, shumë afër në doke, në zakone, në tradita.

Me sy të lirë, vetëm duke parë muzeun e qytetërimeve anatoliane në Stamboll, muzeun e pasur arkeologjik të Bursës, muzeun arkeologjik të Antalias, muzeun e arkeologjisë së nënujit në Bodrum në brigjet e Egjeut etj., dhe t’i krahasosh me muzeun arkeologjik të Tiranës, s’e ke të vështirë të realizosh se në një kuptim, në të dy gadishujt ka jetuar e njëjta popullsi iliro-pellazge. Kur mësonte gjuhën turke në Stamboll, autori i këtyre rrjeshtave në tekstin e mësimit shihte një fotografi me varre monumentale në zonën e Izmirit, në atë që njihet si “rrethi mavi (blu)” dhe që kap më së shumti brigjet e Egje-Mesdheut deri në Antalia. Nuk ishte e vështirë të konstatoje se ato ngjisnin si dy pika uji me varret monumentale të Selcës së Poshtme në Pogradec, ku ishin varrosur mbretër ilirë. Del nevoja e studimeve krahasimtare në këtë fushë të djerrë si arkeologjia që do të na sjellë në zbulime “perla” për popullatën ilire të Anatolisë që gati nuk është studjuar fare.  Deri tani as që bëhet fjalë për studime krahasuese. Del gjithashtu nevoja e thellimit të bashkëpunimit të Instituteve apo Muzeve homologe, p.sh., të arkeologjisë. Sikur vetëm vizitat reciproke nga profesionistët në to, pa folur për sesione, simpoziume apo kongrese shkencore të përbashkëta shqiptaro-turke që mund të bëhen edhe në këtë fushë apo sfera të tjera si etnografia, folkloristika etj. etj. Brezat e rinj të sotëm e të nesërm të shkencëtarëve e studiuesve duhet të hulumtojnë dhe të tregojnë se sa të ngjashëm, të njëjtë, të mos themi identikë, janë qytetërimi ilir në Ballkan me atë në Anadoll, si në Trojë e në mbarë bregdetin egjean e në thellësi të tokës anatolike…

II

Vendndodhjet e shqiptarëve në Turqi sot…

Më kujtohet se gjatë kohës që kam qenë në Republikën e Turqisë, sa herë jepej moti në lajmet e mbrëmjes në televizor, ajo ndahej në 8 rajone të mëdha. Mbi bazën e tyre po paraqesim me një vështrim telegrafik shpërndarjen e popullatës shqiptare në të.

Së pari: Rajoni i Stambollit dhe Thrakës Lindore ose thjesht Thrakia Turke me qytete të tilla si Edrene, Tekirdag, Gelibollu, Kerklareli etj. Stambolli dhe Trakia siç i thonë turqit, përfshijnë një territor prej 24.000 km2 gati sa Shqipëria. Në shekuj, po sidomos në shekullin e 20-të, kemi dyndje të shqiptarëve drejt Stambollit dhe pjesës evropiane të Turqisë. Mjafton të shohësh njerëzit e këtyre anëve dhe bindesh për origjinën e tyre. Edhe pa i pyetur, antropologjia s’të lë të gabosh kurrsesi. Por janë edhe shqiptarët vendas të krishterë “rumë“, po dhe muslimanë të konvertuar në shekuj deri në ditët tona. Stambolli numëron me miliona shqiptarë të shpërndarë në lagje si Aksaraj, Ejup, Alibeqoj, Beshiktash, Arnautqoj, Kadiqoj, Feriqoj, Bajrampasha, Fendekzade, Topkapi, Fatih, Kuçykçekmexhe etj.etj. Dikur shqiptarët kanë qenë të vendosur me mahalla sipas krahinave në lagjet e ndryshme të Stambollit, bile kjo deri në vitin 1990 p.sh, Alibeqoj kishte shqiptarë të Kolonjës dhe të Gostivarit me shumicë që jetonin në masa kompakte në shtëpitë e tyre me bahçe dhe familjet ishin të një ane, madje në një pjesë të tyre ishin edhe farefis apo dhe ishin bërë të tillë, duke jetuar në krah të njëri-tjetrit. Nuk përziheshin me të tjerët e ruanin me fanatizëm gjuhën, madje në dialektin e veçantë siç e kishin folur në Shqipëri. Bile ndihej moszhvillimi i mëtejshëm i saj dhe dukeshin trajtat konservatore. I ruanin siç u bartën nga Kolonja dhe n’atë gjendje i flisnin sot. Vetë i kam dëgjuar e komunikuar me ta. Ruanin bile këngë popullore, vjersha e folklor të vendlindjes. Mund të kishin lindur edhe në Turqi por ruanin një mall të patreguar për fshatin, qytetin, apo krahinën prej së cilës kishin ardhur. Të prekte kjo dashuri e mall i tyre i patreguar për t’u kthyer qoftë edhe njëherë në vendlindje. Shpesh të rinjtë bartnin si të regjistruar në një shirit magnetofoni kujtimet e prindërve të tyre për vendet nga ishin  shpërngulur deri dhe për gurët e drurët e vendëlindjes… Bajrampasha, rajoni më shqiptar i Stambollit, ka kryesisht shqiptarë të Maqedonisë, sidomos nga rajoni e qyteti i Manastirit, Perlepi e fshatrat shqiptare rreth tij, kurse Fëndekzade ka më shumë shqiptarë të Shkupit, bile edhe shoqata e tyre e ka qendrën këtu… S’ka rajon të Stambollit që të mos ketë shqiptarë. Janë nga Kosova, Maqedonia po dhe nga Novi Pazari (Tregu i Ri)  mbi Mitrovicën e Kosovës si dhe nga jugu i Shqipërisë, të hershëm e të sotëm. Pas viteve ‘90 erdhi një valë e re emigracioni nga Shqipëria. Shqiptarët myslimanë në Traki, jo vetëm që i ke me shumicë në qytetet si në Edrene apo Tekirdag po edhe nëpër fshatra. Në shumicë janë të ardhur nga Kosova po edhe Shkupi.

Sami Frashëri na bën me dije për ngulime të tjera shqiptare në Thrakë dhe në brigjet e Detit Marmara si dhe në ishujt afër tyre. Këto komunitete shqiptarësh ortodokse u dëbuan në Greqi pas Luftës së Parë Botërore, në periudhën e shkëmbimit të popullsisë midis dy vendeve (turqisht “mubadele” dhe greqisht “andallaia”). Nuk është fjala për “Adalar”(Ishujt e Princave) që janë në Grykën e Bosforit në Stamboll, përballë Kadiqojit, gjithsej 9 ishuj të banuar e të pabanuar, me popullsi ortodokse, që s’u përfshinë në marrëveshjen e shkëmbimit që u nënshkrua në Lozanë të Zvicrës. Popullata ortodokse e Stambollit nuk u prek nga ky traktat ogurzi për shqiptarët. Sasia më e madhe e shqiptarëve të Turqisë është grumbulluar në pjesën evropiane të saj.

Së dyti: Rajoni i Bursës me sipërfaqe 11.087 km2 dhe popullsi prej 2.600.555, pra gati sa Kosova e sotme. Bursa është qyteti i katërt më i madh i Turqisë. Në këtë rajon përfshihen edhe qytetet si Adapazar, Kutahja (emri i vjetër Qytahja) Bandërmaja, Ballëkesir, Çanakala e deri në Ajvallëk, një qendër e vogël e banuar buzë Detit Egje. Brenda qytetit Bursa (thirret edhe Brusa) ka disa mëhalla si “Zafer” etj. plot e përplot me shqiptarë, ku shqipja gjallon deri në ditët tona. Kjo lagje njihet si lagje e shqiptarëve. Ata kanë shoqatat e tyre kulturore – artistike dhe janë të mirëorganizuar. Ka shqiptarë të hershëm si ata të Nishit që i gjen në qytete si Adapazari, Kutahja etj. Shqiptarë ka dhe Bandermaja, Ballëkesiri, si dhe rajonet bregdetare, por me klimë relativisht të ftohtë si Çanakala apo diçka më ndryshe Ajvallëk, Akçaj etj. Ka dhe ishuj si Bozxha Ada apo ndonjë tjetër në krah të saj të banuar nga të krishterë shqiptarë të vendit, të ashtuquajtur rumë. Prej këtyre ka dalë dhe patriarku ortodoks aktual i Stambollit, Bartolemeo, që e di shqipen si gjuhë amtare që e ka… Banorët e ardhur janë kryesisht nga Kosova e më pak nga Maqedonia.

Së treti është Rajoni i Izmirit me qytete si Manisa, Akhisar, Ajdin, Denizli, Fethije, Marmaris, Bodrum e deri në Antalja e Alanja, duke përfshirë dhe Ispartën dhe Afjonin etj. Ky rajon është i mbushur plot e përplot me shqiptarë të Çamërisë që erdhën pas nënshkrimit të Traktatit të Lozanës në vitet 1923-25. Qyteti i Izmirit lagjen e vet më të madhe e më të rëndësishme, lagjen aristokrate të vet, Karshejaka, në 90% të saj i ka me shqiptarë të Çamërisë apo dhe Janinës. Po nuk mungojnë dhe shqiptarët e Kosovës psh. nga Prishtina, të Shqipërisë e të Maqedonisë. Në lagjet e Izmirit apo Smirnës së dikurshme, është folur shqip nga rumët shqiptarë të këtij qyteti dhe pastaj pas dëbimit me marrëveshjen e Lozanës të shqiptarëve ortodoksë, këta u zëvendësuan me shqiptarë muslimanë të Çamërisë, me shqiptarë fisnikë muslimanë arvanitë të krahinave të Manit e të Lalës në Peloponez (More). Po ashtu Izmiri pas 1924-1925 u mbush me kosovarë të ndjekur nga regjimi serbomadh i kralit Aleksandër Karagjorgjeviç. Pra shqipja është dëgjuar deri në fund të shekullit XX në lagjet e Izmirit e ku më shumë e ku më pak, ndonëse më rrallë, sot vetëm në mjedise familjare. Çamët jetojnë të tubuar në qytete të tilla, veç Izmirit, si Foça, Menemen, Manisa, Soqe, Selçuk, Ajdin, Denizli e më pak në Bodrum, Fethije, Marmaris apo Muglla. Është për t’u përmendur një fshat i madh  apo qytet i vogël, jo larg nga Izmiri, me emrin Jeniqoj me shqiptarë të Kosovës që flasin edhe sot e kësaj dite shqip e vetëm shqip. Njeriu mendon se është në Kosovë apo Shqipëri. Shqiptarë të Kosovës dhe Maqedonisë ka në qendrat e banuara në veri e në verilindje të Izmirit, siç është Aksaraj e të tjerë. Ka dhe rajone që janë të përziera me shqiptarë të ndryshëm, të Kosovës e të Çamërisë, siç është qyteti Akhisar e qendra të tjera më pak të njohura. Janë fshatra të tëra që deri vonë kanë folur shqip, por proceset urbanizuese kanë bërë punën e vet. Antalja, Alanja dhe qytete të vogla në krah të tyre, buzë detit si Qemer, Manavgat, Side etj. kanë shqiptarë të ardhur e të vendosur në to në kohë të ndryshme. Shifra për numrin e tyre s’ka, por kur pyet shqiptarët e atyshëm të thonë se janë shumë, “pa hesap”!

Së katërti: kemi Rajonin e Anadollit Qendror apo të Ankarasë, ndryshe mund ta quaja edhe të kryeqytetit turk. Në të përfshihen veç kryeqendrës së Turqisë po edhe të Anadollit Qendror e përgjithësisht të Ankarasë dhe qytete të tilla si Jozgat, Konja, Kajseri dhe Nigde, si dhe qytetin e Haxhi Bektashit si qendër e bektashizmit. Ankaraja si çdo kryeqytet ka mbledhur edhe shqiptarë nga të katër anët e Turqisë dhe numri i tyre që banojnë në të është i konsiderueshëm.

Shqiptarët i gjen kudo në tërë poret e jetës turke, sidomos në poste drejtuese e komanduese si në aparatin shtetëror, në ushtri, në polici, në ekonomi, industri e tregti, në arsim dhe kulturë dhe ata gëzojnë respektin e mbarë popullsisë. Të përmendësh emrin shqiptar në Turqi, si dje dhe sot, është sikur të përmendësh një emër të shquar, të nderuar, me reputacionin më të mirë që mund të bëhet. Në tërë shtresat e popullsisë, pavarësisht nga niveli shoqëror apo raca dhe në gjithë popullsinë e Republikës Turke, s’ka  rëndësi përbërja etnike e saj, të thuash “arnaut” d.m.th. të kujtosh një emër me peshë të madhe, njerëzore që gëzon një respekt jo të zakonshëm. Nuk duam të zgjatemi në këtë pikë se do të shkonte gjatë ky shkrim.

Popullsia rume e Kajserit, e Konjës apo dhe e qyteteve e fshatrave të tjera të Anadollit Qendror me marrëveshjen e Lozanës u vu në rrugën e ikjes drejt Greqisë. Boshllëkun e tyre e mbushën çamët e Çamërisë dhe shqiptarët e Maqedonisë “greke” deri në qytetin e Mersinit në bregdetin e Mesdheut. Nga këto vise është shkrimtari, poeti e dramaturgu i njohur turk me origjinë shqiptare Nexhati Xhumali prej Follorine që vdiq tani së voni, pas viteve 2000, në Turqi. Viset e Jozgatit kanë të ardhur më shumë çamë kurse Kajseri, Konja, Nigde dhe Haxhi Bektashi etj. kanë shqiptarë nga Kosova, më pak nga Maqedonia,  po diku dhe shqiptarë të ardhur herët nga Shqipëria, kryesisht nga jugu i saj. Diku fare pranë qytetit të Haxhi Bektashit janë dy fshatra shqiptare ku ende edhe sot flitet shqip, siç na kanë bërë të ditur dëshmitarë okularë.

Së pesti kemi Rajonin e Adanasë apo të Juglindjes me qytete të tilla si Adana, Mersin, Iskenderun  etj. që shtrihet kryesisht në një nga fushat më pjellore të Turqisë, të Çukurovës nën malet Toros, vargmale që përshkojnë tej për tej Anadollin. Aty gjen shqiptarë nga tërë trevat e Ballkanit, të trojeve etnike shqiptare, po edhe çamë. Autori i këtyre rrjeshtave ka takuar në një qytet të vogël, Dortjoll, të përfshirë në qarkun Osmanije, afër Iskenderunit, çamë të Pargës dhe të zonës së Igumenicës. Në këto anë janë dy fshatra me shqiptarë të Kosovës, të dëgjuar në tërë Turqinë si Naxhar i Madh dhe Naxhar i Vogël, ku flitet sot e gjithë ditën shqip, të dy bashkë, me disa mijëra banorë. Këto emra të vjetër të këtyre fshatrave sot janë ndërruar, po shqipja vazhdon të dëgjohet edhe në këto anë të Anadollit. Çudia e autorit ishte, kur mësoi për ekzistencën e një a dy fshatrave shqiptare pranë kufirit me Sirinë, në zonën e qytetit Antakja apo provincës Hataj siç thuhet ndryshe, e cila dihet hyri në përbërje të Republikës Turke me referendumin e vitit 1938.

Së gjashti kemi Rajonin e Detit të Zi, apo Karadenizit (siç i thonë turqisht), kryesisht me qytetet e Samsunit, Amasjas, Sivasit, Bafrës po dhe të Sinopit e të Çankërë… Këtu ka kryesisht shqiptarë të ardhur në vitet 1877, 1878 nga qyteti dhe rajoni shqiptar i Nishit apo siç thirrej dikur Sanxhaku i Nishit, sot i mbetur nën Serbi. Janë me dhjetra mijëra, mos them  qindra mijra shqiptarë që jetojnë në fshatra me masa kompakte si dhe në ndonjë qytet si Bafra që mund të quhet pa frikë qytet shqiptar. Janë për t’u përmendur shqiptarët e qytetit të Tokatit e të rrethinës së tij. Të gjithë ata që shisnin simite rrugëve të Stambollit me karroca ambulante ishin nga këto anë dhe kudo midis tyre ata flisnin shqip. Ata ishin shqipfolës të çartur, ndonëse disa breza kishin  lindur e rritur në Turqi dhe në fshatrat e tyre flitej shqipja e patrazuar. Kur vinin në Stamboll në punën e tyre si simiteshitës atëherë fillonin të mësonin turqisht.  Shqiptarë të çuditshëm, asht i pandryshueshëm i tokës arbëreshe. Të përkulem në gjunjë dhe të falem ty o gen i tokës mëmë që di të mbijetosh dhe i pashkolluar, siç ke mbijetuar në shekujt vrastarë e të pamëshirshëm e në kohërat “njerkë“ për Shqipërinë e kombin shqiptar! Shqiptarët e këtyre anëve jetojnë në një gjeografi që përfshin qytetin e madh bregdetar të Samsunit, kryeqendër e Vilajetit me të njëjtin emër me mbi 1 milion banorë, në Sivas, në Amasja e Tokat po edhe në Sinop e Çankere. I gjen ata dhe në qytetet e Bollusë e të Zonguldakut si qendër minerare e metalurgjike e vendit, në Kastamonu etj. Fusha e Samsunit, ku rritet sidomos duhani e deri poshtë në thellësi të Anadollit zbukurohet edhe me qeleshet, plisat shqiptarë. Sado që ka kaluar gati një shekull e gjysmë nga dëbimi i tyre prej trojeve amtare, shqipja ruhet edhe në këto anë në thellësi të Turqisë. Këta shqiptarë të Nishit përbëjnë një kapitull të veçantë të mbijetesës së racës shqiptare në këto anë. Një autor i Kosovës u ka kushtuar një monografi të tërë këtyre shqiptarëve me trup si lisat e bjeshkëve të tokës arbnore dhe me pasuri shpirtërore të jashtëzakonshme, palcë e shqiptarizmit që bartën kudo që shkuan genin e shqiptarit. Ata i dhanë emrit shqiptar përmasa dhe vënd të veçantë, që s’guxon ta zërë kush në Republikën e Turqisë. Nderim e respekt të pamatë këtyre burrave të kombit shqiptar dhe nënave shqiptare që janë krenare për emrin shqiptar e për nënën SHQIPERI! Nishi dhe nishjotët kosovarë nuk vdesin kurrë! Ndaj detyrë e dy shteteve shqiptare është studimi i jetës dhe veprimtarisë së këtyre shqiptarëve të “harruar”të Samsunit, nxjerrja në dritë e tyre, ruajtja e gjuhës shqipe dhe përpjekja për moszhbërjen e tyre, duke ngritur qendra kulturore shqiptare, duke hapur panaire libri, duke dërguar grupe artistike-folklorike etj. Janë me qindra fshatra që gjallojnë shqip e si shqiptarë!

Së shtati: Rajoni i popullsisë llaze. Në të përfshihet zona e lindjes së Detit të Zi e banuar nga një popullsi që quhen llazë, në qytete të tilla si Trabzon, Artvin po dhe Ordu e Giresun. Pra, rajoni i shtatë i llazëve në një kuptim të kujton apo ngjet me rivierën shqiptare të Himarë – Sarandës. Aty ke dhe detin e kaltër dhe malin dhe fushën pranë e pranë njëra tjetrës. Kjo popullsi është shumë e afërt në tradita, zakone, konstitucionin shpirtëror me shqiptarët, aq sa dikush prej shqiptarëve apo dhe llazëve thotë se këto dy kombe janë “djem xhaxhallarësh”, “kushërinj”. Këto i kam dëgjuar në rajonin e Stambollit, të Zejtinburnusë, një nga më të mëdhenjtë, më të industrializuar dhe me më përspektivë të qytetit të stërmadh, gjysma e të cilit banohet kryesisht me shqiptarë të Maqedonisë e gjysma nga llazë të Detit të Zi. Duke dëgjuar turqishten e të dy palëve, që nuk i shpëton akcentit të  gjuhëve përkatëse, të duket sikur po dëgjon turqishten e Prizrenit të Kosovës, të konservuar nga osmanishtja, turqishtja e vjetër, sidomos me theksimin e gërmës xh (c) dhe eleminimin në shqiptim të rrokjeve të fundit psh të formës së kohës së ardhshme:”do të vij“ – “gelexhehim – gelexhem”. Koha kërkon dhe kushtet janë krijuar, me botimet gjithnjë e më të shumta edhe në këtë gjuhë, pak të lëvruar siç është gjuha llaze – llazishtja – të bëhen nga gjuhëtarët tanë studime krahasuese e pse jo dhe gramatika e fjalorë në të dy gjuhët. Atëherë do të dalë në shesh se sa të afërt me njëri- tjetrin janë këta dy popuj, që në Turqi i konsiderojnë si “kushërinj” dhe sa përkime e gjëra të përbashkëta e bile të njëjta ka në gjuhët e tyre, në veshjen e tyre, në traditat, zakonet, në historinë e tyre. A ka shqiptarë të vajtur në Trabzon, Artvin, Hopa e qytete të tjera më të vogla llaze? Ka, relativisht pak, si në historinë e largët e të afërt si dhe sot. Gjithmonë janë shkrirë e bërë njësh me popullsinë vendase llaze, janë martuar aty e përthithur nga mjedisi llaz. “Kan çeker” – “tërheq gjaku”, thonë turqit e në këtë rast kjo vlen midis shqiptarëve dhe llazëve. Ngjasin në fjalët e urta, në shakatë e tyre e në se nuk ngjasin! Nuk mund t’i shpjegosh kollaj këto përngjasime kaq të mëdha. Kërkojnë studime të posaçme që unë kam bindjen që koha do t’i sjellë, bile më shpejt se sa mund të mendohet. Llazët, gjaku ynë pellazg nuk mund të zhduket kurrë!!! Zoti e ka ruajtur deri në ditët tona! Dhuratë e papërsëritshme! “Kan çeker”, po po “kan çeker”. Gjaku s’bëhet ujë po dhe n’u bëftë s’pihet… Me llazët është marrë, sidomos me gjuhën e tyre një shkencëtar, një gjuhëtar i shquar i ish- Bashkimit Sovjetik N. Mari i cili kritikohet direkt nga Stalini, në veprën e tij “Marksizmi dhe çështjet e gjuhësisë“.

Së teti, Rajoni i fundit kurd. Ky përfshin viset e Anadollit të brendshëm lindor me kryeqender qytetin e madh të Dijarbakërit (ose Dijarbeqirit) me qytete të tjerë si Gaziantep, Marash, Urfa, Malatia, Tunxheli, Elazig, Van, Mush, Siirt etj. të banuar kryesisht nga kurdët po dhe turqit. Rajoni kurd dhe ai llaz nga pikëpamja që po flasim d.m.th. për vendndodhjen e shqiptarëve, janë dy rajonet më pak të rëndësishëm. Këtu në këtë zonë ka shqiptarë të turqizuar të sjellë në kohën e Ataturkut që janë nga ish Vilajeti i Selanikut apo dhe Gjiriti, siç i thonë turqit ishullit të Kretës në Detin Mesdhe. Psh autori i këtyre rradhëve, i ka njohur të tillë “shqiptarë selaniklinj”, të vendosur në rrethinat e qytetit Elazig, me tradita, zakone etj. si shqiptarët e krejt Toskërisë. Vetëm ishte bjerë gjuha shqipe në brezat e rinj. Sigurisht nga pikëpamja sasiore në pjesën e Dijarbakërit, sidomos nëpër qytete, (Ataturku i vendosi këta emigrantë nëpër fshatra, u dha tokë, shtëpi, gjë të gjallë e katandi) numri i shqiptarëve është shumë më i madh se në brigjet e Detit të Zi.

Do t’i mbyllja këto rreshta duke iu drejtuar dy shqiptarëve në Turqi, njerit nga Dibra e tjetrit nga Kosova, nga Prizreni. I pari është filozof i mirënjohur në Turqi, Riza Tefik Dibrani, i cili shkruan se “kombi fisnik shqiptar i ka dhënë Perandorisë Osmane e më pas Republikës së Turqisë me dhjetra e qindra njerëz të mëdhenj që lartësuan emrin e Turqisë në Europë dhe në botë, përfshi këtu një Hoxha Tahsin, një Shemsedin Sami Frashëri e të tjerë”. Së dyti është shqiptari i Prizrenit e miku im, atdhetari i shquar Ibrahim Ikiz (Binaku) që dhe fëmijëve të vajzës së vet ua vuri emrat Naim e Besa. Ai më ka treguar se “nga 27 kombet që jetonin në Perandorinë Osmane, në krye të tyre dhe me statusin më të lartë (qëndronin mbi turqit e të tjerët) ishin shqiptarët. Ata quheshin kombi “nexhip”, që do të thotë kombi “fisnik”. Këtë vënd e këtë status e kanë dhe e ruajnë edhe sot Shqiptarët e Turqisë…

Autori i këtyre rradhëve, duke menduar të ardhmen, ka bindjen e patundur dhe koha ka për ta treguar e vërtetuar, edhe historia ka për ta shkruar se Shqiptarët e Turqisë janë një potencial i jashtëzakonshëm sasior (përbëjnë numrin më të madh të shqiptarëve në botë) dhe cilësor dhe si të tillë kanë një mision fisnik të trefishtë (ndonjë segment i të cilit vjen natyrshëm nga shekujt), së pari, të kontribuojnë maksimalisht për vendin ku jetojnë e punojnë, Turqinë; së dyti, të shërbejnë si urë e fuqishme jo thjesht miqësie por vëllazërie midis Turqisë dhe Shqipërisë dhe, së treti, të shërbejnë në një mënyrë ose tjetër si një mbështetje dhe një lloj “leve Arkimedi” për zhvillimin e përparimin e Shqipërisë e të krejt kombit shqiptar, mjafton që vendi amë mos të bëjë indiferemtin ndaj tyre siç e ka bërë deri më tani dhe të kujdeset për emancipimin e vazhdueshëm, sidomos shpirtëror, të tyre.

Marrë nga linku: http://www.gazetametropol.com/shqiptaret-ne-turqi-dhe-gjuha/

Mehmet Aliu i Egjiptit dhe Napoleon Bonoparti

11/11/2012 Lini një koment

Luan RAMA

MEHMET ALIU I EGJIPTIT DHE NAPOLEON BONOPARTI

Luan Rama

Me rastin e 200 vjetorit te ardhjes ne pushtet te themeluesit te Egjiptit modern, shqiptarit Mehmet Ali Pasha, publicisti, shkrimtari dhe perkthyesi i njohur Luan Rama ka treguar historine e tij te jashtezakonshme, permes nje kendveshtrimi shume interesant.

“Ishte ky njeri, shkruan autori- qe shkoi te luftonte kunder Napoleon Bonapartit ne brigjet e Egjiptit me 1800, me pas do ta bente perandorin francez idhull te tij, aq sa ne boten europiane ate do ta quanin “Napoleoni musliman”. Madje ai ka deshire tu thote biografeve te vet se ka lindur ne te njejten dite si dhe perandori francez. Aq legjendare u be figura e Mehmet Aliut ne ate epoke sa ne vitet 40 te shekullit XIX-te, duke ju referuar figures se tij, Victor Hugo ne permbledhjen Les Orientales, do te shkruante: ” Nese ka nje kolos qe mund te krahasohet me Bonapartin ku njeri gjenial eshte Mehmet Ali Pasha ; ai qendron krah tij ashtu sic rri tigri perballe luanit, si skifteri perballe shqiponjes…”

Vjeshte e vitit 2000. Sapo kishim zbritur brigjet e Aleksandrise. Butros Ghali, Sekretari i Pergjithshem i Organizates se Frankofonise filloi te me fliste per shqiptarin Mehmet Ali Pasha dhe bemat e tij. Ne fakt, shume pak gjera dija ate kohe rreth kesaj figure qe origjina e lidhte me Shqiperine dhe shqiptaret. Me te shumten e kohes, Mehmet Ali Pasha kishte jetuar ne Aleksandri, e cila ende i ruante hiret e dikurshme dhe gjurmet e trashegimise faraonike dhe pellazgo-romake: fari mesjetar me guret gjigande te fundosur ne portin e vjeter, meduzat e kohes antike, amfiteatri, gjurmet e zbarkimit te Aleksandrit te Madh qe themeloi kete qytet, historia e bibliotekes se djegur Aleksandrina, tempujt dhe rrenojat bizantine… Keshtu, vizitori udheton neper shekuj, histori. Nga pallati i tij ne Ras El-Tine, gati dy shekuj me pare Mehmet Aliu veshtronte floten e tij qe ndertohej ne kantieret e portit dhe Aleksandrine qe rilindete per here te dyte pas epokes legjendare te Aleksandrit te Madh. Stergjyshet e Butros Ghalit, kopte te vjeter, kristiane te lashte te kohes se faraonit, kishin bashkejetuar me Mehmet Aliun, madje kishin qene aleate dhe pjese e elites se Kajros dhe Aleksandrise. Pikerisht ate dite ne Aleksandri, kjo figure e rrethuar me lloj lloj historish, do te me terhiqte gjate udhetimit nga Aleksandria ne Kajro, drejt varrit te tij ne xhamine qe ndertoi qe ne te gjalle te vet, ne keshtjellen e vjeter te qytetit te ndertuar nga Saladini apo lagjen Ezbekieh e gjer ne piketakimin me librin e Gilbert Sinoué-se Faraoni i fundit.

Kur shkon ne Kajro, vizitori ndeshet me shume surpriza interesante, qe kane te bejne me piramidat, mumjet, imazhet e Tutakahomit e Nefertitit, hieroglifet dhe muralet e vjetra mbi astronimine qe perbenin nje prej kalendeareve me te vjeter te njerezimit. Jane gjurmet e nje kulture mijravjecare, mbushur me mitologji dhe hyjni per njerezit, diellin apo henen. Per shqiptaret, vec ketyre deshmive te kultures se lashte jane dhe dy supriza te tjera: varri i Mehmet Aliut ne xhamine Mokattan dhe vendi ku eshte kryer masakra e famshme e mamlukeve aty ku gidat turistike u tregojne turisteve vendin e “kercimit te mamlukut” apo legjenden e mamlukut te vetem qe shpetoi gjate kesaj masakre. Ishin shqiptaret qe i dhane fund tmerrit te mamlukeve ne Egjipt. Kur je ne Kajro dhe Aleksandri, kerkon ne imagjinate kerkon ne imagjinate imazhin e asaj figure historike, fytyren e te cilit e kemi pare vecse ne nje pikture te Horace Vernet. Keshtu, me kete imazh te krijuar per shqiptarin plak me callme dhe mjeker te bardhe, mund te udhetosh me te drejt legjendes. Pasi nuk eshte vetem Mehmet Aliu, por gjithe dinastia qe ai krijoi, dinasti qe do te jetoje gjer ne revolten e vitit 1952 dhe shpalljen e republikes se Egjiptit.

Ato dite ne Kajro, duke u ndeshur me ato thesare te medha te njerezimit, imagjinova nje cast befasine qe kishte provuar Mehmet Aliu kur ishte gjetur perpara piramidave ne Gizeh, para tempujve ne Karnak, ne nekropoleve e Tebes apo ne “luginen e mbreterve”. Pas kthimit nga Egjipti menjehere kerkova ta takoja shkrimtarin e njohur Gilbert Sinoué, autor i romaneve te njohura si Libri i Safirit, Egjiptiania, Vajza e Nilit, E purpura dhe ulliri, Avicena apo rruga e Ipsahan-it, etj. Disa vite me pare ai kishte perjetuar aventuren pasionante te shkrimit te nje biografie per Mehmet Aliun, tregetarin e duhanit nga Kavalla- qe fati dhe trimeria do ta perjetesonin ne histori. Ne u takuam se bashku ne nje kafene te Champs-Elysées ne Paris, ne “George V” per te folur rreth atij, qe ai e cilesonte shpesh “njeriu nga Kavalla” apo “shqiptari nga Kavalla”. Ishte i natyrshem gezimi im dhe i tij njekohesisht qe takohej me nje shqiptar, dhe per me teper te mesonte se vepra e tij do te perkthehej ne gjuhen shqipe. Nje bashkebisedim ku mplekseshin kohrat, ngjarjet, emrat dhe ekspeditat e Mehmet Aliut ne kerkim te burimeve te Nilit, betejat e fameshme te Kadeshit apo Konjas, te Misolongjit e Navarinit.

Ne librin e tij te mrekullueshem “Faraoni i fundit”, dhe padyshim me i ploti nder autoret perendimore, Sinoué nuk eshte marre me piketakimin e Mehmet Aliut me boten shqiptare dhe Shqiperine, kohe kur ne Shqiperi, nen influencen e Revolucionit Francez, kishin filluar kryengritjet e para per shkeputjen e Shqiperise nga perandoria osmane. Madje, nje dekade para ketyre revoltave te medha shume prej shqiptareve kishin marre pjese ne betejat e Revolucionit Grek, vecanerisht ne Misollongj dhe vise te tjera te Greqise ku do te shquheshin Bocaret, Kollokotroni, Kondurioti e te tjere, mes te cileve dhe nje grua tjeter legjendare arvanitase, Bubulina nga ishulli i Hidres apo Jeanne d’Arc arvanitase sic quhej ne Perendim. Njihen tashme kryengritjet e fameshme shqiptare te viteve 30-40 te shekullit XIX-te, kryengritjet ne jug dhe ne veri te Shqiperise, ne Shkoder (1837) ne Mat e ne Diber, si dhe ne Berat apo Vlore. Kur bije fjala per lidhjen e tyre me Mehmet Ali Pashen, emri i Tafil Buzit eshte nga me te permendurit ne keto kryengritje, kohe kur “faraoni i fundit” enderronte vete shkeputjen e Egjiptit nga Stambolli dhe shpalljen e nje shteti te pavarur. Duke shfletuar dokumentet e arkivave te Stambollit rreth kryengritjeve shqiptare dhe duke lexuar referencat ndaj Mehmet Ali Pashes se Egjiptit, te bejne pershtypje nje sere korrespondencash turke apo dhe te huaja, qe deshmojne per lidhjen qe ekzistonte mes Mehmet Aliut dhe prijesave shqiptare. Dhe kjo jo vetem per aresye se ata ishin shqiptare, por sepse, nje kryengritje e madhe edhe ne Shqiperi, kontribuonte ne luften qe bente Mehmet Ali Pasha kunder Portes se Larte te Stambollit. Qe me 1833, kajmekami i Rumelise njoftonte Vezirin e Madh ne Stamboll se “Abdyl Koka i Delvines endet sa ne Egjipt dhe ne Misollongj…”

Ne dokumentet historike rreth kryengritjeve shqiptare per pavaresi (“Dokumente arkivale osmane”), ne nje leter te nje drogmani grek per Shqiperine, me 1835, shkruhej se “Tafil Buzi kishte deklaruar se ishte njeriu i Mehmet Ali Pashes. Rrebeli ne fjale pohoi se nuk do te largohej se sherbyeri ceshtjes se Mehmet Aliut. Nuk ka dyshim se kazate kryengritese si Vlora, Tepelena, Dishnica, Tomorrica, Skrapari, Mallakastra, qyteti dhe nahija e Beratit, Sulova e Verca, te kene patur korespondence direkte me Memet Ali Pashen”. Ne maj te vitit 1835, perfaqesuesi turk ne Londer, Mehmet Namik, njoftonte Porten e Larte se ishte takuar me ambasadorin austriak, princin Estirhazi, te cilit i kane ardhur udhezimet e Meternich-ut. “Permes valiut te Kretes, Mustafa Pasha , pashai i Egjiptit ka nxitur Tafil Buzin. Korespondencat e tij me kreret shqiptare jane tashme ne duart e Meternich-ut. Ambasadori austriak do ti paraqese Ministrise se Jashtme te Anglise kerkesen qe Anglia te porosise konsujt qe ka ne Shkoder, Krete dhe Shqiperi si dhe ambasadorin prane qeverise greke…Une i deklarova se konsujt angleze duhet te perpiqen qe ta kthejne ne rruge te drejte Mehmet Aliun, qe ai te heqe dore nga intrigat dhe turbullirat ne keto vise”. Pashai i Kajros do te ishte nder te paret qe do te mbeshteste Mustafa Pashe Bushatlliun e Shkodres ne kryengritjen dhe betejat e tij ne Perlep apo Sofje. Por shpejt, prijesi i Shkodres do te mbyllej ne keshtjellen e tij gjersa do te largohej. Ne shtator te vitit 1835 edhe Vasaf Efendiu i shkruan Vezirit te Madh mbi pjesmarrjen e Mehmet Aliut ne kryengritjen e Shqiperise. Ai tregon per “bashkepunimin e tij qe nga koha e Mustafa Pashes se Shkodres, per strehimin e bejlereve te arratisur shqiptare dhe dergimin e njerit prej tyre ne Berat, gjate kryengritjes se Shkodres. Madje disa kryengrites te arratisur, thuhet se kane gjetur strehe ne Egjipt”.

Qe me 1831, Zylyftar Poda kryesonte perpjekjen feudale shqiptare per tu shkeputur nga Stambolli. Me 1820-1831 u shemben pashalleqet e medha te Skodres dhe te Janines. Me 1835, dy vjet pas kryengritjes se Tafil Buzit, kemi kryengritjet e Dibres. Nder prijesit e kryengritjeve te jugut ishin dhe Celo Picari, Tahir Abazi, Ahmet Aga Cami e shume te tjere qe jane perjetesuar nga kenget popullore dhe epikea e ketyre viteve, emrat e te cileve i gjejme te lidhura gjithnje me kauzen e Mehmet Aliut. Ne shume dokumente vihet ne dukje se ne kohen e kryengritjeve te kesaj periudhe, Zylyftar Poda per t’ju shmangur hakmarrjes, e kishte zhvendosur familjen e tij nga Misollongji ne Krete, e cila ne ate kohe ishte nen pashalllekun e Mehmet Ali Pashes. Ato vite, Veziri i Madh i kerkonte guvernatorit te Selanikut ndonje informate rreth veprimtarise se Mehmet Aliut lidhur me Shqiperine. Ne shtator te po ketij viti, ne nje dokument te konsullit rus, drejtuar Rusise, zoti Duhamel shkruan se “e kercenova Mehmet Aliun se kishte gisht ne kryengritjen e Shqiperise dhe se per kete gje ai do te kishte pasoja”. Ne maj te vitit 1838, Rifat Beu, ambasador ne Austri, dergonte nje leter ku shkruan “Ne nje gazete te Londres, eshte botuar lajmi se Misirliu (Mehmet Aliu) ka terhequr disa luftetare prej brigjeve te Shqiperise dhe me ane te komisarit qe ndodhet ne Korfuz, eshte perpjekur te nxise veprimet e mallkuara te shqiptareve”. Mjaftojne vetem keto pak te dhena per te kuptuar lidhjen e shqiptareve me Mehmet Ali Pashen dhe besnikerine qe ata treguan ndaj tij. Ata do ta percillnin dhe ne udhetimin e tij te fundit. Historiani Sabry, ne librin e tij biografik Mehmet Ali Pasha te botuar para ca kohesh dhe ne Shqiperi, duke pershkruar vdekjen e pashait te madh dhe dhimbjen e popullit, shkruan se ” garda e tij si gjithnje ishte aty, si atehere kur ishte nisur nga Kavalla shqiptare. Ajo e nderoi shqiptarin e madh e te tmershem sipas zakonit te maleve te vendlindjes …”Edhe konsulli francez Mourriez ne kujtimet e tij per Mehmet Aliun, shkruan: ” E pyeta nje dite Mehmet Aliun se perse aq shpesh ai thoshte se ishte shqiptar. Ai m’u pergjigj se i tille ishte dhe se fliste gjuhen shqipe. A nuk e kishim degjuar t’u fliste rojeve te tij shqiptare ?… Shqiptar jam dhe shqiptar do te vdes, – thoshte ai, – ndonese u perpoqa te behem nje egjiptian i mire”.
Te shkruash mbi bemat e Mehmet Ali Pashes dhe birit te tij, strategut te lavdishem ushtarak Ibrahim Pasha, nuk mund te mos flasesh dhe per shqiptaret, te cilet e shoqerojne ngado. Ata jane te pranishem jo vetem ne Kajro e Aleksandri por dhe ne Rozete e gjetke, gjer ne fushat e shkretetirat e largeta te Arabise, duke te kujtuar keshtu vargun tragjik te popullit Mbece more shoke mbece/ pertej ures se Qabese… Pallati i Mehmet Aliut ruhej gjithnje nga besniket e tij, shqiptaret. Duke u prire shqiptareve ai mundi qe njerin pas tjetrit ti eliminonte te gjithe kundershtaret e tij, nga guvernatori i Kajros e deri tek prijesi i famshem i mamlukeve. Duke pershkruar betejen e anglezeve ne Rozete, midis Kajros dhe Aleksandrise, dhe thyerjen e tmerrshme te anglezeve, autori i “Faraonit te fundit” shkruan se shumica e anglezeve ne kete beteje u vrane nga shqiptaret e hipur maje cative dhe te fshehur ne frengjite e shtepive. Ata do ti ndiqnin anglezet gjer ne hyrje te Aleksandrise. Kur Tosuni 18 vjecar, biri i dyte i Mehmet Aliut, ne krye te 6.000 shqiptareve dhe 2.000 kaloresve do te nisej kunder vahabiteve, ne Medina, drejt vendit te shenjte, per ti nenshtruar ata, ne grykat e Safra-s do te vriteshin pothuajse te 6.000 shqiptaret. Nje numer i jashtezakonshem por te kemi parasysh popullsine e asaj kohe ne Shqiperi. Sinoué i gjen shqiptaret perseri dhe ne betejat e Libanit dhe te Sirise, ne betejen e qytetit bregdetar Shen Joanit te Akres. Por kesaj rradhe nje garnizon prej 3.000 shqiptaresh ishin ne sherbim te Portes se Larte. Padyshim qe shqiptaret ne kete beteje kane qelluar mbi njeri tjetrin pa ditur se qellonin mbi bashkepatriotet dhe vellezerit e tyre. Jo rralle ne elegjite popullore shqiptare flitet per nizamet dhe varret e tyre ne humbetire, larg ne shkretetirat e perandorise. Grate prisnin burrat et yre, femijet eterit, nenat bijte e tyre qe s’do te ktheheshin me. Ndryshe nga popujt e tjere dhe fqinjet e tyre, shqiptaret dukej se kishin me te forte ndjenjen e betejes, te aventures, te udhetimit ne botra te tjera.

Ne nje liber kujtimesh te shkrimtarit francez Gerard de Nerval, ne kujtimet e tij ai tregon se ne fshatin libanez Betmeri, aty ku druzet muslimane dhe maronitet e krishtere ishin ne lufte te vazhdueshme mes tyre, ishte vendosur nje trupe luftetaresh shqiptare qe te mund te ndalonte gjakderdhjen e madhe mes tyre. Ngado qe ishin, shqiptaret shiheshin si luftetare kryenece qe nuk e perfillnin vdekjen. Per shqiptaret qe luftonin nen flamurin e Mehmet Ali Pashes shkruajne shume historiane e shkrimtare te njohur qe kane udhetuar ne ato kohra ne Egjipt, Afrike dhe ne Arabi. Libri Peshtypje udhetimi i autoreve evropiane ne Egjipt deshmon qarte per kete. Francezi Fromentin, i cili udhetonte pergjate Nilit, kur ndalon ne Siut, nje qytet i madh me ndertesa prej muri balte te thate, shkruan ne ditarin e tij se “ushtaret shqiptare qe ishin lajmeruar per ardhjen tone, dolen kurioze per te pare hyrjen tone ne qytet”. Habitesh vertet me kete gjeografi te madhe te perandorise ku ngado gjenden shqiptaret.

Nga historianet shqiptare, duke vecuar ketu studimin e njohur te Aleksander Xhuvanit, deri me sot na ka munguar nje studim i plote dhe i gjithanshem apo nje biografi rreth ketij personazhi qe te jete pare me kendveshtrimin shqiptar, pra ne lidhje dhe me shqiptaret dhe kryengritjet shqiptare. Cilet ishin keta shqiptare dhe nga c’vise vinin ata ? Si valle ishin gjendur ne Egjypt e gjer ne kufijt e Sudanit apo fushat e shkretetirave te Arabise ? Padyshim, arkivat e vjetra egjiptiane dhe te perandorise osmane ruajne plot te papritura per historianet dhe lexuesit shqiptare. Shqiptaret ishin gjithnje garda pretoriane e tij, luftetare qe dinin vetem te luftonin, kryenece e madje shpesh me mjaft telashe per te. Duke shfletuar kujtimet e udhetareve evropiane te bejne pershtypje pershkrimet e shkrimtareve Flaubert apo Chateaubriand, te Nerval e Pierre Loti, te anglezeve Thackary, Kipling e shume te tjere. Ne librin e tij Itinerar nga Parisi ne Jeruzalem Shatobrian (Chateaubriand) flet per rruget plot njerez te Kajros dhe shqiptaret qe e rrethojne. Ne Esneh, pergjate Nilit, Flaubert na flet per shqiptaret qe ka gjetur atje, me te cilet pi kafe dhe ndjek vallet e ca valltareve siriane nga Damasku. Ne librin e tij Nili, francezi Maxime du Camp flet per taksaxhinjte shqiptare te Mehmet Aliut: “Shfaqja e nje shqiptari te vetem bente qe njerezit te zhdukeshin nga e gjithe Nubia…” Nje dite, duke shfletuar albumin e pikturave te piktorit francez Léon Gerome, i cili ne fundin e shekullit XIX-te kishte udhetuar ne Egjipt, tabllote e tij me figurat e shqiptaret do me befasonin. Ishin nje mori personazhesh arnaute, ku secili nga ta paraqiste nje tip interesant, te mprehte dhe me fytyre burrerore. Ato tabllo ishin padyshim nga deshmite me te gjalla te jetes se shqiptareve ne lagjet e pasura te Kajros. Ata njihen menjehere nga veshja e tyre karakteristike, floket e gjate dhe shtati i tyre i larte, gjithnje te ngarkuar me arme.

Lidhur me shqiptaret, shkrimtari i njohur aglez Eiliam Thackery, gjate udhetimit te tij ne Kajro me 1844 (Notes of a Journey from Cornhill to Grand Cairo), na le mbresat e nje skene te jashtezakoneshme, e cila tregon per natyren kryenece dhe here here te mbrapshte te disa shqiptareve qe pikaseshin ate kohe ne gjithe Egjiptin. Madje Mehmet Aliu ndaj bashkepatrioteve te vet kishte vendosur ligje te forta per ti disiplinuar ata. Ja cfare shkruan nder te tjera ai: “Nje dite me pare shqiptarin e vrare nje nga anetaret e ekipit tone e kishte pare ne cepin e hotelit, ne kohen kur po e sillnin nje tufe ushtaresh te cilet e kishin arrestuar. Gjithe lecka te grisura e me kembet e lidhura, ai perpiqej te clirohej. Trupi i tij i xhveshur qe perdridhej, i ngjante nje modeli mjaft terheqes. Ky njeri, pak kohe me pare, duke shetitur neper rruget e qytetit kishte pikasur nje grua te bukur dhe e kishte ndjekur ate. Duke ja mbathur vrapit, ajo ishte futur ne nje kazerme policesh qe fatmiresisht ishte aty prane. Por pa u trembur, shqiptari e ndoqi ate deri tek policet. Njeri nga ta u ngrit dhe donte ta ndalonte, por ai nxorri pistoleten dhe e vrau ate. Ai vrau keshtu nja tri-kater prej tyre, deri sa me ne fund kishin munduar ta mberthenin. Arnauti e dinte se e priste vdekja, se nuk do ta shtinte kurre ne dore ate grua, dhe se nuk mund ti rezistonte nje gjysem regjimenti policesh. Por ndjenja e forte dhe instikti i vrasjes ishin me te forta tek ai. Ne mengjesin e dites tjeter, ai e la veten qetesisht qe ti prisnin koken, i rrethuar nga shoket e tij qe kishin ardhur aty per te qene te pranishem. Ai as qe shqetesohej nga vdekja, madje u gjunjezua dhe gjakftohte i la ata ti prisnin koken, sikur te shihte ceremonine mortore te nje tjetri”…

Ngjarje rrenqethese e skena te pabesueshme sot per epoken tone. Prerja e nje koke perballohej atehere ne menyre sfiduese. Nje pjese e trupes se shqiptareve ishte vertet e ashper ne nje mjedis te tille te panjohur per ta dhe ne nje gjendje te perhereshme lufte me mamluket, te cilet do te shfaroseshin gjithnje e me shume gjersa me ne fund ata pranuan nenshtrimin. Ishte nje ekzistence per jete a vdekje. Sigurisht, ne fillim askush nga shqiptaret nuk mendonte te qendronte perjetesisht ne Egjipt, e akoma me shume ne viset e largeta te Nilit gjer ne Nubi, Asuan e kufijte e Sudanit. Sic thoshte populli, ata kishin ikur “nizam” ne Misir apo shkretetirat e Arabise. Dekadat shkonin dhe pinjollet e gjeneratave te shumta prisnin kthimin e atyre qe s’do te ktheheshin kurre. Nje tjeter skene interesante pershkruan Chateaubriand gjate udhetimit te tij te pare me anije neper Nil. Me 1806, ai eshte vecse 38 vjecar dhe shoqerohet ne anije nga nje grup luftetaresh shqiptare.” Me zhurmen me te vogel, shqiptaret merrnin pushket dhe shkonin ne bordurat e anijes. Ate ngjanin sikur luftonin me armiq imagjinare. Gjysma e atyre shqiptareve ishin muslimane dhe gjysma tjeter te krishtere. Te gjithe therrisnin “Muhamed” apo “Shen Meri”. Ata hidhnin gllenka vere duke klithur ne frengjisht ca fjale te renda dhe duke qelluar ne ajer…”

Por edhe pas vdekjes se Mehmet Aliut dinastia e tij do ti mbante gjalle lidhjet me Shqiperine dhe shqiptaret. Kjo u deshmua jo vetem me zhvillimin e nje diaspore intelektuale ne Misir (Egjipt) dhe veprimtarise se rilindasve shqiptare, por edhe me interesimin e kesaj dinastie per fatet e ardheshme te Shqiperise ne shekullin e XX-te. Mbreti i Egjiptit, Fuadi, tri vajzat e tij do ti martonte me bejlere shqiptare. Ne vitin 1914, kur Europa do te kerkonte nje princ per Shqiperine, madje edhe pas largimit te princit Vid, nder kandidaturat e tyre kishte dhe nje princ te dinastise se Mehmet Aliut, vete vellai i Fuadit. Albert Defance, minister i Frances ne perfaqesine e Kajros, ne 6 korrik 1914 i dergonte nje shkrese ministrit te tij te Puneve te Jashtme, zotit Viviani, ku i shkruante: “Qeveria italiane po perpiqet te gjeje nje princ qe te zevendesoje princin Vid : princin Ahmed Fuad, xhaxhain e kedivit (mbretit) te Egjiptit. Por vec atij ka dhe pretendente te tjere qe presin momentin te deklarohen si pretendente. Nje prej tyre dhe vellai i kedivit, princi Mehmet Ali. Princi Fuad me ka pohuar kohet e fundit se perfaqesuesi diplomatik i Italise ne Kajro, i ka kerkuar qe qeveria egjiptiane te mbeshtese kandidaturen e tij”. Ne vitet e fundit te “dinastise Mehmet Ali” mbreti Faruk I-re do ta priste si nje mik te privilegjuar mbretin Ahmet Zog qe vinte te gjente strehe fill pas Luftes se II-te Boterore. Mbreti Zog do te largohej vetem pas permbysjes se monarkise nga ana e koloneleve Naser dhe Sadat.

Nje nga kontributet me te medha te Mehmet Ali Pashes ishte se qe ne vitet e para te pushtetit te tij, ai kerkoi te krijoje nje Egjipt modern dhe per kete ai nuk veshtroi nga Stambolli por nga Evropa e qyteteruar dhe se pari nga Franca. Ne libra te ndryshem historike apo pershtypje udhetimi te shekullit XIX-te gjer ne hapjen e kanalit te Suezit (1869), gjen nje dyndje te vertete te botes franceze ne Egjipt per modernizimin e tokes se vjeter te faraoneve, duke filluar nga koloneli Seve qe me vone do te behej Sulejman Pasha. Valle admirimi per Napoleonin e madh apo lidhja me mikun e tij zotin Lion, tregetarin nga Marseja, e shtyu njeriun nga Kavalla qe te adhuronte Francen? Mos valle sepse ajo ishte nje kunderpeshe e qellimeve angleze, te cilet donin gjithnje ta pushtonin Egjiptin per te hapur rrugen drejt Indise dhe vendeve arabe? Te dyja keto motive qendrojne. Dyndja e inxhinjereve, konstruktoreve, gjeografeve, shkencetareve franceze eshte e habiteshme. Champollion eshte arkeolgu i pare qe do te themelonte egjiptianologjine dhe do te deshifronte boten dhe heroglifet e faraoneve: Jumel, Bellefonds, Jomard, Clot, Lerminant, Lesseps e shume e shume franceze te tjere ishin ato ura qe do te lidhnin ngushte Francen me Egjiptin. Egjipti njohu nje rilindje te papare: manifaktura, fabrika, akademi ushtarake e mjeksore, institute, shkolla, gazeta, kanale vaditese e ujesjelles, parqe e muzeume… Saidi, nje nga bijte e Mehmet Aliut, do te studjonte ne France. Ismaili qe dhe ai do te hypte ne fron, ishte nga adhuruesit me te flakte te kultures europiane. Ishte Mehmet Aliu qe dergoi grupe te shumta te rinjsh egjiptiane per te studjuar ne shkollat me te mira pariziane per te mesuar mjeksine, artin e ndertimit te rrugeve dhe urave, shkencen moderne ne pergjithesi, etj. Kjo rilindje e Egjiptit do ta befasonte dhe vete shkrimtarin e politikanin Chateaubriand, i cili ne librin e tij Kujtime pertej varrit do te shkruante: “Francezet mbollen ne Egjipt faren e qyteterimit, te cilen Mehmet Aliu e kultivoi. Lavdia e Bonapartit u rrit : nje rreze drite rreshqiti ne erresirat e fese dhe nje e care i u be barbarise”.
Ne librin tim Krushq te larget botuar para disa vitesh, kam shkruar nje kapitull per figuren e Mehmet Aliut dhe obeliskun e Luksorit, te cilin ai i a dhuroi mbretit te Frances per ndihmen qe francezet i kishin dhene per modernizimin e Egjiptit. Obelisku monolit prej 23 metrash, plot hieroglife mbi lavdine e Ramsesit II-te, i vendosur ne sheshin e Concorde-s eshte padyshim nje nga deshmite me spikatese te kesaj lidhjeje te forte. Udhetimi i obeliskut nga Asuani e gjer ne Paris eshte sigurisht nje nga aventurat me te guximeshme te asaj kohe. Ky bllok i gdhendur guri prej 230 tonesh, veshtire te transportohej ne nje itinerar aq te gjate. I hipur ne nje lunder te madhe, obelisku i Luksorit do te udhetonte neper Nil gjer ne Aleksandri e qe andej do te merrte detin Mesdhe per te zbarkuar ne Haver, dhe qe andej, nepermjet Senes, do te merrte udhen per ne Paris. Ishte viti 1836…

Te flasesh per dinastine e Mehmet Aliut nuk mund te mos permendim birin e tij Ibrahim Pashen, strategun e madh dhe fituesin e betejave te lavdishme te Nezibit, Shen Joanit te Akres apo te Konjas. Rasti e solli qe pak kohe para vdekjes se papritur te tij, Ibrahimi te vizitonte Francen dhe te pritej nga vete mbreti, Louis Philippe apo Napoleoni i III. Ne oborrin e Hotelit te Invalideve, pasi eshte perulur para varrit te Napoleonit, ai pershendetet nga dy mije veterane te luftrave napoleoniane. Apoteoza e vizites se tij eshte ne ” Champ de Mars ” : ” Kurre ndonjehere qe nga koha e Napoleonit, – do te shkruante ne kujtimet e tij Edourd Gouin, – kjo fushe nuk kishte sherbyer si nje teater kaq te shkelqyer dhe solemn. Edhe vete dielli dukej se kishte veshur roben e festes per te pershendetur nje nga bijte e tij, fitimtarin e Nezibit… ” Mehmet Ali Pasha, si dhe Ibrahimi dhe pasardhesit e tij, ishte nga te rrallet pashallare tolerante persa i perket riteve e besimeve te ndryshme fetare. Koptet e krishtere, katoliket ortodokset, cifutet, greket e armenet, te gjithe ishin te lire te praktikonin fene e tyre. Madje Mehmet Ali Pasha ndonjehere bente shaka mbi fene muslimane. Interesant eshte gjithashtu fakti qe kur doli nga takimi me Mehmet Ali Pashen ne Kajro, shefi i te krishtereve te Jeruzalemit, Kustodi, do te shprehej : “Ai na foli si nje peshkop i vertete”. Ibrahim Pasha deklaronte hapur barazine e feve ne gjithe tokat e mbreterise se Mehmet Ali Pashes. Mehmet Ali Pasha ishte nga te rrallet pashallare te perandorise osmane qe ishte aq tolerant. Besniket dhe bashkepuntore te tij ishin jo vetem muslimane por dhe kopte, ortodokse, greke e armene, cifute e te krishtere te Perendimit. Barazia e fese ishte e shkruar ne ligj.

Bota e shqiptarit nga Kavalla ngjan ende si nje bote disi e larget dhe e panjohur per lexuesin shqiptar, edhe pse ajo eshte nje nga figurat me unikale ne historine e diaspores shqiptare. Jeta e tij ishte nje epope e madhe, veshtire per ta permbledhur brenda nje libri, pasi ngjarjet jane te shumta. Vetem arkivat diplomatike te Stambollit, Frances, Anglise, Rusise, Austrise, etj, permbledhin dhjetra mijra dokumente qe presin te dalin ne drite. Ky njeri qe shkoi te luftonte kunder Napoleon Bonapartit ne brigjet e Egjiptit me 1800, me pas do ta bente perandorin francez idhull te tij, aq sa ne boten europiane ate do ta quanin “Napoleoni musliman”. Madje ai ka deshire tu thote biografeve te vet se ka lindur ne te njejten dite si dhe perandori francez. Aq legjendare u be figura e Mehmet Aliut ne ate epoke sa ne vitet 40 te shekullit XIX-te, duke ju referuar figures se tij, Victor Hugo ne permbledhjen Les Orientales, do te shkruante: “Nese ka nje kolos qe mund te krahasohet me Bonapartin ku njeri gjenial eshte Mehmet Ali Pasha; ai qendron krah tij ashtu sic rri tigri perballe luanit, si skifteri perballe shqiponjes…”

Mbajtjen e Kongresit të Manastirit e financoi Sulltani

22/09/2012 Lini një koment

Frymzim DAUTI

 

MBAJTJEN E KONGRESIT TË MANASTIRIT E FINANCOI SULLTANI

kongresimanastirEdhe pse alfabeti i Stambollit, si alternativ e alfabetit arab për shkrimin e shqipes, u përhap në të gjithë trevat shqiptare dhe u pranua nga shumë shqiptarë, kishte të tillë që e refuzuan atë. Më të zëshëm në refuzimin e përdorimit të këtij alfabeti ishte kleri katolik në Shqipëri.

Historia e shtrembëruar shqiptare na mëson se Kongresi i Manastirit ishte vendimtar për përpilimin e alfabetit shqip. Kjo nuk është e vërtetë.

Dihet se shqipja e shkruar (jo vetëm në alfabetin arab) mësohej shumë më herët në shkollat në Shqipëri. Shkolla në Korçë ishte hapur 20 vite përpara se të mbahej Kongresi i Manastirit dhe aty shqipja mësohej me alfabetin e Stambollit. Librat dhe revistat në shqip botoheshin në Stamboll që prej vitit 1879. Në po këtë vit u soll vendimi i qeverisë së Perandorisë Osmane për përpilimin e alfabetit shqip. Për kryerjen e kësaj detyre u ngarkuan zyrtarët shqiptarë që vepronin në Stamboll. Emrat e tyre janë të njohur për ne, përveç njërit që nuk përmendet nga “historianët” zyrtar shqiptarë. Është fjala për kryetarin e shoqatës shqiptare të Stambollit- Ferid Pashë Vlora. (Ferid Pasha nuk përmendet pasi ai u emërua kryeministër i Perandorisë Osmane pikërisht për shkak se përfaqësonte lobin shqiptar. Ai po ashtu nuk përmendet pasi që ishte edhe kushëri i parë i Ismail Bej Qemalit). Pasi që zyrtarët shqiptar-osman e përpiluan alfabetin (e Stambollit), ata një kopje ia dërguan edhe Sulltan Abdulhamidit të II, me qëllim që ta informonin për suksesin e arritur. Sulltani atë lajm e priti me gëzim, bile ai shprehu interesim që të mësonte të shkruaj shqipen me alfabetin e ri. Këtë e dëshmon Mit’hat Frashëri te broshura e shkruar për Naim Frashërin dhe po ashtu Ekrem Vlora në kujtimet e tija. Këta të dy ishin nipër të përpiluesve të alfabetit të Stambollit, gjegjësisht të Sami Frashërit dhe Ferid Pashës, dhe prandaj dëshmia e tyre mund të pranohet si e besueshme.  Po ashtu mund të supozojmë që Sulltan Abdulhamiti i II e fliste shqipen pasi në pallatin e tij, gjatë gjithë kohës, ai ishte i shoqëruar nga shqiptarët dhe prandaj shprehte dëshirë që të mësonte drejtshkrimin e shqipes.

Edhe pse alfabeti i Stambollit, si alternativ e alfabetit arab për shkrimin e shqipes, u përhap në të gjithë trevat shqiptare dhe u pranua nga shumë shqiptarë, kishte të tillë që e refuzuan ate. Më të zëshëm në refuzimin e përdorimit të këtij alfabeti ishte kleri katolik në Shqipëri. Ata dirigjoheshin nga perandoria katolike e Austro-Hungarisë dhe prandaj insistonin në shkrimin e shqipes me alfabet latin. Kishte edhe shqiptarë të tjerë që financoheshin nga Austro-Hungaria dhe të cilët insistonin në shkrimin e shqipes me alfabet latin. Njëri prej tyre ishte Faik Konica, i  cili në revistën “Albania” përdorte alfabetin kroat për shkrimin e shqipes.

Shkrimi i shqipes me alfabet latin i zemëronte autorët e alfabetit të Stambollit, të cilët kishin dhënë mund për përhapjen e atij alfabeti tek shqiptarët. Prandaj dhe kishte polemika në shtypin e kohës që mos të përdoret alfabeti latin por vetëm alfabeti i Stambollit. Në një letër të Mit’hat Frashërit dërguar Faik Konicës, kritikohej ashpër tentimi i propagandës që bënte revista Albania në përhapjen e alfabetit latin për shkrimin e shqipes. Mit’hati mes tjerash shkruante: “Qe njëzet vjet e tëhu Shqipëtarët zgjodhnë një palë shkronja të cilat sot më tepër se 50 000 njerëz i njohin të tyre. Shkronjat që zgjodhi shoqëri e Stambollit s’kanë as sa një qime të metë: janë të lehta, të bukura, të thjeshta dhe të mbaruara. [...] Abetareja jonë ka mirësinë që ç’do letrë të ketë një zë të veçantë, e ç’do zë ka një shkronjëzë për të; s’ka m’e rëndë e m’ e shëmtuarë gjë se sa të bashkojmë dy a tri shkronjëza për të nxjerr një zë.[...] Shqipëtarët shkronjëzat i kanë: ay që s’i di le të mësoj!”. Mirëpo veprimet e Konicës në atë kohë dirigjoheshin nga propaganda austriake dhe ai vazhdonte me avazin e vjetër.

Në vitin 1908, pas hyrjes në fuqi të Kushtetutës së Perandorisë Osmane, u formuan disa klube shqiptare. Njëri nga klubet e rëndësishme të shqiptarëve u formua në Manastir, i njohur si Klubi i Shqiptarëve “Bashkim”. Pasi e formuan klubin, ata menjëherë e informuan me telegram edhe Sulltanin. Në gjuhën diplomatike ky telegram ndaj Sulltanit nënkuptonte se ata kërkonin ndihmë financiare për realizimin e qëllimeve të tyre. Mirëpo për shkak të hyrjes në fuqi të kushtetutës, kompetencat absolute të Sulltanit i takonin së kaluarës. Buxheti i shtetit tani aprovohej nga parlamenti, i cili parlament po ashtu e zgjidhte edhe qeverinë. Prandaj Sulltani për ta ndihmuar financiarisht këtë klub, në një kohë sa më të shkurtër, kishte vetëm një mundësi legale. Ajo mundësi ishte financimi i klubit shqiptar nga pasuria e tij personale. Me këtë rast Sulltani i dërgoi klubit të Manastirit 100 lira nga pasuria e tij. Këtë lajm e konfirmon edhe gazeta “Lirija” e Mit’hat Frashërit në një artikull: “Më 16 të gushtit (F.D. viti 1908) Pleqësia e Bashkimit i çoi një tejshkrim L.M. së T. Sulltanit, me anë të Shkronjësit (F.D. sekretarit) të Parë. Dy ditë më pastaj Sulltani me anë të Shkronjësit dërgoj përgjigje dhe një dhuratë 100 lirash. Klubi i bëri një përgjigje të bukurë ku i falë të Lartë Madhësisë së Tij nga kjo dashuri q’i rëfeu kombit Shqipëtar që ka qenë gjithënjë kaq besnik të Mbretërija dhe fëmija Osmanli.”. Sulltani e veçoi për ta ndihmuar financiarisht klubin në fjalë pasi që ishte i informuar për iniciativën e tyre. Sulltani ishte po ai i njëjti që e kishte përkrahur iniciativën e përpilimit të alfabetit shqip nga zyrtarët shqiptar-osman para 30 viteve. Nga artikulli në fjalë kuptojmë që 100 lirat në llogari të klubit të Manastirit u dërguan më 18 gusht 1908. Në përllogaritje me kalendarin e sotëm kjo datë i bie diku më 1 shtator 1908. Shuma prej 100 lirash në përllogaritje të sotme ka vlerë 400.000 dollar. Kjo shumë parash ishte më se e mjaftueshme për ftimin e përfaqësuesve të klubeve shqiptare nga të gjitha trojet shqiptare dhe të diasporës me qëllim të mbajtjes së kongresit për alfabetin e shqipes në Manastir. Menjëherë pas sigurimit të mjeteve financiare u caktua data për mbajtjen e kongresit dhe u ftuan përfaqësuesit që të marrin pjesë më 14 nëntor 1908 në Manastir.

Ndër të ftuarit ishte edhe Faik Konica. Mirëpo Konica insistonte në mbajtjen e një Kongresi për alfabetin e shqipes me financim të Austro-Hungarisë. Atij nuk i pëlqeu ideja e mbajtjes së kongresit në Manastir me financim të Sulltanit. Prandaj në vend që të merrte pjesë në Kongresin e Manastirit, Konica i ofendonte pjesëmarrësit në atë Kongres. Ftesa drejtuar Konicës nga Hristo Qiriazi në emër të Klubit të Manastirt kishte këtë përmbajtje: “I dashur Mëmëdhetar, [....] u bëjmë të njohur se kombi ynë ka nevojë të madhe, për njerëz të këtij, si dhe zotërija juaj për të dhënë funt kësaj çështje aq të vëjuerë. Mbesojmë se lutja jonë do të dëgjohet dhe do tu kemi nga të parët ndë këtë punë.[...]”. Konica nga ana e tij Kongresin e Manastirit e quante Kongresi i Shqiptarëve Xhonturq dhe në përgjigjen e ftesës në mes tjerave shkruante: “Një Kongresë për abenë (F.D. alfabetin) do të mblidhet, mos kini frikë. Po “the right Congress, by the right men, in the right time, at the right place”. U a përktheni këta fjalë pilafçive turq dhe këmbë-lëpinjësve të krishterë që kini mbledhur më aq nxitim aty në Maqedhonië. Një gjë më pëlqen te i vetë-thëni “kongres” t’uaj: ana poetike e tij. Jini më të shumët çobanë,[...]”.

Në Kongresin e Manastirit, me insistim të klerit katolik, u pranua që shqipja të shkruhej edhe me alfabetin latin. Ky vendim me pastaj zgjoi reagime negative tek shqiptarët mysliman. Ata tani refuzonin që në shkolla shqipja të mësohej edhe me ate alfabet. Qeveria osmane, për t’i balancuar kundërshtimet në mes shqiptarëve, lejoi që në shkollat publike shqipja të mësohej ashtu sikur që do të vendosin vendasit, qoftë me shkronja arabe, latine apo të alfabetit të Stambollit. Me rëndësi ishte që të iu mundësohej të mësonin në shqip ata që e dëshironin atë.

Marrë nga faqja: http://www.zeriislam.com/artikulli.php?id=2438

Nacionalizmi në Perandorinë Osmane (Pasuri e Pashuar)

14/09/2012 Lini një koment

Dr. Ilber ORTAYLI

 

NACIONALIZMI NË PERANDORINË OSMANE

(Pasuri e Pashuar)*

İlber Ortaylı

Edhe pse kishte shumë perandori që u shembën nga nacionalizmi, duhet theksuar që as Rusia e as koalicioni Austri-Hungari nuk ishin të përfshirë nga nacionalizmi aq sa ishte Sulltanati Osman (Perandoria Osmane). Qysh në vitin 1804 kryengritja serbe dhe pavarësia e saj, pastaj në vitet 1821-29 kryengritjet greke dhe pavarësia e tyre u bë shkak që të ngjallte ndjenjat e nacionalizmit edhe tek popujt e tjerë, që ishin nën administrimin osman. Sistemi i Sulltanatit Osman që ishte i ndryshëm nga sistemet e perandorive që përbëheshin nga shumë etni u bë pre e nacionalizmit bullgar dhe atij armen që për pasojë do të organizoheshin shumë grupe të tjera kundër Perandorisë Osmane në emër të revolucionit.

Në të njëjtën kohë kemi tentativat e sionistëve të ardhur nga jashtë (perandorisë) që përfitonin nga dobësia e politikave të perandorisë duke ngritur çështjen e nacionalizmit tek popujt arabë dhe kurdët ku qëllimi final ishte krijimi i një shteti hebre brenda tokave që ishin nën administrimin e dobët të perandorisë osmane. Por njëri ndër nacionalizmat më interesante është ai i shqiptarëve. Sami Frashëri që ishte njëri nga shkencëtarët e mëdhenj në Perandorinë Osmane i shërbente nacionalizmit shqiptar pa e lënë anash as nacionalizmin turk. Ai ishte nga gjuhëtarët më të njohur, shkruesi i parë i fjalorit dhe enciklopedisë turke, edhe pse jo shumë i suksesshëm në shkruarjen e romanit “Dashuria e Talatit me Fitneten” (Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat) i cili bën pjesë ndër romancierët e parë, po ashtu ishte shkrues i alfabetit shqip me shkronja latine, gramatikës shqipe, shkrues i veprës së parë teatrale shqipe (Besa) etj. Të gjitha këto krijimtari të Şemsettin Samiut (Sami Frashërit) pasqyrojnë dualizmin e nacionalizmit të dy popujve, atij turk dhe shqiptar. Por gjatë studimit të enciklopedisë së Samiut shohim hiperbolizime të nacionalizmit shqiptar dhe atij turk, që nënkupton se këta dy popuj para së gjithash kishin identitet islam, gjë që vërtetohet me vizitën e Sulltan Mehmet Reshatit V në trojet shqiptare. Kjo vizitë vjen si pasojë e ngjalljes së ndjenjave nacionale të popullit shqiptar që përcilleshin me kryengritje kundër Portës së Lartë që më shumë ishin të shtyra nga shtetet e tjera dhe frika e rënies së sulltanatit që mund të përfundonte me humbjen e territoreve të tyre. Kështu që vizita e Sulltanit ju mjaftoi shqiptarëve si argument se pozita dhe politika e Sulltanit ishte evidente dhe e pandryshueshme në konceptin e Ummetit. Deri më 1912-13 atëherë kur fillojnë ndryshimet në hartën e Ballkanit, shqiptarët i shërbenin perandorisë, por pas krijimit të situatave të reja në rajon shqiptarëve iu imponohet të ringjallin nacionalizmin dhe të shpallin pavarësinë e Shqipërisë. Ndërsa sa i përket nacionalizmit turk, ai doli në skenë në vitet e fundit të Perandorisë Osmane.

 

NACIONALIZMI I BALLKANIT

 

Shumica e historianëve bashkëkohorë çështjen e daljes në skenë të nacionalizmit në Ballkan e lidhin me revolucionin francez dhe me Napoleonin, por në fakt urrejtja nacionale në mes popujve të Ballkanit ishte evidente në periudha shumë më të hershme. Popujt e Ballkanit kishin sistemin familjar, dhe lidhjet etnike ishin të qëndrueshme, në të njëjtën kohë duhet theksuar se popujt e Ballkanit edhe pse ishin brenda Europës ata ishin të shkëputur nga kultura europiane. Popujt e Ballkanit ishin pjesë e administratës së Bizantit dhe për vite të tëra i shërbyen asaj.

Nacionalizmi në Ballkan është i vjetër sa edhe vetë nocioni nacionalizëm; arsyeja e mungesës së argumenteve ka të bëjë pikërisht me popujt e Ballkanit që e ndërruan identitetin e tyre sipas nevojave. Nacionalistët e Ballkanit (me përjashtim të turqve dhe shqiptarëve) aq sa zhvilloheshin e rriteshin brenda Ballkanit, po aq zhvilloheshin dhe përkraheshin nga jashtë Ballkanit (sllavët përkraheshin nga Rusia cariste, kroatët dhe sllovenët nga Austria dhe Gjermania). Popujt sllavë ushqeheshin prej çekëve dhe rusëve, kurse për çështjet politike, shkencore madje edhe ndihmën ushtarake ata kishin përkrahjen e Greqisë. Prandaj, në histori janë të njohur vullnetarët e Europës perëndimore që iu bashkangjitën kryengritjes së grekëve, e që u përcoll me një luftë shumë të gjatë. Një luftë të tillë Europa do ta shihte vetëm në luftën e brendshme në Spanjë (në lidhje me këtë kemi edhe kryengritjen e hungarezëve më 1848 ku iu bashkangjitën shumë vullnetarë nga Polonia dhe Italia). Nga ajo kohë e deri tani doli në skenë filohelenizimi.

Ndikimi helen tek popujt e Ballkanit e në veçanti tek bullgarët në fillim ishte shumë evident, saqë në shek. 18 nga shumë intelektualë europianë thuhet se ndikimi helen ishte aq i madh sa nuk mund të bëheshin dallime mes dy popujve, atij bullgar dhe grek. Intelektualët e kohës besonin në idenë se pika e përbashkët e të krishterëve ortodoksë është helenizmi dhe gjuhë e fesë duhet të jetë greqishtja. Një rast më konkret e kemi me Aprilovin që në shkencë njihet si babai i shkencës bullgare. Aprilovi ishte një ortodoks që edhe ai besonte se baza e ortodoksizmit ishte helenizmi, por takimi i tij me historianin ukrainas Velin bëri që të ndryshonte bindjet rreth identitetit bullgar duke kaluar në idenë se rusët para së gjithash janë sllavë dhe me këtë bindje Aprilov ia kushtoi gjithë jetën dhe pasurinë shkencës bullgare. Por megjithatë ndikimi helen tek pjesa më e madhe e bullgarëve ishte aq i madh, saqë shumica e popullatës e quanin veten grekë me arsyen se gjuha greke është gjuha e fesë së tyre, andaj edhe propaganda për ndikim tek popullata ishte e nivelit shumë të lartë saqë kemi shumë nga intelektualët bullgarë që bënin thirrje për mësimin e gjuhës greke p.sh. kemi fjalorin e Priftit Mihail, i cili në pjesën hyrëse thoshte se mësimi i gjuhës greke është kusht për të qenë një besimtar i mirë i krishterë. Edhe në shek. 17, atëherë kur prijësit fetarë katolikë bullgarë për herë të parë i ftonin në katolicizëm kishin të njëjtën bindje sa i përket helenizmit dhe greqizimit të popullatës. Ndërsa më vonë kemi daljen në skenë të liderëve të fesë katolike që e thërrasin popullatën në një ide krejtësisht ndryshe nga ajo e mëparshmja. Njëri ndër ta ishte Paissi që ishte shkolluar në Greqi e që e thirrte popullin e tij në nacionalizëm me slloganin “njiheni historinë dhe gjuhën bullgare! Mësojeni historinë e Carlékut bullgar”. Thirrjet e Paissit ishin ndër shkaqet që mundësuan shkrimin e një historie sllavo-bullgare. Nga e gjithë kjo mund të konkludohet se model për nacionalizmin bullgar para së gjithash ishte nacionalizmi greko-helen. Ashtu siç u tha edhe më lart, se nëpër shkollat bullgare dhe nga klasa intelektuale siç ishte Aprilovi, të vërtetën mbi identitetin bullgar e mësuan vetëm pas takimit të tij me historianin Venelin. Populli bullgar arriti që ta ruajë identitetin e vet atëherë kur Papa i Romës iu propozoi që të themelonin një kishë të pavarur që do t’u mundësonte të kryenin ritet fetare në gjuhën amtare (bullgare), ashtu siç ishin katolikët armenë, sirianë, koptë…

Më 1860 kërkohet leja për ndërtimin e kishave katolike bullgare. Në fillim Rusia nuk dinte se çfarë të bënte; t’i dilte në ndihmë kishës romake apo t’i dilte në ndihmë nacionalistëve bullgarë të cilët kërkonin të drejtën e tyre për ndërtimin e kishave bullgare. Perandoria Osmane në fillim i shikonte me kureshtje lëvizjet dhe përçarjet mes katolikëve, por kur e pa se popullata bullgare mund të dilte jashtë kontrollit të perandorisë atëherë vendosi që të njohë pavarësinë e kishës ortodokse-bullgare.

Kush e financoi nacionalizmin në Ballkan? Mund të thuhet se nacionalizmi në Ballkan mori hov gjatë periudhës së Perandorisë Osmane. Gjatë administrimit osman në Ballkan popullsisë ballkanase iu dha mundësia që të shkollohet në gjuhën e tyre, iu njoh e drejta të adhuronin Zotin në gjuhën amtare ku dolën në skenë shumë prijës fetarë e intelektualë të cilët në shekujt 18-19 do të jenë nga figurat e larta të nacionalistëve serbë (siç ishin klerikët Papaz Mihail, Sofrani Vraçanski; Paissi Hilanderski etj.). Por në të njëjtën kohë nuk mund të mohohet fakti se nacionalizmi nuk përkrahej edhe nga shtetet europiane siç ishin Venediku, Vjena, Berlini, Londra, pastaj kolonitë në Paris, ku më herët u cek se një rol të veçantë e luante Greqia helene. Faktet flasin se serbët dhe bullgarët në Europën e Mesjetës kishin koloni të shumta që merreshin me tregti. Këto koloni u bënë shkak që në Ballkan të sjellin kulturën gjermane, d.m.th. popujt e Ballkanit në njërën anë ishin nën ndikimin e kulturave franceze dhe anglo-saksone, ndërsa në anën tjetër ishin të hapur edhe për kulturën gjermane. Ndërsa Rusia deri në Luftën e Dytë Botërore konsiderohej si pjesë e familjes bullgare duke u nisur nga sllavizmi.

Faktorët kryesorë për zhvillimin e nacionalizmit janë: shkollimi dhe mediat. Mbretëria bullgare dhe ruse në krahasim me Perandorinë Osmane ndante shumë më shumë para për shkollimin e popullatës. Gazeta nuk shërbente vetëm për informimin e popullit për ngjarjet ditore (siç ishte tek osmanët), por gazeta ishte një organ në të cilën trajtoheshin tema nga fusha të ndryshme si historia, gjeografia, letërsia e të ngjashme. Edhe regjimet diktatoriale këto dy burime i shfrytëzuan në maksimum për të arritur qëllimet e tyre. Në shekujt 19-20 themelohen edhe organizatat e para në vend. Këto organizata synonin që analfabetizmin ta shndërronin në dituri. Është interesante se për të marrë titullin intelektual duhej të dëshmohej vetja prej shkencëtari, që në Europë ishte një term që përdorej shumë rrallë (nga mungesa e intelektualëve). Intelektual mund të bëhej kushdo që dinte shkrim e lexim, e kjo luajti një rol të rëndësishëm në zhvillimin e ndjenjave nacionale bullgare. Pas rënies së osmanllinjve e sidomos gjatë Luftës së Parë dhe të Dytë Botërore kemi një ngjallje të hovshme të nacionalizmit në Ballkan. Ndoshta problemi më i theksuar i popujve të Ballkanit ishte ndikimi nga kultura gjermane, d.m.th. kjo më shumë kishte të bënte me një modernizim që zhvillohej në emër të nacionalizmit e që financohej nga shtetet europiane.

Dalja në skenë e nacionalizmit ballkanik qëndron mbrapa ideologjisë së modernizimit të popujve ballkanas. Zhvillimi i nacionalizmit në Ballkan e ka bazën te ideologjitë e teologëve sllavë dhe atyre helenë. Meqë ishte pjesë e ideologjive fetare, te popujt muslimanë (turk e shqiptar) nacionalizmi lulëzoi shumë vite më vonë sesa te të krishterët. Nacionalizmi arab deri në Luftën e Parë Botërore ishte shumë sipërfaqësor, kurse nacionalizmi turk zë vend në shek. 19 dhe është i lidhur direkt me studentët dhe intelektualët që studionin në Francë, të cilët bënin thirrje për parlamentarizëm.

Historia e Ballkanit është e lidhur ngushtë me kulturën romake-helene dhe atë sllave. Katolicizmi është trashëgimi e Bizantit. Ndërsa plot 5 shekujt e fundit janë shekujt e osmanëve. Përkundër orvatjeve nga faktorë të jashtëm, kultura e trashëguar nga Bizanti dhe osmanët është e pashlyeshme në Ballkan, ngase tani ajo është pjesë e jetës së tyre. Dhe për ta kuptuar kulturën, historinë dhe të gjitha problemet që kanë të bëjnë me Ballkanin medoemos jemi të imponuar që t’i referohemi burimeve nga historia osmane.

 

Nacionalizmi arab në Perandorinë Osmane

 

Deri në shek. 16, Perandoria Osmane njihej si një perandori që e kishte shtrirjen në Ballkan apo si perandori e Ballkanit. Popujt arabë nuk ishin pjesë e perandorisë dhe për kohën që ishte nuk mund të pretendohet se ekzistonin marrëdhënie mes popujve arabë dhe islamë dhe popujve të perandorisë osmane me përjashtim të tregtarëve të paktë që frekuentonin tokat arabe dhe ato osmane. Ndërsa në shek. 18 për shkak të humbjes së tokave dhe kanosjes së rrezikut të popujve muslimanë arabë nga ana e europianëve të krishterë, osmanët do të bëhen prijatarë të muslimanëve duke udhëhequr edhe me halifatin islam. Nëse bëhet një krahasim mes nacionalizmit të popujve të Ballkanit dhe atyre arabë shohim se arabët në fillim ishin fare të paorganizuar në çështjet nacionale. Por në shek. 19 vërehen disa intelektualë arabë të cilët bënin thirrje për krijimin e kombeve dhe arabizim. Në momentet që ata do të zgjonin popullin për kryengritje, Perandoria Osmane do të shkatërrohet dhe popujt arabë do të mbeten jashtë kufijve të Perandorisë.

Vilajetet arabe në krahasim me ato të Ballkanit ishin më të përparuara sa i përket statusit; familjeve me nam iu njoh e drejta për të qeverisur me popujt e tyre, sistemi i timarit nuk u organizua në të gjitha vilajetet (që nënkupton futjen e tokave të qytetarit nën kontrollin e shtetit, e që një pjesë e konsiderueshme e produktit i ndahej ushtrisë); në periudhën e tanzimatit (periudha e reformave në vitin 1839) në vendet arabe vilajetet që ishin pjesë e sistemeve të lartpërmendura ishin: Libia, Shami, Halebi, Palestina, Iraku (Mosuli, Bagdadi, Basra), ndërsa Hixhazi nuk ishte pjesë e një sistemi të tillë. Kërkesat e perandorisë në Jemen u kundërshtuan. Ndërsa më 1840 në Libi u zhvillua një luftë e cila me ndërhyrjen e shteteve të tjera, Libisë iu njoh autonomia. Në shek. 19 së bashku me sistemin reformues të Perandorisë Osmane, arabët veç asaj që u zhvilluan ekonomikisht, u ndikuan edhe nga aspekti ideologjik (nga të huajt). Zhvillimi i transportit europian bëri që një pjesë e madhe e popullit të merrej me tregti. Si qendra tregtare të mëndafshit njiheshin Libia dhe Siria. Ndërsa në limanet e Basras, Hajfas, Bejrutit e Latakias bëhej ndërrimi i mallrave që u sillte pasuri të mëdha popujve arabë dhe kjo bëhej falë transportit të zhvilluar europian të cilët blenin dhe shisnin nga arabët. Vlen të theksohet se Franca në kohëra shumë më të hershme e kishte shtruar ndikimin e saj kulturoro-fetar tek këta popuj. Në shek. 19 (me dobësimin e Perandorisë Osmane) nëpër rrugët e shteteve arabe ishte rritur numri i misionarëve anglezë e amerikanë e që një politikë të tillë misionarësh do ta ndiqte edhe Rusia. Ndikimet nga jashtë bënë që popujt arabë të largohen nga ideologjia e vjetër islame (Ummeti) dhe të synojnë ndarjen nga Perandoria që aludonte në krijimin e shteteve arabe.

Përkundër të gjitha cytjeve nga jashtë kryengritjet nuk vinin nga qendrat e mëdha (që ishin të përfshira në sistemin osman), por ato vinin nga fshatrat e largëta. Kryengritja nuk bëhej në emër të nacionalizmit (krijimit të kombit arab) ashtu siç ndodhi me popujt e Ballkanit, por ajo bëhej në emër të fesë. Nga fundi i shek. 18 kemi daljen në skenë të një tarikati fanatik të quajtur vehabizëm, ku themelues i tarikatit ishte Abdulvehabi që pretendonte se ishte pasues i kohës së Pejgamberit a.s., dhe se çdo gjë e re duke përfshirë të gjitha sistemet dhe traditat (që lindnin sipas nevojave) ishin risi (bidate). Abdulvehabi arriti që të bëjë aleancë me familjen Saud që edhe këta jetonin jashtë qendrave arabe që nënkupton thatësirat arabe e që njiheshin për kryengritjet e tyre. Kjo familje pas vdekjes së Abdulvehabit e vazhdoi misionin e tij për ta luftuar bidatin dhe më 1806 Emir Muhamed es-Saud pushtoi Mekën. Dhe pas shumë viteve biri i Mehmed Pashës (që ishte nga Kavaja), Ibrahim pasha arriti që ta rikthejë Mekën.

Në periudhën e re të reformave frytet e para dolën nga Egjipti. Mehmet Ali Pasha dërgoi një grup studentësh nga Egjipti për të vazhduar shkollimin e lartë në Europë. Në mesin e këtij grupi bënte pjesë edhe Rifat el-Tahtavi (1801-73) që ishte prej nacionalistëve të parë. Tahtavi ishte ndikuar nga shkollimi në Francë dhe me t’u kthyer në Egjipt filloi të ushtronte ndikimin e tij tek klasa intelektuale. Në fakt nacionalizmi në Egjipt nuk synonte ndarjen nga perandoria, por synonte modernizimin e Egjiptit që besonin se kjo do ta forconte gjendjen në vend dhe bashkëpunimin me të huaj. Njëri ndër përkrahësit e ideve moderniste ishte edhe Hajredini që ishte nga Tunizia e që më vonë do të arrinte të bëhet kryeministër. Hajredin Pasha gjatë karrierës së tij si kyeministër do t’i jepte përparësi modernizimit të sistemeve të Perandorisë. Por Hajredin Pasha ndryshe nga të ashtuquajturit “Osmanllinjtë e rinj”, mendonte se autoriteti i sulltanit është i paprekshëm që aludon në atë se sulltani ishte halife i muslimanëve. Sulltan Abdul Hamiti II nuk qëndroi duarkryq ndaj këtyre lëvizjeve nga ana e arabëve. Ai iu dha mundësinë që të bëhen pjesë e burokracisë, ku në mesin e këtyre të rinjve liberalë bënte pjesë edhe Hajredin Pasha, por ashtu siç u veprua më herët me homologët e tyre turq dhe shqiptarë edhe këta u ndërruan me njerëz më të besueshëm për Portën e Lartë. Në vendin e tyre bënte pjesë Izet Pasha që ishte me prejardhje arabe, i cili më vonë do të binte nën ndikimin e ideologut modernist Xhemaludin Afgani.

Në këtë periudhë del në skenë Muhamed Abduhu dhe Saad Zaglul (Zağlul) që i kundërshtonin ndikimet e mundshme britanike në Egjipt, në të njëjtën kohë edhe pse Muhamed Abduhu ishte përkrahës i Xhemaludin Afganit në çështjen e modernizmit të Islamit. Ai besonte se Islami duhet t’i shërbejë njerëzimit jo vetëm si fe, por si alternativa e vetme për civilizimet botërore. Ai mendonte se para së gjithash arabët ishin ata që kishin të drejtë të krenoheshin me Islamin (ishin të zgjedhurit për Islam). Një mendim i tillë do të krijonte kushte për largim nga ideologjia e Ummetit që aspiron në nacionalizëm dhe krijimin e kombeve arabe. Muhamed Abduhu kundërshtonte: ushtrinë turke (që sipas tij ishte padrejtësi të sigurohen popujt arabë nga turqit), gjuhën turke dhe shkollimin në turqisht. Njëri ndër pasuesit e Abduhusë ishte edhe Reshid Rida (1856-1935) nga Siria, i cili kishte kaluar në Egjipt dhe nxirrte gazetën “el-Manar” (Drita). Kjo gazetë publikonte shkrime që kishin të bëjnë me popullin arab duke aluduar se: arabët ishin ata që i zgjeruan kufinjtë e Islamit, ndërsa turqit pavarësisht nga pushtimet që kryen, bënë që Islami dhe muslimanët të poshtërohen. Në këtë ideologji kemi edhe modernistin nga Siria Abdurrahman Keâkebi (1849-1902), që konsiderohej si një politikan arab sunit që kishte shëtitur të gjithë botën arabe. Duhet theksuar se Rida dhe Keâkebi ishin të ndikuar nga vehabizmi që do të thotë se me lëvizjet e tyre nuk synonin shkatërrimin e Perandorisë Osmane, por kishin bindjen që pushteti i fesë u takonte arabëve.

Është me interes të dihet se mendimet për një Islam dhe perandori të modernizuar përkraheshin edhe nga të krishterët arabë. Arabët besonin se bashkimi rreth Perandorisë Osmane ishte e vetmja mundësi që do t’u mundësonte atyre ta ruanin bashkimin arab dhe zgjerimin e kulturës së tyre dhe atë islame. Por, ata mendonin se gjuha arabe duhet të jetë gjuhë e shkencës duke përfshirë edhe shkrimin e saj. Në këtë periudhë në trojet arabe kemi hapjen e shumë shkollave të huaja (psh. Syrian Protestant College dhe Kolegji Francez Xhizvit) të cilët përgatitën kuadro nga arabët e krishterë dhe ku rëndësi të veçantë i dhanë studimit të kulturës dhe gjuhës arabe. Këta arabë të krishterë në studimet e tyre kulturën islame e shndërruan në kulturë arabe. Si pasojë e këtyre ideologjive kemi edhe ngritjen e ndjenjave nacionaliste arabe. Ndërsa shërbyesit me autoritet (nga arabët) në Perandorinë Osmane kërkonin të drejtat për zyrtarizimin e gjuhës arabe si gjuhë e shkencës. Porta e Lartë jo vetëm që nuk e mori parasysh kërkesën e arabëve për gjuhën arabe, përkundrazi bëri një presion gjuhësor duke rritur numrin e shkollave turke në vendet arabe. Po ashtu iu morën pozitat zyrtarëve arabë në perandori, që mendojmë se ishte një politikë e gabuar e perandorisë që ndikoi në ngjalljen e urrejtjes ndaj turqve. Për herë të parë në shkollat më të njohura të Perandorisë në Stamboll siç ishin: Aşiret-i mektebi Humayun dhe Mekteb-i Mülkiye, nga vendet arabe silleshin nxënës që ishin të klasave të ulta e që deri më tani në këto shkolla mësoheshin fëmijët e funksionarëve që aludonte në atë se synohej të krijohej një gjeneratë e re e administratës (në shkollën e njohur mekteb-i mülkiye më 1907 ka pasur 106 student arabë).

Në këtë periudhë përveç shtimit të shkollave të huaja kemi edhe një rritje të shkollave turke në vendet arabe. Në vitin 1880 vetëm në Haleb kishte 20 shkolla fillore dhe një të mesme, në Damask 1 të mesme dhe 3 fillore, dhe nga ky numër shkollash në periudhën e Luftës së Parë Botërore kishte arritur në 100. Përveç gazetave arabe dhe franceze që botoheshin në këtë kohë kemi edhe 6 gazeta që botoheshin në gjuhën turke. Kështu që në vitet e fundit të Perandorisë Osmane kemi një pasuri shumë të rëndësishme gazetareske turke për hulumtuesin turk. Një rol të rëndësishëm në këtë propagandë luanin edhe liderët fetarë siç ishte Rufai Shejhi Ebu’l-Huda nga Halebi.

Në këtë periudhë kemi edhe daljen e komitetit turk të quajtur “Ittihat ve Terakki” (që ishin kundër politikave të Sulltan Hamitit, të cilët pretendonin bashkim dhe zhvillim). Ky komitet në fillim ndiqte politikat për bashkëpunim me të gjithë popujt brenda perandorisë dhe jashtë saj. Si rezultat u krijua komiteti vëllazëror osmano- turk (Arab-Osmanlı kardeşliği), por pas një kohe shumë të shkurtër vëllazëria në fjalë do të prishet, ku arabët do të lëvizin në forma më të organizuara në kërkimin e të drejtave të tyre. Ndër organizatat më të rëndësishme ishin: El-Kahtanijje që udhëhiqej nga Aziz el-Misrin dhe ajo El-Fatat e themeluar në Paris më 1911. Komiteti turk ndërtoi marrëdhënie me organizatën el-Kahtanijje që shumë nga intelektualët arabë që konsideroheshin si të rrezikshëm për perandorinë dhe ishin larguar në vende të largëta, u lanë të lirë të ktheheshin në Mekë. Mirëpo, organizata el-Kahtanijje dëshironte që pushteti të ndahet në dysh duke ndjekur modelin autro-hungarez, gjë që u refuzua fuqishëm nga komiteti Ittihat ve Terakki. Tani komiteti organizatën e shpalli si të jashtëligjshme dhe më 1912 liderët e saj dërgohen në Kajro. Më 1913 në Paris organizata El-Fatat mblodhi një tubim kombëtar. Komiteti turk për të parandaluar përçarjen arabo-turke zgjodhi rrugën e bisedimeve me liderët e organizatës dhe u arrit marrëveshja që: gjuha arabe të bëhet gjuhë zyrtare, rritja e numrit të ushtarëve arabë e në veçanti nëpër vilajetet arabe, në Kabinën osmane më së paku të ketë 3 ministra arabë, etj. Pavarësisht nga marrëveshjet e nënshkruara mes komitetit turk dhe atij arab, komiteti turk jo vetëm që nuk i realizoi kërkesat e arabëve, por ato i la në harresë fare. Duhet theksuar se përkundër të gjitha lëvizjeve arabe ndaj perandorisë, populli arab deri në shkatërrimin e Perandorisë Osmane nga brenda (dalja në skenë e komitetit Iittihat ve Terakki), përveç disa kryengritjeve të vogla nuk mund të thuhet se synonin ndarjen nga Perandoria Osmane.

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 

Përktheu nga turqishtja: Agron ISLAMI


* Kjo temë është kumtuar me rastin e festimit të vitit 700 të themelimit të Perandorisë Osmane nga Prof. dr. Ilber Ortayli, organizuar në datën 4-8. 1999 në Ankara.

Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

 

Ayten Ardel: Në arkivat e Stambollit ka miliona dokumenta për shqiptarët (intervistë)

04/09/2012 Lini një koment

AYTEN ARDEL: NË ARKIVAT E STAMBOLLIT KA MILIONA DOKUMENTA PËR SHQIPTARËT

(intervistë)

Ayten Ardel

       Ayten Krasniqi’Ardel, e takova fare rastësisht në Stamboll, ku pata vajtur me bashkëshortin tim Bejtullah Destanin, për disa ditë pushim, të cilat i kisha planifikuar muaj më parë, si një surprizë në 50 vjetorin e tij të lindjes. Por Bejtullahi është njeri i çuditshëm, pak ndryshe nga shumica e njerëzve që na rrethojnë çdo ditë. Në vend të magjisë së bukurisë së Stambollit, të ambjenteve tërheqëse, të shëtitjeve në det apo restorantëve të famshëm turq, për të përkujtuar 50 vjetorin e tij, ai zgjodhi të qëndronte mes dëshmitarëve të heshtur të historisë shqiptare, në Arkivat Osmane të Stambollit. Gjatë gjithë kohës që qëndruam në Stamboll kemi kërkuar në arkiva dokumenta që, kanë lidhje me historinë shqiptare dhe me vetë shqiptarët. Si ekspert i kësaj lëmie, Bejtullahi u magjeps me pasurinë e dokumetave osmane të cilat kapnin shifrën mbi 90 milion, të dixhitalizuara deri më sot dhe miliona të tjerë që prisnin të dixhitalizoheshin. Së fundi i erdhi keq që nuk kishte ardhur këtu vite e vite më parë, pasi historia 500 vjeçare e shqiptarëve ishte mbyllur në këto arkiva, shumë pak të studiuara prej tyre. Dhe ja, ishte pikërisht dita e parë e qëndrimit tonë në Stamboll dhe vizita e parë e jona në arkiv, kur edhe u befasuam nga shqipja me të cilën na foli njëra prej punonjëseve të arkivit. E habitshme vërtetë por ja që kështu ishte; Ayten Krasniqi’Ardel, një nga punonjëset shkencore të Arkivave Osmane, me preardhje nga Mitrovica. E martuar prej kohësh në Turqi, ajo tashmë jeton dhe punon në Stamboll. Trupshkurtër por shumë energjike, Ayteni ishte e kudondodhur, pranë monitorëve të asaj salle që ishte e mbushur me studiues nga e gjithë bota. Ditët në vazhdim do të na ndihmonin t’a njihnim më nga afër Aytenin dhe punën e saj. Ajo ju përgjigj me kënaqësi kërkesës për të realizuar një intervistë me të.

Ayten Krasniqi’Ardel

Pashtriku: A mund të na tregoni diçka për origjinën tuaj?


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Quhem Ayten Krasniqi’Ardel. Jam nga Mitrovica e Kosovës. Babai është shqiptar ndërsa nëna është prej turqve që jetojnë në Kosovë. Jam lindur në Mitrovicë, por ndihem krenare që jam rritur dhe edukuar mes dy kulturave shumë të lashta, asaj shqiptare dhe turke.

Pashtriku: Si e keni mësuar Osmanishten?

Ayten Krasniqi’Ardel: Kam studiuar për Orientalistikë në Universitetin e Prishtinës, që më 1973. Unë jam studentja e parë femër e kësaj fushe dhe kam patur nderin të kem profesor Hasan Kaleshin, mjaft i njohur për kontributin e tij për historinë shqiptare, të periudhës Osmane.

Pashtriku: Vendimi për të studiuar Orientalistikë ju lindi vetvetiu apo patët ndonjë nxitje të jashtme?

Ayten Krasniqi’Ardel: Prindërit e mi kanë ndikuar shumë në këtë vendim timin. Ata më kanë nxitur dhe përkrahur për të përzgjedhur studimet në këtë degë, veçanërisht nëna ime, që dinte të lexonte Kur’anin dhe fliste turqishten.

Pashtriku: Ju jeni një nga ekspertet e osmanishtes dhe keni vite që punoni si punonjëse shkencore në arkivë. Çfarë perspektive ju ka hapur kjo?

Ayten Krasniqi’Ardel: Të diturit e një gjuhe pothuajse të harruar sot, më ka hapur perspektiva të shkëlqyera. Për gjashtë vjet 1981-1986, kam ligjeruar në Universitetin e Sarajës si lektore e Turqishtes, gjithashtu kam dhënë gjuhë Turke në Medresen e Gazi Husrev Beut dhe kam patur rastin të punoj në arkivin e bibliotekës së Gazi Husrev Beut. (Lexoni: http://www.ghbibl.com.ba/ – Sh.B) Më pas, në 1987-1988, rruga e dijes më çoi si lektore të gjuhës Turke në Univeristetin e Venedikut në degën e Orientalistikës.

Pashtriku: Si e keni ndier veten në Venedik?

Ayten Krasniqi’Ardel: Jam ndier shumë e lumtur dhe krenare. Besoj se gjithkush e kupton se të arrish të japësh mësim në një nga universitetet më me emër në botë, nuk është aspak e lehtë, kjo kërkon punë dhe përkushtim. Si lektore kam patur kontakt me emra të shumtë të dijes, akademikë të shquar, studentë të shkëlqyer, që më pas do të rradhiteshin në elitën akademike botërore. Në Venedik kam patur nderin të kem kolegë Prof. Hasan Karnësh dhe Prof. Xhanpiero Vilinxhere si dhe të jem pjesë e projektit të Prof.Karnësh, i cili synonte t’u mësonte studentëve të Orientalistikës në Venedik, dialektet e ndryshme të turqishtesh, që fliteshin nëpër botë. Një nga këto dialekte ishte dhe dialekti turk që flitej në Kosovë.

Pashtriku: Sa vite keni që punoni në Arkivat Osmane?

Ayten Krasniqi’Ardel: Kam filluar punë në Arkivat Osmane më 1992 dhe vazhdoj të punoj akoma dhe sot.

Pashtriku: Çfarë ndieni kur punoni mes një thesari të tillë, pothuajse të lënë mënjanë nga bota?

Ayten Krasniqi’Ardel: Shumë vite para se të filloja punën këtu, kam qenë anëtare e Shoqatës Botërore të Turkologëve dhe pata realizuar dy punime shkencore deri atëherë: I pari “Gjëegjëza” është një punim në dialektin e turqistes që flitet në rrethinën e Pejës, ndërsa i dyti bën fjalë për “Emrat e gjellëve” në boshnjakisht. Qenia anëtare e kësaj shoqate dhe punimet shkencore që kisha realizuar deri atëherë ma lehtësuan mundësinë e punësimit këtu në Stamboll, ku dhe isha martuar dhe jetoja tashmë. Sa për punën në Arkivë, nuk gjej dot fjalë të shpreh kënaqësinë që ndjej duke punuar mes një pasurie kaq të madhe. Për më tepër puna këtu më mundëson të mësoj për historinë e shqiptarëve të Kosovës, Shqipërisë, Maqedonisë, Malit të Zi, Greqisë etj, mundësi kjo që nuk besoj se do të më ipej po të punoja diku tjetër. Si intelektuale ndihem krenare që më është dhënë një mundësi që shumë të tjerë ëndërrojnë ta kenë. Kjo më nxjerr para vetes detyrën e vështirë për të kontribuar më shumë për Ballkanin dhe për trevat shqiptare në veçanti. Është për t’u habitur fakti se në secilin fond të Arkivit do të gjesh dokumenta që në një mënyrë apo në një tjetër flasin për shqiptarët. Nuk mundem të them një numër të saktë për dokumentat në të cilat përmenden shqiptarët, por më duket se janë me miliona dhe këto dokumenta nuk përfshijnë vetëm trevat aktuale që popullohen nga shqiptarët por të gjithë teritorin osman ku ka patur shqiptarë. Meqenëse shtrirja teritoriale e Perandorisë Osmane ka qenë relativisht shumë e madhe edhe dokumentat për shqiptarët janë të shumta.

Stamboll 2010: Bejtullah Destani, Ayten Krasniqi’Ardel dhe Jeni Myftari

Pashtriku: Ju përmendët faktin se ka me miliona dokumenta që flasin për shqiptarët. A janë studiuar këto fonde nga ana e Qeverive Shqiptare?


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Mund të them se kohët e fundit është rritur interesi për këtë pasuri arkivore. Herë pas here vijnë në arkivë studiues të ndryshëm, pjesa më e madhe nga Shqipëria. Më ka habitur disi fakti se edhe gjatë periudhës së regjimit komunist të Enver Hoxhës, ka patur studiues nga Shqipëria që kanë ardhur të hulumtojnë në këto arkiva.

Pashtriku: Çfarë keni parasysh kur thoni se më të interesuarit kanë qenë shqiptarët e Shqipërisë?

Ayten Krasniqi’Ardel: Ka kumtesa të shumta me tematika nga më të ndryshmet që janë përgatitur nga shqiptarët e Shqipërisë. Po kështu gjejmë edhe një sërë librash historik të mbështetura në dokumentat osmane, që janë botuar nga studiuesit shqiptarë brenda teritorit të Shqipërisë. Mund të përmend këtu Prof. Ferid Dukën, Prof. Gazment Shpuzën, Kristaq Priftin dhe emra të tjerë, të cilët i kam takuar këtu në këtë sallë duke punuar dhe hulumtuar historinë e panjohur të shqiptarëve. Nga Kosova, me përjashtim të të mirënjohurit Hasan Kaleshi, që i takon brezit të vjetër të studiuesve, nga studiuesit aktualë mund të përmend vetëm Iljaz Rexhën, i cili është marrë me hulumtimin e dokumentave osmane. Ndërsa i pari që ka shkruar për historinë e shqiptarëve në kohën e Perandorisë Osmane, ka qenë studiuesi i mirënjohur turk, Halil Inallxhëk. Ai është marrë me studimin e Defterit të Vlorës në Dokumentat Osmane të kohës dhe e ka botuar atë. Një studim të përafërt ka bërë dhe Ferid Duka, më vonë, për Defterët e Beratit.

Pashtriku: Po vetë arkivat shqiptare sa janë të interesuara për këto dokumenta?

Ayten Krasniqi’Ardel: Edhe në këtë rast do të thoja se Arkivi Qendror i Shqipërisë, është interesuar më së shumti për të punuar me këto dokumenta. Veç kësaj, ndërmjet Arkivit Qendror të Shtetit Shqiptar dhe Arkivave Osmane ka kohë që është nënshkruar një marrëveshje bashkëpunimi në nivel të lartë. Tani së fundi një marrëveshje e tillë është nënshkruar edhe me arkivat e Kosovës dhe të Maqedonisë. Para pak kohe, të trija këto arkiva, në bashkëpunim me Arkivin Osman kanë botuar nga një libër: “Shqipëria në Dokumentat Arkivore Osmane”, “Vilajeti i Kosovës në Dokumentat Arkivore Osmane”, “Maqedonia në Dokumentat Arkivore Osmane”.

Ayten Krasniqi’Ardel

Pashtriku: A është i mjaftueshëm studimi që kanë bërë shqiptarët deri më sot në këto arkiva? 


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Sigurisht që nuk është i mjaftueshëm. Megjithë punën dhe përpjekjet që janë bërë kjo e gjitha është shumë pak, për të mos thënë aspak. Nëse hedh vështrimin në sasinë e dokumentave dhe e krahason me punën që është bërë, po të flas me gjuhën e statistikës mund të them se deri tani është bërë 0,000001% e punës që duhet bërë.

Pashtriku: Sa kanë investuar Qeveritë Shqiptare (e Shqipërisë dhe Kosovës) në nxjerrjen apo studimin e këtyre fondeve?

Ayten Krasniqi’Ardel: Asgjë. Nuk është investuar asgjë në këtë drejtim. Nuk di nëse Qeveritë Shqiptare kanë financuar ndonjë prej studiuesve që vijnë dhe punojnë këtu, apo këta studiues vijnë privatisht, por ajo që mund të them me siguri është se ndonjë investim konkret në planin e marëdhënieve dypalëshe nuk ka patur.

Pashtriku: Nisur nga këndvështrimi juaj si specialiste, a mendoni se studimi i fondit osman paraqet interes për historinë e shqiptarëve?

Ayten Krasniqi’Ardel: Jo vetëm si specialiste e osmanishtes apo si punonjëse shkencore e Arkivit, por edhe si shqiptare mund të them se vlerat e studimit të këtyre fondeve për shqiptarët janë të patjetërsueshme. Në këto fonde që heshtin, fshihet e gjithë historia që flet, prandaj mjafton të kesh dëshirën dhe vullnetin e mirë për t’i nxjerrë në dritë dhe për t’i studiuar këto dokumenta dhe atëherë do të gjesh para vetes shumë të vërteta që i mungojnë aktualisht historisë së shqiptarëve. Po të thellohesh në studimin e tyre do të gjesh si ka qenë ndërtuar jeta sociale, shoqërore, kulturore e trojeve të banuara etnikisht nga shqiptarët.

Pashtriku: Ekziston mendimi se populli shqiptar ka vuajtur dhe ka hequr shumë nën sundimin e Perandorisë Osmane. Si qëndron e vërteta e këtij mendimi, parë nën dritën e dokumentave historike?

Ayten Krasniqi’Ardel: Ky mendim është totalisht i gabuar dhe nuk ka asnjë bazë shkencore apo historike. Në fund të fundit ky mbetet mendim i atyre “studiuesve” dritëshkurtër që të gjitha arsyet për prapambetjen aktuale të kombit shqiptar ja mveshin Perandorisë Osmane. E parë nga këndvështrimi i së vërtetës histrorike, faktet flasin krejt ndryshe. Historia e të gjitha qytetërimeve të lashta dhe të reja është shkruar bazuar në trashëgimitë kulturore të këtyre qytetërimeve. Një prej burimeve kryesore, tepër të besueshme të këtyre trashëgimive, janë edhe arkivat. Në këtë kontekst, Arkivat Osmane janë një prej burimeve më të rëndësishme botërore, të historisë 560 vjeçare, nga mesjeta e deri në fillimet e shekullit të 20’të. Nëse dokumentat flasin ndryshe, atëherë pse duhet t’u besojmë fjalëve të paargumentuara të disa pseudostudiuesve? Për të shkruar historinë e një kombi duhet të bazohemi tek e vërteta dhe për hir të kësaj të vërtete duhet të pranojmë edhe ato gjëra që ndoshta nuk na shkojnë për shtat. Është fakt i pamohueshëm se shqiptarët, si komb, kanë qenë shumë të privilegjuar në kohën e qeverisjes së Perandorisë Osmane. Për këtë flet qartë fakti se në Qeverinë Osmane kanë shërbyer me mijëra nëpunës shqiptarë, të cilët kanë patur ofiqe të ndryshme, që nga nëpunës i thjeshtë e deri në rang Ministrash dhe Kryeministrash.

Pashtriku: Pra në një farë mënyre mund të themi se shqiptarët kanë qenë të përkëdhelurit e Perandorisë, apo jo?

Ayten Krasniqi’Ardel: Po, tamam ashtu, kanë qenë kimetlinjtë e Perandorisë. Kjo edhe për shkak të vlerave të mëdha që kanë patur shqiptarët si komb. Dokumentat pohojnë se Kryeministrat-kryevezirët ose sadrazamët, numri i të cilëve ka kapur shifrën 40, ministrat-vezirët dhe pashallarët-gjeneralët e komandantët ushtarakë më të vlefshëm, kanë qenë me origjinë shqiptare. Në qoftëse Perandoria, është udhëhequr nga shqiptarët atëherë si mund të pretendohet se ajo është bërë pengesë në përparimin e vendit? Jo vetëm kaq por sipas dokumentave, në urdhëresat e Sulltanit gjejmë kontribut të shpeshtë financiar në ndërtimin apo meremetimin e kishave të ndryshme, fakt ky që hedh poshtë tezën e myslimanizimit të popullsisë me dhunë, siç pretendohet nga disa pseudostudiues.

Pashtriku: Ju përmendët faktin se në Administratën Osmane ka patur shumë shqiptarë. A mund të na përmendni këtu diçka konkrete për të argumentuar mendimin tuaj?

Ayten Krasniqi’Ardel: Në secilin fond do të gjesh diçka që flet për këtë të vërtetë, mjafton t’i shfletosh ato. Administrata Osmane ka patur nëpunës shqiptarë prej kontakteve të para me këtë Perandori e deri në shkatërrimin e saj më 1922.

Pashtriku: Sa mendohet të jetë numri i këtyre nëpunësve?

Ayten Krasniqi’Ardel: Nuk mund të them me siguri se sa ka qenë numri i tyre. Unë personalisht jam marrë me studimin e përbërjes administrative gjatë kohës së Abdyl Hamitit të Dytë, 1878-1909. Jam mahnitur nga saktësia statistikore e kësaj administrate, e cila ka regjistruar të gjitha CV e nëpunësve të saj. Kjo administratë ka numëruar 62,000 nëpunës, prej të cilëve 11, 400 kanë qenë ballkanas (të lindur në Ballkan), ku pjesa dërmuese e tyre rezulton të jenë shqiptarë. Në raport me popujt e tjerë vendin e parë e kanë mbajtur shqiptarët, pastaj kanë ardhur popujt e kombësive të tjera. Këta nëpunës nuk kanë punuar vetëm në zonën e Ballkanit, por kanë shërbyer në pjesë të ndryshme të Perandorisë.

……………………………….

36 sulltanët e perandorisë osmane:

………………………….

VIDEO

………………………………………

Pashtriku: Ju mendoni se Abdyl Hamiti i II’të ka qenë simpatizant i shqiptarëve?


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Po kështu mendoj. Të gjitha gjasat të çojnë në këtë përfundim. Jo vetëm kaq, por duket se ai ju ka besuar shumë shqiptarëve, pasi në gardën e tij personale, pjesa më e madhe e rojeve kanë qenë shqiptarë.

Pashtriku: Ndër shqiptarët është e njohur teza se Perandoria Osmane është pengesa kryesore për zhvillimin e gjuhës shqipe. Çfarë mund të na thoni për këtë?

Ayten Krasniqi’Ardel: Edhe kjo tezë nuk ka asnjë bazë historike. Mjafton që të përmendim këtu faktin se në krye të censurës në Ministrinë e Arsimit të Perandorisë Osmane ka qenë Naim Frashëri, një prej emrave më të mëdhenj të Rilindjes Shqiptare. Për më tepër, sipas dokumentave, shqiptarët kur kanë kërkuar nga Perandoria të njihet gjuha shqipe, nuk i kanë bashkangjitur kërkesës së tyre një alfabet konkret për t’u aprovuar nga organet kompetente. Duket shqiptarët kanë patur probleme ndërmjet vetes, pasi nga historia dimë se shqiptarët kanë bërë disa alfabete të cilët kanë kundërshtuar njëri-tjetrin dhe ndoshta pikërisht kjo mosmarrëveshje ndërmjet shqiptarëve i ka vonuar ata në zhvillimin e gjuhës së shkruar shqipe.

Pashtriku: Cili ka qenë më aktiv për gjuhën shqipe?

Ayten Krasniqi’Ardel: Në vija të përgjithëshme mund të them se ndoshta familja Frashëri ka patur emër më të madh në këtë drejtim, por sigurisht ka dhe emra të tjerë që ne i njohim mirë nga historia e deri tanishme. Duket se vetë familja Frashëri, më konkretisht Naim Frashëri si censor i Ministrisë së Arsimit, ka patur konflikt interesi me veprimtarë të tjerë shqiptarë të kësaj fushe, por nuk di shumë hollësi në këtë drejtim. Unë personalisht nuk jam marrë me studimin e këtij problemi, prandaj nuk dua të ndalem në hollësi që nuk janë në kompetencën time studimore. I takon gjuhëtarëve shqiptarë, të merren me studimin dhe hulumtimin e periudhës së lindjes së shqipes së shkruar, për të nxjerrë në pah të vërtetën.

Pashtriku: A ka në arkivat osmane dokumenta në gjuhën shqipe?

Ayten Krasniqi’Ardel: Deri tani nuk kam hasur të tillë dokumenta. Kjo nuk do të thotë se nuk ka edhe pse të them të vërtetën, dyshoj.

Pashtriku: A mund të veçoni ndonjë prej fondeve më të rëndësishme që keni studiuar?

Ayten Krasniqi’Ardel: Po, përmenda më lart periudhën e qeverisjes se Abdylhamititit të II’të. Ky fond ka një rëndësi të madhe edhe për shqiptarët pasi – siç thashë – në administratën e tij kanë shërbyer 11,400 ballkanas. Studimin e jetës dhe të veprimtarisë së këtyre nëpunësve unë e kam marrë si rast studimor dhe e kam paraqitur si projekt të veçantë. Është një projekt që më është dashur 5 vjet për ta përgatitur, por që për fat të keq akoma nuk kam gjetur mjetet e duhura financiare për t’a nxjerrë në dritë gjithë këtë punë.

Pashtriku: Ju thatë se keni përgatitur edhe disa kumtesa me vlerë historike, të cilat i keni ligjëruar në tribuna të ndryshme shkencore. A mund të na tregoni për ndonjë prej tyre?

Ayten Krasniqi’Ardel: Po e vërtetë, kam përgatitur disa kumtesa shkencore. Një prej tyre ka qenë për Elbasanin e shekullit të 15’të, me temë: “Elbasani në Defterët e Parë Osmanë”. Përveç Elbasanit kam bërë një studim për “Konsullatat e Huaja dhe kontributi i tyre në Vilajetin e Kosovës në shek. e 19’të dhe fillimet e shek. 20’të”. Përveç këtyre kam bërë disa studime për këtu në Turqi, konkretisht për nëpunësit e administratës të lindur në Üskudar dhe Konja.

Pashtriku: Çfarë plani keni për të ardhmen?

Ayten Krasniqi’Ardel: Planet dhe dëshira ime janë, besoj, të njejta me ato të çdo studiuesi: të jap maksimumin tim në shërbim të dijes dhe të vendit. Si plan afatshkurtër kam realizimin e projektit që përmenda më lart, “Nëpunësit ballkanas në administratën e Abdylhamitit të Dytë”. Ky projekt nuk përfshin vetëm trevat shqiptare, por edhe Maqedoninë, Malin e Zi, Greqinë, Serbinë, Hungarinë, Rumaninë. Ndërsa si plan afatgjatë kam studimin e thelluar të vlerave kulturore shqiptare dhe ballkanase në përgjithësi.

Pashtriku: Projektin tuaj mendoni ta realizoni si një të tërë për të gjithë Ballkanin, apo e keni menduar të ndarë sipas shteteve të ndryshme?

Ayten Krasniqi’Ardel: E mira do të ishte të realizohej si një projekt i plotë. Kjo do të ishte edhe një urë e mirë lidhje mes shteteve Ballkanike me njëri-tjetrin, por nëse nuk gjenden mjetet e duhura financiare për ta realizuar si një të tërë, atëherë le të financojë çdo shtet për nëpunësit e tij. E rëndësishme është që materiali të shohë dritën e botimit, për vetë vlerat historike që përmban. Duke botuar këtë material do të mësojmë edhe se cilat kanë qenë institucionet që kanë funksionuar në Ballkan, si kanë funksionuar ato, cili ka qenë rroli i tyre në zhvillimin shoqëror të rajonit dhe çfarë vlere ka patur për popullsinë vendase, qeverisja nga vetë vendasit. Për më tepër, nëse veçoj vlerat që ka për shqiptarët, studimi hedh dritë edhe mbi nëpunësit shqipfolës, pasi politika që ka ndjekur Abdyl Hamiti ju ka mundësuar nëpunësve të flasin të gjitha gjuhët që dinë, përfshi këtu edhe shqipen. Megjithatë dyshoj se të gjitha shtetet janë të interesuara për botimin e tij. Le të marim rastin e Greqisë p.sh: ajo nuk do të ishte e interesuar të financojë këtë projekt, për shumë arsye. Një nga arsyet kryesore është se nuk është në favor të politikës antishqiptare greke, të dalë në pah numri i popullatës shqiptare që ka jetuar në teritoret që sot i takojnë Greqisë, për më tepër që kjo popullatë ka qenë myslimane, gjë të cilën Greqia kërkon t’a mohojë me forcë.

Në dhomën e hulumtimeve të arkivit osman: Dilek Cansel, Mihai Maxim, Ali Toköz, Ayten Ardel, Sevinç Akça

……………………..

Pashtriku: Çfarë mesazhi do t’u përcillnit lexuesve?


Ayten Krasniqi’Ardel:
 Dëshiroj të shoh sa më shumë studiues shqiptarë në këtë sallë, të zhytur mes këtyre dokumentave, për t’ju shkundur pluhurin e kohës dhe për t’i bërë të flasin në të mirë të çështjes tonë kombëtare. Ka ardhur koha ta shkruajmë ndryshe historinë tonë, me fjalë të tjera: Ta themi historinë me zërin e së vërtetës. Është kjo një thirrje që ja drejtoj të gjithë atyre studiuesve që kanë ndër deje gjak shqiptari. Punoni dhe financoni në të mirë të popullit tuaj.

Bisedën e zhvilloi: Jeni MYFTARI

Marrë nga faqja: http://www.pashtriku.org/?kat=60&shkrimi=615

Shqiptarët që dikur sundonin Irakun

03/08/2012 Lini një koment

Fatos BAXHAKU

SHQIPTARËT QË DIKUR SUNDONIN IRAKUN

Fatos Baxhaku

Guvernatorë, ushtarakë, klerikë, madje edhe histori dashurie ndriçojnë një lidhje të vjetër me zonën e trazuar.

Iraku, vendi i Babilonisë së lashtë dhe vendi i përplasjes së madhe mes dy pjesëve të mëdha të muslimanëve: mes sunitëve dhe shiitëve. Të parët, politikisht kanë pasur gjithnjë në krah Perandorinë Osmane, të dytët mbretërit e Iranit. Nga ky konflikt sikurse edhe tani kanë gjalluar konflikte të ashpra, gjakderdhje, mërira e luftëra. Që në kohë të herëshme shqiptarët kanë qenë protagonistë në këtë lojë të ashpër, me të cilën i lidhte vetëm një gjë: dëshira për t’i shërbyer ushtarakisht një fuqie të madhe. Aty nga 1508, Shahu i Persisë, mbrojtës i madh i shiitëve, Ismail-al-Safavi pat shtënë në dorë një pjesë të mirë të Irakut Verior, gjë që e pat shtyrë Sulltanin e atëhershëm, Selimi I të drejtonte një ekspeditë të madhe ushtarake për të rivendosur pushtetin e tij. Një nga komandantët më të suksesshëm të fushatës është një i quajtur AHMET PASHË DUKAGJINI. Letërsia arabe përshkruan gjërë e gjatë se si Dukagjini, i bërë mosleman, i drejtoi trupat osmane drejt fitores në Çalldiran në 1514. Fitorja ishte e rëndësishme. Aventura e shqiptarëve në troje të Irakut kishte nisur mirë.

Nga 1544 deri në 1548 në krye të Irakut ishte shqiptari AJAZ PASHA. Sikurse ndodh shpesh për gjithë të mëdhenjtë pavarësisht nga koha, Ajaz Pashës i janë kushtuar shumë poezi, ku sigurisht ai rrëfehet si njeri tejet bujar.

Vite më vonë, Porta e Lartë dërgoi në Bagdad një tjetër shqiptar, NASUH PASHËN. Njësoj si në historinë e Skënderbeut, valiu i ri shqiptar i Bagdatit, mësoi se qyteti i kishte rënë në dorë një vendasi falë një fermani të falsifikuar. Nasuhu nuk pati edhe aq fat në një betejë që u bë mes dy rivalëve në afërsi të Bagdadit. Iku i plagosur rëndë për në Stamboll, porse i ndihu fati dhe u bë, si shumë shqiptarë të tjerë, Vezir i Madh, pra Kryeministër, pasi qe martuar më parë me njërën prej vajzave të shumta të Sulltanit.

Historianët arabë ende i përmendin bëmat e disa komandantëve shqiptarë në vitet që pasuan. Në 1626 Tikriti, vendi i origjinës së Sadam Hyseinit, ishte ende në duart e persëve, të cilët e kishin pushtuar disa vjet më parë. Një shqiptar, OMER PASHA, luftoi në krye të një grushti njerëzish me një ushtri shumë herë më të madhe. Omer Pasha, komandanti, ishte i vetmi që shpëtoi nga masakra që pasoi. Legjenda thotë se e shpëtoi kali i tij i shpejtë. Ca vjet më vonë historia përsëritet. Tashmë është Ahmet KUÇUK PASHA, edhe ky shqiptar në shërbim të Sulltanit, që komandon trupat turke në betejat rreth Tikritit. Si e pa që nuk kishte shpëtim atëherë u ul dhe nisi t’i falej Allahut. Sigurisht që njëri nga ushtarët persë ia preu kokën dhe e dërgoi në Teheran. Shahu në shenjë respekti lejoi që koka e prerë e Ahmet Kuçuk Pashës të varrosej në një teqe në Damask, në Siri. Pashai plak e kishte menduar edhe këtë. Vite më parë kishte ndërtuar një vend të shenjtë për vete.

Nga fundi i shekullit XVII presioni i ushtrive iraniane gati sa se bllokoi ekonominë në Bagdad. Porta e Lartë u alarmua. Bllokimi i ekonomisë në këto anë donte të thoshte trazira edhe në vendet arabe fqinje. Sërish na shfaqet një shqiptar. Ai është ABDURRAHMAN PASHA, i cili u caktua vali i qytetit.
Abdurrahmani ishte njeri i drejtë. Ai nuk lejoi që nënpunësit të vidhnin në kurriz të popullit, liroi njerëzit nga taksat abuzive dhe arriti të sjellë normalizimin e tregut. Në historinë e Irakut shqiptari me emrin Abdurrahman mbahet mend edhe për dashamirësinë e tij ndaj poetëve dhe artistëve të tjerë, ndonëse nën zë thuhet se ai e kishte një çikë qef verën. Një xhami e ndërtuar prej tij ka qenë në këmbë deri vonë në Bagdad. Ajo quhej Maruf-al-Karhi.

Shqiptarët e kishin fort për zemër Irakun, madje aq për zemër saqë të arrijnë të themelojmë një dinasti shqiptare në krye të Bagdadit. I pari i kësaj dinastie shqiptare në zemër të Arabisë ishte dibrani HASAN PASHA, i cili nisi punë në këto anë në 1704. Hasani e nisi punën duke emëruarar djemtë e tij ndër provinca, duke kërkuar kështu bashkimin e njësive të coptuara irakene në një vilajet të vetëm. Më pas, duke u mbështetur në një ushtri të re krejt të reformuar, Hasan Pasha nga qëndrimi në mbrojtje ndaj iranianëve, i hyri detyrës së vështrië që të sulmonte. Nuk arriti ndonjë sukses të madh, megjithëqë kishte arritur të depërtonte në Iran. U varros me nderime të mëdha në Bagdad në vitin 1724. Thonë se në kryeqytetin iraken emrin e tij e mbajnë xhami e emra lagjesh.

Vendin e Hasan Pashës e trashëgoi i biri, AHMET PASHA, një i ri ambicioz, i cili e kishte ndarë mendjen të vazhdonte udhën e të atit. Ahmeti vazhdoi të sundonte deri aty afër fundit të shekullit XVIII. Pas kësaj dinastia shqiptare në Bagdad u përfshi nga një stuhi rëre, gjatë së cilës emrat e sundimtarëve vazhduan të zëvendësohen me ritme të shpejta.

Duhej të kalonin disa vite të trazuara derisa shqiptarët të shfaqeshin perseri në krye të Irakut. SYRI PASHA, vali nga 1899 – 1890, ka hyrë në historinë e Irakut si ndërtuesi i një dige të rëndësishme dhe si mbrojtës i madh i poetëve. Sipas historianëve vendas Syriu futi në veprim edhe një ide tjetër, atë të ndihmës shoqerore per të varfërit dhe vejushat. Syriu u dha udhë një veprimtarie me tradita në lëmin e poezisë.

I fundmi i dinastisë shqiptare në Bagdad ka qenë ABDULVEHAB PASHA, që qëndroi në rolin e valiut vetëm një vit. Për të dihen pak gjëra, nëse përjashtojmë ndonjë poezi oborri që servilat e kanë shkruar me zell për të.
Era e re kishte nisur të frynte gjithandej. Nuk kishte më nevojë për njerëz të luftës, a më mirë me thënë kishte nevojë për një luftë ndryshe.

Një tjetër shqiptar i shquar i ka njohur mirë këto anë. EQEREM BEJ VLORA, pinjoll i Vlorajve të famshëm, një nga mendjet më të mprehta shqiptare të dy shekujve të fundit, e ka rrëfyer në mënyrë brilante përshtypjet e tij në Irak e rrethinë. Në 1904, Eqerem Beu ishte një nënpunës i ri i Ministrisë së Jashtme të Stambollit. Bashkë me diplomatë të tjerë inspektonte asokohe hekurudhën e Hexhazit, atë që quhej një lloj paraleleje e Kanalit të Suezit, një arritje e madhe për kohën, njësoj si koridoret tona të sotme. Sytë e lodhur nga peisazhi, i mbuluar nga rëra e verdhëllemtë, i kanë shndëritur të riut shqiptar kur ka parë të kalëronte mbi një mëzat të zi arab një vajzë të re elegante. Diku andej nga Siria, në kufi me Irakun, zë fill kjo histori nostalgjie më shumë se sa dashurie. I riu shqiptar desh la mëndtë kur pa atë vajzë të re arabe që bashkë me të tjerët i bënte respektet e duhura sipas rregullave të shkretëtirës. Mësoi sakaq se perria e shkretëtirës ishte vajza e njërit prej krerëve lokalë, në çadrën e të cilit kishte bujtur. Dhe atëherë beu i Vlorës përmbahet, porse nuk mund të heqë dorë nga simpatia e tij. Nxjerr nga brezi pistoletën e tij, një Mauzer, i cili në atë kohë vlente sa qimet e kokës, dhe ia zgjat vajzës së re. Vetë Eqerem Beu rrëfen se u çudit pa masë kur pa se në këmbim vajza i kishte dhuruar mëzatin e saj të racës së pastër të kulluar arabe. Ndonëse të dy të rinjtë fati i përplasi në cepa të ndryshëm të Botës, mes tyre u lidh një letërkëmbim që do të vazhdonte gjatë.

Marrë nga Gazeta Panorama, 8 Tetor 2003.

Letër nga Pleqësia e Dibrës dhe Shkodrës, drejtuar qeverisë franceze në Konferencën e Paqes për ruajtjen e Halifatit Osman

20/07/2012 Lini një koment

Basri Dukagjini, Claude Farrére

 

LETËR NGA PLEQËSIA E DIBRËS DHE SHKODRËS, DREJTUAR QEVERISË FRANCEZE NË KONFERENCËN E PAQES PËR RUAJTJEN E HALIFATIT OSMAN

 

SHQIPËRIA DHE PERANDORIA/HALIFATI OTTOMAN

E ngarkuar nga udheheqesit themelor te maleve dhe nga fisniket me influent te Shqiperise, te cilet u mblodhen disa here ne mes te Dibres dhe Shkodres, i nenshkruari ka nderin t’i drejtohet Shkelqesise Suaj me vendimin qe vijon, i marre nga Shqiperia nje dhe  pandare.

E prekur shume nga goditjet e shumta vrastare te drejtuara kah koka e perandorisa kalifale ottomane,  Shqiperia muslimane ka nderin ti drejtohet te madhes dhe te fuqishmes France,sin je nga Fuqite me te kualifikuara per te ndryshuar rrezikun i cili i kanoset Konstantinopolit (Stambollit), Sulltanat-Kalifat qe prej 5 shekujsh.

Me kete memorie ne lusim Francen qe pike se pari   de t’i bej thirrje arsyes se Greqise lidhur me Perandorine Osmane qe ne e admirojme.

Xhon Turquit kan luajtur me Islamin duke i ngjitur ate qe nuk ekziston ne solidaritetin musliman, dmth « fushen politike ». Si « trashegimi morale » e botes muslimane, Konstandinopoja kalifale eshte per ne e shenjte dhe e paprekshme. Gjesti subjektiv dhe unilateral i ndermarr nga Mbreti i Hixhazit, nuk ka nderruar fare perceptimin tone.Kjo sepse solidariteti yne muhamedane nuk eshte politike, as arabe : por morale.

Ne kete problem nder-musliman, te ruash statu quo-ne  eshte menyra me e mire per te ruajtur rendin moral kunder reaksionit te muslimaneve dhe kunder imperializmit hixhazian, imperializem ky fanatik dhe I rrezikshem.

Besojme se eshte moment I duhur qe te perdoret competenca morale e Perandorise kalifale si nje force rregulluese e jo te veprohet me te duke e perulur dhe e shtyer ne nje deshperim i cili mund te provokoj komplikime te jashtme shume te rrezikshme.

Ne Shqipetaret kemi qene pjese e drejtperdrejte e Kalifatit, duke I dhene 37 KryeVezire,  poaq sa kishte edhe Sulltane. KryeVeziret shqipetar kan kontribuar jashtzakonisht ne miqesine e madhe dhe te vjeter franco-ottomane.  Te perkujtojme qe eshte kryeveziri shqipetar I Muratit te III-te  te cilit i kemi borxh te kete lajmeruar Marsejezet greko-freng per ultimatumin sipas  te cilit Liga (Lidhja)  separatiste vepronte kunder shtetit francez.

Eshte e pamundur qe t’abdikohet nje histori e tille e ndershme e qe kjo te mos turbulloj  shpirtin e muslimanit te cilit nderi nuk i’a lejon qe te toleroj ndryshimet dramatike qe po propozohen.

Qyteti i Smyrnit, eshte ekuivalent i Marsejit per osmanine. A nuk do te duhej qe Parisi pas intervenimit te vitit te kaluar, tani te inspironte pershpejtimin e pajtimit te paevitueshem dhe te arsyeshem mes Turqve dhe Grekve !?

Duke qene shembulli i nje objekti tragjik, zona e thelle, muslimane e qarte, e Smyrnit, vuan dhe vepron. Eshte fusha me delikate ku me shume nevoitet nje trajtim mjeksor sesa ushtarak. Paqja e Orientit varet nga kjo.

Besnik ndaj traditave te perbashkta te Shqiperise se vjeter Osmane, edhe vellezerit tone jo-musliman do rrespektojne me siguri ndjeshmerite tona.

Edhe pse ska me kufinje me Perandorine Osmane, Shqiperia ndjehet edhe me e lidhur me te pasiqe kjo lidhje eshte ekskluzivisht morale e aspak politike. Ky pikveshtim madje na bene qe te themi : per ti dhene fund konfliktit ne rritje perreth vendeve tona shqipetare, eshte koha qe Shqiperia t’i dorezohet nje ushtrie modeste osmane, e komanduar, sipas Traktatit, nga nje gjeneral francez, prestigji oriental-oksidental i te cilit do te na siguroj natyrshem e arsyeshem cdo stabilitet i cili na lejon te zhvillohemi ne paqe. Eshte poashtu koha qe t’i jipet fund manovrave te Esad pashe Toptanit te cilat e bejne edhe me te komplikuar situaten nderkombetare te vendit tone dhe bejne me te veshtir zgjedhjen e ceshtjes sone.

Turqia, duke qene nje element i rendesishem i disiplines dhe i konservimit karshi ksaj epoke te turbulluar prej bolshevizmit, eshte e denje qe te konsiderohet prej Perendimit si nje « mikeshe e shpetuar » dhe e nevojshme, ne vend se te pergjaket nga forca te ndryshme.

Duke qene mirnjohes te qendrimeve qe Franca ka pasur gjithnje karshi Lindjes kalifatike osmane e cila ka influence te konsiderueshme frenge, eshte koha qe sot t’i kujtojme asaj (Frances) se ne ende besojme ne drejtsine e saje, me shprese se ajo do te punoj per te mbrojtur per Turqine bregdetin anadollak dhe kufijte evropian, dhe keshtu te ndihmoje Lindjen muslimane dhe Shqiperine, e cila eshte pika me perendimore dhe me evropiane e saje.

Dibrer-Shkodra e Shqiperise, maj-gusht 1919.

I nenshkruari deshiron te shtoj edhe kete : « Per te kuptuar me te vertete Orientin e se nesermes duhet marre ne konsiderim dy te vertetat qe vijojne :

« 1. Turqit jane keta popuj te cilet skan jetuar asnjehere pa qene te pavarur (dmth skan jetuar kurr te varur)

« 2.Ata emigruan, heret apo vone, nga cdo vend ku dominimi i tyre u shua » per t’i ikur roberimit.

Nga kjo rrjedhe qe, Trakia, si i vetmi destinacion dhe i fundit i emigrimit te immigranve dhe indigjenve osman ne Evrope, nuk eshte aspak e ngjashme me Maqedonine per shembull, kur eshte fjala tek copetimet

Nje copetim i tille do te shkaktoj komplikime tragjike.Te tolerosh kete do te thote te tolerosh konsekuencat te cilat asnjeri nuk mund ta mohoj se kane nje impakt te madh, impakt fatal qe do te ishte piknisja e nje ceshtjeje te re te Lindjes e ksaj here per tere horizontin e Azise e qe ekoja prikologjike do te jete nje reaksion i tersise se Azise dhe Afrikes.

E pse te mos pengohet nje anarki e tille ?

Duke folur tani, jo si diplomat as si politolog, por si nje sociolog i thjeshte,i nenshkruari eshte i bindur se Shkelqesia Juaj do te gjej dispozitat me te volitshme prane Kshillit Suprem te Konferences se Paqes lidhur me kete ceshjte, ju lut qe te pranoni nderimet e tija.

Basri Beu

Deputet nga Dibra, antar i Komisionit te Puneve te Jashtme ne Parlamentin Osman.

Nga Basri Bej Dukagjini, deputet i Dibrës në Parlamentin Osman
(përktheu nga frëngjishtja AF)

Marrë nga libri: Albanie indipéndante et l’Empire Khalifal Ottoman
Botuar: Paris, Perrin et Cie, 1920

Kur SHBA-të i paguanin tatim Perandorisë Osmane

24/05/2012 Lini një koment

KUR SHBA-të i PAGUANIN TATIM PERANDORISË OSMANE

Perandoria Osmane, megjithëse ishte në fazat e dobësimit gjatë shekullit XVIII, akoma luante në botë një rol me influencë, dhe ishte në pozicionin e një Perandorie të respektueshme. Shumë shtete dhe Perandori nuk nisnin ndërmarësi politike pa lejen e Perandorisë Osmane, kurse shumë shtete europiane i paguanin tatim kësaj Perandorie. Pos tyre, shtet që i pagoi tatim (vergi) kësaj Perandorie ishin edhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Mbase kjo gjë është pak e njohur për shumkë, por ja që ndodhi në fundvitet ’700 e fillimvitet ’800…

Që në vitet e para të Republikës, kur u kuptua se pozicioni i shtet-kombit të posalindur turk, nuk do të mund të ishte kurrë i tillë sikurse në kohën e potencuar osmane kur amerikanët paguan verginë, evladët e tatim-marrësve të dikurshëm, u zhytën në zhgënjim të thellë, duke kujtuar me mall ditët e kaluara të baballarëve e të gjyshërve të tyre. Pa u zgjeruar shumë: Ngjarja ndodhi së pari më 25 korrık 1785, akt që do ta niste plejadën 50 e më tejvjeçare të bilateralitetiıt osmano-amerikan.

Anija e quajtur “Maria” me flamurin amerikan lart, u ndodh e rrethuar dhe e kapur nga anijet osmane. Megjıthkëtë amerikanët nuk morën mësım. Më 1793 u ndodhën para dersit të dytë: 11 anije amerikane u zunë përsëri nga flota osmane. Si rezultat i kësaj, atëbotë presidenti amerikan George Washington, pranoi të bënte marrëveshje me osmanët. Washıngtoni do të ulej në një tavolinë me bejlerbeun e Algjerisë Daji Hasan Pasha. Sipas marrëveshjes, shteti amerikan, për t’i rikthyer anijet e reskuestruara, duhej t’i paguante shtetit osman 642.000 dollarë si dhe do të zotohej për ruajtjen e Akdenizit. Me fjalë të tjera, Shteti Osman i vuri nën haraç amerikanët.

Specıfika e marrëveshjes ka të bëjë me faktin se tekstualisht ishte e shkruar në osmanisht (turqisht), duke qenë kështu deri në atë kohë marrëveshja e vetme që amerikanët e pranuan në gjuhë të huaj. Jo vetëm incidenti në fjalë, qe i pari dhe i fundit në mes dy vendeve. Nisur që para kësaj date, por edhe pas datës së potencuar, Senati Amerikan, bërı përpjekje të shumta për marrëveshje me Perandorinë Osmane; Në këtë çështje, i ngarkuar brenda delegacionit, qe edhe njëri ndër anëtarët e “etërve” amerikan Benjamin Franklin. Në shërbim të këtij interesi, SHBA-të në vitin 1802 emëruan në Izmir një konsull, por pas shërbimit dyvjeçar, për arsye të pakënaqësive me shërbimin e tij, nga ana e Shtetıt Osman, ai u detyra të kthehet në vend. Në vitın 1808, SHBA-të tentuan sërish hapjen e një konsullate në Perandorinë Osmane, por kjo e fundit nuk pranoi.

Megjithatë, me përpjekjet e Kaptan Pashës, më 1811 u lejua njëfarë forme e funksionimit të të ngarkuarëve tregtarë dhe atasheve.

Pas vitit 1816, delegacionet amerikane shpeshtuan vizıtat/shkuarje-ardhjet më të shpeshta; Pas vitit 1820, ky komunikim u intensifikua edhe më shumë. Së këndejmi, filluan edhe marrëdhëniet jo-zyrtare tregtare (në mes dy vendeve). Perandoria Osmane, në vitin 1828 bleu mall nga SHBA-të në vlerë prej 700.000 dollarëve, kurse SHBA-ve i shiti mall në vlerë prej 400.000.

SHBA-të, për të arrıtur marrëveshje tregtare me Perandorinë Osmane, bënë përpjekje 45 vite. Në fund, marrëveshja e parë në mes dy vendeve, e afiluar si “Marrëveshja shoqërore turke-amerikane” u nënshkrua në vitin 1830. Mahmudi II e nënshkroi këtë marrëveshje, me kusht që disa nga luftë-anijet e dëshmuara amerikane si inovacion i teknologjisë së re, të zënë vend/transferohen në Shtetin Osman.

Kjo marrëveshje, me kërkesën e Mahmudit të II-të, u “projektua” edhe me klauzolë të fshehtë, megjithatë Senati Amerikan, përkundër që e inicoi dhe respektoi marrëveshjen në pjesën tjetër, neglizhoi dhe anashkaloi respektimin e klauzolës së fshehtë. Me të dëgjuar mbi këtë gjë, Mahmudi II aspak nuk hezitoi ta dëbonte ambasadorin e SHBA-ve nga vendi. Pak kohë pas kësaj ngjarjeje, për anijen e mbërritur në Sarayburnu, u dëgjua se “i janë nxjerrur në shitje i tërë inventari dhe pjesët përbërëse/materiali”. Me arsyetimin se (luftë)anija nuk i plotëson kërkesat dhe garancionet e duhura sipas marrëveshjes bileterale për shitblerje, u kushtëzua revidimi “jo-formal” i klauzolës së fshehtë, të paraparë në Marrëveshje, kërkesë kjo që u pranua. Pas kësaj date, inxhinierët amerikanë të luftë-anijeve të ardhur në Stamboll, nën patronatin e Mahmudit të II-të, qenë të parët që ndërtuan luftë-anijen e parë amerikane me avull. Sulltan Mahmudı II, ndaj këtyre inxhınierëve tregoi tolerancë të madhe. Por pas periudhës së Mahmudit II, për shkakë të intrigave të adminıstratorëve armenë, këta inxhinierë u detyruan ta lëshojnë Stambollin, duke lënë në gjysmë punën dhe shërbimet e mëdha 8 vjeçare.

Po ashtu, pas marrëveshjes së nënshkruar për tregti, Shteti Osman, bleu nga SHBA-të edhe pushkë të firmës “Henry Martini”. Gjithashtu në Betejën e Plevnës (1878), u përdorën edhe pushkët e blera amerikane të markës Winchester. Kjo pushkë me kapacitet pesë-serik të rafalit, atëbotë nuk njihej në Europë…

Përktheu dhe përshtati nga origjinali në turqisht: Fatlum Sadiku

Roli i fisnikërisë shqiptare në zhvillimin kulturor të vendit

06/05/2012 Lini një koment

Dr. sc. Nehat KRASNIQI

 

ROLI I FISNIKËRISË SHQIPTARE NË ZHVILLIMIN KULTUROR TË VENDIT

Prof. Dr. Nehat Krasniqi

Prof. Dr. Nehat Krasniqi

Tri arsye themelore më kanë shtyrë që të merrem me këtë temë: e para, është se fisnikëria shqiptare ka luajtur rol parësor dhe të pazëvendësueshëm në zhvillimet kulturore islame në trojet shqiptare, pothuaj gjatë tërë periudhës osmane, më saktë deri në fund të dekadës së tretë të shek. XIX, por rolit të saj nuk i është dhënë vendi i merituar në shkencë; e dyta, është qëndrimi anashkalues i institucioneve shkencore shqiptare, që mbahet ndaj trashëgimisë kulturore shqiptare me frymë islame, përgjithësisht. Ky qëndrim ka varfëruar shumë atë pjesë të trashëgimisë kulturore.

Edhe pse roli i fisnikërisë shqiptare në zhvillimet kulturore të vendit nuk është trajtuar më parë si temë e veçantë, megjithatë janë publikuar punime, të cilat sjellin informacione deri-diku të mjaftueshme për këtë temë. Do veçonim këtu kontributet e studiuesve: H. Kaleshi[1], E. Vlora[2], K. Frashëri[3], S. Rizaj[4], V. Buharaja[5], J. Rexhepagiq[6], F. Duka[7], H. Bushati[8], N. Krasniqi[9], M. Asimov[10], R. Vërmica[11], M. Kiel[12] etj. Nga literatura e zgjedhur turke po veçojmë enciklopeditë, si: Kamus-ul’a‘lam e Samiut, Sicill-i osmani e Mehmed Süreyyas, Islam ansiklopedisi, Türk ansiklopedisi; biografitë dhe biobibliografitë e poetëve (tezkiretu’ş-şuara) të autorëve Sehi, Latifi, Salim, Riza, Bejani, Kënali-zade Hasan Çelebi, Mehmed Tahir Bursallë, Ali Emiri e të tjerë, Seyahatnamen e Evliya Çelebisë, veprën e E. H. Ayverdit: “Vepra të arkitekturës osmane në Evropë”, si dhe sallnamet e katër vilajeteve shqiptare, të cilat ofrojnë informacione me vlerë. Burime informacionesh të rëndësishme, për këtë temë, kemi pasur edhe Koleksionin e dorëshkrimeve orientale të Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës, si dhe koleksionet e dorëshkrimeve orientale të bibliotekave speciale dhe familjare në Kosovë dhe jashtë saj.

* * *

Depërtimi osman në tokat shqiptare, që filloi nga dekada e tetë e shekullit XIV, dhe instalimi i pushtetit osman në këto toka gjatë dekadave të mëpastajme, krijuan kushte për një varg procesesh, që lidhen ngushtë me zhvillimin etnik dhe historik të shqiptarëve. Konfirmimi i vasalitetit të një vargu fisnikësh shqiptarë ndaj sulltanëve osmanë dhe fillimi i pranimit të fesë Islame prej tyre dhe vartësve të tyre, iu hapi rrugën e integrimit shumë të shpejtë në jetën shoqërore të Perandorisë Osmane. Sistemi i ashtuquajtur “gulam-i mir” u mundësonte djemve të fisnikërisë shqiptare, të veçuar si shtresë shoqërore dhe të formuar qysh në periudhën paraosmane, që të edukoheshin në institucionin më të rëndësishëm, në “Enderun-i Humajun”, ku përgatiteshin kuadro për funksionet më të larta administrative shtetërore. Një numër i konsiderueshëm shqiptarësh kanë mbaruar shkollimin në Enderun-i humaju, apo nëpër institucione të tjera arsimore osmane dhe kanë arritur pozita të ndryshme ushtarake e administrative, përfshirë këtu edhe pozitën e sadr-i a‘zamit, (kryeministrit të shtetit osman). Ata dhe sidomos pasardhësit e tyre, pastaj, u bënë shtresa drejtuese e vendit dhe bartësit e shartuesit kryesorë të kulturës islame në trojet shqiptare. Sipas të dhënave që kemi, nga gjiri i popullit shqiptar kanë dalë 39 kryeministra, 14 admiralë, 9 ministra të financave, 3 sheyh’ul-islamë, shumë vezirë, pashallarë, beglerë, sanxhakbeglerë, valinjë, myteselimë, mir-i miranë, si dhe rreth 400 poetë e shkrimtarë e shumë myderrizë, myftilerë, kadilerë, naibë, e të tjerë.

Disa dyer të mëdha shqiptare, si: Skurajt, Mahmut-begollët, Vlorajt, Asllan-pashallitë, Sinan-pashët, Bushatllinjët, Kurt-pashët, Bargjinollët, Hoxhollët, Rrotllat, Rexhep-pashët, Gjinollët, Toptanët, Biçakçinjtë, Tepelenasit etj., fituan të drejtën e trashëgimit familjar të posteve, ofiqeve dhe gradave të larta shtetërore, duke ushtruar pushtet, pothuaj, autonom në njësi të ndryshme administrative brenda hapësirës etnike shqiptare. Këto dyer të mëdha kanë pasur të gjitha tiparet dhe rolin e një fisnikërie të mirëfilltë shqiptare. Pikërisht në këto dyer janë përpunuar idetë jetike për fatin historik të popullit shqiptar.
Roli dhe kontributi i fisnikërisë shqiptare, në drejtim të zhvillimit të kulturës dhe të civilizimit islam ndër shqiptarët ka qenë i gjithanshëm, i shumëllojshëm dhe vendimtar për këto zhvillime. Ai është shfaqur kryesisht në këto pika:
1. Kanë themeluar një varg kasabash të reja, duke futur frymën e urbanizmit oriental islam.
2. Kanë themeluar një varg institucionesh fetare, kulturore e arsimore, përpunohej, krijohej dhe kultivohej kultura shqiptare me frymë islame dhe prej nga përhapej ajo.
3. Kanë përkrahur dhe kanë inkurajuar dijetarët, letrarët dhe artistët.
Ndër kasabatë më të rëndësishme shqiptare që ka themeluar fisnikëria vendëse janë: Korça, Kavaja, Gjakova, Kaçaniku, Tirana, Peqini, Zinova, Rogova etj.
Korça statusin e kasabasë e ka fituar pas ndërtimeve dhe vakufimit të objekte prej Iljaz Bej Mirahorit në vitin 1495. Iljaz beu i njohur edhe si Koxha Mirahor, është lindur në Panarit[13]. Si fëmijë i krishterë me emrin Ilo, u mor devshirme, kur Sulltan Murati II hyri në Shqipëri. U shkollua dhe u aftësua në Enderun-i Humajun në Edrene që ishte kryeqendër e Perandorisë Osmane. Pas shkollimit ai pati një karrierë të bujshme. Një kohë ka shërbyer si oficer i trupës së jeniçerëve. Fitoi famë si luftëtar trim, sidomos në luftën për marrjen e Konstantinopolit nga ana e Sulltan Mehmetit II, më 1453. Për aftësitë që tregoi, sulltani e gradoi bej. Iljaz beu ka qenë vali në disa vilajete osmane. Në vitet 1460-65 ai ka qenë vali i Janinës[14]. Në kohën e Sulltan Mehmet Fatihut arriti pozitën e Mirahorit. Vitet e pleqërisë Koxha Mirahori i ka kaluar në Korçë, ku dhe ka vdekur në vitin 1500-501. Është varrosur në tyrben pranë xhamisë që vet e ka ndërtuar. Iljaz bej Mirahori në Korçë përveç xhamisë ka ndërtuar edhe një medrese, një imaret (kuzhinë ku ushqeheshin të varfrit falas)[15], një teqe të tarikatit halveti, disa dyqane që përbënin pazarin, i cili ishte nga më të bukurit në Shqipëri. Ai është ndërtuar me gurë të gdhendur e me qepena të hekurta, në dy anët e lumit Morava[16]. Iljaz beu në Korçë ka ndërtuar edhe një hamam. Zbukurimet e xhamisë së Iljaz beut dhe mbulesa e plumbtë është bërë nga pasardhësi i tij, Mehmet beu në vitin 1572.
Kavaja ka arritur të promovohet kasaba në vitin 1561 pas ngritjes së Xhamisë së Vjetër dhe objekteve të tjera nga Ali Hajdar Beu. Xhaminë Kubelije të Kavajës e ka ndërtuar pasardhësi i Ali Hajdar beut, Kapllan pasha, në vitin 1735[17]. Nga dera fisnike e Kavajës ka pasur edhe poetë të shquar, njëri prej tyre ka qenë “Tevfik” Kavaja. “Tevfik” Kavaja ka ndërtuar, në vitin 1817, sahat-kullën (kullën e orës) shumë të bukur të Kavajës[18]. Mësimet i ka vijuar në Shkodër e Tiranë ku, përveç tjerash, ka zotëruar shumë mirë poetikën dhe stilistikën. Vdiq në vitin 1260 H. / 1844, duke lënë një përmbledhje poezish.. Ka njohur mirë krijimtarinë poetike të poetëve shqiptarë nga qytetet fqinje me Kavajën, gjë që e dëshmojnë poezitë nazire (imituese).
Gjakova ka fituar statusin e kasabasë me objektet që ka ndërtuar dhe ka dhuruar Sylejman Hadim-aga, nga fshati Guskë i rrethit të Gjakovës. Ai në vitin 1003 H. / 1594 ka dhuruar një xhami, që njihet me emrin Xhamia e Hadumit, një mekteb (shkollë), një bibliotekë, një muvakit-hane (objekt për matjen e kohës dhe për caktimin e kalendarit me ndihmën e kuadranteve astrolabike), një hamam, një han dhe disa dyqane. Për mirëmbajtjen e këtyre objekteve, ai pastaj ka kërkuar nga Sulltani që t’i bashkëngjiten vakëfit të tij një varg tokash nga haset sulltanore dhe të ardhurat e tyre të përdoren për mirëmbajtjen e objekteve dhe pagimin e personelit të angazhuar me punë në këto objekte. Zhvillimi i arsimit dhe kulturës në Gjakovë gjatë periudhës osmane nuk mund të merret me mend pa kontributin e familjes Kurtpasha. Pinjollët e kësaj familjeje kanë ndërtuar pothuaj të gjitha objektet e kultit dhe të kulturës islame në Gjakovë. I pari pashë i kësaj dere fisnike ka qenë Kurt Pasha, muhafiz i Ujvarit në vitin 1663. I biri i tij, Hasan Pasha, ka qenë pjesëmarrës aktiv në luftërat austro-turke. Në vitin 1694, Hasan Pasha ka qenë mytesarrif i Shkodrës. Mbi njëzet pasardhës të Kurt Pashës, kanë arritur gradën pasha. Disa prej tyre u dalluan si mbështetës të zhvillimeve kulturore e arsimore në Gjakovë. Mahmud Pasha, i biri i Hasan Pashës, ka ndërtuar xhaminë dhe mektebin në qendër të Gjakovës që mban emrin e tij. Murad Pasha, i biri i Adem Pashës, (vd. rreth vitit 1748), ka ndërtuar dhe ka dhuruar Medresenë e Madhe dhe Teqenë e Madhe të saadinjve në Gjakovë[19]. Këto dy objekte kanë qenë institucionet më të rëndësishme kulturore edukative të Gjakovës. Myderriz i parë në Medresenë e Madhe të Murad Pashës në Gjakovë, ka qenë Yvejs efendiu nga Shkodra. Ndërsa shehi i parë i Teqesë së Madhe ka qenë Sylejman Axhiza Baba, po nga Shkodra[20].
I ati i Murad Pashës, Adem Pasha, në ato vite, ka qenë mytesarrif në disa sanxhaqe shqiptare. Në vitin 1694 ka qenë mytesarrif i Ohrit, në vitin 1696 mytesarrif i Elbasanit, në vitin 1697 përsëri mytesarrif i Ohrit, ndërsa në vitin 1699, kur Axhiza Baba vjen në Gjakovë, Adem Pasha ishte mytesarrif i Shkodrës[21]. Shejh Sylejman Axhiza Baba në Gjakovë ka ardhur në vitin 1699 dhe ka filluar aktivitetin për ngritjen shpirtërore të masave dhe për përhapjen e tarikatit Saadi, tarikat ky, deri atëherë i papranishëm në trojet shqiptare. Objektet që Murad Pasha ndërtoi, kanë rëndësi të veçantë kulturo-arsimore dhe fetare. Teqenë e Madhe Murad Pasha e ka ndërtuar në vitin 1714, siç konfirmon Axhiza Baba me një tarih (kronogram) në Divanin e tij[22]. Ndërsa vakufimi i saj dhe i objekteve tjera që ka ndërtuar Murad Pasha, është bërë në vitin 1732. Axhiza Baba, në Divanin e tij i ka kushtuar një poezi lavdëruese Mehmet Pashës së Gjakovës, nga e cila kuptojmë se ai, në vitin 1717, përkrah Mehmet Pashë Gjakovës ka marrë pjesë në luftën kundër venedikasve që është zhvilluar në Ulqin[23]. Axhiza Baba ka vdekur në Prizren në vitin 1747-48.
Murad Pasha ka qenë mecen i vërtetë i dijetarëve dhe intelektualëve të kohës. Ai edhe vetë ka qenë njeri i ditur dhe i penës, gjë që vërtetojnë dorëshkrime të cilat ruhen nëpër disa koleksione në Prishtinë, Gjakovë dhe Sarajevë. Nga dera fisnike e Kurtpashëve dolën dijetarë dhe poetë, si: Sejfedin Pasha, i biri i Ali Pashë Gegës (vd. 1790); Ahmed Kurd Pasha ( vd. 1827) dhe Mustafa Pasha (i biri i Sejfedin Pashës). Sejfedin pasha i parë ka ndërtuar një xhami e cila quhej Xhamia e Sefës. Edhe zonjat Sofa dhe Hanka, të cilat kanë qenë nga kjo derë fisnike, kanë ndërtuar nga një xhami në Gjakovë.
Kaçaniku ka marrë statusin e kasabasë në vitin 1003 H. / 1594 kur Koxha Sinan Pasha, i biri Ali begut, i lindur në Topojan të Lumës, ndërtoi aty xhaminë, një hamam, një shkollë, një imaret dhe dy hane. Sinan Pasha gjatë periudhës 1580-1596 ka zënë pozitën e vezir-i azamit pesë herë.
Sinan Pasha dhuroi një varg objektesh fitimprurëse: 12 dyqane në Shkup, një hamam në Prishtinë, si dhe pasuri tjera të paluajtshme në disa fshatra të Shkupit, në disa fshatra të Kosovës, në Lumë, në Shqipërinë jugore, në Ulqin e gjetiu[24]. Edhe djali i tij, Mehmed Pashë Kaçaniku (vd. 1605) themeloi një varg vakëfesh. Në vitin 1601 ai ngriti një xhami në Shkup. Po në Shkup, ndërtoi një shkollë. Mehmed Pashë Kaçaniku ka ndërtuar edhe një bibliotekë dhe një teqe në Shkup[25]. Titujt e librave të bibliotekës, i ka shënuar në vakufname. Po ky vakif ka ndërtuar edhe një xhami dhe një shkollë në Gostivar, kurse për mirëmbajtjen e tyre ka vakufuar një karavansaraj dhe një hamam në Gostivar.
Tirana e ka fituar statusin e kasabasë falë objekteve që i ka ndërtuar dhe i ka dhuruar Sylejman Pashë Bargjini, nga fshati Mullet[26]. Ai, para se të vritej në luftë në vitin 1o24 H. /1614, ka ndërtuar xhaminë, e cila njihej me emrin Xhamia e Vjetër, një hamam, një imaret, një furrë dhe sarajin e tij. Sylejman Pashë Bargjini ka qenë i zoti i penës dhe i shpatës. Ka shkruar poezi në të tri gjuhët e orientit islam: në arabisht, në persisht dhe në osmanisht. Në poezitë e tij, Sylejman Pasha ka përdorur pseudonimin poetik “Halimi”, që ka domethënien “i buti”; “i mëshirshmi”[27]. Në poezitë e “Halimi” tiranasit reflektojnë shpirtmadhësi, butësi dhe shije artistike të hollë. Ndërsa me xhaminë e tij, ndërtimin e së cilës vetë e ka projektuar dhe e ka mbikëqyrë,[28], ka promovuar një stil autentik të xhamisë shqiptare. I biri i Sylejman “Halimi” Pashë Bargjinit, Ahmet Pasha, në vitin 1633 i ndërtoi minarenë xhamisë dhe një krua pranë saj[29].
Djali i Ahmet Pashës, Ibrahim Pashë Bargjini dhe i biri, Kahraman Beu, që prej kohësh ishin angazhuar në lëvizjet kryengritëse të Bushatllinjëve, si përkrahës, por edhe si miq familjarë të tyre.(Zonja e Mahmud Pashë Bushatit ka qenë e bija e Ibrahim Pashë Bargjinit, më vonë edhe bija e Ibrahim Pashë Bushatit u martua me Ahmet Pashë Bargjinin II). Ibrahim Pashë Bargjini u burgos nga pushteti osman dhe, më vonë, u ekzekutua në burgun e Jedi-kules, në vitin 1788, me pretekst se nga burgu ka komunikuar msheftas me dhëndrin e vet, Kara Mahmud Pashën, të shpallur fermanli nga Sulltani dhe të rrethuar në Kalanë e Shkodrës[30].
Rol të veçantë në zhvillimet kulturore në Tiranë dhe më gjerë kanë lozur pasardhës të themeluesit të këtij qyteti nga vija femërore. Mehmet Molla Beu në vitin 1208 h./ 1793 hodhi themelet e xhamisë më të bukur të Tiranës, e cila sot njihet me emrin Xhamia e haxhi Ed’hem Beut. Kështu e mori emrin, sepse Mehmet Molla Beu nuk arriti ta përfundojë ndërtimin e saj deri sa qe gjallë dhe, pas vdekjes së tij në vitin 1223 h./ 1808, i biri, Haxhi Ed’hem Beu, e përfundoi ndërtimin dhe dekorimin e saj në vitin 1236 h./1820. Këto të dhëna i përmban mbishkrimi i vendosur mbi portalin e jashtëm të saj. Autor i këtij mbishkrimi është Haxhi Ymer Mustafa Kashari, i cili, në krijimtarinë e vet poetike, përdorte pseudonimin “Suzi”, e jo poeti turk Ahmed “Suzi” nga Sivasi, siç supozon M. Kiel[31]. Një mbishkrim tjetër është skalitur mbi portalin e brendshëm të xhamisë. Autor i këtij mbishkrimi është poeti, dijetari dhe arsimtari tiranas Ibrahim Alltiparmak efendiu, i cili, në krijimtarinë e vet poetike, përdorte pseudonimin “Muznib”, e jo “një farë Zija”, siç shkruan K. Frashëri[32]. Ibrahim “Muznib” Alltiparmak efendiu ka qenë mësues i djalit të Haxhi Edhem Beut, Ali Riza Beu, i lindur në vitin 1832[33]. Pas ndërtimit të minares së xhamisë, të sofasë dhe pas zbukurimit të interierit dhe eksterierit të saj, Haxhi Ed’hem Begu ndërtoi kullën e sahatit dhe medresenë. Vitin e përfundimit të ndërtimit të kullës së sahatit 1238 h./1822, e ka shënuar poeti krutan Shaban “Hulusi” Bej Toptani (vd. 1833) në një poezi përhajruese me kronogram, të cilën ia ka kushtuar Haxhi Ed’hem beut[34]. Nuk kemi gjetur askund vitin e ndërtimit të medresesë së Haxhi Ed’hem Beut, por mund të supozojmë se ndërtimi i saj nuk do të ketë shkuar më vonë se viti 1825. Haxhi Ed’hem Beu (1783-1848) ka qenë poet mjaft prodhimtar. Ka përdorur dy pseudonime poetike: “Shehidi” dhe “Vefaji”. I takonte tarikatit bektashi, e jo atij kaderi, si thotë K. Frashëri[35]. Ai, madje, pas largimit nga Tirana, afër dhjetë vjet (1808-1818) ka qëndruar në Karaağaç në dergjahun bektashi të Mustafa Fatih Babës, ku ka shërbyer si postneshin (Baba) i këtij dergjahu[36]. Një Divan i Haxhi Ed’hem Beut gjendet në Bibliotekën Universitare të Stambollit, me numrin e signaturës Ty 1017.
Në Tiranë kanë jetuar dhe vepruar edhe tre poetë dhe shehlerë kaderi, të cilët kanë bërë aso kohe. Ata janë Sheh Rexhep “Lisani”, Sheh Selim “Halimi” dhe Hasan “Hadim” Tirana.
Sheh Rexhep “Lisani” Tirana (1670-1789), ka qenë sheh dhe poet i dalluar tiranas. I ati quhej Dervish Kubati, që nga mbiemri kuptohet se ka qenë me prejardhje nga fshati Kubat. Ka jetuar e vepruar në Tiranë, ku plot shtatëdhjetë vite qëndroi në postin e shehit të tarikatit kaderi[37]. Vdiq në Tiranë në moshën 119 vjeçare, më 1789[38]. Në krijimtarinë e tij letrare Sheh Rexhepi nënshkruhej me emrin poetik “Lisani”. Ai ka qenë një sheh shumë i ditur dhe i ngritur.
Sheh Selim “Halimi” Tirana (1793-1853) u lind në Tiranë. Është djali i Sheh Junus Efendiut dhe nipi i Sheh Rexhep “Lisani” Efendiut. Mësimet fillestare i mori në vendlindje, pastaj mësoi edhe nga i ati. Ndërsa mësimet e larta dhe ato speciale nga fusha e tesavufit, i vazhdoi në Dibër, te dijetari dhe shehu i njohur kaderi, Sheh Osman Efendi Dibra. Pasi mori nga ai hilafetnamen (diplomën për sheh) dhe veshi hërkën (rrobën e shehit), u kthye në Tiranë. Pas vdekjes së të atit, në vitin 1831, Sheh Selim “Halimi” zuri postin e tij. Këtë post ai e ka mbajtur 23 vite rresht, deri kur vdiq në vitin 1853. Është varrosur në tyrben pranë teqesë së kaderive në Tiranë. Sheh Selim “Halimi” Tirana kishte njohuri solide nga fusha e fikhut (e drejta e sheriatit). I zotëronte të tri gjuhët orientale: arabishten, persishten dhe osmane. Ka shkruar poezi në këto tri gjuhë, por tarihi (poezia jetëshkrimore) në gjuhën perse, të cilin ia kushtoi gjyshit të tij, Sheh Rexhep “Lisani” Efendiut, është një dëshmi e qartë se në çfarë shkalle të lartë zotëronte këtë gjuhë dhe letërsinë e poetikën orientale përgjithësisht. Përveç poezive të shumta që ka lënë në gjuhët orientale, Sheh Selim “Halimi” ka bërë edhe komentimin e disa veprave të njohura mistiko-filozofike, siç është vepra e Abdyl-Kadër Gjejlaniut “Tuhfetu’l-gajb”. Komentimin e kësaj vepre e ka përfunduar në vitin 1242 H./1826.[39] Për këtë dijetar e poet, të dhëna jetëshkrimore me interes sjell poeti tiranas Said Efendiu, i biri i Haxhi Ymer “Suzi” Kasharit, me mersijen (elegjinë) kushtuar Sheh Selimit me rastin e vdekjes.[40]
Hasan “Hadim” Tirana (vd. 1805) ka qenë sheh i kaderive dhe poet i letërsisë se teqeve. U lind në Tiranë ku edhe vijoi shkollimin. Mësime speciale nga fusha e tesavufit dhe e ngritjes shpirtërore mori nga dijetari dhe gnostiku më i madh tiranas i asj kohe, Sheh Abduselam Tirana (vd. në vitin 1776), i njohur me atributin e lartë “Shejhu’l-islam”.[41] Hasan “Hadim” Tirana nga ky dijetar i famshëm mori, po ashtu, hilafetnamen për sheh kaderi. Ai kishte themeluar një hanikah (teqe) në Tiranë, ku mblidheshin ithtarët e rendit kaderi, të cilët i mësonte dhe edukonte në frymën e këtij rendi. Pas një veprimtarie mbi dyzetvjeçare, ka vdekur në Tiranë në vitin 1805 dhe është varrosur në tyrben pranë hanikahit të tij[42]. Ka shkruar shumë poezi të karakterit mistiko-filozofik në të tri gjuhët orientale.
Peqini ka arritur të promovohet kasaba falë objekteve që ka ndërtuar dhe dhuruar Abdurrahman Pashë Peqini, nga fshati Çicul (Vd. 1687). Abdurrahman pasha në vitin 1666 ka ndërtuar një xhami, një hamam, shtatë kroje, hane, dyqane, ura etj. Abdurrahman Pasha ka qenë i afërm i Hoxha –zade Hasan Pashës. Në vitin 1669 u bë aga i jeniçerëve. Në vitin 1674 fitoi gradën e vezirllëkut dhe pozitën e valiut të Bagdadit. Prej atje, më 1679 shkoi në Egjipt, kurse në vitin 1681 u emërua vali i Bosnjës. Në vitin 1682 ishte muhafiz (komandant) i kalasë së Kamenicës, kurse në vitin 1684 u bë vali i Budimit. Në vitin 1685 qe komandant i ushtrisë osmane në Hungari dhe, po atë vit, shkoi vali në Halep. Në vitin 1686 shkoi vali në Budim, për herë të dytë dhe atje, më 26 gusht 1687, është vrarë në luftë, në moshën 80 vjeçare. Ai, përveç vakëfeve që ka lënë në Peqin, ka rindërtuar edhe tyrben e Ma’ruf-i Kerhit në Bagdad[43].
Nga kjo derë kanë dalë veprimtarë të shquar shoqërorë dhe kulturorë, si Xhafer “Sadik” Pashë Peqini (vd. 1834). Xhafer Pasha u lind në Peqin, qytezë kjo që, atëherë, binte nën juridiksionin e Vilajetit të Shkodrës. Ai rrjedh nga një familje fisnike peqinase, e cila luajti rol parësor në themelimin dhe zhvillimin e kësaj qyteze. I ati i Xhaferit, Sylejman Pashë Peqini (vd.1820), ishte një nga autoritetet e vendit. Stërgjyshi i Xhaferit, Abdurrahman Pashë Peqini (vd.1687), ndërtoi dhe një varg objektesh të rëndësishme, të cilat Peqinit i dhanë tiparet dhe statusin e një qyteze. Mësimet e para, Xhaferi i mori në vendlindje, ndërsa studimet i ka vijuar në Shkodër. Në Shkodër mori mësime nga myderisi shkodran me famë, Myrteza “Safi” Efendiu, si dhe nga dijetarë të tjerë shkodranë[44]. Pas vdekjes së babait, Xhaferi kthehet në Peqin, ku, më 1821, u emërua mydyr (prefekt) i kësaj qyteze. Për aftësitë administrative, por edhe ushtarake, që tregoi Xhaferi, pas një viti, fitoi gradën vezir. Në vitin 1827, Xhafer Pasha u emërua mytesarrif i Maçinit (tani Dobruxha në Rumani), në vitin 1829 u emërua guvernator i Inebahtit (Lepanto) dhe, po atë vit, u emërua vali i Karlli-ilit. Në luftërat që ndodhën atëherë në vilajetin e Karlli-ilit, Xhafer Pasha mori pjesë dhe tregoi aftësi të rralla ushtarake[45]. Në vitin 1833 ai shkoi në Stamboll ku u prit në audiencë te Sulltan Mahmudi II[46]. Një vit më pas (1834), Xhafer Pasha vdiq.
Xhafer Pasha në shkrimet e tij ka përdorur pseudonimin poetik “Sadik”. Një gazel i Sadikut është botuar nga biografi i parë i tij, Ali Emiri. Përndryshe, vepra e tij letrare ka mbetur në dorëshkrim dhe ruhet në bibliotekën popullore (Millet Kütüphanesi) në Stamboll. Ajo është e përmbledhur në një divan në të cilin gjejmë poezi të Xhafer “Sadik” Pashës të shkruara gjatë kohës së sundimit të tre sulltanëve osmanë: të Selimit III (1789-1807), të Mustafës IV (1807-1808) dhe të Mahmudit II (1808- 1839).[47] Xhafer Pasha ishte poet, por edhe stilist i dalluar, ishte njeri i vendosur, i edukuar dhe fisnik. Tek ai pikasnin atributet më të mira njerëzore. Poet i njohur peqinas ka qenë edhe vëllai i Xhafer Sadik Pashës, Ibrahim Fehmi bej Peqini (vd. 1853). Biobibliografët dhe autorët e antologjive të ndryshme të letrarëve osmanë ofrojnë pak të dhëna për këtë poet, madje, e ngatërrojnë me ndonjë person tjetër.
Përveç këtyre kasabave (qytezave) që u përmenden më lart, ka pasur edhe vendbanime të tjera që kanë arritur statusin e kasabave, por, për arsye të ndryshme, ato nuk kanë njohur një zhvillim progresiv dhe, me kalimin e kohës, e kanë humbur këtë status. Vendbanime të këtilla kanë qenë Zinova e Opojës dhe Rogova e Hasit.
Zinova statusin e kasabasë e ka fituar falë ndërtimeve dhe vakufimeve të Mehmet Kukli-begut. Kukli-begu ka qenë njëri nga legatorët më të rëndësishëm shqiptarë. Me objektet që ka ngritur, e ka ndihmuar shumë zhvillimin e kulturës islame ndër shqiptarët e sanxhakut të Prizrenit dhe më gjerë. Nga vakufnameja e tij, e legalizuar në vitin 1538, në Prizren, shohim se ai ka vakufuar këto objekte: 2 xhami, 1 mesxhid, 1 teqe, 3 hamame, 14 karavansaraje, 167 dyqane, 1 urë, 2 puse, 16 gurë mulliri, 50.000 akçe argjendi, shumë parcela tokash, si: vreshta, bahçe, livadhe, male etj. Prej këtyre, në kasabanë Zinovë të Opojës, ka vakëfuar: 1 shkollë, 1 xhami, 1 mesxhid, 1 karavansaraj, 1 hamam dhe 1 krua[48].
Rogova statusin e kasabasë e ka arritur falë bujarisë së birit të saj Hasan Pashë Jemishçiu (“Perimtari”), sadriazam (kryeministër) i Perandorisë Osmane prej 22 korrikut të vitit 1601 deri më 4 tetor të vitit 1603, kur u shpall fermanli dhe u ekzekutua nga sulltani. Hasan pasha në Rogovë ka ndërtuar fillimisht një urë në vitin 987 H./ 1579[49], pastaj, në vitin 989 H/ 1581 ka ndërtuar xhaminë e cila edhe sot qëndron. Përveç këtyre, Hasan Pasha në Rogovë ka ndërtuar një hamam, një imaret, një karavan-saraj disa kroje dhe dyqane. Po ashtu, nga kjo periudhë ka mbetur edhe kulla e tij, e njohur si kulla e Hasan Agës. Hasan Pasha ka lënë vakëfe edhe në Prizren dhe në Gjakovë.
Kontribut tejet të rëndësishëm zhvillimeve kulturore i ka dhënë dera fisnike e Bushatlinjve të Shkodrës, sidomos duke filluar nga Mehmet Pashë Plaku e këndej, qoftë duke themeluar institucione të arsimit e të kulturës, apo qoftë duke u marrë edhe vetë me krijimtari letrare[50]. Medreseja e Qafës, e ndërtuar nga Mehmet Pashë Plaku, ka qenë institucion me rëndësi të veçantë për zhvillimin e arsimor dhe kulturor të Sanxhakut të Shkodrës dhe më gjerë. Myderrizi i parë që ka dhënë mësim në këtë medrese është Murteza “Safi” Shkodra (vd. pas vitit 1775), i biri i Murteza “Raxhi” Shkodrës. Nga tradita njihet si Myrteza efendi Shoshi[51], ka qenë myderrizi kryesor, poeti e mjeshtri i poetëve dhe myftiu i Pashallëkut të Shkodrës. Si dijetari më i dalluar shkodran që ishte, Mehmed Pashë Plaku ia besoi arsimimin dhe edukimin e fëmijëve të vet. Kështu që, mësuesi dhe edukatori kryesor i Ibrahim “Halili” Pashës, qe Murteza “Safi” Shkodra. Ibrahim Pasha edhe artin e letërsisë dhe poetikën i mësoi nga ky poet i dalluar i kohës së tij.[52] Ky dijetar i shkëlqyer dhe poet elokuent, me rastin e vdekjes së Mehmed Pashë Plakut, i kushtoi një tarih (poezi jetëshkrimore), nga kronovargu i së cilës del viti 1189 H/ 1775, që tregon vitin e vdekjes së tij[53].
Murteza “Safi” Shkodra nxori një plejadë shkollarësh e poetësh, të cilët, pastaj, i dhanë shtytje e ndihmesë të rëndësishme zhvillimit kulturor, arsimor e shoqëror të vendit, në veçanti Pashallëkut të Shkodrës. Kontribut i veçantë i tij është nxitja e dashurisë për artin e letërsisë te studentët e tij. Po veçojmë këtu Ibrahim Halili Pashë Shkodrën dhe Xhafer Sadik Pashë Peqinin. Personalitetin e Murteza efendiut e stolisnin virtytet më të larta që mund të kishte një intelektual i lartë i kohës së tij. Jehona e famës së tij kishte arritur deri në Oborrin sulltanor. Prandaj ai ka qenë ftuar nga Shejhu’l-islami i Perandorisë Osmane për vizitë pune dhe, në atë rast, është pritur edhe në audiencë te Sulltani.[54]
Mehmed Pashë Plaku ka ndërtuar edhe objekte tjera. Nga ato po përmendim Xhaminë e Plumbit, e ndërtuar në vitin 1773, dhe bibliotekën e pare publike e cila njihej si Biblioteka e Vakëfit. Objekte të rëndësishme kulturore ka ndërtuar edhe Kara – Mahmud Pasha. Medreseja e Pazarit me Bibliotekën dhe Xhaminë e Madhe janë ndërtime të tij.
Me krijimtari letrare nga kjo derë fisnike janë marrë: Ibrahim Pasha, me emrin letrar “Halili” (vd. 1809); Mehmed Pasha, me emrin letrar “Asaf” (1768-1802) dhe Mustafa Pasha, me emrin letrar “Sherifi” (1797-1860). Bijtë e Mustafa Pashës: Mahmud “Hamdi” Pasha, i lindur në Shkodër më 1824 dhe Hasan “Haki” Pasha, i lindur në Shkodër më 1826. Këta janë dëshmuar poetë të talentuar dhe të thellë. Nga këta do të veçonim Mehmed “Asaf” Pashë Shkodrën (1768-1802). Në shkrimet e tij, Mehmed Pasha është nënshkruar me emrin poetik “Asaf”. Mehmed “Asaf” Pasha ka qenë dijetar i ngritur, shkrimtar letrar i formuar dhe poet me talent dhe shije të hollë artistike. Kështu, Mehmed Asaf Pasha ka qenë shëmbëlltyrë e poetit, intelektualit dhe e pushtetarit të kohës[55]. Poetët bashkëvendës të Mehmed Asaf Pashës, shkonin në zyrën e tij dhe lexonin poezitë e tyre. Me dijetarët dhe, sidomos, me letrarët që shkruanin në persishte, Mehmed Asaf Pasha shkëmbente letra me anekdota në vargje. Njëri nga ata ishte dijetari e poeti Mesud Kamber Demiri nga Shkodra, i cili, sipas Ali Emirit, ishte poet i rangut të Saibit[56] dhe Nabiut[57]. Mesud Kanberi i kishte dërguar Mehmed Asaf Pashës një poezi të shkurtër në gjuhën perse, me të cilën kërkonte nga ai përmbledhjen e fetfave të Ali Efendiut.[58]
Një derë fisnikësh, që u dallua në Prizren për kontributin që i dha përparimit të jetës kulturore, duke themeluar e dhuruar institucione të ndryshme, ishte familja e famshme Rrotlla, me prejadhje nga fshati Nangë i Lumës, e cila në Prizren kishte sunduar mbi një shekull, nga fillimi i shek. XVIII deri në fund të dekadës së katërt të shek XIX. I pari i kësaj familjeje ishte Salih Zajmi, të cilit, pas aftësive që kishte treguar në luftën e Kretës, në vitin 1667, sadriazami Fadil-Ahmet pashë Qypërliun i kishte dhuruar një zeamet. Salih Zaimi la dy djem: Mahmudin dhe Mehmedin, për të cilët nuk kemi informacione, nëse kanë pasur farë pozite ose jo. Por nipi i tij, Salih Pasha, i biri i Mahmudit, në vitin 1747 fitoi gradën Pashë dhe u emërua sanxhakbe i Prizrenit. Këtë pozitë e mbajti deri në vitin 1749/50. Pas tij, sanxhekbejlerë të Prizrenit patën ardhur të bijtë e tij, Emrullah Pasha (qe vrarë nga pashai i Shkodrës më 1774) dhe Ismail Pasha (sanxhakbeg i Prizrenit në vitet 1785/86). Këtë pozitë, më pastaj, e patën marrë të bijtë e Emrullah Pashës, Tahir Pasha 1794/95 dhe Rustem Pasha (1800). Më vonë këtë pozitë e kishin arritur bijtë e Tahir Pashës, Said Pasha (1805-1815), Mahmud Pasha (1819-1836) dhe Emin Pasha, i cili qe emëruar për të dytën herë sanxhakbe i Prizrenit në vitin 1842 (vdiq më 1843)[59]. Nga ndërtimet që kanë bërë ata, po veçojmë: Tahir pashë Rotlla, sipas vakufnames së tij, një kopje të së cilës kemi në dorë, në vitin 1794 ka dhuruar 120.000 akçe dhe një mulli me dy gurë në Nashec afër Prizrenit për mirëmbajtjen e ndërtesës së medresesë pesëdhomëshe, të cilën e ka ndërtuar afër xhamisë së Mehmet Pashës. Mahmud Pashë Rrotlla ka ndërtuar tri xhami në Prizren: njërën në Kala në vitin 1828, tjetrën në Bylbyl-dere dhe të tretën në Mahallën e Hoçës në vitin 1833. Mahmud Pasha ka ndërtuar, po ashtu, një medrese ndërmjet viteve 1806-1831, Kullën e sahatit në vitin 1816. Nga një kullë sahati ka ndërtuar në Rahovec (1791) dhe në Mamushë (1815). Djali tjetër i Tahir Pashës, Emin Pasha (Vd. 1843) në Prizren ka ndërtuar një xhami (1831) dhe ka themeluar një medrese, ndërtimi i së cilës është përfunduar në vitin 1855-56, pas vdekjes së themeluesit të saj. Myderrizi i parë i Medresesë së Emin Pashës ka qenë Mehmet Tahir efediu, farefis i Emin Pashë Rrotllës.
Dera fisnike e Mahmut-begollëve të Pejës, po ashtu, ka ndihmuar zhvillimin kulturor të Pejës dhe të sanxhakut të Dukagjinit. Shumica dërmuese e objekteve fetare dhe kulturore arsimore në Pejë janë ndërtuar dhe janë dhuruar prej tyre. Kjo derë ka dhënë mbi 20 pashallarë, ndër ta edhe kryeministrin Merre Hysejn Pasha i cili, në pozitën e kryeministrit të Perandorisë Osmane, ka ardhur dy herë gjatë viteve 1622-1623. Merre Hysejn Pasha në Pejë ka ndërtuar Xhaminë e Plumbit, një hamam dhe një han. Medreseja e Vjetër dhe Biblioteka e Vjetër janë ndërtuar nga pjesëtarë të kësaj familjeje fisnike. Kara Hysejn Pasha, i biri Mahmud Pashës, ka ndërtuar një xhami në Pejë. Ahraman Pasha ka ndërtuar një shkollë (mejtep).
Familja fisnike Gjinolli ka dhënë kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës në Prishtinë. Jashar Pashë Gjinolli (vd. 1840), në vitin 1834 ka ndërtuar një xhami, ndër më të bukurat në Kosovë nga aspekti i dekorimeve. Dekori artistik i kësaj xhamie është i ngjashëm me atë të Haxhi Ed’hem Beut në Tiranë dhe të Xhamisë së Larme në Tetovë. Abdurrahman Pasha, i biri i Jashar Pashës, në vitin 1869 ka ndërtuar Ruzhdijen (gjimnazin e ulët). Pas djegies në vitin 1881, atë e kanë rindërtuar bijtë e Abdurrahman Pashës: Zija Bej Prishtina, Ali Danish Beu dhe Fuad Pasha.
Një derë fisnike shqiptare që ka luajtur rol të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës shqiptare me frymë islame, është ajo e Rexhep Pashë Tetovës. Ka qenë djali i një Dervish Shalës. Kjo familje fisnike, që nga fillimi i shek. XVIII ka ndihmuar kulturën dhe arsimin. Teqeja bektashiane e Harabati Babës në Tetovë është rindërtuar nga Koxha Rexhep Pasha në vitin 1780, kur edhe u gradua Pashë. Në këtë vit, ai ka vendosur mbishkrimin mbivarror të Harabati Babës, kurse në vitin 1790 ka ndërtuar aty një krua. Kryevepër e Abdurrahman Pashës është Kalaja e Tetovës. Nga kjo derë fisnike kanë dalë shumë pashallarë, por edhe poetë të njohur. Mehmet Akif Pasha (1822-1893), pastaj i biri tij, Salih Rashit Pasha (1846-1920), kanë lënë një krijimtari të begatë poetike. Abdurrahman Pashë Tetova, së bashku me vëllezërit e vet, mbante nën pushtetin e tij krahinën nga Prizreni deri në Shtip. Mori pjesë në Lëvizjen kryengritëse të pashallarëve shqiptarë kundër pushteti qendror Osman të viteve ‘30 të shek. XIX. Në fillim të vitit 1834 Abdurrahman Pashë Tetova u thirr në Stamboll prej nga nuk u kthye më.
Medresenë më të madhe në Berat e kanë ndërtuar bashkëshortët Ajshe Kadën dhe Sali Beu në dekadat e fundit të shek. XVII.[60]
Pashallarët e Beratit, veçanërisht Ismail Pashë Velabishti dhe Ahmed Kurd Pasha, kanë ndihmuar jetën kulturore. Për të parin, dihet se ka shkruar edhe poezi shqipe dhe se ka qenë mecen i Nezim Beratit, përfaqësuesi më të rëndësishëm të letërsisë shqipe alhamiado.
Dera fisnike Libohova, e njohur si familja e Asllan Pashallinjëve të Janinës, i ka kontribuar zhvillimit kulturor të vendit. Zylfikar Aga është ndërtuesi dhe dhuruesi i Bajrakli Xhamisë në mes të Pazarit të Janinës, para vitit 1583[61]. Asllan Pasha, sanzhakbe i Janinës, në vitin 1615 ndërtoi në Kalanë e Janinës xhaminë e tij madhështore[62]. Asllan Pasha II, i biri Mustafa Pashës dhe dhëndri i Mahmut Pashë Begollit të Pejës, ka ndërtuar pazarin e Janinës. Ai ka qeverisur në Janinë nga viti 1702 deri më 1740[63]. Libohova, nga fundi i shek. XVII, mori tiparet e një qyteti.
Është me shumë rëndësi të theksohet se edhe femra shqiptare të dyerve fisnike, kanë dhënë një kontribut të çmuar në zhvillimin e kulturës gjatë periudhës osmane. Dervish Hatixhja nga Tirana ka një vend të veçantë në mesin e femrave shqiptare që i kontribuuan zhvillimit të kulturës. Ajo është gruaja e parë që krijoi poezi shqipe alhamiado[64]. Po ashtu, ajo ka ndërtuar një teqe ku, më vonë, u bë sheh i kësaj teqeje të tarikatit Kaderi. Ky është rasti i parë dhe mbase i vetmi në historinë tonë, që një femër shqiptare të mbajë postin e shehit. Zejnep Hanmi në Tiranë ka ndërtuar një xhami. Fatma Hanmi ka ndërtuar një faltore në një fshat të Beratit. Koxha Hanmi ka ndërtuar një xhami në Durrës. Ajshe Hatuna ka ndërtuar një mesxhid në Elbasan. Rabie Hatuna, e bija e Mustafa Efendiut, ka ndërtuar një xhami dhe një zavije në Elbasan. Po në Elbasan, është e njohur Xhamia e Nazireshës. Hatixhe Hatuna ka ndërtuar një xhami në një lagje të Shkodrës, Hanife Hatuna, po ashtu, ka ndërtuar një mesxhid në Shkodër, Fatime Sherife Hanmi ka ndërtuar xhaminë e Qafës në Shkodër, të cilën pastaj dhëndri i saj, Mustafa Pashë Shkodra, e ka meremetuar. Gylfem Hatuna ka ndërtuar një xhami në Pejë. Motrat Sofa dhe Hanka kanë ndërtuar nga një xhami në Gjakovë. Në Prishtinë, po ashtu, dy zonja kanë ndërtuar nga një xhami që njihen me emrat Xhamia Hatunije dhe Xhamia Kadrije. Shehzade Hanmi, e bija e Mehmet Tahir Pashë Rrotllës nga Prizreni, ka ndërtuar një xhami në Gjilan në vitin 1835. Hysnija Hanmi ka ndërtuar xhaminë më të bukur në Tetovë. Ajshe Hatuna në vitin 1596 ka ndërtuar një Xhami në Tetovë. Po në Tetovë, Mensure Hanmi ka ndërtuar një hamam.

Përfundim

Gjatë periudhës osmane në Shqipëri, fisnikëria shqiptare ka qenë shtysë e zhvillimeve kulturore. Ajo ka ndërtuar dhe ka dhuruar një varg medresesh, bibliotekash, xhamish e teqesh, si dhe një varg objektesh ekonomike, tregtare e utilitare. Me të ardhurat që realizonin objektet ekonomike tregtare, mirëmbaheshin institucionet kulturore, arsimore e fetare dhe paguhej personeli që punonte në këto institucione. Të gjitha këto institucione e objekte të ndryshme, në këtë periudhë, janë ngritur fund e krye sipas sistemit të vakëfit.
Si rrjedhojë e islamizimit më masovik të shqiptarëve, në shek. 18 kemi një zhvillim më intensiv të jetës kulturore në vend. Këtë e ka shoqëruar edhe përdorimi më dendur i gjuhës shqipe në jetën letrare e fetare, gjë që i ka dhënë një cilësi të re jetës kulturore shqiptare. Roli i fisnikërisë shqiptare në këtë kohë merr peshë më të madhe dhe përmasa më të gjera.
Rrjeti relativisht i gjerë i mektebeve që janë hapur madje edhe nëpër viset rurale me popullsi shqiptare myslimane, si dhe hapja e medreseve nëpër të gjitha qytetet dhe kasabatë e vendit, na çon në përfundimin se arsimi dhe edukimi i komunitetit shqiptar të besimit islam, në këtë periudhë, ka njohur një masivizim të lakmueshëm për rrethanat e atëhershme. Ky masivizim ka shkallëzuar, sidomos në shekullin XVIII, në radhë të parë, falë kontributit të fisnikërisë shqiptare në ndërtimin e institucioneve edukative e kulturore. Po ashtu, mbështetur në planprogramet mësimore të medreseve vendore, në këtë periudhë, si dhe në nivelin mjaft të lartë profesional dhe intelektual të arsimtarëve (myderrizëve) që jepnin mësim në to, gjë që pasqyrohet në veprat e tyre të mbetura në dorëshkrime, arrijmë në tjetër përfundim: këto medrese kanë qenë fidanishte të inteligjencies fetare e akademike të kohës. Në këto medrese janë kopjuar, komentuar e krijuar vepra të shumta, fushash dhe disiplinash të ndryshme shkencore, letrare e fetare, të cilat presin të studiohen nga historianët, historianët e kulturës, linguistët, teologët dhe sidomos nga orientalistët. Nga koleksionet e ruajtura të dorëshkrimeve, del se një pjesë e konsiderueshme e tyre është rezultat i punës intelektuale të fisnikërisë shqiptare, kurse një pjesë tjetër e rëndësishme e këtyre dorëshkrimeve kanë qenë pronë e kësaj fisnikërie.
Fisnikëria shqiptare, krahas pjesëmarrjes aktive në jetën politike dhe qeverisëse të vendit, gjithmonë ka pasur rol të veçantë që t’i sigurojë vendit rregullin, paqen, sigurinë dhe kështu të mbajë të zgjuar në popull ndjenjën për vetadministrim dhe besimin në forcat e veta, njëkohësisht ka luajtur rolin kryesor në zhvillimin kulturor të vendit.
Gjatë tërë periudhës së sundimit osman, fisnikëria shqiptare, ka përkrahur bujarisht dijen dhe artin dhe ka kultivuar shijen e hollë për të bukurën dhe të madhërishmen.

 

* Punimi është version i zgjeruar i kumtesës së lexuar në Simpoziumin e dytë Ndërkombëtar “Kultura dhe Civilizimi Islam në Ballkan” ( Tiranë 5-7 dhjetor 2003).

 

[1] Hasan Kaleši: Najstariji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku = Dokumentat më të vjetra të vakufevet në Jugosllavi në gjuhën arabe, Prishtinë 1972; Hasan Kaleši, Ismail Eren: Prizrenac Mahmud -Paša Rotul, njegove zadužbine i vakufnama, Në: Antikitete të Kosovës VI-VII, Prishtinë 1973; Kemal Ozergin, Hasan Kaleshi, Ismail Eren: Prizren Kitabeleri, Në: Vakıflar Dergisi VII, Ankara 1968. (Hasan Kaleshi): Përmendoret e arkitekturës islame dhe dorëshkrimet orientale. Në: Kosova dikur e sot, Beograd 1973, f.467-478.
[2] Eqrem bej Vlora: Kujtime, Tiranë:Shtëpia e librit dhe e komunikimit, 2001; Ekrem Vlora: Kalaja e Kaninës: [separat i revistës Shejzat], Romë,1961.
[3] Kristo Frashëri: Historia e Tiranës, Vëll.I, Tiranë: Toena 2004.
[4] Skender Rizaj: Kosova gjatë shekujve XV, XVI dhe XVII, Prishtinë:Rilindja 1982.
[5] Vexhi Buharaja: Mbishkrime turko-arabe në Shqipëri (Dorëshkrim, ruhet në Arkivin e Institutit të Historisë ) Tiranë,1980.
[6] Jashar Rexhepagiq: Školstvo i prosveta na Kosovu: Od kraja XVIII stoleca do 1918. godine. Prishtina, 1974 ; Jashar Rexhepagiqi: Dervishët dhe teqetë. Bot. i dytë, Pejë: Dukagjini, 2003.
[7] Ferit Duka: Berati në kohën osmane (shek. XVI-XVIII). Tiranë 2001.
[8] Hamdi Bushati: Shkodra dhe motet. Vëllmi I Shkodër 1998: Vellimi II Shkodër 1999. ; Hamdi Bushati: Bushatllinjtë. / Pajisur me shënime dhe një Suplement nga Nexhmi Bushati. Shkodër 2003
[9] Nehat Krasniqi: Dy dokumente gjenealogjike të rendësishme. në: “Dituria Islame”, nr. 59, Prishtinë 1994; Nehat Krasniqi: Kronika (Menakib) e Tahir efendiut, burim i rendësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane. Në: Edukata Islame, nr.57,Prishtinë 1995; Nehat Krasniqi:Mehmet Kuklibegu – legatori më meritor për zhvillimin ekonomik dhe kulturo-arsimor të Opojës gjatë shek XVI. Në: Penda, nr.1. Prizren 1995; Nehat Krasniqi: Kontributi i pashallarëve Bushatlinj të Shkodrës në fushën e kulturës. Në: Seminar i katërt ndërkombëtar “Shkodra në shekuj”, Vëllimi I. Shkodër 2002.
[10] Muxhait Asimov: Osmanska epigrafika na Kosovu i Metohiji. (Disertacion i doktorates në dorëshkrim). Prishtina 1995.
[11] Raif Vırmica: Kosova’da Osmanlı Mimari Eserleri. Ankara 1999.
[12] Machiel Kiel: Ottoman architecture in Albania 1385-1912. Istanbul 1990.
[13] N. D. N. : Korça dhe kadundet e qarkut. Korçë 1923, f. 35.
[14] Poaty f. 60.
[15] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 3, Istanbul 1996, f. 796.
[16] N.D.N.: Korça dhe katundet e qarkut, f. 36; 43.
[17] Machiel Kiel: Ottoman architecture in Albania 1385-1912. Istanbul 1990, f. 158. Sipas Mehmed Syrejasë, Kapllan Pasha me gradën mirimiran ishte muhafiz i Vlorës. (Sixhill-i Osmani 3, f.867).
[18] Ali Emiri, Po aty; Machiel Kiel, Ottoman Architecture in Albania 1385-1912, Istanbul: Research Centre for Islamic History, Art and Culture, 1990, f. 155.
[19] Nehat Krasniqi, Dy dokumente gjenealogjike të rëndësishme, Në: Dituria Isalame, nr. 59, Prishtinë 1994, f. 14.
[20] Është e pambështetur hipoteza se Axhiza Baba rrjedh nga familja e Bushatllinjëve.
[21] Mehmet Süreyya: Sicill-i Osmanî 1, Istanbul 1996, f. 141.
[22] Në kopjen e Divanit të Axhiza Babës që ruhet në Teqen e Sheh Banit në Gjakovë, f.118-119, është poezia epigrafike të cilën autori ia ka kushtuar ndërtuesit të Teqes së Madhe, Murad Pashës. Data e ndërtimit të saj del nga kronogrami: “Allah gani” i cili sipas llogaritjes ebxhedike jep vitin 1126 H. që është ekuivalent me vitin 1714 sipas erës sonë.
[23] Divani i Axhiza babes, që ruhet në Koleksionin e Dorëshkrimeve të Bibliotekës Kombëtare dhe universitare të kosovës, f 43-44.
[24] Hasan Kaleshi: Najstariji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku = Dokumentat më të vjetra të vakufevet në Jugosllavi në gjuhën arabe, Prishtinë 1972, f. 274; 328.
[25] Hasan Kaleši, Mehmed Mehmedovski: Tri vakufnami na Kačanik Mehmed Paša. Skopje 1955, f. 15 ; 33.
[26] Ali Emiri: Işkodara Vilayeti Osmanlı Şairleri, Në: Istanbul , Mil-let Kütüphanesi, Trh. 1190, f. 20.
[27] Ali Emiri. Po aty.
[28] Ali Emiri. Po aty.
[29] O. Myderizi: Qyteti i Tiranës. /ribotim/ Tiranë 1998, f. 43.
[30] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 3, Istanbul 1996, f. 772; Ahmed Cevdet Paşa: Tarih-i Cevdet, cild 4, Istanbul 1973, f. 138-139.
[31] Machiel Kiel. Po aty f. 257.
[32] Kristo Frashëri. Po aty f. 187.
[33] Ali Emiri. Po aty, f. 33. Kur biobibliografi dhe bibliofili turk Ali Emiri e viztoi Vilajetin e Shkodrës në cilësinë e inspektorit financiar në vitin 1896, Ali Riza Beu i kishte dhenë atij të dhëna biografike për 12 poetë tiranas dhe krutanë. Ali Riza Beu aso kohe ishte pensionuar duke qenë Kajmekam i Kazasë së Kavajës
[34] Ali Emiri. Po aty, f. 28.
[35] Kristo Frashëri. Po aty f. 243.
[36] Baba Rexhepi: Misticizma Islame dhe Bektashizma. New York 1970, f. 343-345; Ali Emiri. Po aty f.28.
[37] Ali Emiri, Işkodra … Vep. e cit. fl. 21.
[38] Dhimitër S. Shuteriqi, Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850, Prishtinë: Rilindja, 1978, f. 145.
[39] Ali Emiri, Işkodra vilayeti … Vep. e cit. fl. 23.
[40] Po aty, fl. 22.
[41] Për pozitën dhe rolin e shejhu’l-islamit në komunitetin mysliman në përgjithësi dhe në Perandorinë Osmane në veçanti, shih punimin: Institucioni i shejhu’l-islamit te osmanlinjtë dhe shejhu’l-islamët shqiptarë, Në: “Dituria Islame” nr. 50, Prishtinë, 1993, f. 24-26.
[42] Ali Emiri, Işkodra vilayeti … Vep. e cit. fl. 25.
[43] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 1, Istanbul 1996, f. 95.
[44] Ibnülemin Mahmud Kemal Inal, Son Asır Türk Şairleri, cüz 9, Istanbul: Maarif matbaası, 1940, f. 1559.
[45] Mehmed Süreyya, Sicilli Osmanî, cilt 2, Istanbul, 1996, f.383.
[46] Istanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma Divanlar Katalogu, IV cilt, fasikul I,II, f.129.
[47] Istanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma … vep. Cit. f. 130.
[48] Nehat Krasniqi: Mehmet Kuklibegu – legatori më meritor për zhvillimin ekonomik dhe kulturo-arsimor të Opojës gjatë shek XVI. Në: Penda, nr.1. Prizren 1995
[49] Mbishkrimin e urës së Hasan Pashë “Perimtarit” e ka gjetue z. Shaqir Shala, autor i librit Kronika e Rogovës. Ai ma solli një fotokpje të mbishkrimit për ta lexuar dhe për ta përkthyer. Informacioni për përmbajtjen e këtij mbishkrimi këtu po paraqitet për here të pare. Mbishkrimi respektivisht kronogrami përmban tre vargje në gjuhën osmane me shkrim sulus. Autori i kronogramit poeti i mirënjohur shqiptar Valihi, përndryshe autor edhe i kronogramit të xhamisë se Hasan Pashës në Rogovë. Përmbajtja e kronogramit është si vijon: ”Aynı ayān Hasan Ağa kim oldı makbūl-i șahınșahı cihān. Ola ta müˇberā binā-i sebīl yaptı bir cisr muședded erkān. Valīhi dedi onun için tarih: Hey aceb cisr metin’ül-bünyān”. Vlera numerike e kronostikut është 987 që tregon vitin e ndërtimit të urës sipas kalendarit hixhrijan dhe i përgjigjet vitit 1579 sipas erës sonë. Domethënia e këtij kronogrami është: I njëjti bujar Hasan Aga i cili u bë i pranueshëm i mbretit të mbretërve të botës. Që të bëhet ndërtimi i rrugës te vendkalimi i lumit , ka bërë një urë të përforcuar me shtylla. Valihi për këtë e tha kronstikun: O urë e çuditshme ndërtim i fortë.
[50]Më gjërësisht lidhur më këtë shih: Nehat Krasniqi, Kontributi i pashallarëve bushatlinjë të Shkodrës në fushën e kulturës, Në: Seminari i Katërt Ndërkombëtar “Shkodra në shekuj” 20-22 nëntor 2000, Vëllimi i parë, Shkodër 2002.
[51] Hamdi Bushati, Shkodra Dhe Motet, Vëllimi I, Shkodër, 1998, f. 596- 597.
[52] Ali Emiri, Işkodra Vilayeti… Vep. e cit. fl. 3.
[53] Po aty, fl. 2. Një kopje e kësaj poezie ruhet në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë.
[54] Më gjërësisht për këtë vizitë të tij në Stamboll, shih: Hamdi Bushati, Shkodra … Vep e cit , Vëllimi II,
f. 90-91.
[55] Sadettin Nüz’het Ergun, Türk Şairleri, Istanbul, /s.a./ f. 97.
[56] Saib (vd. 1676). Poet i njohur persian nga Tebrizi. Është dalluar me gazelet dhe kasidet e tij të bukura.(Më gjërësisht: Ibrahim Alaettin, Meşhur adamlar, cild IV, Istanbul, 1933-36, f.1402.)
[57] Nabi (vd. 1712). Poet i njohur turk, i cili u dallua me poezitë e tija filozofike.
[58] Zenbil-li Ali Efendiu, respektivisht Ali Efendi Shporta, ka qenë njëri ndër shejhulislamët më të shquar të Perandorisë Osmane. Ka mendime se ka pasur prejardhje shqiptare. (Shih: Kultura Islame , Tiranë 1942 viti II, nr. 16, f. 90).Pozitën e shejhulislamit e ka mbajtur prej vitit 1503 e deri në vdekje më 1526. Gëzonte epitetin e njeriut të drejtë e të guximshëm, sa dhe u bë simbol i drejtësisë. Vepra e tij “Fetavi” konsiderohet nga më të arrirat në fushën e jurisprudencës islame.(Shih: Ismail Hami Danişmend, Izahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi : Osmanlı Devlet Erkanı, Istanbul: Türkiye yayınevi, 1971, f.111).
[59] Nehat Krasniqi: Kronika (Menakib) e Tahir efendiut, burim i rendësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane. Në: Edukata Islame, nr.57,Prishtinë 1995.
[60] Po aty, f. 192.
[61] Ajet Libohova: Breznitë Libohova në shekuj, Tiranë, 2003, f. 9.
[62] Po aty, f. 12.
[63] Po aty, f. 29.
[64] Një poezi të saj e ka botuar për herë të parë Kristo Frashëri në librin Historia e Tiranës, Vëll. I, Tiranë 2004.

Një sulltan me vizion

02/05/2012 Lini një koment

Savash VELIU

NJË SULLTAN ME VIZION

Savash Veliu

Abdyl Hamidi II qe një modernizues islamik. Ai theksoi rolin e islamit brenda Perandorisë Osmane dhe u shfaq si mbrojtës i muslimanëve në të gjithë botën, nga India në Afrikën subsahariane. Kurse brutalisht u shfronësua nga Xhonturqit (dora e zgjatur të krishterëve perëndimorë).

Një mënyrë për ta vlerësuar këtë është të rivizitosh mbretërimin 33 vjeçar të kalifit më të shquar modern, Sulltan Abdyl Hamidi (1876-1909). Abdyl Hamidi qe në marrëdhënie të mira me subjektet jomuslimane, se Islami i respektonte Krishterimin dhe Judaizmin. Perandoria Osmane nuk ishte teokraci në kuptimin e të qenurit e drejtuar nga klerikët. Në politikën e jashtme ndodhi përpara rebelimit në Filipinet e pushtuara nga SHBA, në pranverën 1899, sekretari Hay çuditej nëse “Sulltani, sipas rrethanave, mund të arrinte që t’i instruktonte muslimanët e Filipineve, të cilët gjithmonë i kishin rezistuar katolikëve spanjollë pa u frikësuar nga ata. Filipinet e largëta atëherë nuk ishte nën sundimin Osman, por ata e kishin garancën se, në rast se besimi i tyre vihej në rezik atëherë Kalifi islam me siguri do t’u dalë në ndihmë kudo qofshin ata. Sulltani, përsa u përket Filipineve, deklaroi se muslimanët në fjalë e njihnin atë si Kalif të muslimanëve. Kalifi dhe ambasadori amerikan kishin arritur një mirëkuptim të qartë se muslimanët e Filipineve “nuk do të shqetësoheshin në praktikimin e fesë së tyre në qoftë se do ta vinin veten menjëherë nën kontrollin e ushtrisë amerikane”.

Në fillim të luftës me Spanjën, qeveria e SHBA-ve nuk ishte e vetëdijshme për ekzistencën e muslimanëve në Filipine. Ata menjëherë pan mundësitë të një lufte të shenjtë… Amerikanët kërkuan nga Kalifi që të vepronte në emër të islamit. Kalifi ua ndaloi atyre që të futeshin në ndonjë armiqësi me amerikanët. Më vonë, Presidenti McKinley i dërgoi një letër personale mirënjohjeje për punën e shkëlqyer, duke deklaruar se ai u kish shpëtuar SHBA-ve të paktën 25 mijë trupa në terren. Gjatë kohës që ka qenë në fron ka arritur ti përdorri shtetet evropiane kundër njëri tjetrit dhe në këtë mënyrë ka mbrojtur edhe interesat e perandorisë edhe paqen botërore. Ambasadori Anglez në Stamboll Nicolas O’Connor ka thënë :

”Ai ishte njeriu që siguronte paqen në Evropë”.  

Përpjekja e Abdyl Hamidit për ta martuar Islamin me modernizmin u ndërpre brutalisht nga XhonTurqit (Qemalistët-Xhonlular-intelegjenca turke, si dhe pjesë e oficerve, mercenar të parapaguar, spiuna perëndimorë të përgatitur me arsimimin “laik iluminist” në vendet evropiane, në Francë dhe Gjermani. Qendër kryesore jashtëkufitare e xhonturqve ishte Gjeneva. Plani i tyre ishte shpifja me ideNacionaliste të R. Francezë, për komplotë mbi perandorinë osmane, duke ia nxir autoritetin dhe reputacionin që gëzonte ajo. Pa asnjë kushtë të përmbyset Abdyl Hamidi dhe të merret pushteti, duke bërë zullum brenda perandorisë ndaj vëllezërisë muslimane dhe asaj krishtere. Me qëllim që të krishterët të njollosin perandorinë me Krijimin e fakteve për gjenocidë ndaj popujve. Ata  përvidheshinë territ të natës, dhe në pusi i vrrisnin bashkëkombësit e vet Ortodoksë, pastaj po ata dilinin sheshazi para popullit të vet duke i fajësuar organet e shtetit osman dhe popullatën muslimane, për krime të organizuara mbi krishterët. Qëllimi ishte ngritja e tensioneve dhe urrejtja midis tyre. Pra jemi të bindur thellë se, sllavët dhe josllavët ortodoks janë të lindur për shpifje dhe trillime të pa baza kundër muslimanëve. Prandaj…

shkaut kurrë mos i beso!

Perandoria Osmane, pas çlirimitë të tokave të përvuajtura të botës nga “terrori” i perandorive jonjerëzore, së pari vendoste “Adaletin” (Drejtësinë dhe barazinë fetare mes popujve të lirë). Sepse, derisa ekziston “Drejtësia”mes popujve, atëherë,  do të jetojë edhe liria edhe barazia. Në saje të saj do të vazhdojë edhe jetëgjatësia e Perandorisë. Kur do të humbet “Drejtësia”, e para që do të shuhet është, PERANDORIA… !  

Me atë rast, jobesimtarët dhe armiqtë e Perandorisë Osmane, shumë kohë punuanë në infiltriminë në radhët e saja spiuna munafikë që ta dobësojnë “Adaletin” mes feve dhe popujve të perandorisë. Qëllimi u arritë me anë të munafikëve “Xhonturq” spiunave të pa besë krishter, duke shpallur Manifest me apel “vëllazërve turq, shqiptar, sllavët dhe jo sllavët ortodoks” të bashkohen për t’u dhënë fund mundimeve e vuajtjeve”… !

Megjithëse xhonturqit sekullarë në zemër, ata rezultuan të gatshëm të shfrytëzojnë konceptet islamike me politikë panislame për qëllime politike të pista, më 1909. Sulltani dha urdhër të shtypet lëvizja xhonturke, por ushtria refuzoi. Sulltani Abdyl Hamid II ishte i detyruar t’i pranojë kërkesat e xhonturqve (Sabetajxhi-haham). Në fuqi u kthye kushtetuta e vitit 1876. Abdyl Hamid II u përpoq të kryejë grushtshtet që përsëri të vendonte rendin publik. Por nuk pati sukses, sepse nga jashtë u ndihmuan xhonturqit, duke thyerr përpjekjen për grushtshtet. Abdyl Hamidi II ishte rrëzuar nga pushteti.

Xhonturqit gjatë një tubimi  *   Xhonturqit në betim – Manastir 1900

- Shkaku se muslimanët tradhtuanë, Allahu nuk i mbrojti ata, sepse Allahu mbron fenë e vet, e jo muslimanët. Dijetarët Islam thonë se,Në trupinë muslimanë, mund të gjendet truri jomuslimanë”. “Allahu u ndihmoi juve në Bedr kur ju ishit pak në numër, e për të qenë mirënjohës, keni frikë nga Zoti”. (Ali Imran 123)

Misionarët të krishterë Xhon Turqit (dorë e zgjatur e pe-rëndimitë), të inicuar nga llozha çifuto-Masone në Paris. Ishte qërim hesapesh i hebrejve me Portën e Lartë, të cilët me deka-da të tëra i trokisnin portës në Stamboll, për formimin e shtetit hebre në tokat perandorake. Në takimet e sipërta që i bënte Su-lltan Hamidi me sionistin ortodoks hebre, Teodor Herz’in, i tha qartë – “Joshtetit izraelit në Perandorinë time! Dhe shkaku i saj, nga hebrejët haham u përgaditë atentat Abdulhamidit në qendër të Stambollit ditën e“Premte”, duke dalur nga namazi i xhumas, gjë i cili përfundoi pa suksesë.

Tanzimati (Reformat) ua këputi hebrejve të gjitha shp-resat. Atëherë, Hebrejët të frustruar në vitin 1907, nxitën të kri-shterët që të mbajnë një Kongres të madh evropian, në të cilën mori pjesë edhe ministri britanik duke theksuar se : Qytetërimit perëndimor i kërcënohet shkatërrimi dhe asgjësimi… rreziku më i madh që i kanoset Evropës është pikërisht islami. Në fund, ve-ndosën të sjellin një popull si kundërshtarë arabëve dhe mus-limanëve, që do të shtrihej në lindje të Kanalit të Suezit, duke i përçarë arabët në mes veti, me synimë të formimit të shtetit çi-fut në Palestinë. Pa dyshim se, qëllimi i Aleatëve që e kryesonte Rusia armike ishte rrënimi i dy perandorive ekzistuese. Ata thoninë “Turqit nuk duhet lënë rehat”. Prandaj, nga jashtë Fuqitë Botërore përshpejtuan xhonturqit antimuslimanë në aleancë me gjermanët në krye me Mustafa Qemal – Ataturkun, duke hapur Turqve kokëçarje brenda dhe jashtë me luftëra që nxiteshin nga popujtë e Ballkanit për “pavarësi” të Ermenasve, Grekëve, Shqiptarëve, Kurdëve me anë të xhonturqëve të stër-vitur nga aleatët Anglez, Francez dhe Rusë që t’ia mëshojnë drejt Portës së Lartë. Ata organizuanë protesta, rebelime rru-gëve të kryeqytetit, me vrasje të udhëheqësve politikoushtarake duke përmbysur pushtetin dhe parlamentin. I rritën taksat në shtet, populli musliman po bëheshin gjithnjë e më të pakë-naqura dhe të zhgënjyera. “Drejtësia ishte aq e keqe në këtë regjim dhe aktet e tiranisë”. Filluan vrasjet, plaçkitjet dhe djegiet e shtëpive, kishave, vrasja e klerikëve etj, krejt kjo në emër të perandorisë islamo-osmane.

… Muslimanët duke vrapuar prej fronti në front varfëroheshinë, kurse jo muslimanët që nuk përfshiheshinë në ushtri, pasuroheshinë!

Marrë nga libri: “E vërteta mbi Perandorinë Osmane dhe shqiptarët prej vitit 1400-2011″.

Historia nuk është përrallë!

23/04/2012 Lini një koment

Agron ISLAMI*


HISTORIA NUK ËSHTË PËRRALLË!

 

Agron Islami

Vizita e Ministrit Turk te Arsimit në Republikën e Kosovës dhe takimi me Ministrin Kosovar të Arsimit, u bë shkak i hapjes së njërës nga shumë temat që fatkeqësisht për neve si shoqëri janë tema që përfaqësojnë Mitin e paprekshem. Pra bëhet fjalë për Historinë dhe hapjen e mundësive të debateve shkencore të historisë së periudhës osmane në Kosovë, e që disa pseudo-intelektualë Shqiptarë, edhe pse u munduan që ta komentojnë ate si tentative për ndryshimin e Historisë kombëtare, në fakt ajo nxjerri në pah njohuritë e cekëta dhe pergatitjet e ulëta të tyre profesionale në nivele shkencore, pa e përfshirë këtu fushën e dijeve të tyre rreth shkencës së historisë kombëtare.

Të merresh me shkencë, respektivisht t’i komentosh faktet historike, para se gjithash duhet te jesh shkenctar, që nënkupton faktin të jesh i kualifikuar në atë fushë. E që për klasen e shkenctarëve të tillë, tentativa per hapjen e një debati shkencor rreth një fushe të caktuar (në këtë rastë Historisë Osmane) jo që do të paragjykohej, por përkundrazi do të përkrahej ajo, ngase debatet e tilla ofrojnë edhe më shumë kualitet, i cili do të kontribuonte në shtimin e njohurive prej shkenctari, në të njëjten kohë do t’u mundësonte atyre që ti promovojnë edhe hulumtimet e tyre shkencore rreth fushës në fjalë dhe para së gjithash do të krijoheshin mundësitë për njohjën e së vërtetës së mbuluar të periudhës osmane.

Kur jemi te Perandoria Osmane dhe sistemi i saj, jemi dëshmitar të asaj se gjatë njëzetvjeçarit të fundit, studimi mbi Perandorinë Osmane ka qen njera ndër fushat më dinamike të studimeve jo vetëm ndërmjet historianeve turq, por edhe të atyre të Evropës Juglindore e më gjër. Dhe kjo vjen si pasojë e krijimit të mundësive që hulumtuesit nga mbarë bota të ken qasje direkte në arkivat Osmane në Stanboll dhe te njihen saktë me të gjitha detajet e administratës osmane dhe të administruarve nga kjo Perandori. Për rrjedhojë, imazhi mbi Perandorinë Osmane tani veq se po merr trajtë krejtësisht tjetër në krahasim me studimet e sistemeve të kaluara, që kryesisht ishin studime që u shkonin për shtati politikave te sistemeve në fjalë. Ndërsa sot, Shkenca dhe shkenctarët e Historisë bashkëkohore e pranojnë me unanimitet faktin se Perandoria Osmane është një nga forcat më të mdha politike e cila i ka dhënë formë historisë së një pjese të mirë të botës, në veçanti historisë së Ballkanit. Apo thënë më mirë nga shek. 14 e deri ne fillimet e shek. 20 ishte organizimi më i madhë politik në këtë rajon.

Nga kjo periudhë e deri në shembjen e Perandorisë Osmane, Shqiptarët jo vetem që ishin nën administrimin e Perandorisë, por ata dhan kontributet e tyre për ngritjen e Perandorisë në piedestalet më të larta në nivele botërore, gjë e cila mundë të shihet edhe ne numrin e funksionarëve të shumtë, të cilët arriten që të ngjiten edhe në kolltukët e Sadriazamllëkut (Kryeministrisë), por që asnjëherë nuk e harruan emrin dhe identitetin e tyre shqiptarë, madje- madje janë të pamohueshme edhe kontributet e tyre në avancimin dhe nderkombëtarizimin e shqiptarit dhe shqiptarisë në përgjithësi.

Duke mohuar thënien e të paditurve se ‘’ Historia është përrall ose gënjeshtër’’ dhe duke besuar faktin se ‘’Historia është shkencë’’ ndër shkencat më të ndjeshme të çdo populli ngase ajo përfaqëson të kaluarën dhe krenarin e ati populli, ajo (Historia) duhet te argumentohet-shkruhet me fakte dhe kjo bëhet vetëm nëpërmjet hulumtimeve dhe debateve shkencore, e jo frikës dhe heshtjës së argumenteve të shkruara në lidhje me këtë periudhë.

Nuk dëshiroj ta luaj rolin e avokatit te Ministrave të Arsimit, e as të jap komente rreth shkrimeve të atyre opinionisteve të cilët në emër të kombëtarizimit, vjellin vrerë dhe bëjnë avokatin e ideologjive që në radh të parë nuk janë as shkencore e as shqiptare, përkundrazi fyejn ndjenjat e shqiptarët në përgjithësi, por konsideroj që tani është koha që Akademia e Shkencave dhe institutet gjegjëse gjithëshqiptare t’i marrin hapat inicues për hulumtimin e kësaj fushe nga njerëz profesionistë, në mënyrë që lexuesit shqiptarë dhe me gjërë t’i marrin njohuritë e duhura për historinë e tyre kombëtare, ngase kjo është e drejtë e tij dhe njëherit është përgjegjësi për klasën e historianëve që ta ofrojnë atë.


* Autori është magjistër i Historisë Osmane.

Imazhi i otomanëve në Ballkan: Shembulli i Kosovës

06/04/2012 Lini një koment

IMAZHI I OTOMANËVE NË BALLKAN: SHEMBULLI I KOSOVËS

Në shumë tekste librash mësimorë të historisë është e mundur të lexohen edhe sot e kësaj dite shprehje, ku osmanët quhen fanatikë dhe intolerantë.

Një prej temave, që bëri bujë në rendin e ditës së Kosovës gjatë muajit gusht 2011, ishte debati lidhur me imazhin osman dhe atë turk në librat e historisë së Kosovës. Shkaktare të këtij debati ishin fjalët se, “shprehjet negative për otomanët dhe turqit duhet të hiqen nga librat mësimorë të historisë në Kosovë”, thënë nga Ministri i Arsimit Kombëtar të Turqisë, Omer Dinçer, gjatë kontakteve zyrtare që ai zhvilloi në këtë vend. Në vijim të kësaj u publikuan shumë artikuj vlerësues të marrëdhënieve turko-shqiptare, madje kjo gjë u bë temë diskutimi edhe nëpër transmetime të drejtpërdrejta radio-televizive. Edhe pse kishte nga ata që e vlerësonin pozitivisht pozitën e shqiptarëve brenda Shtetit Osman, nëpër shkrime dhe debate zunë vend kryesisht shprehje të mbushura plot me gabime dhe shtrembërime historike në lidhje me otomanët. Ministri i Punëve të Jashtme të Turqisë, Ahmet Davutollu, i cili në datat 26-27 gusht shkoi për vizitë zyrtare në Kosovë, përcolli mesazhin se historianët kosovarë duhet të çlirohen nga historiografia e luftës së ftohtë dhe ajo ideologjike.

Shqiptarët kishin një pozitë të privilegjuar në Shtetin Osman. Me përvetësimin e islamit interesat e shqiptarëve u bashkuan plotësisht me interesat dhe vazhdimësinë e Shtetit Otoman. Sipas Bilal Shimshirit, 28 prej sadrazamëve (kryeministrave), që i kanë shërbyer Shtetit Osman, kanë qenë me origjinë shqiptare. Historiani Dennis P. Hupchick tërheq vëmendjen se në periudhën otomane nuk kishte arsye, të cilat mund të bënin të domosdoshme kryengritjen e përgjithshme të shqiptarëve. Ndërsa historiani i famshëm për Ballkanin, Noel Malcolm mbron mendimin se, themelimin e shtetit të pavarur shqiptar në periudhën përpara vitit 1878 e kërkonin kryesisht shqiptarët me banim jashtë vendit. Nga ana tjetër, Charles dhe Barbara Jelavich theksojnë se, deri në vitin 1912 shqiptarët nuk kanë kërkuar pavarësi nga Perandoria Otomane dhe janë mjaftuar me kërkesën për autonomi. Sipas tyre, prijësit shqiptarë, të shqetësuar nga fakti se vendet fqinje mund të pushtonin tokat shqiptare, nuk e shikonin të arsyeshëm copëtimin e Shtetit Osman. Dhe në të vërtetë mes atyre, që u prekën më shumë nga procesi i shpërbërjes së Perandorisë Otomane, bëjnë pjesë edhe shqiptarët.

Kur në procesin e ndërtimit të kombit modern shqiptar u zgjodh zhvillimi i një identiteti shqiptar Perëndimor, akademikët shqiptarë filluan ta rishkruajnë historinë e tyre duke e filtruar atë nga e kaluara osmane. Kështu në librat shqiptarë të historisë u zhvillua armiqësia otomano-turke. Siç thotë Noel Malcolm, asokohe historianët shqiptarë nisën të pasqyrojnë si pjesë të luftës nacionalçlirimtare nga Perandoria Osmane madje edhe disa kryengritje, të cilat organizoheshin vetëm për të protestuar rritjen e taksave, apo ofiqarët shtypës. Me ndikimin edhe të shqetësimeve ideologjike, shkrimi i historisë vijoi në këtë linjë edhe gjatë periudhës komuniste. Në botimet e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë është e mundur të lexohen edhe sot e kësaj dite artikuj, ku osmanët quhen fanatikë dhe intolerantë. Në këtë kontekst zënë vend edhe opinione, që pretendojnë se në Shtetin Otoman shqiptarët janë shtypur nën peshën e taksave të rënda, u janë rrëmbyer të drejtat më themelore të njeriut, madje edhe se janë masakruar barbarisht. Historia e rishkruar në këtë linjë në Shqipëri, pa kaluar shumë u përvetësua edhe në Kosovë.

Në fakt, historia e Perandorisë Osmane, e cunguar dhe e shtrembëruar nga realiteti, nuk u shpjegohet vetëm shqiptarëve, por në përgjithësi të tëra vendeve ballkanike. Megjithëse Turqia i vlerëson si pozitive marrëdhëniet e saj historike me Ballkanin, popujt dhe qeveritë ballkanase mund ta konceptojnë ndryshe historinë e përbashkët në fjalë. Për më tepër, disa rrethe nacionaliste në Ballkan kanë tendencë të akuzojnë periudhën otomane madje edhe për disa fatkeqësi, gabime dhe dështime, që përjetohen sot në vendet e tyre.

Këto paragjykime në drejtim të Shtetit Osman mund të shpjegohen nëpërmjet 2 faktorëve themelorë. Së pari, në shekullin e 19-të popujt ballkanas kanë qenë të ekspozuar ndaj ndikimeve të patriotizmit romantik etnik të Perëndimit. Atdhetarët romantikë ballkanas, jo vetëm që luajtën një rol të suksesshëm në formimin e identiteteve të tyre kombëtare dhe në ngjalljen e dëshirës për pavarësi, por në të njëjtën kohë përgatitën edhe terrenin për komentimin e historisë osmane në mënyrë të shtrembëruar nga realiteti. Së dyti, mund të thuhet fare mirë se kujtesa kolektive e popujve nuk arrin të shkojë shumë pas, pra nuk është shumë e gjatë dhe e fortë. Dihet që popujt e Gadishullit Ballkanik, për sa i takon periudhës otomane, në memorien e tyre ruajnë më të freskëta kujtimet lidhur me shekullin e 19-të dhe fillimin e atij të 20-të. Mirëpo në të vërtetë, gjatë harkut kohor të sipërcituar lajthitjet administrative dhe trazirat e brendshme nuk ndodhnin vetëm në Ballkan, por në të gjitha vendet e Shtetit Osman, madje ato ishin më të përhapura në Anadoll.

Nëse u bëhet një analizë përmbajtjeve të librave mësimorë të historisë, që janë pjesë e kurrikulës së shkollave në Ballkan, mund të vihet re se përgjithësisht për otomanët nuk flitet me paanësi, për sa u takon çështjeve të kontestuara nuk u jepet vend opinione alternative, madje përdoren shprehje me përmbajtje nacionaliste dhe ndonjëherë fyese. Ndonëse kështu, në libra mund të ndihen edhe shqetësimet ideologjike-politike të autorëve. Nga ana tjetër, duket fare qartë se periudha e Perandorisë Otomane në Ballkan trajtohet më shumë nga aspekti ushtarako-politik, ndërsa jetës shoqërore, kulturore dhe fetare të Shtetit Osman nuk i kushtohet vendi i merituar. Por në të vërtetë, për ta rrëfyer historinë otomane në mënyrë më objektive, duhet të studiohen edhe jeta socio-kulturore, struktura familjare, sistemi arsimor, marrëdhëniet midis grupeve shoqërore dhe atyre ndërmjet institucioneve dhe grupeve fetare, që vazhdojnë të ekzistojnë ende sot në Ballkan. Për aq kohë sa historia otomane do të trajtohet vetëm nga prizmi ushtarak dhe ai politik, lexuesit ballkanas nuk do arrijnë dot të mësojnë se në shoqërinë osmane kishte tolerancë fetare, në periudhën otomane janë restauruar kisha të panumërta dhe tema të tjera si këto. Si përfundim, sipas kriterit të drejtësisë, gjatë shkrimit të historisë në Ballkan duhet zhvilluar një këndvështrim më i ekuilibruar lidhur me osmanët. Për të arritur këtë, duhet t’u kushtohet vend hulumtimeve më tërësore dhe më gjithëpërfshirëse në lidhje me periudhën e Perandorisë Otomane.

Marrë nga TRT-Shqip:

http://www.trt-world.com/trtworld/zh/newsDetail.aspx?HaberKodu=a830b790-2c03-4439-9b94-2a923f1a4139

Sulltan Abdulhamidi i I-rë

19/03/2012 Lini një koment

SULLTAN ABDYLHAMITI I I-rë

Sulltan Abdylhamiti i I-rë sundoi plot 27 vjet pra nga viti 1774 deri në vitin 1789.

Sulltan Abdulhamidi I

Abdylhamiti i I-rë ishte gjithashtu djali i Ahmetit të III-të dhe djali i tij i dytë që u bë sulltan pas Mustafait të III-të. E ëma e tij ishte Rabia Shermi Sulltanija dhe ajo e pati lindur atë në 20 mars të vitit 1725. Kur të atin ja zbresin nga froni, Abdylhamiti i I-rë ishte 5 vjeç dhe pas kësaj deri sa hipi në fron pra në vitin 1774, ai për 44 vjet të jetës së tij i kaloi i izoluar në sarajet e Topkapisë. Kur vdes vëllai i vet, Mustafai i III-të, në fillim kandidat tregojnë djalin e tij Selimin, por oborrtarët e shtetit duke zbatuar rregullin për hipjen në fron të mashkullit më të moshuar, më 21 janar të vitit 1774, e shpallin Abdylhamitin e I-rë sulltan. Duke qenë se lufta midis osmanllinjëve dhe Rusisë vazhdonte që nga fillimi i vitit 1768, ushtria gjendej në front, dhe në Stamboll po vuanin për ushqime. Për këtë arsye culusi (shpërblimi) nuk shpërndahet. Pas kësaj bëhet si rregull që sulltanët osmanë nuk shpërndajnë më këtë shpërblim. Por ceremonia e hipjes në fron të sulltanit me vendosjen e shpatës në brez vazhdoi akoma.

Abdulhamiti i I-rë ishte shtatgjatë, fytyrëgjatë dhe ezmer. Duke qenë se ai ndenji për një kohë të gjatë shumë i izoluar, nuk kishte eksperiencë për të zgjidhur problemet shtetërore. Por megjithatë duke qenë se ai kalon një hemorragji cerebrale dhe vdes në kohën që kryeministri po i lexonte lajmin se si ra kalaja e Ozyt (Özüt) dhe Ukraina, dhe si e therën me shpatë popullin mysliman, kjo tregon se sa i përgjegjshëm dhe patriot që ishte Ai. Gjithashtu për të thonë se ishte i sjellshëm, mëshirues dhe që i pranonte risitë.

Problemi i parë me të cilin u ndesh Abdylhamiti i I-rë sapo hipën në fron ishte dhënia fund luftës me Rusinë, duke nënshkruar një marrëveshje me të. Kjo marrëveshje me Rusinë njihet me emrin “Marrëveshja e Kyçyk Kajnarxhas” (Küçük Kaynarca) “Kajnarxha e vogël” dhe u nënshkrua në 21 korrik të vitit 1774. Me këtë marrëveshje, Shteti Osman humbet shumë toka në veri, me në krye Azakun.

Hani i Krimesë duke ju larguar vartësisë nga Shteti Osman, bëhet një shtet i pavarur. Kurse rusët fitojnë cilësinë e mbrojtësve të krishterëve që ishin me nënshtetësi osmane. U pranua që anijet ruse të kalojnë nëpër Ngushticat për të bërë tregti. Koncesionet që i njiheshin Anglisë dhe Francës ju njohën edhe Rusisë. Kjo marrëveshje do të njihet nga historianët e mëvonshëm si fillimi i rënies së Shtetit Osman. Kryeministri Muhsin Zade Damat Mehmet Pashai që e nënshkroi këtë marrëveshje e ndjeu veten shumë keq dhe vdiq tek kthehej në Stamboll. Me këtë marrëveshje u kuptua se në Evropë kishte ushtri më të fuqishme se në Shtetin Osman. Një tjetër fund i rëndësishëm ishte Hanllëku (dinastia) e Krimesë, që u shpall i pavarur por pas 8 vjetësh, në vitin 1783 pushtohet nga rusët duke ja aneksuar tokat Rusisë. Kështu midis Shtetit Osman dhe Rusisë mbeti si kufi Deti i ZI dhe jo një shtet tampon në mes.

Pas nënshkrimit të marrëveshjes së Kajnarxhas së Vogël, Shteti Osman fillon e merret me shtypjen e disa kryengritjeve që kishin filluar në vend. Ai dërgon flotën në Siri, Egjipt dhe More dhe i shtyp kryengritjet. Edhe në Anadoll shtypen leventët. Me termin levend, quheshin ushtarët që ishin me detyrë pranë prefektëve dhe pasha-ve në Anadoll. Kur vdiste prefekti ose pashai, largohej nga detyra, ata mbeteshin pa punë dhe për këtë arsye bashkoheshin me grupet rebele. Në shekullin e 17-të dhe 18-të, lëvizjet e leventëve ishin shtuar, kështu që Abdylhamiti i I-rë dërgon ushtrinë kundër tyre dhe i asgjëson ata (17775-1776). Në Arabi, emiri i Nexhidit, Abdylaziz bin suud, shpall sovranitetin me Arabinë Qendrore. Kurse me Iranin zhvillohet përsëri një luftë 4 vjeçare. Në fillim osmanët humbasin Basrën, por në fund të luftës ata e marrin përsëri.

Në periudhën e Abdylhamitit të I-rë, luftrat më të rëndësishme zhvillohen me perëndimin dhe veriun e Ballkanit. Kurse lufta me rusët në veri kishte si qëllim marrjen e krimesë nga rusët. Kështu që në lidhje me luftën që do të fillojë për këtë arsye, në vitin 1778, ndërhyjnë francezët dhe lufta parandalohet duke u nënshkruar marrëveshja e Ajnallë Konakut (një saraj në Bririn e Artë në Stamboll). Por me këtë marrëveshje rusët përfitojnë më tepër toka se ajo që i siguronte marrëveshja e Kajnarxhas së vogël. Ata marrin jo vetëm Krimenë por e rrisin edhe ndikimin e tyre në tërë Ballkanin. Në shkëmbim ata pranojnë autoritetin e Shtetit Osman në Kaukaz. Në Krime ata vendosin një udhëheqje pro tyre dhe nuk mjaftohen me kaq por Princi Potemkim në vitin 1783 e pushton tërë Krimenë dhe ja bashkon tokat Rusisë. Kështu në Krime merr fund ekzistenca e Shtetit të Tatarëve të cilët ishin turq. 1.5 milion turq që vinin nga Soji i Xhengiz Hanit bien nën mëshirën e rusëve. Kurse 30 mijë vetë që përbënin elitën dhe që i rezistuan rusëve, ekzekutohen nga Potemkini. Të tjerët i largojnë nga Krimea dhe ua marrin tokat. Shumë prej turqve tatar emigrojnë nëpër Ballkan, Anadoll dhe Stamboll. Gjatë rrugës shumë prej tyre vdesin nga sëmundjet epidemike. Kështu që popullsia e Krimesë zvogëlohet 30%. Shteti Osman me datën 8 janar të vitit 1784, pranon si kufi me shtetin rus lumin Kuban, dhe e njeh këtë kufi pasi merr si kundrapeshë tërë Kaukazin e Veriut.

Kurse në vitin 1787 Caresha Katerina, vjen në Krime me 60 mijë ushtarë. Princi Potemkin, pavarësisht se kishte pranë Perandorin e Austrisë, Josefin e II-të, pret careshën duke i organizuar një kalim nën “Harkun e artë të triumfit” mbi të cilin shkruhej “Rruga për në Bizant” që tregonte për nga rruga për në Stamboll. Kjo nënkuptonte që rusët donin të merrnin Stambollin dhe të themelonin përsëri Perandorinë Bizante. Por kur Osmanët e mësojnë këtë gjë në vitin 1787 i shpallin luftë edhe Austrisë edhe Rusisë.

Shteti Osman pas marrëveshjes së Beogradit të vitit 1739, kishte 49 vjet që nuk luftonte me Austrinë. Mirëpo kur në luftërat e viteve 1768-1774 osmanët munden nga rusët, Perandori i Austrisë, Jesefi i II-të mendon se do të mundte shumë lehtë osmanlinjtë. Kështu ushtria osmane përballet në 21 shtator të vitit 1788 me ushtrinë Austriake në Sebesh në veri të Erdelit. Ushtria turke i jep një goditje të rëndë Austriakëve duke i marrë 80 topa dhe 50 mijë robër. Pas kësaj fitoreje Sulltan Abdylhamitit të I-rë i jepet titulli Gazi. Kjo fitore bëri që Beogradi dhe rrethinat e tij të qëndrojnë në duart e osmanllinjëve edhe për një shekull tjetër.

Mirëpo i njëjti sukses nuk u arrit në veri në frontin me Rusinë. Princi i Rusisë Potemkin me 80 mijë ushtarë sulmon Kalanë Ozyt dhe Odesë dhe i merr ato. Më pas ai merr Hotinin. Sulltan Abdylhamiti i I-rë që mëson këto lajme të këqija, paralizohet dhe më 7 prill të vitit 1789 ndërron jetë. Kur ai vdes, ishte 64 veç. Ai njihet si sulltani që jetoi më shumë pas Sulltan Kanuniut. Edhe dinastia osmane që vazhdoi deri sa u shemb Perandoria Osmane e ka origjinën nga Sulltan Abdylhamiti i I-rë. Para se të vdiste, Sulltan Abdylhamiti i I-rë u përpoq të ristrukturojë ushtrinë. Ai zgjeron Akademinë Luftarake të Marinë që ishte themeluar në vitin 1773. Në vitin 1776 hap shkollën e inxhinierisë së kandierit detar. Ndërsa në vitin 1784 ai hapi shkollën e Istikhamit ( që përbënte departamentin teknik që administronte punimet e ndërtimeve ushtarake). Këtu jepte mësim specialisti francez La Fayette. Kurse në shkollën e matematikës në Haliç, jepnin mësim Baroni de Tott, myslimani me origjinë angleze Kampel Mustafa dhe mësues të tjerë të huaj. Shtypshkronja shtetërore e themeluar nga Ibrahim Myteferika vihet përsëri në funksionim.

Nga periudha e Abdylhamitit të I-rë deri në ditët tona ka ardhur imarathanja (shtëpia e mirëpritjes ku kishte mensë edhe për të pastrehët) e ndërtuar në lagjen Sirkexhi. Kësaj godine ju shtua edhe një shkollë fëmijësh, një medrese dhe një librari. Librat e kësaj librarie sot ruhen në bibliotekën e Sylejmanijes. Kurse medreseja shërben si Bursa e Letrave me Vlerë dhe Pasurive të Patundshme në qytetin e Stambollit.

Marrë nga faqja TRT-Shqip.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 63 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: