Arkiv

Archive for the ‘Toleranca fetare’ Category

Qyteti Hania (mes Orientit dhe Oksidentit)

17/10/2012 Lini një koment

Alban ÇULI

QYTETI HANIA

(mes Orientit dhe Oksidentit)

Alban Çuli

Xhaminë Jali ose Giali Tzami, e cila njihet edhe si xhamia e jeniçerëve është vështirë të mos e dallosh në mesin e Limanit, siç i thonë haniotët, portit të vjetër venedikas të Haniasë. Xhamia zë një sipërfaqe të madhe mbi të cilën ngrihet pjesa më e dukshme e saj që është kubeja e mbajtur nga katër harqe. Kubeja gjithashtu rrethohet nga gjashtë kube të vogla, por nuk ka minare, sepse minareja e saj është shembur në fund të shek. XX.

Emri i xhamisë “Jali” do të thotë “Xhamia e anës së detit,” ajo ka funksionuar si vend për kryerjen e riteve islame deri në vitin 1923, kur muslimani i fundit u largua me forcë nga Kreta në periudhën e këmbimit të popujve mes Greqisë dhe Turqisë, rreth 585,000 muslimanë, ku një pjesë e tyre u fshehën në ishullin e Rodit (Rodos) dhe sot shtëpitë në Rodos të cilat quhen kretase janë pikërisht shtëpitë e kretasve muslimanë të dëbuar nga Haniaja.

Xhamia i është dedikuar Küçük Hasan Pashës, guvernatorit të parë osman në Hania dhe është kulti i parë musliman i ndërtuar pas sundimit të Haniasë nga osmanët në vitin 1649. Sipas të dhënave arkeologjike xhamia është e ndërtuar në krah të një kishe të vogël dhe sipas këndvështrimeve arkitekturore xhamia është ndërtuar me një stil të fortë arab, e cila, në ditët tona është shfrytëzuar si muze dhe për ekspozita artistike.

Qyteti i Haniasë në pozitën gjeografike ndodhet në perëndim të ishullit të Kretës i vendosur mes gadishullit të Akrotirit dhe Spathas (që njihet edhe si Rodopos). Ai është qyteti i dytë për nga madhësia pas atij të Iraklios. Haniaja është një pjesë e vendbanimit Minoan të Cidonit (Cydonia, Kidonia) dhe në greqishten e lashtë do të thotë “ftua”. Pas shumë pushtimeve historike që pësoi Haniaja njësoj si Bizanti (395-824) nga arabët (824-961), të cilët ishin të parët që e ruajtën qytetin Hania (arabisht El-Hanim, shqip Han). Në vitin 961-1204 atë qytet e rimorën bizantinët. Në vitin 1204 pas Kryqëzatës së IV, Kreta iu dha Bonifacio-s, Markezi i Montferratit. Në vitin 1252 u sundua nga Venediku, më 1263 u sundua nga Enrico Pescatore, Konti i Maltës deri më 1285 kur u risundua nga Venediku. Në këtë kohë qyteti u quajt La Canea dhe u fortifikua me muret e kalasë, por kjo nuk do të ishte pengesë për osmanët të cilët pas rënies së Kostandinopojës në vitin 1645, pas dy muajsh rrethim hynë në qytet më 2 gusht të atij viti.

Në kohën kur osmanët sunduan Hanianë, ata u vendosën kryesisht në zonën e Kastelit dhe Splantzia duke kthyer një sërë kishash dhe manastiresh në xhamia siç është edhe rasti i kishës domenikane të Shën Nikollës (Agio Nikolaos) në Xhaminë e Hünkar (e Sovranit) “Houghiar Tzamissi”. Ndërtesa sot i është rikthyer kishës ortodokse dhe vihet re se në krahun e djathtë të ndërtesës ngrihet lartë kulla e këmbanave dhe në të majtën ngrihet lartë minareja. Duke zbritur për në qytetin e vjetër do të shihet Hamami publik i ndërtuar nga osmanët dhe një shatërvan. Hamami është shndërruar në dyqane veshjesh mjaft interesante për turistët, ndërsa shatërvani është mirëmbajtur dhe funksionon edhe sot duke i dhënë një pamje mjaft orientale qytetit të vjetër pranë limanit. Në kryqëzimin ku fillon limani i vjetër i qytetit dhe ku përballesh me bukurinë orientale të shatërvanit, në krahun e majtë gjendet në murin e një dyqani rrobash një pllakë e mermertë 2 metra e ndarë në dy pjesë ku pjesa e sipërme është e shkruajtur në arabisht. Shkrimi nuk kuptohet për shkak të dëmtimeve që ka pësuar ndër vite dhe nga erozioni, por mesa kuptohet nga dy vrimat në fundin e pllakës së poshtme do të ketë qenë çeshme e cila përballë shatërvanit vlen për t’u theksuar se kemi të bëjmë pikërisht për një kompleks tradicional osman, ku objektet kryesore ishin hamami, çeshmeja, shatërvani dhe xhamia të cilat i hasim në çdo qytet ku ka vënë dorë kultura osmane.

Duhet përmendur gjithashtu se qyteti i Haniasë ashtu sikurse edhe qytete të tjera me reliev paksa të ngritur kanë tiparet e ndërtimit të shtëpive njëra mbi tjetrën, siç e shohim sot tek ne në qytetin e Beratit. Por nuk duhet harruar se kultura haniote është një ndërthurje mes asaj oksidentale venedikase dhe asaj orientale osmane.

Në vitin 1898 u ndërmorën hapa seriozë drejt pavarësisë dhe bashkimit me Greqinë. Fuqitë e Mëdha e bënë Hanianë kryeqytetin e gjysmë autonomisë që kishte përfituar shteti i Kretës. Gjatë kësaj periudhe tranzicioni Kreta kishte flamurin dhe monedhën e saj dhe përgjatë identifikimit të Kretës si Vilajet i Sulltanatit (Shtetit) Osman, Haniaja u kthye në një qytet kozmopolitan dhe të begatë duke u shndërruar në një kryqëzim qytetërimesh.

Pas Revolucionit të Therisos (1905) Kretën e drejtoi një shqiptar (arvanitas) me emrin Aleksandër Zaimi, shtetar, kryeministër dhe politikan me karrierë të pasur. Së fundmi Elefteros Venizelos (edhe ky me gjak të përzierë me shqiptarët) në krye të shtetit grek arriti me ndihmën e Fuqive të Mëdha, duke realizuar bashkimin e Kretës me Greqinë më 1 dhjetor 1913. Duhet theksuar se shqiptarët e Greqisë patën një rol shumë të rëndësishëm në bashkimin e Kretës me Greqinë, ku një ndër figurat e spikatura të saj ka qenë edhe admirali i marinës Pavlo Kundurioti (nipi i Gjergj Kunduriotit). Në nder të tij për vlerat heroike që ai kishte, kollona kryesore e fortesës së Haniasë, që laget nga deti dhe mbi të cilën sot ndodhet muzeu i marinës, përballë fanarit të famshëm të qytetit, mban emrin Kollona e Kunduriotit.

Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Zgjohu bre, Kadare!

16/10/2012 1 koment

Mexhid YVEJSI

 

ZGJOHU BRE, KADARE!

(Reagim rreth sprovës, shkrimit-vështrimit: “Identiteti evropian i shqiptarëve” të Ismail Kadaresë, botuar në “Koha Ditore” me 28-30 mars 2006)

Mexhid Yvejsi

Mexhid Yvejsi

“Respektoj vetëm ata që më rezistojnë mua,
por nuk mund t’i toleroj ata.” Sharl de Gol

Ende pa përfunduar fushata e sëmurë për ”identitentin e ri të kosovarëve”, çohet Ismail Kadare e rifillon fushatën për identitetin evropian të shqiptarëve! Çka dëshmojnë këto fushata për identitet? Këto fushata dëshmojnë se kemi të meta, sepse ende nuk po e kuptojmë se kush jemi, se cila është e vërteta! E Vërteta, ashtu si Dielli, mund të mjegullohet, të errësohet, mund të pengohet, por jo të agjësohet… Që në kohët e lashta njerëzit e ditur këshillonin si terapi shëruese: Njohjen e vetvetes. Njohja e vetvetes është çelësi për ta njohur Krijuesin, Zotin.

Zoti, sipas B. Pascal-it, është i qartë vetëm në paqartësinë e botës. Ai është një sferë e pafund, qendra e të Cilit është gjithkund dhe perimetri asgjëkundi…

I pranishëm gjithkund je, por asgjëkundi nuk je, z.I. Kadare! Ju bre, Kadare, që nuk e dini ende se kush jemi ne! Ne jemi ata që jemi! Ju që shkruani për identitet, dëshmon se keni një siklet! Kjo po dëshmon se identiteti iu mungon! Ju mungon e ju mundon! Kjo vërehet kur fyen, kur akuzon pse shumica e shqiptarëve janë myslimanë…!

Kombi shqiptar, edhe pse vonë i zgjuar, është komb i formuar…! Shqiptarët kur me shumicë u islamizuan- atëherë shpëtuan. Shpëtuan sepse nuk u asimiluan… Nuk u asimiluan, sepse, në fjalën e Tij, Zoti e ka dhënë dijen e nevojshme për shpëtim… Zgjohuni të përgjumur! Zgjohu bre, Kadare, kudo që je! Duke shkruar për identitet, ju po dëshmoni se prej dhunës ideologjike aq banale, keni kaluar te injoranca profesionale…! Zoti i ka dhënë dijetarëve, atdhetarëve, mjaft dritë që të mund t’i zbulojnë kurthet kundër shqiptarëve. Dituria dhe burrnija e akademik Rexhep Qoses, rreth identitetit, ia çeli sytë krejt botës…! Kur e pyetën Fishtën diplomatët evropianë rreth fesë, ai tha: “Jemi popull me dy fe, por s’jemi popull me Shën Bartolome”

Shqiptarët, pra, nuk janë popull, komb, me Shën Bartolome falë tolerancës së Fesë Islame, që i përkasin shumica e shqiptarëve. Të mos e njohësh këtë tolerancë, të mos e njohësh Fenë Islame, kur nuk ke patur mundësi, nuk është turp. Por, turp është të ngulësh këmbë me kryeneqësi në injorancën tënde, edhe pasi e ke patur mundësinë të mësosh. E keni patur mundësinë të mësoni se Konica tha: “ Të mos ishte Feja Islame, populli shqiptar do të ishte shumë më tepër në numër, por jo shqiptar.” Kur e pyetën diplomatët e huaj në Washington Faik Konicën, që ishte ambasador i Mbretërisë Shqiptare (1926-1939) se cila është feja e shqiptarëve, ai tha: “ Dielën shkojnë në kishë, të premtën në xhami…” E keni patur mundësinë të mësoni se Stavro Skendi në “Historinë e Rilindjes Kombëtare” shkruan:”Shqiptarët myslimanë e përbënin shumicën dhe pa ata nuk mund të kishte Shqipëri.” E keni pasur mundësinë të mësoni se: Koncili i Dytë i Vatikanit, me 25 tetor 1965, ka përcaktuar qëndrimin e Kishës Katolike ndaj Myslimanëve, ku thuhet:

”Myslimanët adhurojnë, si ne, një Zot të vetëm, të Mëshirshëm, që do të gjykojë njerëzimin në ditën e fundit.”

E keni patur mundësinë të mësoni se në librin “Të kapërcehet pragu i shpresës”, Papa Gjon Pali i Dytë thotë: “ Fetaria e myslimanëve meriton nderim.”

Meritojnë nderim fetaria e myslimanëve shqiptarë si Myderriz Ymer Prizreni, Myderriz Haxhi Zeka, që ishin fetarë dhe atdhetarë të devotshëm dhe udhëheqës të Lidhjes së Prizrenit (1878-1881) dhe Lidhjes së Pejës “Besa –Besën” (1899), Myderriz Vehbi Dibra, nënkryetar i Qeverisë së Vlorës, (1912), Hoxha Kadri Prishtina, i Kongresit të Lushnjës, (1920) ku iu vuan themelet Shqipërisë, si edhe qindra e mijëra fetarë dhe atdhetarë të tjerë, deri te Shaban Jashari me familjën e tij, që u flijuan për Kosovë, për Shqipni…

Shqiptarët e pranuan dhe e trashëguan Krishterimin, sikur që e pranuan dhe e trashëguan Islamin, që të dyja janë nga Lindja…Por, nuk mjafton që të trashëgosh Krishterimin apo Islamin, por është e domosdoshme që me meritë të fitosh. Duhet të meritosh trashëgimin tënde, thoshte Gëte, që të posedosh.

Shumica e shqiptarëve myslimanë e meritojnë këtë dhe janë të kënaqur me besimin që trashigojnë, që posedojnë. Po ju çka trashëgoni, çka posedoni z.Kadare? Trashëgoni atë që e mohoni …! Veprat që i posedoni pse po i ritushoni? Ndoshta ato iu mallkojnë, iu akuzojnë, sikur në poemën “Përse mendohen këto male” kur akuzoni dhe dënoni Kryqin e Krishtin, gjysmëhënën e Islamit, turqishten e Kur’anit, fyeni, dënoni e poshtëroni logjiken latine e arabe, mallkoni priftërinjt e hoxhallarët, minaretë e kambanaretë …Në poezinë me titull “Në Kishë” shkruar me 1958, shkruani:”Vërtet s’jam i krishter… dhe tallesh me Ungjillin, Librin Hyjnor…

Në poezitë “Perëndimi” dhe “Interpejshazhi” tallesh, fyen, e akuzon Perëndimin, Evropën, që sot e lavdon,:”Romat, Samarkandët, Vashingtonët, Moskët, fituan shpesh toka, flamurë, vota. Por, shekujt kurrë s’i fituan ata.”

Evropën e mallkon, kurse sot e dashuron, dje u talle me kulturën, zhvillimin e saj, i përqeshe qytetet me kulla, me kambanare, me kryqa, me kapitalistë plot dhjamë dhe mbi ”Shën Mërinë e Parisit” u krenove që vure qeleshe, edhe këtu gjete vend dhe u përqeshe…! A keni harruar çka keni shkruar? Keni shkruar, që jeni krenuar, se në gjoks mban ”Në metal të distinktivit, fytyrën e dashur të Leninit”! “Qindra vite kaluan duke i ndjekur krimet e vegjël, por bota nuk e zbuloi dot krimin e madh, po në botë ja u ngrit, me mjekër të gjatë gjer në retë. Parathënësi më i madh me emrin Marks”, nga poezia “Te Kështjella e Hamletit në Danimarkë”

A jeni penduar për gjithë ato çka keni shkruar? A jeni penduar që keni fyer, akuzuar, poshtëruar, dënuar librat hyjnorë-Ungjill e Kur’an, keni sharë priftërinj e hoxhallarë, minare e kambanare, keni dashuruar komunizmin, keni urrejtur kapitalizmin, Evropën, Perëndimin, Romën e Bonin, Parisin e Washingtonin… A jeni penduar që keni dashuruar dhe jeni krenuar me fytyrën e dashur të Leninit, me mjekrrën e Marksit, të cilin e queni “profeti më i madh i njerëzimit dhe zbulues i rrugës së krimit…”! Nëse jeni penduar, për ato që keni shkruar, atëherë, unë s’kam pse me vazhduar. Prej sotit je dorë të Zotit…! Por, jetën politike, fetare dhe kombëtare nuk duhet shikuar përmes imagjinatës, iluzioneve dhe fantazisë. Vështrimin tonë duhet ta kthejm kah vetja jonë, drejt jetës, drejt së vërtetës. E vërteta është se sistemi i vlerave që e ka ndërtuar strukturën tradicionale të Perëndimit buron nga filozofia antike greke, kultura romake, trashëgimia pagane e popujve barbarë, feja e krishterë, të cilën Evropa e ka interpretuar në një mënyrë specifike të veten, e ndikuar pjesërisht nga Hebraizmi dhe Islamizmi…Por, Evropa e sotme vjen nga Iluminizmi… Iluminizmi në vend se të ndriçojë ndodhi shpesh që ai errësoi…!

Sot, tipari më i veçant i qytetërimit perëndimor është sekularizmi. Kuptimi i termit sekularizëm në rrafshin praktik është nxerrja e fesë jashtë jetës. Kristianizmi, sot, në Evropë, nuk ka funkcion politik, ekonomik, kulturor, shoqëror…Ka mbetur një lidhshmëri sipërfaqësore emocionale dhe një dekor me ngjyrë sociale…. Në projekt-kushtetuten e Bashkësisë Evropiane nuk hyri trashëgimia kristiane. U mundua Papa, u mundua Vatikani, por nuk iu shkonte zani…! Në këtë projekt-kushtetutë, edhe sot, mungon fjala Zot…!

Identiteti evropian i shqiptarëve është një përshtatje e re. Çdo pështatje e re, thoshte, Erih Hofer-i, është krizë e vetëvlerësimit. Ne kemi kriza të tjera, si të mirëbesimit, mirëkuptimit…, por jo të vetëvlerësimit…!

Zgjohu bre, Kadare, kudo që je…!

Shqiptarët përballë sfidave të mirëkuptimit ndërfetar

05/10/2012 Lini një koment
Prof. Dr. Zyhdi Dervishi
SHQIPTARËT PËRBALLË SFIDAVE TË MIRËKUPTIMIT NDËRFETAR

Dr. Zyhdi Dervishi

Në studimet sociologjike shqiptare të dhjetëvjeçarit të fundit është argumentuar se krahas vlerës kulturore të besës dhe të mikpritjes, toleranca, ose më saktësisht mirëkuptimi ndërfetar i shqiptarëve, përbënte dhe përbën një nga profilet më të spikatura të modelimit psikokulturor të shqiptarëve në të kaluarën dhe në ditët tona. Ndërkohë, në mjaft shoqëri më të urbanizuara, në rrjedhën e disa shekujve, madje edhe në ditët tona, konfliktet ndërfetare kanë qenë dhe vazhdojnë të mbeten një sfidë e rëndë problematike në shumë rrafshe, sociale e politike, fetare e psikokulturore etj. Në këtë sfond ndërkombëtar, ku rilevohen dukshëm konfliktet ndërfetare, mirëkuptimi ndërfetar i shqiptarëve ngjan si një gur i çmuar me rrezatim të veçantë për gjithë mozaikun. Mendojmë se vlera kulturore e tolerancës, e mirëkuptimit ndërfetar të shqiptarëve është pak e studiuar, pak e argumentuar. Ndaj çdo përpjekje për depërtimin në thelbin e një vlere të tillë komplekse, shumëfunksionale, për ta evidentuar atë përmes strukturave konceptuale sociologjike, ka rëndësi të veçantë teorike e praktike, jo vetëm për shoqërinë shqiptare, por edhe më gjerë. Duke bërë objekt të një studimi të gjerë vlerën kulturore të tolerancës, të mirëkuptimit ndërfetar të shqiptarëve, z. Genti Kruja provon me dinjitet se ka formimin e plotë teoriko-sociologjik, intuitën e kultivuar të studiuesit profesionist për t’u orientuar drejt në morinë e problemeve që ofron realiteti shqiptar. Natyrisht, mirëorientimi përbën arritjen e parë, ndër mjaft arritje të këtij punimi studimor, disa prej të cilave po i rendisim në vijim. Duke pasur arsimim universitar të profilit të mirëfilltë sociologjik, të realizuar në një fakultet ku gërshetohen përvojat sociologjike të Lindjes dhe të Perëndimit (siç është Stambolli), z. Genti Kruja ka shfrytëzuar literaturë të pasur teorike të përpunuar nga autoritetet kryesore sociologjike të botës shkencore Perëndimore e Lindore. Veç të tjerash, një formim i tillë teorik e ka ndihmuar autorin e këtij punimi të mos bjerë në kurthin e paragjykimeve për kulturat lindore dhe besimet fetare të lidhura me to, të cilat kanë qenë dhe ende janë mjaft të përhapura, mjaft problematike, sidomos në Gadishullin Ballkanik. Ky studim është ngritur mbi bazën e hulumtimit e të qëmtimit të një literature të pasur teorike, historike e dokumentare, të fakteve të shumtë, të natyrave të ndryshme, të krahasimit të realiteteve fetare të shoqërisë shqiptare me ato të disa shoqërive të tjera Perëndimore e Lindore. Nga tërësia e fakteve autori ka përzgjedhur me profesionalizëm ato që ndriçojnë më mirë e në mënyrë të pakontestueshme veçoritë e tolerancës, të mirëkuptimit ndërfetar të shqiptarëve, të cilët, së paku në rrjedhën e dy-tre shekujve të fundit, janë të anëtarësuar në katër eklesi ose dinominejshën dhe në dhjetëra kulte fetare. Pa dyshim, shqiptarët janë populli me densitetin më të lartë të multifetaritetit në të gjithë botën. Ndonëse të përndarë në shumë organizata fetare nga më të shumëllojshmet (gati-gati populli shqiptar mund të karakterizohet si një kampion që përfaqëson pothuajse gjithë besimet fetare më të përhapura në shkallë botërore), shqiptarët nuk janë konfliktuar njëri me tjetrin për çështje fetare. Madje, në shumë aspekte, dallimet fetare kanë “funksionuar” si një faktor që ka fashitur ose tejkaluar edhe konfliktet e provokuara për motive të tjera. Kështu, sikurse nuk ndodh në asnjë vend tjetër të botës; dallimet fetare në Shqipëri veprojnë si faktor kundërkonfliktues. I udhëhequr nga parimi metodologjik i skepticizmit të organizuar, autori i këtij punimi ka shqyrtuar në mënyrë kritike edhe ide të autorëve më të shquar, madje herë-herë ka polemizuar me ata. Vlen të theksohet se polemika të tilla janë artikuluar me argumentime teorike të thella, të qarta, larg patetikës publicistike, që konstatohet rëndom në studimet shqiptare të dhjetëvjeçarit të fundit. Madje, argumentet më së shpeshti janë ilustruar edhe me fakte jetësore me domethënie më të spikatur, me shqyrtimin e mendësive përkatëse, çka e përforcon profilin sociologjik të këtij punimi. Studimet sociologjike për realitetin shqiptar karakterizohen nga proliksiteti në tematikë dhe në përdorimin e temave. Ndërsa ky studim fokusohet në mënyrë të ngulët në çështje të tolerancës, të mirëkuptimit ndërfetar dhe karakterizohet nga saktësia në përdorimin e strukturave konceptuale sociologjike, nga një gjuhë e qartë që nuk lejon kurrfarë keqkuptimi e keqinterpretimi, ndonëse problematika që trajtohet është nga më delikatet. Siç ndodh përgjithësisht me sociologët e kualifikuar, edhe z. Genti Kruja e ka mjaft të kultivuar shpirtin e autorefleksionit ndaj vërejtjeve e sugjerimeve, këmbënguljen për të paraqitur në trajtë sa më të përshtatshme, deri në perfeksion, çdo paragraf të këtij punimi mjaft të mirë, që përbën fillimin e suksesshëm të një perspektive studimore afatgjatë.

Mbajtjen e Kongresit të Manastirit e financoi Sulltani

22/09/2012 Lini një koment

Frymzim DAUTI

 

MBAJTJEN E KONGRESIT TË MANASTIRIT E FINANCOI SULLTANI

kongresimanastirEdhe pse alfabeti i Stambollit, si alternativ e alfabetit arab për shkrimin e shqipes, u përhap në të gjithë trevat shqiptare dhe u pranua nga shumë shqiptarë, kishte të tillë që e refuzuan atë. Më të zëshëm në refuzimin e përdorimit të këtij alfabeti ishte kleri katolik në Shqipëri.

Historia e shtrembëruar shqiptare na mëson se Kongresi i Manastirit ishte vendimtar për përpilimin e alfabetit shqip. Kjo nuk është e vërtetë.

Dihet se shqipja e shkruar (jo vetëm në alfabetin arab) mësohej shumë më herët në shkollat në Shqipëri. Shkolla në Korçë ishte hapur 20 vite përpara se të mbahej Kongresi i Manastirit dhe aty shqipja mësohej me alfabetin e Stambollit. Librat dhe revistat në shqip botoheshin në Stamboll që prej vitit 1879. Në po këtë vit u soll vendimi i qeverisë së Perandorisë Osmane për përpilimin e alfabetit shqip. Për kryerjen e kësaj detyre u ngarkuan zyrtarët shqiptarë që vepronin në Stamboll. Emrat e tyre janë të njohur për ne, përveç njërit që nuk përmendet nga “historianët” zyrtar shqiptarë. Është fjala për kryetarin e shoqatës shqiptare të Stambollit- Ferid Pashë Vlora. (Ferid Pasha nuk përmendet pasi ai u emërua kryeministër i Perandorisë Osmane pikërisht për shkak se përfaqësonte lobin shqiptar. Ai po ashtu nuk përmendet pasi që ishte edhe kushëri i parë i Ismail Bej Qemalit). Pasi që zyrtarët shqiptar-osman e përpiluan alfabetin (e Stambollit), ata një kopje ia dërguan edhe Sulltan Abdulhamidit të II, me qëllim që ta informonin për suksesin e arritur. Sulltani atë lajm e priti me gëzim, bile ai shprehu interesim që të mësonte të shkruaj shqipen me alfabetin e ri. Këtë e dëshmon Mit’hat Frashëri te broshura e shkruar për Naim Frashërin dhe po ashtu Ekrem Vlora në kujtimet e tija. Këta të dy ishin nipër të përpiluesve të alfabetit të Stambollit, gjegjësisht të Sami Frashërit dhe Ferid Pashës, dhe prandaj dëshmia e tyre mund të pranohet si e besueshme.  Po ashtu mund të supozojmë që Sulltan Abdulhamiti i II e fliste shqipen pasi në pallatin e tij, gjatë gjithë kohës, ai ishte i shoqëruar nga shqiptarët dhe prandaj shprehte dëshirë që të mësonte drejtshkrimin e shqipes.

Edhe pse alfabeti i Stambollit, si alternativ e alfabetit arab për shkrimin e shqipes, u përhap në të gjithë trevat shqiptare dhe u pranua nga shumë shqiptarë, kishte të tillë që e refuzuan ate. Më të zëshëm në refuzimin e përdorimit të këtij alfabeti ishte kleri katolik në Shqipëri. Ata dirigjoheshin nga perandoria katolike e Austro-Hungarisë dhe prandaj insistonin në shkrimin e shqipes me alfabet latin. Kishte edhe shqiptarë të tjerë që financoheshin nga Austro-Hungaria dhe të cilët insistonin në shkrimin e shqipes me alfabet latin. Njëri prej tyre ishte Faik Konica, i  cili në revistën “Albania” përdorte alfabetin kroat për shkrimin e shqipes.

Shkrimi i shqipes me alfabet latin i zemëronte autorët e alfabetit të Stambollit, të cilët kishin dhënë mund për përhapjen e atij alfabeti tek shqiptarët. Prandaj dhe kishte polemika në shtypin e kohës që mos të përdoret alfabeti latin por vetëm alfabeti i Stambollit. Në një letër të Mit’hat Frashërit dërguar Faik Konicës, kritikohej ashpër tentimi i propagandës që bënte revista Albania në përhapjen e alfabetit latin për shkrimin e shqipes. Mit’hati mes tjerash shkruante: “Qe njëzet vjet e tëhu Shqipëtarët zgjodhnë një palë shkronja të cilat sot më tepër se 50 000 njerëz i njohin të tyre. Shkronjat që zgjodhi shoqëri e Stambollit s’kanë as sa një qime të metë: janë të lehta, të bukura, të thjeshta dhe të mbaruara. [...] Abetareja jonë ka mirësinë që ç’do letrë të ketë një zë të veçantë, e ç’do zë ka një shkronjëzë për të; s’ka m’e rëndë e m’ e shëmtuarë gjë se sa të bashkojmë dy a tri shkronjëza për të nxjerr një zë.[...] Shqipëtarët shkronjëzat i kanë: ay që s’i di le të mësoj!”. Mirëpo veprimet e Konicës në atë kohë dirigjoheshin nga propaganda austriake dhe ai vazhdonte me avazin e vjetër.

Në vitin 1908, pas hyrjes në fuqi të Kushtetutës së Perandorisë Osmane, u formuan disa klube shqiptare. Njëri nga klubet e rëndësishme të shqiptarëve u formua në Manastir, i njohur si Klubi i Shqiptarëve “Bashkim”. Pasi e formuan klubin, ata menjëherë e informuan me telegram edhe Sulltanin. Në gjuhën diplomatike ky telegram ndaj Sulltanit nënkuptonte se ata kërkonin ndihmë financiare për realizimin e qëllimeve të tyre. Mirëpo për shkak të hyrjes në fuqi të kushtetutës, kompetencat absolute të Sulltanit i takonin së kaluarës. Buxheti i shtetit tani aprovohej nga parlamenti, i cili parlament po ashtu e zgjidhte edhe qeverinë. Prandaj Sulltani për ta ndihmuar financiarisht këtë klub, në një kohë sa më të shkurtër, kishte vetëm një mundësi legale. Ajo mundësi ishte financimi i klubit shqiptar nga pasuria e tij personale. Me këtë rast Sulltani i dërgoi klubit të Manastirit 100 lira nga pasuria e tij. Këtë lajm e konfirmon edhe gazeta “Lirija” e Mit’hat Frashërit në një artikull: “Më 16 të gushtit (F.D. viti 1908) Pleqësia e Bashkimit i çoi një tejshkrim L.M. së T. Sulltanit, me anë të Shkronjësit (F.D. sekretarit) të Parë. Dy ditë më pastaj Sulltani me anë të Shkronjësit dërgoj përgjigje dhe një dhuratë 100 lirash. Klubi i bëri një përgjigje të bukurë ku i falë të Lartë Madhësisë së Tij nga kjo dashuri q’i rëfeu kombit Shqipëtar që ka qenë gjithënjë kaq besnik të Mbretërija dhe fëmija Osmanli.”. Sulltani e veçoi për ta ndihmuar financiarisht klubin në fjalë pasi që ishte i informuar për iniciativën e tyre. Sulltani ishte po ai i njëjti që e kishte përkrahur iniciativën e përpilimit të alfabetit shqip nga zyrtarët shqiptar-osman para 30 viteve. Nga artikulli në fjalë kuptojmë që 100 lirat në llogari të klubit të Manastirit u dërguan më 18 gusht 1908. Në përllogaritje me kalendarin e sotëm kjo datë i bie diku më 1 shtator 1908. Shuma prej 100 lirash në përllogaritje të sotme ka vlerë 400.000 dollar. Kjo shumë parash ishte më se e mjaftueshme për ftimin e përfaqësuesve të klubeve shqiptare nga të gjitha trojet shqiptare dhe të diasporës me qëllim të mbajtjes së kongresit për alfabetin e shqipes në Manastir. Menjëherë pas sigurimit të mjeteve financiare u caktua data për mbajtjen e kongresit dhe u ftuan përfaqësuesit që të marrin pjesë më 14 nëntor 1908 në Manastir.

Ndër të ftuarit ishte edhe Faik Konica. Mirëpo Konica insistonte në mbajtjen e një Kongresi për alfabetin e shqipes me financim të Austro-Hungarisë. Atij nuk i pëlqeu ideja e mbajtjes së kongresit në Manastir me financim të Sulltanit. Prandaj në vend që të merrte pjesë në Kongresin e Manastirit, Konica i ofendonte pjesëmarrësit në atë Kongres. Ftesa drejtuar Konicës nga Hristo Qiriazi në emër të Klubit të Manastirt kishte këtë përmbajtje: “I dashur Mëmëdhetar, [....] u bëjmë të njohur se kombi ynë ka nevojë të madhe, për njerëz të këtij, si dhe zotërija juaj për të dhënë funt kësaj çështje aq të vëjuerë. Mbesojmë se lutja jonë do të dëgjohet dhe do tu kemi nga të parët ndë këtë punë.[...]”. Konica nga ana e tij Kongresin e Manastirit e quante Kongresi i Shqiptarëve Xhonturq dhe në përgjigjen e ftesës në mes tjerave shkruante: “Një Kongresë për abenë (F.D. alfabetin) do të mblidhet, mos kini frikë. Po “the right Congress, by the right men, in the right time, at the right place”. U a përktheni këta fjalë pilafçive turq dhe këmbë-lëpinjësve të krishterë që kini mbledhur më aq nxitim aty në Maqedhonië. Një gjë më pëlqen te i vetë-thëni “kongres” t’uaj: ana poetike e tij. Jini më të shumët çobanë,[...]”.

Në Kongresin e Manastirit, me insistim të klerit katolik, u pranua që shqipja të shkruhej edhe me alfabetin latin. Ky vendim me pastaj zgjoi reagime negative tek shqiptarët mysliman. Ata tani refuzonin që në shkolla shqipja të mësohej edhe me ate alfabet. Qeveria osmane, për t’i balancuar kundërshtimet në mes shqiptarëve, lejoi që në shkollat publike shqipja të mësohej ashtu sikur që do të vendosin vendasit, qoftë me shkronja arabe, latine apo të alfabetit të Stambollit. Me rëndësi ishte që të iu mundësohej të mësonin në shqip ata që e dëshironin atë.

Marrë nga faqja: http://www.zeriislam.com/artikulli.php?id=2438

Ekonomia, racizmi dhe multi-kulturalizmi

13/09/2012 Lini një koment

Ibrahim KALIN

 

EKONOMIA, RACIZMI DHE MULTI-KULTURALIZMI

Ibrahim Kalin

Ibrahim Kalin

Ngritja e të drejtës ekstreme e ka futur sërish në rend të ditës multi-kulturalizmin. Gazeta “the ekonomist” (11, gusht, 2012) raporton se grupe të djathta raciste dhe parti politike në Holandë, Finlandë, Francë, Gjermani dhe Greqi vazhdimisht po fitojnë terren, duke detyruar qendrat politike të bëhen më “të djathta” sesa në të shkuarën.

Ata po shfrytëzojnë krizat politike për të mbështetur politikat e tyre raciste dhe anti-minoritare. Por ndërsa faktorët ekonomik po luajnë një rol, problemi parimisht lidhet me politikat e identitetit, vet-perceptimit dhe dyshimit të madh në lidhje me multi-kulturalizmin dhe shkeljet e saj të supozuara.

E mirëpritur në fillim si një mënyrë për të festuar diversitetin dhe në të njëjtën kohë duke siguruar besnikërinë e qytetarëve, multi-kulturalizmi është vënë në dyshim për aftësinë për të mbajtur diferencat së bashku. Kjo më së shumti vlen për Evropën, ku minoritetet dhe komunitetet myslimane janë bëtë subjekt debati në mes intelektualëve, akademikëve dhe politikanëve. Dukshmëria publike e Islamit në Europë, me gratë që bartin shami, burrat me mjekra, xhamitë, qendrat islame e kështu me radhë, krijojnë situata dyshimi dhe ndarjeje akoma pa ndodhur asnjë bashkëveprim.

Vendet myslimane kanë pjesën e tyre në këtë problem. Shtetet-Kombet moderne duke përfshirë edhe ato të botës myslimane e shohin multi-kulturalizmin si të dyshimtë sepse ajo paraqet një sfidë për kombet në rënie dhe ato imagjinare me unitet kombëtarë dhe besueshmëri politike. Muslimanët, jo-muslimanët, Sunitët, Shi’itët, Turqit, kurdët, Arabët, etj mund të jenë të gjithë të dyshimtë në sytë e kombeve-shteteve autoritare si brenda Europës ashtu edhe në botën Islame.

Kritikët kanë një mendim. Nëse gjithçka do të lëvizte në universe paralele, de do të përfundonim në një relativizëm social radikal. Pa një të mirë të madhe drejt së cilët të gjitha qeniet njerëzore duhet të punojnë, si do të mund të prisnim ne që shoqëritë të bashkohen rreth një ideje dhe të vazhdojmë përtej interesave individuale apo grupore?

Për Platonin dhe ndjekësit e tij hebrenj, të krishterë dhe myslimanë, relativizmi ishte një gabim serioz filozofik. Tani ka arritur edhe një sëmundje më e madhe shoqërore. Me relativizmin shoqërorë që zhvillohet në mënyrë të egër, vetëm të fuqishmit vendosin se çka mund të quhet normë.

Por ne nuk duhet të hedhim beben bashke me ujin e vaskës. Multi-kulturalizmi mund të funksionojë, duke garantuar që të gjitha grupet, pavarësisht etnisë, fesë apo gjendjes shoqërore të ndihen të sigurt me të gjitha lidhjet që ata krijojnë me shoqërinë fqinje. Mos diskriminimi është celësi i cili garanton unitetin dhe lidhjet logjike pa imponuar uniformitetin dhe disiplinën ushtarake.

Për këtë duhet një sistem gjithëpërfshirës i bazuar në sundimin e ligjit i cili garanton drejtësi, liri dhe barazi për të gjithë qytetarët. Por gjithashtu duhet të ketë edhe etikë bashkëjetese. Sado perfekt, asnjë sistem ligjorë nuk garanton paqen shoqërore; duhet pa tjetër të ketë mbështetjen e etikës shoqërore i cili do të rrënjoste ndjenjën e respektit dhe kremtimit të diversitetit. Duhet gjithashtu edhe një ri-vlerësim i vet-perceptimit tonë dhe qëndrimit që mbajmë ndaj të tjerëve.

Në këtë kuptim, debati mbi multi-kulturalizmin në Europë është më i rëndësishëm për Europën sesa për shoqëritë e tjera. Debati për “Burgën” në Francë, për shembull, ka të bëjë më shumë me Francën sesa me emancipimin dhe integrimin e grave myslimane në shoqërinë dhe kulturën franceze. Polemika e burgos i jep puristëve francezë mundësinë për të definuar veten kundër ndonjë rreziku imagjinarë. Kjo nuk është asgjë më pak sesa të kërkuarit e shpirtit te Europës.

E njëjta gjë vlen edhe për dyshimin e muslimanëve ndaj minoriteteve të tyre. Minoriteti hebre dhe i krishterë në vendet muslimane kanë jetuar me myslimanët për shekuj me radhë dhe kanë ndarë të njëjtin peizazh kulturorë. Por për shtetin-kombin ata janë akoma të dyshimtë. Grupe të tjera minoritare shihen po me aq rrezik për sigurinë kombëtare po aq sa shteti mund të bëhet “i sigurt” duke pasur frikë nga vet qytetarët e tij!

Ashtu sikur myslimanët janë të mbyllur në birucën e identiteteve opozitare ku ata e përkufizojnë vetën si kundërshtarë të perëndimit të cilët i shohin si “të huaj”, ashtu edhe Evropianët kanë ngecur në një lojë vet-mundëse për të mundur fenë dhe kulturën islame si “të huaj” të tyre modern.

Multi-kulturalizmi akoma mund të funksionojë në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar, nëse ne i përgatisim kushtet me të cilat ai mund të funksionojë. Manipulimi i problemeve ekonomike për të mbështetur politikat raciste nuk i bën shoqëritë europiane dhe muslimane më të integruara apo më të sigurta.

todayszaman

Marrë nga faqja: http://mendimipress.com/?p=270

Trashëgimia otomane dhe komunitetet muslimane të Ballkanit sot

24/07/2012 Lini një koment

TRASHËGIMIA OTOMANE DHE KOMUNITETET MUSLIMANE TË BALLKANIT SOT

FJALIMI I AHMET DAVUTOGLU

Ahmet Davutoglu

Ahmet Davutoglu

Në ceremoninë e hapjes së konferencës “Trashëgimia Otomane dhe Komunitetet Muslimane të Ballkanit sot“ në Sarajevë (E Premte, 16 Tetor 2009)

Pozicioni gjeografik dhe lidhjet e tij historike me këtë gjeografi janë një karakteristikë dalluese e Ballkanit. Mund te identifikojmë tre karakteristika të Ballkanit. E para është se rajoni i Ballkanit është një zonë e ndërmjetme në kuptimin gjeopolitik. Zakonisht shihet si një zonë e ndërmjetme tranziti nga Europa në Azi, nga Azia në Europë, nga Balltiku në Mesdhe, madje dhe në Afrike, nga Veriu në Jug, nga Lindja në Perëndim është një zonë e ndërmjetme gjeopolitike. Do e shpjegoj çfarë kuptimi ka, pse është kaq e rëndësishme dhe pse kjo karakteristikë ka patur ndikim në historinë e Ballkanit.

Karakterisitka e dytë është ajo gjeo-ekonomike. Ballkani ka qenë një rajon transaksioni në kuptimin gjeo-ekonomik. Që prej kohës së qytetërimit Grek, kohët e lashta e deri në ditët e sotme, Ballkani ka qenë rajon i transaksionit ekonomik nga deti në tokë, në korridoret e tokës së Europës Lindore, nga Lindja në Perëndim. Ka qenë dhe mbetet sot një transaksion në fushën gjeo-ekonomike.
Karakteristika e tretë është se Ballkani është një rajon i ndërveprimit gjeo-kulturor. Në këtë mënyrë, kultura të ndryshme kanë ndërvepruar në Ballkan. Valët e migrimit, shumë popullsi erdhën dhe u përzien me njëri-tjetrin. Një rajon me këto tre karakteristika, një zonë e ndërmjetme gjeo-politike, me ndërveprim gjeo-kulturor dhe transaksion gjeo-ekonomik, ka dy fate alternative në histori.
Njëri fat është që bëhesh qendra e politikës botërore, ose bëhesh viktima e konkurrencës botërore, që do të thotë se duhet të bëhesh periferia e një pushteti tjetër. Prandaj historia e Ballkanit është ose histori suksesi ose histori dështimesh dhe viktimizim i konkurrencës. Sot, për shembull, kur ne flasim për Ballkanin, zakonisht mendojmë që Ballkani është periferia e Europës, jo qendra e Europës, por periferia e Europës. Është kështu? Është vërtet periferi rajoni i Ballkanit?Jo. Në fakt, Ballkani është një nga qendrat strategjike të Afro-Euro-Azisë. Pse është kthyer kështu? Pse e kemi këtë perceptim të periferisë? Nëse ju pyesni për shembull Mehmed-pasha Sokoloviç, ai nuk do të thoshte se Sarajeva apo Selaniku është një periferi e shtetit Otoman ose një periferi e Europës. Ai do të mendonte që kjo do të ishte pikërisht qendra e gjithçkaje,si historia e Nastradin Hoxhës. Por ishte e vërtetë.
Ndaj le ti hedhim një sy historisë. Shteti i parë i madh, shteti perandorak që u shfaq në Ballkan ishte Perandoria e Aleksandrisë. Lindi nga Ballkani edhe pse qendra e Perandorisë së Aleksandrisë nuk ishte Ballkani. Nuk kishte polici të Aleksandrisë në Ballkan. Të gjitha qytetet e mëdha të Perandorisë së Aleksandrisë ishin në Anadoll, në Egjipt, në Iran, në Afganistan. Ajo Perandori lindi në Ballkan por qendra e asaj Perandorie nuk ishte Ballkani. Në Perandorinë Romake, si në atë Lindore dhe në atë Perëndimore, Ballkani ishte periferi. Perandorët Romakë e zinin në gojë Ballkanin vetëm kur vendosnin të përgatiteshin ushtarakisht në drejtim të Azisë. Kështu, ata nuk e shihnin Ballkanin si qendër. i vetmi përjashtim përgjatë historisë, një përjashtim pozitiv, është Shteti Otoman. Gjatë Shtetit Otoman, Ballkani u bë qendra e politikës botërore në shekullin e 16-të. Kjo është koha e artë e Ballkanit. Nuk e them këtë sepse ne mbartëm trashëgiminë otomane, por se ky është një fakt historik. Kush e drejtoi politikën botërore në shekullin e 16-të? –Paraardhësit tuaj. Ata nuk ishin të gjithë Turq, disa ishin me origjinë Sllave, disa me origjinë Shqiptare, disa madje ishin dhe të konvertuar në origjinë Greke, por ata drejtuan politikën botërore. Kështu, Mehmed-pasha Sokolovic është një shembull i mirë. Nëse nuk do të kishte Shtet Otoman, Mehmed pasha do të ishte një serb i varfër i cili jetonte sa për të patur një fermë të vogël, apo çfarëdo kishte. Por në sajë të Shtetit Otoman, ai u shndërrua në një lider të politikës botërore. Ndaj historia Otomane është një histori e Ballkanit, një histori e karakterit qendror të Ballkanit në politikën botërore. Asokohe, të gjitha rrugët kryesore të tregtisë ishin në Ballkan. Selaniku u bë qendra e aktivitetit ekonomik. Më pare, Selaniku ishte veç një qytet i vogël. Po gjatë periudhës Otomane, Selaniku u kthye në qendrën kryesore të tregtisë ekonomike. E tërë tregtia e Mesdheut bëhej përmes Selanikut.
Nëse ndiqni migrimin e Hebrenjve, mund te kuptoni lëvizjen e parasë. Përse u bë Selaniku komuniteti më i madh i Hebrenjve prej shekulli të 16-të deri në shekullin e 19, madje dhe përgjatë shekullit të 19? Një pjesë e madhe e popullsisë së Selanikut ishin Hebrenj. Çfarë bënin ata aty? Ata monitoronin dhe bënin të gjithë tregtinë nga Selaniku drejt Veriut, drejt Euro-Azisë. Ekonomia e Mesdheut drejt Euro-Azisë, administrohej nëpërmjet Selanikut dhe Stambollit. Krahasimisht, Beogradi ishte një fshat, ose një qytezë në shekullin e 14-të. Gjatë shtetit Ottoman, Beogradi u bë një qytet qendror, një qytet kyç i Danubit dhe i Europës Qendrore, si në pikëvështrimin ekonomik dhe atë kulturor. Kishte me qindra kisha e xhamia. Sarajeva është një mrekulli, si një miniaturë e kësaj trashëgimie. Nëse mund të kuptosh Sarajevën, mund të kuptosh gjithë historinë Otomane. Sepse është, sic thotë shprehja, nëse kupton një njeri mund të kuptosh atë shekull. Si Hegeli, nëse kupton Hegelin, ke kuptuar mentalitetin Gjerman të shekullit të 19. Është prototipi i atij mentaliteti. Ngjashmërisht, Sarajeva është prototipi i civilizimit Otoman. Sarajeva është prototipi i shkëlqimit të Ballkanit.
Po ashtu në shekullin e 19-të ishte Mehmet Ali Pasha. Ai ishte një Shqiptar, por ai u bë jo vetëm një figurë udhëheqëse e shtetit Otoman, por dhe themeluesi i Egjiptit modern. Po të mos kishte pasur një traditë Ottomane, Egjiptianët nuk do kishin parë asnjë Shqiptar në gjithë jetën e tyre. Mehmet Ali Pasha, do kish qenë shumë-shumë Mehmet Ali Bej, një njeri i zgjuar që jetonte diku në Ballkan. Pra, figurat udhëheqëse janë prototipet e një qytetërimi. Ç’mund të mësojmë prej kësaj? Rajoni i Ballkanit ka një fat si rrjedhojë e karakteristikave gjeo-politike, gjeo-kulturore dhe gjeo-ekonomike. Rajoni i Ballkanit, ose do të jetë qendra e gjithçkaje, ose do të jetë viktima e gjithçkaje.
Pse ka qenë Ballkani i ndarë që prej shekullit të 19-të e deri në ditët e sotme? Sa herë që ne flasim për Ballkanin, flasim për ndarje, përplasje, përplasje etnike, jo civilizim. Mungesa e ndërveprimit gjeo-kulturor do të thotë përplasje kulturore. Mungesa e transaksionit gjeo-ekonomik do të thotë stanjacion ekonomik. Mungesa e autoritetit politik do të thotë shndërrim në një zonë të ndërmjetme e të gjitha konflikteve. Tashmë është koha ti vëmë bashkë të gjitha këto. Dhe pastaj do të zbulojmë shpirtin e Ballkanit.
Ç’lloj politike duhet zbatuar për të rritur këtë? Së pari, në mënyrë që të parandalohet një karakter i “tamponit gjeopolitik” për Ballkanin, çka e bën Ballkanin viktimë të konflikteve, na duhet të krijojmë një kuptim të ri uniteti në rajon. Na duhet të forcojmë ndjesinë e përkatësisë në rajon dhe të nxisim një kuptim të përbashkët. Nëse shohim historinë, ne jemi qenie njerëzore dhe nuk jetojmë në parajsë. Qeniet njerëzore janë gri sikurse historia, apo historia është gri ashtu si qeniet njerëzore. Ne nuk jemi engjëj por nuk jemi as kafshë. Na takon ne të vendosim të bëjmë diçka. Në mënyrë të ngjashme, historia paraqitet gri. Varet se cilën pjesë të historisë po përzgjidhni për ta komentuar sot. Historia e Ballkanit nuk është vetëm një histori konfliktesh. Përgjatë shekujve, nga i 15-i te i 19-i, historia e Ballkani ka qenë një histori suksesi. Ne mund ta rikrijojmë këtë sukses. Mund ta rivendosim atë përmes krijimit të një sensi origjinal të përkatësisë, duke krijuar një bashkekzistencë të re shumëkulturëshe dhe duke përcaktuar një zonë të re ekonomike.
Bashkekzistenca shumëkulturëshe është shumë e rëndësishme sepse zhvillimi i një civilizimi mundet vetëm të kuptohet duke analizuar strukturat e qyteteve dhe jetën kulturore në këto qytete. Nëse një qytet është uniform, do të thotë se civilizimi nuk është i shumëllojshëm. Është një lloj këndvështrimi i përmbysur ndaj shoqërisë. Fillimisht, qyteti i Romës banohej vetëm nga romakë. Por, më pas, me krijimin e Perandorisë Romake, qyteti i Romës u bë një qytet kozmopolitan. Në mënyrë të ngjashme me Romën, më vonë edhe qytete si Stambolli dhe të tjera qytete ballkanike ishin shumëkulturore. Ne jetonim bashkë dhe si rrjedhojë e kësaj pasurie të fortë kulturore pati një rritje të bashkëveprimit. Prapambetja lidhet me spastrimet, siç ndodhi gjatë viteve ’90. Ata që organizuan masakrat në Srebrenicë, në Bosnjën Lindore, janë njerëz barbarë të cilët nuk donin të toleronin dallimet kulturore. Shpirti i Sarajevës është shpirti i bashkekzistencës, shpirti i të jetuarit bashkë. Dhe si paraqitet roli i Turqisë në Ballkan? Ne duam të kemi një rajon të ri të Ballkanit, të bazuar mbi dialogun politik, mbi ndërvarësinë dhe bashkëpunimin ekonomik, mbi integrimin dhe harmoninë kulturore dhe tolerancën.
Ky ishte Ballkani Otoman. Ne do ta rindërtojmë atë Ballkan. Njerëzit më quajnë neo-otoman, ndaj unë nuk dua t’i referohem shtetit otoman si një çështje e politikës së jashtme. Çka po nënvizoj është trashëgimia otomane. Shekujt otomanë në Ballkan ishin histori suksesi. Tani na duhet ta rikrijojmë këtë. Përse erdha në Bosnjë në më pak se 24 orë? Sepse Bosnja është në një fazë shumë të rëndësishme transformimi këto ditë. Dua të tregoj solidaritet me Bosnjë-Hercegovinën (BiH). Dua të tregoj se jemi këtu. Ne jemi me boshnjakët dhe do të vazhdojmë të jemi me boshnjakët. Përse është i rëndësishëm ky tranzicion? Sepse integriteti territorial dhe uniteti politik i BiH duhet mbrojtur me qëllim që të ketë siguri në rajon. Nëse BiH nuk është e sigurt dhe e qëndrueshme nuk mund të kemi siguri dhe stabilitet në Ballkan. Perspektiva turke në rajon është të ndërtojë një Ballkan të ri i cili mbështetet në këtë kuptim të dialogut politik, të intensifikimit të marrëdhënieve ekonomike dhe bashkëjetesës kulturore dhe harmonisë.
Gjatë viteve ’90 u përballëm me vështirësi të shumta në BiH, Kosovë dhe Maqedoni. Kur këto vështirësi ndodhën, nga i kthyen sytë boshnjakët, shqiptarët, turqit, Maqedonia dhe Kosova? Nga Turqia. Është një marrëdhënie historike. Më lejoni t’ju jap një shembull për ta bërë analogjinë që nga fillimi. Kjo zonë gjeopolitike me karakter zbutësi të ndërmjetëm, bashkëveprimi kulturor dhe transaksionet ekonomike, janë të njëjtat karakteristika të Irakut dhe Afganistanit. Përse kemi probleme në Jugosllavi, BiH, në Irak dhe Afganistan? Sepse këto shtete janë modele në miniaturë të rajoneve përkatëse. Bosnja është një Ballkan i vogël. Kemi muslimanë, katolikë, ortodoksë, serbë dhe kroatë që jetojnë bashkë si një miniaturë e Ballkanit. Në mënyrë të ngjashme, Iraku është një Lindje e Mesme e vogël: arabë, kurdë, turq, shiitë dhe suni. Afganistani është një subkontinent i vogël në Azinë Qendrore me taxhikë, pashtunë dhe hazaras. Kështu që këto vende janë vende kritike. Nëse i menaxhon ato siç duhet, mund të menaxhosh rajonet. Nëse nuk mundesh t’i menaxhosh këto vende siç duhet, do të kesh një krizë rajonale. Ç’është Turqia? Turqia është një Ballkan i vogël, një Lindje e Mesme e vogël, një kaukaz i vogël. Më shumë boshnjakë jetojnë në Turqi sesa në Bosnjë. Më shumë shqiptarë jetojnë në Turqi sesa në Shqipëri, më shumë çeçenë sesa në Çeçeni, më shumë abkazë se në Abkazi. Dhe kemi kurdë, arabë dhe turq bashkë. Pse është e gjitha kjo? Për arsye të trashëgimisë otomane. Për të gjitha këto kombësi myslimane në këto rajone, Turqia është një parajsë e sigurt. Dhe në fakt, ju jeni më se të mirëpritur sepse Turqia ju përket edhe juve vëllezër dhe motra boshnjake, ashtu si Sarajeva është e jona. Por a është më mirë të vini në Turqi për të qenë të sigurt apo ta bëni Bosnjën të sigurt? Ndaj na duhet të kujdesemi për situatën. Ç’ndodh në BiH është përgjegjësia ynë. Në një takim me një diplomat, emrin e të cilit nuk po e them këtu, unë theksova rëndësinë që ka angazhimi në Bosnjë. Kur takova Hillari Klintonin mbi çështjen armene në Zyrih, ngrita sërish çështjen e Bosnjës dhe diskutuam më shumë mbi Bosnjën sesa mbi Armeninë.
Kur Presidenti Haris Silajdžić erdhi në Ankara javën e shkuar, ai mori pjesë në një sërë aktivitetesh. Unë ndryshova axhendën time. Vendosa të vija në Sarajevë dhe më pas do të shkoj në Armeni.
Një diplomat perëndimor pyeti se përse unë papritur po e hidhja këtë çështje si me parashutë. Përgjigja ime ishte: “Ne nuk shkuam në Bosnjë me parashutë. Shkuam në kalë dhe qëndruam atje me boshnjakët duke ndarë të njëjtin fat!”
Po, çfarëdo ndodh në Ballkan, në Kaukaz, në Lindje të Mesme, është çështje e jona. Një ditë do të jem në Irak, një ditë tjetër në Azerbajxhan, një tjetër në Bosnjë si ministër i Punëve të Jashtme. Çfarëdo që ndodh është në axhendën tonë të politikës së jashtme. Sërish me sekretaren Klinton patëm një ndodhi në Qershor. Vizatova një rreth prej 1000 kilometrash rreth zyrës sime në Ankara. Bëhet fjalë për 23 vende. Të gjithë ata janë të afërmit tanë dhe presin diçka prej nesh. Më pas vizatova një rreth tjetër prej 3000 kilometrash, ku përfshiheshin 72 vende dhe çdo ditë në ministrinë tonë vijnë lajme prej këtyre vendeve që na ndryshojnë axhendën e punës. Ky është borxhi ynë historik. Ndaj kur unë flas për borxh strategjik, i referohem në fakt, këtij borxhi historik.
Po në qershor, shkova në Afganistan në zonat e Mazari-Sharif, Balkh dhe Jouzjan. Vizituam gjashtë qytete dhe zakonisht diplomatët e huaj vizitojnë Kabulin dhe marrin avionin mbrapsht për t’u kthyer nga kanë ardhur. Vetëm ministrat turq mund të vizitojnë gjashtë qytete afgane pa kurrfarë vështirësie. Unë nuk ndihem i huaj në Afganistan. Kur ishim në Mazari-Sharif, guvernatori i Balehut u ul pranë meje dhe më tha: “Z. Ministër, na duhet një shkollë, një spital dhe një park”. Thirra koordinatorin e TIKA-s dhe i thashë të merrte shënim. Gazetarët tanë u çuditën dhe më thanë: “Ai po e bënte kërkesën sikur ju të ishit ministër i Afganistanit”. Po, në fakt ai ishte shumë i qetë. Ai mendonte se unë e kisha për detyrë diçka të tillë. Për atë, Turqia është madhështore dhe një ministër turk ka kapacitete të pakufizuara dhe duhet t’i përmbushë nevojat që i parashtrohen. Është një falje historike.
Dy javë më pas shkova në Sandzak në Novi Pazar me një delegacion. Atje ndodhi e njëjta histori. Njerëzit po thonin na duhen shkolla, një spital etj. etj. Ata mendojnë që po, turqit kanë përgjegjësinë për t’i bërë të gjitha këto. Të shkretët turq! Unë nuk di se çfarë mund të bëjmë, por na duhet ta bëjmë ama. Ata kanë të drejtë. Në sytë e tyre, Turqia është qendra. Për ta Turqia është një vend ku mund të shkojnë për të gjetur strehim. Janë turqit ata që duhet të gjejnë një zgjidhje. Sipas këndvështrimit të tyre, ne nuk mund të kemi ndonjë dobësi. Ndaj, politika jonë e jashtme, duhet të jetë proaktive. Nuk mund të injorojmë çfarë ndodh. Njerëz nga vende të ndryshme, janë shumë larg gjeografikisht nga njëri-tjetri, por në Turqi ata jetojnë në të njëjtën shtëpi si rrjedhojë e kësaj lidhjeje historike.
Ndaj dhe politika jonë e jashtme synon të vendosë rregull në të gjitha rajonet që na rrethojnë, në Ballkan, në Kaukaz dhe në Lindjen e Mesme. Sepse nëse nuk ka rregull, ne do të paguajmë një çmim. Për një perëndimor apo diplomat nga ndonjë pjesë tjetër e botës, çështja boshnjake është një çështje teknike me të cilën duhet të merremi, në nivel të një procesi teknik diplomatik. Për ne është një çështje për jetë a vdekje. Është tejet e rëndësishme.
Integriteti territorial i BiH është për ne po aq i rëndësishëm sa integriteti territorial i Turqisë. Siguria dhe prosperiteti i Sarajevës janë po aq të rëndësishme sa siguria dhe prosperiteti i Stambollit. Kjo nuk është thjesht vetëm ndjesia apo përgjegjësia e një burri shteti. Kjo është ndjenja apo emocioni që ndan çdo turk kudo në Turqi. Dhe sot po u tregoja udhëheqësve tanë këtu se kishte pasur dy demonstrata të mëdha spontane në Turqi. Njëra më kujtohet që ishte në 1993, kur në radio u njoftua se serbët kishin përdorur armë kimike në Gorazhde. Për dy orë, jo mijëra por qindra mijë njerëz u mblodhën në mënyrë spontane. Nëse do u ishte thënë të niseshin për në Bosnjë atë natë, ata nuk do mendonin të ktheheshin në shtëpi. Do fillonin të ecnin drejt Bosnjës. Kjo është se si ne jemi lidhur me njëri-tjetrin. E thënë shkurt, historia jonë është e njëjta, fati ynë është i njëjti dhe e ardhmja jonë do të jetë e njëjta. Ashtu si në shekullin XVI, ku ndodhi ngritja e Ballkanit Otoman në qendrën e politikës botërore, ne do ta bëjmë Ballkanin, Kaukazin dhe Lindjen e Mesme bashkë me Turqinë, qendrën e politikës botërore në të ardhmen. Ky është objektivi i politikës së jashtme turke dhe ne do ta realizojmë këtë. Ne do të riintegrojmë rajonin e Ballkanit, Lindjes së Mesme dhe Kaukazit, mbi parimin e paqes rajonale dhe botërore në të ardhmen. Jo për ne të gjithë, po për të gjithë njerëzimin.
Shumë faleminderit që më ftuat dhe Allahimanet!

Bushatllinjtë, fillimi i një ëndrre të mjegullt

10/07/2012 Lini një koment

Fatos BAXHAKU

BUSHATLLINJTË, FILLIMI I NJË ËNDRRE TË MJEGULLT

Fatos Baxhaku

Kjo është një histori pak a shumë e njohur. Deri vonë në Shkodër të moshuarit rrëfenin bëmat e Bushatllinjve, dinastisë që u mundua t’i rikthente Shkodrës shkëlqimin e vjetër, njerëzve që pak nga pak, si pa e kuptuar as vetë, mbase të shtyrë nga etja për territore, mbase të ushqyer nga malësorët, me të cilët ishin aleatë e miq të vjetër, mbase ngaqë vetëdija e të qenët shqiptar dhe jo thjesht një shtetas osman nisi të ndihej pak nga pak kudo, i dhanë udhë një ëndrre, mbase të mjegullt, mbase utopike, atë të krijimit të të parit formacion shtetëror shqiptar. Bëmat e tyre do të frymëzonin thuajse një shekull më pas shqiptarë të tjerë që morën udhën e Rilindjes.

Kara Mahmut Bushatliu

I pari i dinastisë së Bushatllinjve ishte Mehmet Pasha, ose sikurse njihet më fort, Mehmet Pashë Plaku. Ky ishte i pari nga një familje e vjetër fisnike, me shumë gjasë me origjinë të vjetër venedikase, që i shpërnguli sarajet e veta nga Bushati në Shkodër. Në mesin e shekullit XVIII, Shkodra ishte e përfshirë nga anarkia. Qyteti kishte kohë që përgjakej nga rivaliteti mes dy esnafeve terzive dhe tabakëve (rrobaqepësve dhe lëkurëpunuesve). Shkodra, qyteti i lakmuar ishte ndërkohë shumë larg qendrës së perandorisë së madhe, Stambollit. Dy familje të fuqishme, Begollajt dhe Çaushollajt, kishin vite që luftonin për zotërimin e saj. Mjeshtër i dredhisë, ambicioz i shkollës së vjetër, i egër, por edhe miklues, Mehmet bej Bushati, më vonë Mehmet Pasha, duke shfrytëzuar armën e tij më të fuqishme vuri në dorë qytetin. Thonë se vendimi i parë që mori ishte dënimi i një vrasësi që kishte marrë gjak. Në kohën e tij gjakmarrja u ndalua.

Xhemal Bushati, ministër, deputet

Mehmet Pashë Plaku sundoi në Shkodër për 20 vjet (1750-1775). Në kohën e tij Pashallakëu i Shkodrës përfshinte një pjesë të mirë të Malit të Zi të sotëm, Malësinë e Gjakovës deri në Pejë, Shkupin, dhe territoret e Shqipërisë së Mesme deri në Shkumbin. Ai njihet si njeriu që i dha fund anarkisë mesjetare, rregulloi tregtinë dhe i dha udhë të drejtave të barabarta mes besimeve të ndryshme. Ndërtoi ura, rrugë, të parën medrese në Shkodër. Në Shkodër ende janë në këmbë dy ndërtime të kohës së tij. Këto janë Ura e Mesit mbi lumin Kir dhe Xhamia e Plumbit në këmbë të Rozafës. Ishte një nga pashallarët e paktë të kohës që sfidoi sulltanin, aq sa nuk pranoi të merrte pjesë me malësorët e tij në luftën ruso-turke. Kishte një armik të përbetuar Kurt Pashën e Beratit, me të cilin u përball gjatë në luftime të përgjakshme shqiptaro-shqiptare. Pavarësia e tij, e pamenduar për kohën, pati një çmim të lartë. Ai u helmua nga njerëzit e sulltanit në “1189 Hixh. Xhemazul-evvel, me 9 ditën e Xhuma (e premte në mes të sallës së xhumasë e të mjesditës” (18 tetor 1775 me kalendarin e sotëm).

Mehmet Pashë Plaku për pak sa nuk u zëvendësua në postin e pashait të Shkodrës nga i biri, Mustafai. Ky njihej me nofkën Mustafa Pashë Qorri, kishte humbur njërin sy gjatë gjuetisë. Mustafai kishte qenë krahu i djathtë i të atit, sidomos kur vinte puna për ndonjë sherr të fortë. Kishte shërbyer gjithashtu nën urdhrat e Plakut edhe si sundimtar i Pejës e Dukagjinit. Ishte i njohur për trimërinë që kishte shfaqur ndër beteja deri në Rumani e Greqi. Mustafai me një sy pati një vdekje “të ëmbël”. Gjoja si shpërblim për meritat e tij luftarake sulltani i dërgoi si dhuratë dy skllave të bukura. Ato e helmuan ndërsa ai festonte lavdinë e tij. Kjo ndodhi në 1779.

Një vit para vdekjes së të vëllait kishte ardhur në fronin e Shkodrës Mahmud Pasha, i njohur në histori si Kara Mahmut Pasha, më i famshmi nga e gjithë dinastia e Bushatllinjve. Ky, një burrë i fortë e i hijshëm, u bë pasha që në moshën 20-vjeçare. U martua tri herë. Nuk la pas trashëgimtarë.

Shaqir Bej Bushati

Më shumë se i ati, Kara Mahmuti nuk i përfilli urdhrat që vinin nga Stambolli. Ai i rifitoi zotërimet që kishte humbur vëllai i tij me një sy dhe synoi të shtrihej më në veri, drejt Malit të Zi. Në Cetinë, kryeqendrën historike të malazezëve, edhe sot një vend quhet “puset e Kara Mahmutit”. Pashai i ri, duke u ndeshur ashpër me Ahmet Kurt Pashën e Beratit e shtriu sundimin e tij deri në afërsi të Ohrit e Korçës. Veprimet e tij krejt në kundërshtim me Stambollin e acaruan keqas sulltanin. Në 1785 dërgoi kundër pashait të Shkodrës një ekspeditë të madhe ndëshkimore, por Kara Mahmuti u doli kundërshtarëve para, krejt larg Shkodrës, në Kosovë, ku doli fitimtar. Pashai shqiptar tashmë i kishte ndërprerë lidhjet me Stambollin dhe nisi kontaktet me fuqitë e mëdha të kohës. Austria dhe Rusia nisën ta konsideronin si sundimtar krejt të pavarur. Kara Mahmuti nisi të ushqente ëndrrën për një mbret shqiptar. Në 1786, me iniciativën e tij në Podgoricë u mblodhën krerë të krahinave rreth e rrotull, ku u vendos krijimi i “Konfederatës Ilirike”, e cila do të luftonte për arritjen e pavarësisë së plotë nga Perandoria Osmane. Vetë Jozefi II, i ngazëlluar, i dërgoi Kara Mahmutit një kryq të rëndë argjendi në shenjë përgëzimi. Krerët u betuan solemnisht mbi ungjill e kuran. Kishte shumë kohë që nuk kishte ndodhur një gjë e tillë.

Më pak se një vit më vonë, Porta e Lartë e deklaroi “fermanli” Kara Mahmutin. Kjo donte të thoshte se ishte i dënuar me vdekje. Zyrtarisht në vend të tij u emërua Mehmet Pashë Çausholli, një armik i betuar i Bushatllinjve. Në gusht të 1787, një ushtri prej 20 mijë vetash mbërriti në portat e Shkodrës. Pashai i Shkodrës u tradhtua sakaq nga njerëzit që dikur i kishin qëndruar pranë. Mbeti vetëm me një grusht njerëzish. Vëllai i tij, Ahmeti, u zu rob pas një beteje të përgjakshme dhe iu pre koka. Rrethimi i Shkodrës zgjati 80 ditë. Muret e kështjellës së vjetër u bombarduan rëndë nga të gjitha anët. Këtu hyn në skenë një tjetër pasha i njohur shqiptar, Ali Pashë Tepelena. Autorët e vjetër na bëjnë me dije se Aliu ishte asokohe i detyruar të bënte pjesë në anën e sulmuesve, por ai ishte marrë vesh fshehurazi me Kara Mahmutin dhe njerëzit e tij i spiunonin të gjitha planet e shtabit osman. Në kështjellën e tij Mahmuti nisi të ndihej më i qetë. Pastaj u erdhi radha malësorëve, miqve të tij të vjetër. Këta, të ndihur edhe nga esnafet vendase, i dha udhë një përleshjeje të madhe. Aq e përgjakshme ka qenë kjo betejë sa deri vonë xhamia e Perashit në Shkodër njihej me emrin “Xhamia e Kuqe”. Mahmuti përdori edhe një dredhi tjetër. Deklaroi se do të dorëzohej dhe nisi të zbriste nga kalaja i shoqëruar nga 60 malësorë besnikë të përhershëm të tij. E pikërisht teksa osmanët e lehtësuar prisnin më në fund t’i prisnin kokën ai dhe njerëzit e tij u hodhën mbi topat e armikut dhe nisën të hapin zjarr. Rrethimi i Shkodrës ishte çarë. Thuhet se asokohe malësorët bënë plaçkë të madhe. Stambolli ndërkohë ishte i zënë me një tjetër luftë me Rusinë. Qetësia që mbërriti i dha kohë Pashait dhe Shkodrës që të shëronin plagët e luftës së përgjakshme.

Hamdi Bushati

Koha që vijon është edhe koha e relatave të ethshme mes përfaqësuesve të Austrisë dhe pashait të Shkodrës. Mbase për prishje pazaresh, mbase nga se e kuptoi se po e përdornin si mish për top, mbase… Mahmud Pasha befas bën një lëvizje të çuditshme: vret në anë të Liqenit të Shkodrës të dërguarit e Austrisë dhe i shpreh sërish besnikëri Sulltanit, madje edhe shkon në luftë në emër të osmanëve në Bosnjë dheVidin. Pikërisht në këtë kohë sulltani e emëron vezir. Nga fushatat ushtarake Kara Mahmuti u kthye i mbuluar me thesare. Tani ndihej i sigurt, porse afrimi i tij me Stambollin e kishte prishur një herë e mirë ëndrrën e “Konfederatës Ilirike”.

Megjithatë pashai ndërkohë ishte bërë i famshëm edhe në skenën ndërkombëtare. Monarkistët francezë, të larguar nga vendi pas 1789-s, i kërkuan që të vinte në shërbim të tyre 4 mijë mercenarë. Kara Mahmuti pranoi, por kjo e acaroi sërish Stambollin. Në fund të vitit 1792 sulltani i ri Selimi III e shpalli sërish “fermanli” Kara Mahmutin. Këtij iu hoq titulli i Vezirit dhe u dënua me vdekje. Pashai e kaloi edhe këtë sfidë të rëndë, si gjithnjë i ndihmuar nga malësorët e tij besnikë. Vetë Papa ngarkoi mbretin e Spanjës që të ndërhynte për faljen e Kara Mahmutit. Selimi III pranoi: do mbetesh vezir, por nuk duhet t’i kalosh kufijtë e sanxhakut të Shkodrës. Kjo ndodhi në 1794.

Në 1796 mbërrijnë në Shkodër të dërguarit e Napoleon Bonapartit. Pashai kishte kërkuar që të ishte aleat i tij. Në të njëjtën kohë ai organizoi një fushatë të madhe ushtarake për shtrimin e zotërimeve në drejtim të Malit të Zi. Pikërisht në njërën prej këtyre betejave, më 22 shtator 1796, shqiptarët pësuan disfatë. Pashai mbeti i vrarë dhe iu pre koka. Armët dhe maska e tij mortore ruhen në muzeun e Cetinës. Pashai i pavarur nuk ishte më veçse një kujtim i ngulitur thellë.

Vendin e tij e zuri i vëllai, Ibrahim Pasha. Ky sundoi deri në 1809. Historia e tij është ajo e një shërbëtori të urtë të Stambollit. Në histori ka mbetur i njohur, sepse në 1801 i shkoi mendja që të sulmonte Ali Pashë Tepelenën, madje mbërriti edhe deri në Elbasan. Porta e Lartë ndërhyri dhe dy pashallarët nuk u panë kurrë me njëri-tjetrin. Ibrahim Pasha njihet gjithashtu si nismëtari i ndërtimit të njërës prej godinave më të njohura të Shkodrës së vjetër: bexhistenit (pazarit të mbyllur), të cilin e hodhën në erë në 1969.

I fundit sundimtar i dinastisë së Bushatllinjve ishte Mustafa Pasha. Ky sundoi nga 1810 deri në 1831. U martua me mbesën e Ali Pashë Tepelenës, të bijën e Veli Pashës. Thuhet se karvani që solli nusen në Shkodër përbëhej nga 800 kalorës. Mustafai njihet në histori si organizator i vrasjes së dy nipave të tij, djemve të Ibrahimit, dhe si njeriu, që pas një konflikti të gjatë me mirditorët u njohu Gjonmarkajve të drejtën e “shtëpisë së parë në Mirditë”. Në 1830 udhëhoqi të fundmen kryengritje të Bushatllinjve kundër osmanëve, i ndihmuar edhe nga mirditorët e komanduar nga i famshmi Lleshi i Zi dhe nga malësorët. Pas faljes nga sulltani shërbeu disa kohë si vali në Adana, Konja, Izmir dhe Bosnjë. Vdiq si vali i Mekës, vendit të shenjtë të myslimanëve. Thonë se vdiq i lumtur në 1860. Ishte besimtar i madh.

Nipi i Mustafa Pashës ishte Xhelal Pasha, dhëndër i Abdyl Hamitit. Ky vdiq në Francë në 1938, i dëbuar në Francë nga Mustafa Qemal Ataturku. Së bashku me dy hallat e tij ishte trashëgimtari i pasurisë kolosale të grumbulluar nga të parët e tij.

(Për më shumë: Hamdi Bushati, Bushatllinjtë, “Idromeno”, Shkodër 2003.)

Burimi, gazeta “Shqip”: http://gazeta-shqip.com/lajme/2012/06/24/bushatllinjte-fillimi-nje-endrre-te-mjegullt/

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 68 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d bloguesa: