Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Toleranca fetare’

Roli i dijetarëve muslimanë në rezistencën shqiptare në Çamëri

27/06/2012 Lini një koment

Abedin RAKIPI

ROLI I DIJETARËVE MUSLIMANË NË REZISTENCËN SHQIPTARE NË ÇAMËRI

Abedin Rakipi

Çamëria, krahina jugore e trevave shqiptare, e merr këtë emër nga lumi Tiamis, qysh në kohën e fiseve ilire, që sot quhet Kalama, e që përshkon krahinën mes për mes. Në antikitet, në trevën e Greqisë, ka banuar fisi ilir i Thesprotëve. Kjo trevë, me një sipërfaqe prej 2400 km katror më 1912, ka pasur një popullsi prej 50000 banorësh.

Çamëria kufizohet në veri me lumin Pavel, në jug me gjirin e Prevezës, në Lindje me malet e Ajdonatit dhe në perëndim me detin Jon. Gjuha shqipe që flasin çamët, sipas albanologut danez Pedersen, është një nga dialektet më të pastra të shqipes. Enciklopedia e Madhe greke e botuar më 1923, jep këto karakteristika për çamët: Çamët janë shtatlartë, flokëzinj, të shkathët, luftëtarë, të zgjuar, krijues, të besës dhe shumë besimtarë në fenë e tyre Islame. Çamët ishin të shpërndarë edhe në vise të tjera të Greqisë veri – perëndimore, jashtë kufijve që përmendëm më lartë. Para sundimit turk, në Çamëri ka sunduar princi Gjin Bue Shpata.

Duke filluar qysh nga fundi i shekullit të XV, popullsia çame përqafoi masivisht islamizmin. Provë për këtë, është xhamia e Sulltan Bajazitit, e ndërtuar në qytetin e Parathimisë, që mban datën 1492. Rreth 80% e popullatës së Çamërisë, më 1912 ishte muslimane, kurse 20 % mbetën të krishterë ortodoksë.
Çamët përqafuan sektin Sunit dhe Çamëria, ishte e vetmja trevë e populluar nga shqiptarët, që nuk njohu sekte dhe tarikate të tjera islamike.

Në çdo katund të Çamërisë, kishte hoxhë dhe xhami, ndërsa në qytetet kryesore, si Filati, Gumenica, Margëlliçi, Pramithia, Arta dhe Preveza, funksiononin medresetë. Një nga medresetë më të përmendura, ishte ajo e Parathimisë, e ndërtuar më 1870. Qysh kur çamët, përqafuan islamizmin, presioni greko – sllav, erdhi duke u rritur në progresion gjeometrik.
Dijetari çam, Haki Hamzai, ishte frymëzuesi i vëllait të tij, Myrte Hamzait, i cili më 1794, grumbulloi 8000 çamër të armatosur, për t’u mbrojtur nga agresioni greko – rus. Trupat ruse nën komandën e admiraleve Orlov dhe Ushakov, mbasi pushtuan Korfuzin dhe ishujt e Jonit, të nxitur nga kisha greke, u orvatën të pushtonin edhe Çamërinë.

Myrte Hamzai luftoi me heroizëm së bashku me çamët e tij, duke bërë që të dështonin planet shoviniste të ortodoksizmit ruso – grek. Për t’u hakmarrë nga disfata e pësuar, admirali rus Ushakov, pushkatoi në ishullin e Korfuzit, një përfaqësi çame, në gjirin e së cilës bënte pjesë dijetari Haki Hamzai dhe disa hoxhallarë. Më 1809 u formua “Lidhja Çame”, në të cilën aderuan Ali Formaqi, kreu i Shqiptarëve të Peloponezit dhe Teodor Kollokotroni (bythëguri), përfaqësuesi i arvanitasve të Greqisë. Në këtë lidhje, mendimi dhe fjala e dijetarëve çamë ishte parësore. Kjo Lidhje, zhvilloi disa beteja, për të mbrojtur të drejtat e popullsisë çame, të marra nëpër këmbë nga pashallarët dhe nëpunësit e Portës së Lartë.
Më 1850, çamët u ngritën përsëri me në krye Ago Pronjën nga Paramithia.

Familja e Pronjëve ishte një nga familjet më në zë në trevat çame dhe ka luajtur një rol të rëndësishëm për mbrojtjen e identitetit kombëtar për mëse një shekull. Ago Pronja me një forcë prej 5000 vetash, luftoi kundër andarteve grekë, që kishin filluar të depërtonin në tokat çame, qysh nga krijimi i shtetit grek më 1829. Kongresi i Berlinit, më 1878 me vendimet e tij të pa drejta, shtyri aneksimet greke akoma më në veri, duke i dhënë Greqisë disa nga trojet e Çamërisë, duke përfshirë edhe qytetet e Prevezës dhe të Artës. Ushtria greke, me të hyrë në këto krahina, dogji dhe rrafshoi xhamitë, medresetë dhe gjithçka shqiptare dhe islame. Ata vranë parinë e vendit dhe e detyruan një pjesë të popullatës muslimane çame, të shpërngulej në pjesën tjetër të Çamërisë, ose në Turqi. Një rol të rëndësishëm në këtë përiudhë për mbrojtjen e interesave kombëtare të mbarë shqiptarëve, luajti dijetari i shquar çam Hasan Tahsin, i lindur më 1811 në katundin Ninat të Konispolit, një ndër teologët kryesorë të Lidhjes së Prizrenit.

Hasan Tahsini, bëri një punë të palodhur për konsolidimin e Islamit në trevat çame. Ai hapi me shpenzimet e tij medresenë e Filatit më 1860 dhe rindërtoi shumë xhamira të dëmtuara. Ai ishte i ditur si Avicena dhe i mprehtë si Dekarti. Feja, atdheu dhe dituria ishin pasionet e tij për gjithë jetën. Në Stamboll kreu medresenë, kurse në Paris, studioi për 12 vjet, shkencat natyrore. Veprat e këtij dijetari të madh të kombit shqiptar dhe të fesë islame, u mblodhën dhe u botuan në sajë të kujdesit të nxënësit të tij Nadiri Fevzi. Një nga kryeveprat e Hasan Tahsinit, “Ilmi Ruh” (Dituria mbi shpirtin) e përktheu në gjuhën shqipe më 1979, stdiuesi dhe orientalisti i talentuar, Vexhi Buharaja. Dijetari Hasan Tahsin Çami ndërroi jetë më 1881. Për nder të kujtimit të tij në qytetin e Sarandës, është ndërtuar një bust, i cili u dëmtua me turbullirat e 1997, nga grekomanët.

Më 1881 trupat greke pushtuan trevat e Çamërisë së jugut dhe Artën. Bandat e andartëve, të armatosur nga qeveria greke dhe të frymëzuar nga kisha ortodokse, ushtruan terror mbi popullsinë çame muslimane. Në Prevezë dhe rrethinat e saj u masakruan mbi 120 çamër muslimanë, midis tyre edhe myftiu i Prevezës. Qëllimi i qeverisë greke ishte largimi i çamëve muslimanë nga trojet e tyre etnike. Për të përballuar presionin greko – ortodoks, u formua një forcë vullnetare e përbërë nga çamër muslimanë, nën komandën e trimit Muharrem Rushiti. Dijetarët dhe hoxhallarët çamë, e ndihmuan Muharem Rushitin si nga ana financiare ashtu dhe për shtimin e rradhëve të luftëtarëve të tij. Ai zhvilloi shumë beteja dhe i shkaktoi shumë humbje grekëve. Muharem Rushiti gjatë periudhës kohore 1870 – 1920 u plagos pesë herë dhe mori 12 plagë në trup të tij. Me zemër të plagosur dhe trup të sakatosur, Murahem Rushiti u largua nga Çamëria e tij e dashur më 1920, në moshën 70 vjeçare i ndjekur këmba – këmbës nga andartët grekë. Ai u vendos në qytetin e Sarandës ku vdiq në varfëri të plotë në 1931, në moshën 81 vjeç. Kisha greke edhe të vdekur nuk e la të qetë këtë mbrojtës të identitetit kombëtar dhe të islamizmit. Ajo dërgoi njerëz të paguar për t’i prishur varrin.

Që në fillimin e Luftës së Parë Ballkanike, më 1912, ushtria greke invadoi Çamërinë. Me mijëra çamë, luftuan për mbrojtjen e Janinës për pesë muaj rrjesht duke bërë heroizma të padëgjuara. Lufta e Bezhanit, që njihet nga shqiptarët me emrin lufta e “pesë puseve” i shkaktoi grekëve humbje të rënda. Ushtrinë greke e drejtonte vetë mbreti i Greqisë Kostandin, i ndihmuar nga një repart special francez. Në një telegram që i drejtonte myftiu i Filatit, Mehmet Zeqiraj, Ismail Qemalit më 1 dhjetor 1912 i njoftonte, se e gjithë Çamëria ishte në agoni dhe i kërkonte ndihma në armë dhe në njerëz.

Në mars të 1913, Janina ra në duart e grekëve. Një terror i padëgjuar shpërtheu mbi popullsinë muslimane. Shumë familje muslimane çame u larguan nga Janina të tmerruar duke u vendosur në trojet shqiptare të papushtuara, ose në Turqi. Vetëm në krahinën e Parathimisë grekët masakruan 72 krerë të krahinës, midis tyre edhe myftiun e qytetit, Dalan Prënjasi. U shtuan presionet për ndërrimin e fesë islame, për ndalimin e festave islame, për ndalimin e përdorimit të gjuhës shqipe në zyrat e administratës, shtimin e taksave dhe shumë masa të tjera me pikësynim largimin e popullatës çame muslimane nga trojet e tyre. Konferenca e fuqive të mëdha në Londër, më 1913, që u konsakrua me Protokollin e Firences në gusht të po atij viti, ia dha krahinën e Çamërisë shtetit grek. Brenda kufirit shqiptar mbetën shtatë katunde çame me kryeqendër Konispolin.

Ky ishte coptimi më radikal që iu bë trevave të Çamërisë. Pazarllëqet e shtetit grek vazhduan, për shpërnguljen e çamëve nga trevat e tyre duke nënshkruar marrëveshjen e 14 majit 1914 me shtetin Turk. Në bazë të kësaj marrëveshjeje, mbi 10000 çamër muslimanë u shpërngulën me forcë në Turqi dhe 1000 familje çame për t’i shpëtuar persekutimit grek, u vendosën brenda kufirit shqiptar. Mbas përfundimit të luftës greko – turke u nënshkrua marrëveshja e Lozanës më 1922, që parashikonte këmbimin e minoritetit turk në Greqi, me grekët e Azisë së Vogël. Qeveria greke me paturpësinë më të madhe i quante çamët muslimanë minoritet turk, duke iu mohuar kështu identitetin kombëtar shqiptar. Çamët refuzuan të bëhen plaçkë tregu në këtë pazar të ndyrë. Duke hasur në kundërshtimin energjik të tyre qeveritarët grekë vunë në përdorim thikën dhe dhrahminë. Të ndjekur me armë dhe me mashtrime, shpërngulën me lot në sy nga vatrat e tyre rreth 30000 çamër. Ata u vendosën në Anadoll, e sidomos në krahinën e Izmirit. Çamët, që mbetën brenda kufijve të mbretërisë greke, iu nënshtruan represioneve të panumërta. Kjo shtypje mori përmasa të pakrahasueshme kur më 1936, në krye të shtetit grek u vendos diktatori Joan Metaksai. Në këtë kohë në Çamëri filloi një proces i egër helenizmi. Filloi zëvendësimi i emrave të katundeve me emra greke. Kështu p.sh. katundi i Varfaj u quajt Parapetamo, Picari u quajt Aites, Spadari – Trikos etj. U ndërruan dhe emrat e lumenjve, fushave, maleve dhe çdo gjë që mbante emra shqip u zëvendësua me fjalë greke. U ndalua mësimi i fesë islame nëpër mejtepe dhe medrese. U ndalua komunikimi në gjuhën shqipe në gjykata, në ushtri dhe në zyrat qeveritare. U vendosën taksa shumë të larta dhe ua morën një pjesë të pasurisë së patundshme. Nga kisha greke, predikohej hapur se ata çamër që do të konvertoheshin në orthodhoksë do gëzonin të gjitha të drejtat dhe do të përjashtoheshin nga taksat. Çamet i rezistuan edhe kësaj stuhije greke, duke ruajtur fenë islame, e cila ishte bërë pjesë e identitetit kombëtar të tyre.

Çamët që mbetën ortodoksë u asimiluan nga grekët, humbën identitetin e tyre shqiptar dhe sot shumë prej tyre janë bërë më grekër se grekët. Në vitet e sundimit të diktatorit fashist Metaksa, shumë dijetarë dhe hoxhallarë çamë i kthyen shtëpitë e tyre në vende të lutjeve dhe të mësimëve të fesë islame. Është për t’u përmendur në këtë drejtim, hoxha nga Paramithia, Muharem Sali Bollati, i cili edhe pse u kërcënua nga autoritetet greke, nuk hoqi dorë nga predikimet e fesë islame.
Një tjetër dijetar çam që ia kushtoi gjithë jetën fesë islame dhe kombit shqiptar është Murat Ferhat Canaj. Studioi për teologji në Kajro në fillim të shek. XX. Zhvilloi aktivitet të vrullshëm për të penguar shpërnguljen e çamëve nga trojet e tyre etnike për në Turqi në periudhën 1923 – 1924, duke u zgjedhur kryetar i një komiteti shqiptarësh, që vepronte atëherë në Çamëri. Vjen disa herë në Shqipëri dhe krijon lidhje me kryetarin e nacionalistëve shqiptarë Mid’hat Abdyl Frashëri. Dënohet nga një Gjykatë ushtarake greke më 1936 me vdekje në mungesë. Kur Çamëria çlirohet nga thundra greke, kthehet në Çamëri dhe zhvillon një aktivitet të ethshëm fetar dhe kombëtar. I ndjekur nga zervistët grekë, largohet nga Çamëria duke lënë në flakë shtëpinë dhe gjithë pasurinë e tij. Qeveria komuniste e Enver Hoxhës e arrestoi për aktivetetin fetar dhe kombëtar të kryer në Greqi dhe ia dorëzon grekëve, të cilët e dënojnë me burgim të përjetshëm në burgun e Janinës. Mbasi vuan disa vjet burg në Greqi, lërohet për arsye sëmundjeje dhe kthehet në Shqipëri. Përsëri burg dhe internim deri sa vdes më 1953.
Pas pushtimit të Shqipërisë nga Italia fashiste, qeveria greke e Metaksait mori një sërë masash represive kundër popullsisë çame muslimane. Rreth 2000 të rinj çamër u mobilizuan në repartet e punës të ushtrisë greke. Ata detyroheshin të bënin një punë prej skllevërish në hapje llogoresh dhe ndërtime ushtarake. 4000 burra muslimanë çamë, u internuan në kampet e përqëndrimit të Kretës dhe të Mitilinit gjatë muajve shtator – tetor të vitit 1940. Rreth 500 prej tyre gjetën vdekjen nga trajtimi mizor i autoriteteve greke. Një fat tragjik pati myftiu i Filatit, Mehmet Zeqiraj, i lindur në Filat më 1865 një nga dijetarët më të shquar të trevës së Çamërisë. Për shumë kohë kishte qenë drejtori i medresesë së Filatit dhe kryemyftiu i gjithë Çamërisë. Gëzonte një autoritet dhe simpati në të gjithë popullatën çame. Në moshën 75 vjeçare, në shtator të 1940, arrestohet nga qeveria greke dhe internohet në kampin Kaqino afër Pireut. Me urdhër të kryeministrit Metaksa, merret nga kampi dhe dënohet me vdekje nga një gjykatë ushtarake greke. Pushkatohet publikisht në Paramithi, më 30 tetor 1940. Gjatë tërheqjes së ushtrisë greke nga trevat çame edhe në maj të 1941, ushtria greke vrau rreth 300 çamë dhe grabiti me mijëra kokë bagëti. Largimi i pushtetit të urryer grek u prit me hare nga popullata myslimane çame. U la i lirë përdorimi i gjuhës shqipe, u hapën shkollat, xhamitë dhe medresetë. Çamëria nuk u bashkua me Shqipërinë, por atje u vendos një administratë ushtarake italiane. Duhet theksuar se flamuri kombëtar shqiptar në disa qytete çame, u hoq nga pushtuesit italianë me nxitjen e autoriteteve kolaboracioniste greke.

Hoxhallarët dhe dijetarët çamë ishin të parët që propagandonin për bashkimin me Shqipërinë dhe ndihmuan për formimin në Filat, të një force ushtarake çame prej 2000 vetash, nën komandën e Nuri Dinos dhe Dine Kalos. Kjo forcë, kishte për qëllim mbrojtjen e trevave çame, por u kufizua vetëm në Filat dhe Gumenicë. Si gjithmonë edhe në këtë periudhë muslimanët çamë nën mësimet e dijetarëve dhe hoxhallarëve, treguan një tolerancë për t’u lavdëruar ndaj armiqve të tyre. Në asnjë rast nga hoxhallarët çamë nuk ka patur thirrje për urrejtje dhe hakmarrje ndaj ortodoksëve grekë. Në të kundërt, janë strehuar në shtëpitë e hoxhallarëve çamë, shumë grekë dhe familjet e tyre që ndiqeshin nga okupatorët. Po kështu janë strehuar në shtëpitë e muslimanëve çamë me dhjetëra familje hebreje të ikur, nga Janina, Korfuzi dhe ishujt e Qefalonisë.

Pranvera e lirisë Çame vazhdoi vetëm 3 vjet (1941 –1944). Në fillim të 1944, forcat shoviniste greke, të udhëhequra nga gjenerali Napoleon Zerva dhe të armatosura gjer në dhëmbë nga aleatët anglo – amerikanë, filluan përgatitjet e ethshme për të sulmuar trevat çame. Forcat e gjeneral Zervës që numëroheshin në 10000 vetë ishin shumica me prejardhje çamësh shqiptarë, por të helenizuar nga kisha orthodhokse greke. Edhe vetë gjeneral Zerva, ishte një i tillë. Këto forca vepronin simbas urdhërave që merrnin nga qeveria greke në emigrim, me seli në Kajro. Përballë kësaj force agresive ndodheshin reparte të vogla çame muslimane të armatosura keq dhe të paorganizuara. Më 27 Qershor 1944, 5000 forcat greke të komanduara nga vetë gjenerali Zerva, filluan sulmin masiv kundër fshatrave dhe qyteteve çame. Grekët me bajoneta, çanin barqet e grave shtatzëna dhe hidhnin në flakë të gjallë fëmijë dhe pleq. U dogjën xhami, shkolla dhe gjithçka që identifikonte kombësinë shqiptare. Në një xhami në qytetin e Parathimisë u dogjën të gjallë rreth 40 gra dhe fëmijë që kishin shkuar atje për të gjetur strehim. U dogj medreseja e qytetit dhe të gjitha xhamitë në qytet dhe në fshat. Grekët vranë myftiun e Parathimisë, dijetarin Hasan Efendiun së bashku me hoxhallarët Mulla Çafaja, Haxhi Shehun dhe hafiz Esat Ademin. Vetëm në krahinën e Parathimisë dhe Margëllëçit në datën 27 qershor u vranë 782 veta. Forcat zerviste me thika ndër dhëmbë dhe ura të ndezura në duar, u vërsulën si ujq të tërbuar, drejt veriut, duke e kthyer Çamërinë në një tokë të djegur. E vetmja rezistencë e armatosur u bë në vendin e quajtur Munin, gusht 1944 ku 72 çamë luftuan heroikisht për 24 orë kundër 5 batalioneve zerviste të përbërë prej 2500 vetash. Të 72 çamët ranë në fushën e betejës duke i shkaktuar forcave greke 400 të vrarë dhe 600 të plagosur.

Napoleon Zerva që drejtonte nga një majë kodre, në fund të betejës i deklaroi korrespondentit të B.B.C. se muslimanët çamë i kishin asgjësuar lulen e ushtrisë së tij. Masakrat greke vazhduan në Gumenicë dhe Filat, duke shkaktuar 2400 të vrarë dhe një numër të madh të plagosurish. 27 Qershori i 1944-ës me vendim të Parlamentit të Republikës së Shqipërisë, ka hyrë në historinë e Shqipërisë si dita e genocidit të popullsisë çame. Forcat greke, vazhduan masakrat dhe plaçkitjet prej 27 qershorit deri më 1 nëntor të 1944-ës. Gjatë kësaj kohe, ata vranë përveç Hasan Efendiut, myftin e Parathimisë, edhe Izet Cukarin, myftin e Pargës, Qamil Abazin, myftin e Margëlliçit dhe shumë hoxhallarë të tjerë. Në katundin Drizë të Margëlliçit, grekët dogjën të gjallë, hoxhën e fshatit së bashku me djalin e tij 11-vjeçar. Zervistët dogjën me qindra shtëpi dhe grabitën krejt gjënë e gjallë, që llogaritet në 400.000 dele, dhi, lopë dhe mushka. 22.000 çamë të ndjekur nga fërshëllimat e plumbave me foshnja në duar dhe me një bohçe në krah, hynë në kufirin e Shqipërisë si muhaxhirë të mjeruar. Ata lanë mbrapa pasurinë e tyre të vënë gjatë brezave që llogaritet me vlerë, 4 miliardë dollarë.

Shtëpitë, ullishtet, kopshtijet, pyjet dhe zabelet iu dhanë grekëve dhe vllehëve të shpërngulur nga zona e Gramozit, gjatë luftës civile 1945 – 1949. Autoritetet greke nuk e ndalën dorën e tyre edhe ndaj varreve të çamëve muslimanë. Me buldozerë, ata rrafshuan të gjitha varret, kudo që ishin. Mbi Çamërinë gjatë shekujve, frynë erërat e ftohta të ortodoksisë greke, por uragani i tmerrshëm i 1944-ës, i çrrënjosi çamët, nga trojet e tyre etnike. Përgjegjësi indirekte për këtë genocid, mbajnë edhe fuqitë aleate, të cilët nuk lëvizën as gishtin. Me qëndrimin e tyre ata inkurajuan shovinistët grekë, për të kryer masakrën çame. Aktualisht në Çamëri, zyrtarisht nuk ka mbetur asnjë çam i besimit musliman. Atje mund të gjesh vetëm ca rrënoja të xhamive dhe medreseve, që kanë ekzistuar para vitit 1945.

Qeveria diktatoriale komuniste e Shqipërisë, i la në mëshirën e fatit çamët e ardhur nga Greqia dhe nuk bëri asnjë përpjekje, për t’iu siguruar strehim, bukë dhe punë. Me forcat e veta dhe me përkrahjen e popullsisë shqiptare, ata u vendosën në zonën e Shqipërisë së Mesme, sidomos në Vlorë, Durrës dhe Tiranë. Çamët, shikoheshin me dyshim nga qeveria e Tiranës dhe trajtoheshin si qytetarë të dorës së dytë. Më 1948, qeveria komuniste e Tiranës urdhëroi mobilizimin e disa qindrave çamëve, për të dërguar në Greqi që të luftonin në radhët e komunistëve grekë. Çamët refuzuan me këmbëngulje dhe s’pranuan të bëheshin mish për top, për interesat komuniste. Mbi 1000 çamë u arrestuan dhe u dërguan në kampin e përqëndrimit, ne Lozhan. Nga trajtimi çnjerëzor, vdiqën rreth 80 vetë. Persekutimi i çamëve në Republikën e Shqipërisë, vazhdoi gjer më 1991. Me qindra çamë u pushkatuan dhe u dënuan me burgime të rënda. Sot në Republikën e Shqipërisë, jetojnë rreth 150000 çamë. Ata janë nga muslimanët më të devotshëm, midis popullatës shqiptare. Në Shqipërinë e Jugut dhe të mesme, shumë hoxhallarë janë me origjinë nga trevat e Çamërisë.

Historia e Çamërisë është historia më e trishtuar e trevave të kombit shqiptar. Kjo histori, është trajtuar nga historianë dhe publicistë jo vetëm shqiptarë por edhe grekë. Historiani arvanitas, Aristidh Kola, në librin e tij “Shqipëtarët e Greqisë” dënon denocidin grek ndaj çamëve muslimanë dhe thotë se çamët kanë lënë gjurmë të thella në kulturën greke. Historiani grek, Niko Zenga, në librin e tij “Imperalizmi Englez dhe rezistenca greke 1940 – 1945″ ndër të tjera shkruan: “Të na vijë turp para historisë dhe të fshehim fytyrën me duart tona, për aktet e shëmtuara që janë kryer ndaj popullsisë çame”. I gjithë kombi shqiptar është i obliguar për zgjidhjen e problemit çam, që sot është i ezauruar si nga qeveria greke, ashtu dhe nga fuqitë e mëdha botërore. Nuk duhet harruar kurrë tragjedia çame dhe trevat shqiptare të aneksuara nga shovinisët grekë.

Shënim.

Në këtë studim, është shfrytëzuar artikulli i Sali Bollatit “Vështrim i shkurtër historik mbi trevën e Çamërisë” botuar në gazetën “Iliria” të New Yorkut më 1998 dhe janë intervistuar nga autori me qindra çamë, dëshmitarë okularë të masakrave greke.

Prizreni gjatë shekullit XIX-të

03/06/2012 Lini një koment

Hadi TAC

PRIZRENI GJATË SHEKULLIT XIX-të

Prizreni, para çlirimit nga ushtria e Perandorisë Osmane në krye me Sulltan Fatih Mehmedin e II-të më 21 qershor 1455, ishte në kthetrat të pushtuesve serb, saktësisht të mbretërisë serbe mesjetare të Car Dushanit. Prizreni gjatë pjesës së dytë të shekullit XIX ishte në kuadër të Vilajetit të Kosovës, kryeqendra e të cilit ishte Shkupi, si pjesë përbërëse e Perandorisë Osmane.

Prizreni i vjetër

Veçoria e Prizrenit - shtëpitë në Prizren, për dallim nga qytetet dhe qytezat tjera, janë të një simetrie të ndryshme dhe në oborret e shtëpive gjenden kopshte të bukura, nëpër të cilat (në 80% të tyre) kalon kanali i hapur me ujë të dëlirë i quajtur Kasëmbegu, sipas autorit i cili ka qenë hartues dhe implementues i këtij projekti tejet të rëndësishëm dhe me vlerë të pakrahasueshëm për kohën për qytetarët e Prizrenit, të cilët në ditët e bukura të pranverës e sidomos të verës ia japin një pamje të mahnitshme, nga të cilët ujiteshin kopshtet e shtëpive të pasura me perime dhe pemë të shumta. Në hyrje të qytetit, e sidomos në pjesën lindore dhe perëndimore të saj gjenden pemët të ndryshme, të rrethuar me hardhitë e shumta të rrushit rreth e përqark qytetit, të cilit ia shtonin edhe më tej bukurinë e qytetit. Me pozitën gjeografike që ka Prizreni mund të krenohet dhe si i tillë që është me rrafshinën që e posedon me malet përreth me pyje të pasur si dhe me ujërat të shumtë dhe lumin nëpërmes qytetit, është më i shkëlqyer jo vetëm në tërë Shqipërinë, apo Rumelinë Osmane, por edhe Gadishullin Ballkanit.

Pozita gjeografike - Prizrenit gjendet nga Stambolli në paralelen 42,11 shkallë nga pjesa veriore dhe 47,54 shkallë nga pjesa perëndimore e saj, me një lartësi mbidetare të vargmaleve të Sharrit me 1200 m lartësi mbidetare nga i cili buron lumi Bistrica(Lumbardhi) e cila derdhet në lumin Drini i Bardhë në fushën e Prizrenit në dalje të qytetit.

Popullsia e Prizrenit - Prizreni gjatë shekullit XIX ka qenë i banuar me qytetarët rezident, dhe se regjistrimet e atëhershme janë bërë sipas përkatësisë fetare, ashtu që në regjistrimin e kryer në vitin 1879 në Prizren jetonin gjithsejtë 39.952 banor, prej të cilëve 32.494 mysliman, rreth 80%, dhe 7.458 të krishterë, rreth 20%.

Arsimimi në Prizren - në qytetin e Prizrenit i është kushtuar rëndësi të duhur edhe arsimimit. Për krahasim nga qytetet tjera numri i fëmijëve që kanë ndjekur mësimin dhe shkollimin ka qenë në nivel të kohës në të cilin ishin duke jetuar. Sikurse te myslimanët ashtu edhe të krishterët arsimimi i përgjithshëm ka qenë i një niveli më të lartë, në krahasim me viset tjera, e sidomos gjatë periudhës së sundimit të Sulltan Abdylhamidit të II-të i është kushtuar një kujdes i veçantë, dhe gjatë kësaj kohe jo vetëm në Prizren por edhe më gjerë janë ndërtuar 12 shkolla të reja. Në këto shkolla kanë mësuar sikurse djemtë ashtu edhe vajza, të cilët i ndjeknin mësimet nga mësues të përbashkët. Në Prizren në kuadër të Medresesë së Mehmed Pashës gjendet një bibliotekë e pasur në të cilin gjenden 224 libra me vlera të veçantë të periudhave të ndryshme kohore. Në katër medresetë ekzistuese të Prizrenit (Mehmed Pashës, Sinan Pashës, Emin Pashë dhe Mahmut Pashës) mësimet i vijonin 180 nxënës (talebe). Pas kryerjes së medreseve tetëvjeçare nxënësit janë pajisur me diplomë (ixhazetname) mbi përfundimin me sukses të medresesë. Edhe në fshatrat përreth Prizrenit i kanë ndjekur mësimet fëmijët në mejtepe (shkolla të ulëta fillore) pranë xhamive ekzistuese apo pranë kishave ekzistuese. Nga shkollat krishtere më e njohura ka qenë ajo e Bogosllovisë (shkollë fetare ortodokse për ortodoksë, e cila ishte në rang të Medresesë, sikurse për myslimanët) e ndërtuar nga donatori dhe pasaniku i njohur serb të asaj kohe, Simo Igumanov, i cili në kuadër të saj ka edhe konviktin për banim. Në Prizren me rrethinë numri i përgjithshëm i nxënësve që ka ndjekur shkollimin fillor ka qenë, 1304 nxënës meshkuj me 30 mësues, ndërsa 765 nxënëse vajza me 16 mësues, në 29 shkollat ekzistuese fillore në Prizren dhe fshatrat përreth, ndërsa në ryzhdijen (gjimnazi i ultë) e Prizrenit kanë ndjekur mësimin 121 nxënës me 3 profesor.

Bujqësia, tregtia dhe zejtaria – Në Prizren dhe rrethinë janë 120.000 dynym sipërfaqe punuese, prej të cilëve 90.000 dynym ara, 13.000 dynym livadhe si 17.000 dynym vreshta. Bujqit kanë punuar në ara e veta, apo të pronarëve të tyre si argat, apo kanë punuar tokën me qesim (qira) me ç’rast janë marrë vesh me agallarët për përqindjen e ndarjes së produkteve apo fryteve sipas marrëveshjes paraprake të lidhur më parë. Në Prizren dhe rrethinë me vreshta janë të mbledhur 17.000 dynym, në të cilën prodhohen lloje të ndryshme të rrushit për të cilin si i tillë, Prizreni ka qenë i njohur në tërë Vilajetin e Kosovës, njashtu të njohur dhe me emër kanë qenë edhe qershitë dhe mollët e Prizrenit. Në Hoçë të Madhe dhe Rahovec janë prodhuar në vit 1 milion oka verë nga përpunimi i hardhisë së rrushit. Në Prizren gjenden dyqanet e shumta zejtare me ç’rast prodhohen produkte të ndryshme për kohën, sikurse p.sh. që ishin argjendarë, tyfekxhitë (prodhues të pushkëve),rrobaqepës, thiktarë, mëndafsh përpunues, etj. që kanë qenë me zë dhe nam jo vetëm në Prizren e Vilajet të Kosovës, por në tërë shqiptarinë dhe Rumelinë e atëhershme Osmane. Në Prizren janë prodhuar stoli nga ari, argjendi, kobure, alltia, pushkë, tirqi, plisa, mintana, dollama, thika, gërshërë, tepsitë, gjilpëra, tela, pasqyra si dhe produkte të ndryshme që prodhoheshin sipas porosisë. Tufekxhinjtë (pushkëprodhuesit) e Prizrenit kanë prodhuar pushkë të njohura evropiane të llojit “Martine” të cilët përveç tjerash, i kanë zbukuruar me arë e argjend dhe i kanë eksportuar jo vetëm brenda kufijve të Rumelisë Osmane por edhe jashtë saj, në shtetet e atëhershme ekzistuese evropiane, ashtu që me këtë punë janë marrë 15 dyqan (zejtari) për prodhimin e armëve. Në Prizren është prodhuar mëndafshi nga druri i dudit, si dhe prodhime tjera të cilët gjendeshin të ekspozuara për shitje jo vetëm në qytetet e përafërta por edhe në Stamboll në kryeqendrën e Perandorisë Osmane. Kanë qenë të njohura edhe prodhimet e saraçëve dhe të vektarisë. Brenda vitit nga Selaniku importoheshin mallra të ndryshme, rroba në vlerë prej 35.460 lira, si dhe 48.756 lira për sheqer kafe dhe mallra tjera të importuara nga jashtë vendit.

Burimet natyrore – në rrethinën e Prizrenit nga hulumtimet e shumta që janë kryer, kanë rezultuar se përreth Rahovecit dhe fshatrat e saj mund të gjenden mineralet sikur që janë: ar, argjend, plumb, antimon, magnez, alumin, nikel, bakër, zink dhe krom, ndërsa në fshatin Nagavcë dhe Korishë supozohet se gjendet thëngjilli dhe kromi.

Pyjet – përreth Prizrenit gjenden edhe pyjet shumë të pasura me dru, sikurse që janë pyjet në Caralevë, Llapushnik, Mushitishtë, prej të cilëve fshatarët e këtyre fshatrave bartnin dru për shitje për tregun e Prizrenit dhe Gjakovës, e besa edhe një pjesë dërgonin për në Ferizaj, me ç’rast ngarkohej në stacionin e trenit në Ferizaj për eksport të mëtutjeshëm.

Lumenjtë – në Prizren, pran tij kalon lumi i Drinit të Bardhë i cili buron në mal afër Pejës, kalon në lindje të Gjakovës dhe vazhdon rrjedhjen afër Prizrenit, në Nashec dhe më tutje kalon nëpër Kukës për në Shqipëri, me ç’rast bashkohet me lumin e Drinit të Zi dhe derdhet në detin Adriatik. Lumi tjetër është Bistrica (Lumbardhi) i cili buron nga malet e Sharrit, njëri krah vjen nga fshati Gornjasellë ndërsa krahu tjetër nga fshati Lubinjë, dhe se të dy krahët bashkohen në fshatin Reçan, 9 km mbi Prizrenit, dhe më tutje nëpër grykën e Lumbardhit lumi përshkon në drejtim të Prizrenit, dhe hyn në qytet, në Marash, dhe kalon nëpërmes qytetit dhe si i tillë, e ndan Prizrenin në dy pjesë, dhe në dalje të Prizrenit derdhet në lumin Drini i Bardhë.

Kullosat – në vargmalet e Sharrit gjenden kullosa të shumta në të cilën nga fshatarët vendas kultivohen tufat e shumta të dhenve dhe të dhive, rreth 100.000 krerë, me ç’rast vetëm nga prodhimi i djathit të njohur të Sharrit dhe të produktit të leshit, përfitohen brenda vitit të ardhura 3500 lira.

Rrugët magjistrale – janë 4 sish, e para shkon në drejtim të Ferizajt, e cila rrugë kalohet për 10 orë ecje , dhe lidhet drejt me stacionin e trenit në Ferizaj, dhe më tutje vazhdon rruga që lidhet me Prishtinën. Gjatë kohës kjo rrugë ka qenë shumë e dëmtuar, nëpër të cilin me vështirësi kalonin qerret dhe kuajt, ashtu që pas vizitës së Sulltan Abdylazizit në Prizren, është dhënë urdhri për rregullimin e saj, ashtu që janë riparuar gjithsejtë 45000 metra rrugë dhe janë ndërtuar 6400 m rrugët të reja, ashtu që tani gjendja është shumë më mirë se përpara që ka qenë. Rruga e dytë është në drejtim të Gjakovës, e cila duke qenë se kalon nëpër një rrafshinë është shumë më komode dhe më e mirë për udhëtim me qerre dhe kuaj. Rruga e tretë është në drejtim të Shkodrës, nëpërmjet Kukësit , e cila është në një gjendje mjaft të mjerueshme, dhe se shumë vështirë udhëtohet pasi që rruga e tillë është përplot me gurë relief shkëmbor e malor, dhe si të tillë për udhëtim me qerre dhe kuaj paraqet një vështirësi tepër të madhe.

E katërta është rruga në drejtim të Dibrës por pasi që kjo rrugë kalon nëpër rrethin e Lumës është shumë e vështirë për udhëtim për shkak të pozitës gjeografike të papërshtatshme, lartësisë së madhe mbi detare dhe reliefit malor shkëmbor. Është edhe rruga në drejtim të Tetovës, mbi vargmalet e Sharrit, e cila në shumicën e rasteve është e pakalueshme, e sidomos gjatë dimrit është e mbyllur për shkak te reshjeve të mëdha të borës dhe si e tillë preferohet që për udhëtim për në Tetovë të shfrytëzohet rruga nëpërmjet Ferizajt për Shkup.

Arkitektura e Prizrenit – Prizreni si një qendër e rëndësishme administrative dhe kulturore e Vilajetit të Kosovës, është i pasur me një arkitekturë të larmishme. Mbi qytetin gjendet Kalaja e qytetit në të cilin është e stacionuar njësia artilerike (e topxhive) të garnizonit ushtarak të qytetit, në dalje të qytetit, në magjistralen drejt Ferizajt gjendet kazerma ushtarake në të cilin janë të stacionuara 4 tabore (brigada) ushtarësh, në kuadër të së cilës gjendet edhe spitali ushtarak, si dhe njësia e telegrafit.

Në qytet veçohet për nga arkitektura, e ashtuquajtura Xhuma xhamia, e cila më parë ka qenë kishë me emrin ”Bogorodica Ljevishka”, përveç kësaj gjenden edhe 26 xhami, 2 kisha ortodokse, 1 kishë katolike, 7 teqe, dy hamame, 2 sahat kulla, çarshia e madhe me gjithsejtë 1389 dyqane, disa manifaktura (fabrikash të vogla), 15 mulli, në qendër të Shadërvanit gjendet fontana (kroi) i Shadërvanit, ndërtesa e beledijës (komunës), 5 ura, 15 furra, 12 hane, 53 depo e objekte të tjera.

Ky ishte një përshkrim i shkurtër i disa veçorive kryesore të qytetit të Prizrenit gjatë shekullit XIX.

Përktheu dhe përshtati: Faik MIFTARI

“Duam të shkojmë në Stamboll” – Grekët emigrojnë në Turqi

18/05/2012 Lini një koment

Christian BUTTKEREIT/Aida CAMA

“DUAM TË SHKOJMË NË STAMBOLL” – GREKËT EMIGROJNË NË TURQI

Në Greqi nuk dëgjohet fjalë tjetër veç krizës, prandaj shumë grekë janë duke u larguar nga vendi. Krahas objektivave klasikë, si përtej oqeanit apo Evropën perëndimore grekët shohin me interes dhe Turqinë.

E ardhme e pasigurt në Greqi. shumë të rinj emigrojnë

E ardhme e pasigurt në Greqi. shumë të rinj emigrojnë

Një qytetare e Athinës u shpreh në një stacion televiziv. „Unë do largohem me tim shoq dhe vajzën time. Për vajzën time nuk ka këtu të ardhme. Sigurisht që çdo fillim i ri është i vështirë, po kudo tjetër është më mirë se këtu. Nëse ia arrijmë qëllimit, ne duam të shkojmë në Stamboll. Nëse nuk shkojmë dot atje, atëherë do të provojmë në Australi. Kryesorja është të ikim prej këndej”.

Armiku bëhet mik në rast nevoje

Stambolli është zgjedhja e parë. Turqia kthehet në vendin e premtuar për grekët. Në raportet mes dy vendeve ka patur aq shumë ndryshime, mendon profesori Dimitrios Triantaphyllou, i cili jeton që prej një viti në Stamboll: „Që ka filluar koha e çtensionimeve midis dy vendeve, 12 vjet më parë, ka ndryshuar diçka në kokat e njerëzve tek të dy popujt, në perceptimin e tjetrit. Ky ndryshim ka bërë që grekët, në varësi të arsimit, krah objektivave tradicionale të largimit si përshembull në Britani të Madhe, SHBA, Gjermani apo Francë, të pyesin edhe “pse nuk e provoj fatin tim edhe në Turqi?”

Protestat- shenja e dëshpërimit të shumë grekëve Protestat- shenja e dëshpërimit të shumë grekëve

Për prof. Dimitrios Triantaphyllou opcioni turk është model i suksesshëm. Ai drejton një qendër për studimet ndërkombëtare dhe evropiane në Universitetin Kadir Has të Stambollit. Për akademikët Turqia është vend shumë interesant: „Si akademikë ne kemi marrë vesh nga statistikat, se dy nga 100 universitetet më të mira në botë ndodhen në Turqi. Në Greqi ne nuk kemi një të tillë.”

“E pabesueshme para 20 vjetësh!”

Sigurisht që nuk mund të flitet për lëvizje masive të njerëzve drejt Turqisë. Triantaphyollou e di që 20 akademikë janë vendosur në Turqi po ashtu si 300 studentë, që flasin tani rrjedhshëm turqisht. Frika kontakti nuk ka tek njerëzit e rinj, thotë kolegu i Triantaphyllous-it, profesor Nikos Usunolu: „Të rinjtë që nuk kanë patur përvoja të këqija në Turqi, duan të qëndrojnë në Stamboll. Ata janë të impresionuar nga skena kulturore dhe dinamika e qytetit. Sigurisht që ky është fillimi. Statistika nuk ekzistojnë. Por, para 10 apo 20 vjetësh kërkush nuk do të besonte një gjë të tillë.“ Për t’u përmendur është edhe numri i pilotëve grekë, që qëndrojnë në pultin e komandimit të avionëve të shoqërive ajrore turke.

Stambolli është afër dhe i afërt në stil jetese

Stambolli është afër dhe i afërt në stil jetese

Afrimi nxjerr në dritë të përbashkëtat

Të gjithë ata kanë qenë më parë anëtarë të forcave ajrore greke. Turqia është vend emigrimi jo vetëm për shkak të ekonomisë në lulëzim. Afërsia me atdheun bën të mundur që emigrantët të mos largohen me të gjithë familjen, dhe në rast nevoje të jenë megjithatë shpejt pranë tyre. Përveç kësaj ekziston edhe afërsia në mënyrën e jetesës. Kjo vlen veçanërisht për Stambollin, thotë Professor Triantaphyllou: „Unë mendoj se nëse grekët vijnë këtu, veçanërisht në Stamboll, sepse Stambolli është ndryshe nga pjesa tjetër e Turqisë, pra kur grekët vijnë këtu, atëherë shohin sa afër janë të dy popujt në shumë karakteristika, në kulturën e ushqimit, në jetën e natës e kështu me radhë. Kjo lehtëson shumë marrjen e vendimit për të ardhur këtu.“

Po ashtu klima dhe konsumi janë shumë të ngjashme. Shpesh ato dallojnë vetëm nga emri, ajo që në Greqi quhet uzo në Turqi quhet raki, dhe në vend të gyros thuhet dëner. Në fund të fundit Stambolli u ka pas quajtur dikur Kostandinojë.

Marrë nga Deutsche Welle: http://www.dw.de/dw/article/0,,15604298,00.html

Mentaliteti evropian dhe Islami

17/05/2012 Lini një koment

Dr. Murad W. HOFMANN

MENTALITETI EVROPIAN DHE ISLAMI*

I.

Dr. Murad W. Hofmann

1. Në parathënien e këtij shkrimi do të doja të trajtoj supermarketin fetar të sotëm në Evropë. Kontinenti i vjetër, që më parë ka qenë vetëm katolik dhe protestant (luterian ose kalvinist), në ditët e sotme ofron diçka për secilin: që nga antropozofia, me besimin e saj të njohur tek rimishërimi e deri tek kultet materiale satanike dhe sektet, që përpiqen të rrisin vetëdijen fetare nëpërmjet drogës.

Këto fenomene shkatërruese, që shoqërojnë tatëpjetën e vazhdueshme të kishave, trajtohen me një tolerancë të jashtëzakonshme. Djemtë me koka të rruara, që festojnë në mënyrë demonstrative dhe i thurin lavde Hare Krishnës, apo ndjekësit e lëvizjes hinduse Bahvan, nuk nxisin asnjë lloj agresioni. Kur një yll kinemaje, sic është Riçard Gere, bëhet budist, askush s’e vret mendjen. Në të kundërt, nëse vendos të bëhesh Shamane sipas traditës së indianëve të Dakotës, do të të kushtohet një vëmendje e veçantë si nga televizionet, ashtu edhe nga ambientalistët. E njëjta gjë është e vërtetë edhe për Druidet moderne, gratë që luajnë rolin e klerikëve keltikë, në rastet kur ato shkojnë nga Gjermania në Anadoll, në kërkim të shoqërive matriarkale të hyjnive të vjetra femërore.[1]

Jeta fetare çifute, madje edhe në trajtën e saj më ekstreme, trajtohet me po të njëjtën qasje pozitive nga shoqëria. Lubavikerët në New York dhe Jerusalem praktikojnë ndarjen e rreptë të gjinive; meshkujt vënë gjithmonë kapele dhe rrisin balluket. Të shtunave, ata ndërpresin çdo lloj aktiviteti. Dhe, natyrisht, ata nuk e hanë mishin e derrit apo ndonjë mish tjetër, nëse kafsha përkatëse nuk është prerë në përputhje me ritet e tyre. Media perëndimore nuk e ka vënë kurrë në diskutim çështjen nëse tradita të tilla mund të dhunojnë të drejtat e njeriut; ato nuk i etiketojnë kurrë çifutët ortodoksë si “fanatikë” dhe “obskurantistë”.

Në të vërtetë, përsa i përket çështjeve fetare, Perëndimi është bërë pluralist. Mbreti prusian, Frederiku II (i Madh) që në shekullin e 18-të pati hedhur idenë se çdo njeri duhet të lejohet të kërkojë shpëtim sipas mënyrës së vet.[2] Këshilla e tij u vu në zbatim. Sot në Evropë, mund të jesh neomarksist ose neotomist, mistik, astrolog, agnosticist apo ateist dhe askujt s’ka për t’i interesuar një fakt i tillë.

2. Vetëm një gjë bën mirë të mos jesh: musliman! Kur bëhet fjalë për Islamin, pluralizmi modern dhe toleranca e tij e pakufishme, zhduken befas. Ato zakone dhe praktika që pranohen lehtësisht nga të tjerët, për rastin e një muslimani dënohen si fanatike, primitive, të paligjshme dhe prapanike. Në rastin e Çe Gevarës, mjekra përfaqëson diçka përparimtare, kurse tek një musliman, e njëjta mjekër konsiderohet si reaksionare. Maria nuk pikturohet asnjëherë kokëzbuluar, por nëse një femër muslimane vendos shaminë, atë e pret dëbimi nga shkolla.

Nëse ke dyshime mbi një situatë të tillë, atëherë provo të ndërtosh një xhami në Francë apo në Gjermani. Veç po të kesh lindur me këmishë fati, sepse do të jesh i detyruar të hapësh gjyq pas gjyqi për çdo hap që do ndërmarrësh përgjatë procesit administrativ. Në fund, pas tetë apo dhjetë vitesh, ndoshta do të mund ta marrësh lejen për ta ndërtuar atë xhami, diku pas hekurudhës apo afër ndonjë thertoreje. Do të të duhet të zihesh me autoritetet përkatëse për çdo metër lartësie të planifikuar për minaren. Do të dëgjosh që fabrikat e çimentos dhe rezervat e gazit i përshtaten më së miri fshatit evropian, por minaret jo.

Për më tepër, leja e ndërtimit të një minareje, nuk përfshin domosdoshmërisht të drejtën e përdorimit të saj. Madje disa njerëz shakaxhinj kanë sugjeruar që të ndryshohet thirrja për në namaz. Nëse muezini, do të imitonte këmbanat e kishës dhe do të bërtiste: “Bim-bam! Bim-bam!”, a nuk do të ishte i pranueshëm për veshët e njerëzve?

Nëse ti si musliman do të kërkoje leje për t’u furnizuar me mish-hallall, ashtu sic bëjnë çifutët në Francë dhe Gjermani, një kërkesë e tillë do të të refuzohej. E njëjta gjë është e vërtetë edhe kur muslimanët kërkojnë të njihen zyrtarisht, ashtu si komunitetet çifute, si një komunitet fetar i ligjshëm. Një e drejtë e tillë i është dhënë një komuniteti prej 30.000 çifutësh në Gjermani, por u është mohuar 2 milion muslimanëve!

Nëse keni nevojë të qartësoheni akoma për këtë situatë të turbullt, shikoni se si e paraqet media perëndimore terrorizmin dhe luftën. Në kohën e tij, askush nuk mendoi ta cilësonte Adolf Hitlerin si katolik apo Stalinin si një i krishterë ortodoks. Gjithashtu, as Frankoja nuk u quajt ndonjëherë fashist “katolik” dhe as Dr. Karaxhiçi kriminel lufte “i krishterë ortodoks”. Megjithatë, nëse ndokush nga bota muslimane, kushdoqoftë, do të përdorte armë, ai do të etiketohej si terrorist “fanatik musliman”, madje edhe në rast se ai vepron për vetëmbrojtje, nëse është ateist, komunist, arab baptist apo palestinez i krishterë.

A keni dëgjuar ndonjëherë se Nagasaki dhe Hiroshima janë shkatërruar nga një bombë “kristiane”? Sigurisht që jo! Por, kur një vend musliman, siç është rasti i Irakut apo i Pakistanit, prodhon pajisje nukleare, këto të fundit konsiderohen si “bomba islamike”.

Vërtet, mbiemra të tillë poshtërues si “fanatik” dhe “obskurantist”, media perëndimore duket se i ruan ekskluzivisht vetëm për muslimanët. Kadafi, Homeini dhe Sadam Huseini janë “fanatikë”, kurse Millosheviçi jo. Sulmet terroriste në Irlandën e Veriut apo në Spanjë nuk kryhen nga protestantë, katolikë, baskë apo katalanas “fanatikë”. Por, sa herë që një musliman përdor forcën, qoftë edhe për vetëmbrojtje, media perëndimore e etiketon atë si fanatik.

Sipas këtyre kritereve, edhe unë qenkam fanatik, sepse falem, agjëroj gjatë muajit të Ramazanit, shkoj për peligrinazh në Mekë dhe shpenzoj për kauzën e Zotit.

II.

Faktet janë të qarta. Armiqësia e përshkruar më lart është e vërtetë. Por ç’mund të thuhet për kauzat e tyre? Unë mendoj se simptomat e përshkruara anti-islame e kanë origjinën në një qëndrim anti-arab, një forme moderne të anti-semitizmit selektiv, në kujtimet e fushatave turke si dhe në disa shkaqe të tjera të thella, ndër të cilat do të veçoja:

∙ Mentaliteti i bunkerizuar dhe demonizimi

∙ Mentaliteti dhe goditja e kryqtarëve

∙ Sindromat e fyerjes dhe të xhelozisë, duke përfshirë këtu edhe xhelozinë seksuale

∙ Shqetësimet e veçanta rreth arabëve dhe turqve.

Të gjithë këta faktorë qëndrojnë në thelb të mentalitetit për Islamin. Përmendja e tyre nuk përbën ndonjë akt racist. Nuk po them se qëndrimet anti-semitike rrjedhin në vena. Megjithatë, disa nga faktorët e përmendur janë me të vërtetë “të trashëguar”, në kuptimin që dashur pa dashur, çdo njeri merr pjesë në kujtesën e përbashkët të kombit të tij.

     1. Mentaliteti i bunkerizuar dhe demonizimi

Popujt e Perëndimit e dinë mjaft mirë se që nga shekulli i 7-të, Islami është përhapur në mënyrë shumë të shpejtë në pjesën më të madhe të botës.

a) Fakti që kristianizmi nuk do të ishte feja e fundit, që do të vinte një profet tjetër i madh pas Jezusit, i cili do t’i largonte me miliona të krishterë nga besimi i tyre, jo vetëm që nuk pajtohej aspak me pikëpamjen kristiane, por përbënte një provokim të tmerrshëm.

Me qëllim që të ruante dinjitetin dhe besimin e saj, bota kristiane shpiku legjendën e famshme, sipas së cilës Islami është përhapur dhe do të përhapet gjithmonë “përmes luftës dhe shpatës”. Kjo bindje është shumë aktuale edhe në ditët e sotme, ndonëse legjenda në fjalë është hedhur poshtë shkencërisht. Sigurisht, popujt kristianë e kanë pranuar Islamin për shkak se sundimi islam ka qenë më i mirë sesa sundimi bizantin për shembull, ose për faktin se fjalët e thëna në Kur’an për Jezusin, përputheshin me besimet e tyre.

b) Strategjia e dytë e mburojës intelektuale ishte shpifja dashakeqe, veçanërisht kundrejt profetit të Islamit, i cili u demonizua dhe u quajt antikrisht. Prof. Annemarie Schimmel, ka shkruar: “Më shumë se çdo figurë tjetër historike, Muhamedi ka ngjallur frikë, urrejtje dhe madje edhe përbuzje në botën kristiane. Dante, në Komedinë hyjnore të tij, shprehu pikërisht atë çfarë ndjenin kristianë të panumërt të mesjetës, kur e ndëshkoi Muhamedin në vendin më të keq të ferrit.”[3]

Denigrimi i Profetit të Islamit vazhdon të pranohet (dhe të duartrokitet), gjë që u vërtetua edhe nga Selman Ruzhdi. Kur Prof. Schimmel guxoi të theksonte se Ruzhdi kishte lënduar ndjenjat e miliona muslimanëve, u bë nami në Gjermani, duke vërtetuar faktin se edhe pse bëhej fjalë për vitin 1995, ishte akoma një “gabim politik” të tregoje mirëkuptim dashamirës ndaj Islamit.

Në këtë aspekt, biografitë pozitive të Profetit, të shkruara nga Emil Dermenhem, Muhamed Husein Hejkel apo Karen Armstrong, nuk kanë patur ndonjë efekt të madh.

Prof. Hans Kyng thotë: “Edhe Kisha Katolike, e cila gjatë mbledhjes së dytë të Vatikanit, e pranoi Islamin si një rrugë drejt shpëtimit, nuk ka arritur ende ta pranojë Muhamedin si udhëheqës drejt asaj rruge”.

     2. Mentaliteti dhe goditja e kryqtarëve

Nëse provojmë të gërvishtim pak “mbështjellësen” e qytetërimit evropian, shumë afër me sipërfaqen, do të zbulojmë plagët e pambyllura të kryqëzatave. Në të vërtetë, traumat e shkaktuara nga kryqëzatat janë më të rënda në Perëndim sesa në Lindje.

Njëra nga traumat e ka origjinën në goditjen që pësuan kryqtarët kur morën vesh se muslimanët e ashtuquajtur barbarë dhe të pafe prej tyre, ishin më të zhvilluar, më të qytetëruar dhe më të përparuar në shkencat ekzakte sesa vetë ata. Në fakt, zgjuarsia, kalorësia, ndershmëria, toleranca, bujaria dhe natyra shpirtërore e udhëheqësit ushtarak kurd Salahudinit, u kthyen në legjenda në Perëndim.

Veç kësaj, shumë kryqtarë e patën turpëruar veten me anë të mizorisë dhe kopracisë së tyre. Plackitja e Kostandinopojës në vitin 1205 (“akti i madh historik” i tyre), la gjurmë të thella. Një akt i tillë vuri në dyshim superioritetin e tyre.

Megjithatë, vrulli dhe retorika e kryqëzatave janë mbajtur gjallë edhe në ditët e sotme. Dëbimi i muslimanëve dhe çifutëve nga Andaluzia pas vitit 1492, një version i hershëm ky, i spastrimit fetar alla Karaxhiç, ishte një vazhdim i kryqëzatave. E tillë ka qenë edhe përpjekja qesharake e mbretit të ri portugez, Sebastio, për ta kthyer sërish në të krishterë Afrikën e Veriut në shekullin e 16-të.[4]

Po kolonizimi imperialist perëndimor, a nuk ishte edhe ai një kryqëzatë në vetvete? A nuk ishin francezët që kaluan në bregdetin e Afrikës Veriore duke ndërtuar katedrale të mëdha, duke ia kushtuar “Notre Dame d’Afrique”?

Është thuajse e pabesueshme që edhe vetë mbreti grek luajti rolin e kryqtarit, kur zbarkoi me ushtrinë e tij në Smirna, në vitin 1920. Për ç’arsye zgjodhi të zbarkonte pikërisht në vendin jashtë portit, ku mbreti Rikardi I “Zemërluani” pati shkelur për herë të parë në tokën anatoliane në vitin 1190, si kalorës pjesëmarrës në kryqëzatën e tretë?

Ky mentalitet kryqtarësh vazhdon të jetë i freskët dhe shpjegon imperializmin kulturor të Frensis Fukujamës[5] dhe Samuel Huntingtonit.[6] Mendimi i tyre se herët a vonë bota muslimane ose do të zhduket ose do të margjinalizohet plotësisht, e ka fillin në arsyetimin e hershëm evropian.

Në kohën kur kam qenë në shkollë të mesme, ishim akoma të vetëdijshëm se sa shumë u detyrohej Evropa qytetërimeve të mëparshme si Greqia dhe Roma. E gjithë kjo, duke përfshirë këtu edhe historinë e shkëlqimit të Andaluzisë islame, është venitur tashmë. Prej shekullit të 18-të, njeriu evropian, me arrogancën e tij e ka bindur veten se ai është standardi referues në gjithçka dhe se arsyeja e tij supreme do t’i siguronte atij paqen, mirëqenien dhe lumturinë më të madhe që është arritur ndonjëherë në historinë njerëzore. Është për t’u habitur, por dy luftrat e egra botërore, përfshi këtu edhe luftën atomike, holokaustin e stalinizmin, nuk kanë mundur ta lëkundin një bindje të tillë.

Njeriu perëndimor ia mbushi plotësisht mendjen vetes se qytetërimi i tij (i ashtuquajturi “Projekt i modernizimit”, ose më mirë të themi “Mënyra amerikane e të jetuarit”) është më i miri, qytetërimi i fundit, i destinuar për t’u bërë mbizotërues në të gjithë botën. Ligji ndërkombëtar, kodi i të drejtave të njeriut, sistemi ekonomik, qasja teknologjike dhe filozofia e tij alla Ludvig Vitgenshtein, që e hedh poshtë metafizikën, konsiderohen si elementët më të rëndësishëm përbërës të një “kulture globale” të “shpikur” në SHBA dhe në Evropë.

Nuk është diçka e pazakontë që qytetërimi perëndimor të konsiderohet si një model i detyrueshëm, i cili duhet ndjekur nga pjesa tjetër e botës, pasi shumë vende të Azisë, Afrikës dhe Amerikës së Jugut – pa përmendur këtu botën islame – po përpiqen me shumë zell të imitojnë mënyrën perëndimore të jetesës. Zakonet e të ngrënit, moda, koncepti femëror dhe mashkullor mbi të bukurën, menaxhimi i kohës së lirë, sjelljet seksuale, arkitektura, muzika dhe gjithçka tjetër që mund të të vijë ndërmend, kanë prirje t’i afrohen sa më shumë modelit perëndimor.

Pjesë përbërëse e kësaj prirjeje drejt uniformitetit është edhe margjinalizimi i aspekteve fetare nga jeta publike. Feja është zëvendësuar nga një materializëm i pagdhendur, i cili shërben si pseudo-ideologji. Shndërrimi i fesë në një çështje private është hapi i parë drejt mënjanimit të plotë të saj. Tashmë, mashkullit dhe femrës tipike perëndimore nuk u interesojnë më fenomenet fetare. Ata i shohin fetë e tyre tek veniten në asgjë. Kështu, krejt natyrshëm, ata besojnë gjithashtu se Islami është i destinuar të zhduket. Përveç faktit se disa shkencëtarë që kanë fituar çmimin Nobel janë shumë fetarë, bindjet intelektuale dhe fetare vazhdojnë të konsiderohen si të papërshtatshme.

     3. Sindroma e fyerjes dhe e xhelozisë. Xhelozia seksuale.

Përballë këtij realiteti, Islami – që jo vetëm s’po zhduket por po rigjallërohet dita-ditës – në mos fyerje, përbën një provokim. Imagjino, këta muslimanë prapanikë refuzojnë shumë prej të mirave të qytetërimit perëndimor dhe madje arrijnë deri aty sa ta prezantojnë Islamin si një model alternativ edhe për shekullin 21! (Unë sigurisht po aludoj këtu në vetë librin tim, “Islami si alternativë”[7]

Më e keqja, shumica e evropianëve që e pranojnë Islamin janë njerëz me aftësi akademike, intelektualë dhe shkencëtarë. Si mund t’ia kthejnë kurrizin kulturës së vet?

Aq më keq akoma, studimet historike të bëra mbi besimin kristian, sollën ndryshime të jashtëzakonshme si në kishën katolike ashtu edhe në atë protestante. Kështu, në dallim nga vërtetësia e padiskutueshme e Kur’anit, pjesa më e madhe e Dhjatës së Vjetër ka burime të dyshimta me shtesa të një periudhe më të vonë.

Ç’është më e rëndësishmja: Shumë profesorë kristianë të teologjisë pranojnë tashmë, se në vitin 325, në Këshillin e Nikeas, qe një gabim që Jezusi u përcaktua si Zot po aq i “rëndësishëm” sa edhe Ati. Si rezultat, vetëm pak nga disa prej klerikëve të krishterë dhe ndjekësve të tyre, pas 1600 vjetësh, besojnë atë çfarë ka thënë Kur’ani për Jezusin.

A mund ta imagjinoni se ç’mund t’i ndodhë një njeriu, nëse ai e kupton më së fundi se njerëzit që është mësuar t’i përbuzë d.m.th. muslimanët, kanë qenë gjithmonë në rrugën e drejtë?

Në aspektin e xhelozive të fshehura perëndimore, xhelozia seksuale është një fenomen i vërtetë. Për njeriun perëndimor, Orienti është kontinenti i Kamasutrës, i kulturës lindore të dashurisë, i erotizmit të pashoq. Prof. Edward Said, në librin e tij të famshëm mbi orientalizmin perëndimor[8], në të cilin imazhi perëndimor për Orientin paraqitet si epshor, i shthurur dhe poligam, tregoi se është thjesht një projektim i dëshirave të ndrydhura dhe i ëndrrave seksuale perëndimore.

Në këtë projektim zë vend edhe imazhi perëndimor i Muhamedit si maniak seksual, një shpifje kjo, e propaganduar në të gjitha kohërat, përfshirë edhe tonën. Sidoqoftë, sa më pak të flasim për këtë, aq më mirë është!

Etja e madhe perëndimore për gjëra orientale ka baza të vërteta. Shprehja “ex oriente lux”: drita vjen nga Lindja [titulli i kasetës së fundit nga Sezen Aksu[9]], tregon që të gjitha fetë e mëdha e kanë origjinën në Lindje, që nga Hinduizmi dhe Budizmi e deri tek tri fetë monotesite botërore. Gjithashtu, deri në ditët e sotme, Orienti ka arritur të ruajë një lloj cilësie të jetës, e cila nuk varet plotësisht nga materializmi. Marrëdhëniet njerëzore në Lindje, duke përfshirë këtu edhe Turqinë, karakterizohen nga ngrohtësia, ndërkohë që në Perëndim, ndodh krejt e kundërta.

     4. Anti-Arabizmi

Është një fakt shumë domethënës që, ndonëse arabët përbëjnë pakicën në botën islame, evropianët e konsiderojnë Islamin si një fe arabe. Si rezultat, të gjitha paragjykimet për arabët (që dihet se janë të shumta në numër), i mvishen njëkohësisht edhe Islamit.

Për të kuptuar thelbin e këtij paragjykimi, mjafton të shohim filmat hollivudianë që realizohen në botën arabe. Në to, arabët paraqiten si njerëz frikacakë e dembelë (që janë të gatshëm të ta punojnë pas kurrizit), naivë në kulm, fanatikë dhe të fiksuar pas seksit. Sheikët arabë janë të rrethuar nga femra gjysëm të zhveshura, tek pushojnë afër puseve të tyre të naftës, një panoramë kjo përçmuese, që sidoqoftë ushqen dëshirat e fshehura të shikuesit perëndimor.

Sa herë që Islami trajtohet në mënyrë konkrete në filma të tillë, ajo përshkruhet si fe teveqelash, pa natyrë shpirtërore. Falja kryhet si ushtrim fizik, Ramazani konsiderohet si një periudhë e orgjive të natës, ndërsa peligrinazhi një adet absurd pagan.

Mjerisht, kjo formë anti-semitizmi nuk është aspak tabu në Evropë dhe SHBA. Është e vërtetë që kemi pasur personalitete siç ishte Johan Volfgang Gëte, i cili me simpati, është përpjekur të dijë më tepër për Islamin. Por, në tërësi, shumë nga orientalistët dhe islamologët perëndimorë deri kohët e fundit, duket se e kanë studiuar degën e tyre me përçmim, shpesh duke e përdorur dijen si armë për interesat e depërtimit kolonizues në botën muslimane.

     5. Meraku me turqit

Në mesjetë, evropianët nuk e lidhnin aq shumë Islamin me arabët sesa me turqit. Disa nga përkthimet e para të Kur’anit në gjuhët evropiane, e prezantuan atë si “Kodi i plotë turk”[10] ose “Bibla turke”.[11]

Është e rëndësishme ta dimë një fakt të tillë, sepse sulltanët osmanë kishin një zakon të organizimit të një fushate kundër Perandorisë Gjermane çdo dy vjet. Ata nuk arritën ta pushtojnë kurrë Vjenën, por kalorësia e tyre hyri në Bavari. Me pak fjalë, deri 250 vjet më parë, kërcënimi turk ka qenë një realitet konstant për Evropën.

Sot, punëtorët turq nuk e mësyjnë kufirin austriak me armatime, harqe dhe shigjeta, por me viza dhe leje punësimi. Megjithatë, ata hasen me reagimet e shkaktuara nga frika e agresionit turk, që i ka rrënjët shumë vite më përpara. Me vizat e tyre, ata jo vetëm që shkojnë në Vjenë, por edhe në Berlin. Numri i tyre është aq i madh, saqë naivët e Gjermanisë dhe të Beneluksit, fillojnë të shqetësohen nëse do të mund të jetojnë sipas traditës së tyre, pa pasur nevojë të mësojnë gjuhën turke. S’është për t’u habitur! Reagimi i tyre është emocional, në veçanti kundër njerëzve që nuk pranojnë të pijnë alkool. Njerëz të tillë janë fanatikë në njëfarë mënyre, apo jo?

Problemi i minoriteteve të mëdha në Evropë, u bë edhe më i mprehtë, kur ato filluan të përfaqësojnë fenë më të keqkuptuar nga të gjitha: Islamin. Kur flasim për “përfaqësim”, nuk duam të themi se punëtorët turq nga Deti i Zi apo Anadolli Lindor janë të gjithë të aftë për t’ua përshkruar dhe shpjeguar Islamin fqinjëve të tyre gjermanë dhe belgë. Përkundrazi, për shumë prej tyre, Islami bëhet i rëndësishëm vetëm kur ata vijnë në Evropë, si pjesë e identitetit të tyre dhe si një reagim krenar ndaj diskriminimit.

E gjitha kjo çon në më shumë ndarje dhe përplasje. Në të vërtetë, duhet ta pranojmë se mundësia e evropianëve për të jetuar afër muslimanëve, nuk i ka zhdukur paragjykimet ekzistuese kundër Islamit; madje shpesh, kjo bashkëjetesë ka bërë që këto paragjykime të shtohen edhe më shumë.

Rritja e vetëdijes dhe e aktivitetit islam të punëtorëve të huaj në Evropë dhe ri-islamizimi i tyre aty, jo vetëm që e ka kthyer procesin e integrimit në iluzion, por ndoshta e ka bindur pjesën më të madhe të evropianëve se këta njerëz të çuditshëm, janë të tillë, pikërisht sepse janë muslimanë. Kam frikë se njeriu i zakonshëm evropian mendon tashmë, se këta marokenë, algjerianë, tunizianë dhe turq, nuk i përshtaten Evropës. Qeveritarët nuk do ta thonë kurrë këtë, por a mund të jemi të sigurtë se nuk i mendojnë gjërat në të njëjtën mënyrë?

Përsa i përket integrimit të vërtetë, evropianët nuk u treguan edhe aq të gjindshëm kur i bënë thirrje popullsisë emigrante muslimane në Angli, Francë dhe Gjermani, që të bëheshin “muslimanë modernë” apo të praktikonin një “Islam evropian”. Ky sllogan, i propaganduar nga të ashtuquajturit “muslimanë me kulturë”, si Prof. Basam Tibi, përfshin muslimanët që kanë marrë shumë nga Evropa, por krejt pak nga Islami.

Disa zyrtarë të partive gjermane, kanë arritur deri aty sa t’i prezantojnë alevitë vendorë, si model të Islamit të përshtatshëm dhe të padëmshëm. Njerëzit që nuk ndërtojnë xhamia, që nuk falen, që nuk agjërojnë gjatë orëve të punës, që nuk mbulohen dhe që nuk shkojnë në pelegrinazh, por që pijnë verë dhe birrë, mund të integrohen pa asnjë lloj problemi. Është e kotë të thuhet se sugjerime të tilla nuk i kanë pakësuar, por i kanë shtuar edhe më tepër përplasjet në Gjermani (midis vetë turqve dhe midis turqve e gjermanëve).

Media i ka përkeqësuar gjërat më shumë, duke lënë të kuptohet se rritja e shpejtë dhe rishfaqja e Islamit, rigjallërimi i tij kudo, po i bën dëm Evropës. Kështu, evropianët ndihen të kërcënuar personalisht sa herë që lëvizjet muslimane, qofshin këto në Algjeri, Tunizi, Egjipt, apo në ndonjë vend tjetër, sfidojnë legjitimitetin e qeverive të tyre.

Ata nuk e kuptojnë (dhe kjo është diçka e tmerrshme), se thuajse kudo, të rinjtë muslimanë po kërkojnë vendosjen e demokracisë islame.

Pavarësisht ndonjë retorike të rastësishme anti-perëndimore, këto lëvizje janë të interesuara vetëm për reformat në vendet e tyre. Më shumë sesa të përgatisin ndonjë sulm kundër Evropës, udhëheqësit e këtyre lëvizjeve e vlerësojnë Evropën për normat e saj, për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, për lirinë e shtypit dhe të fesë. Në të vërtetë, të rinjtë muslimanë po përpiqen të praktikojnë në vendet e tyre, atë çfarë kanë mësuar në Evropë.

Retorika anti-perëndimore do të bëhet edhe më e fortë kur të rinjtë muslimanë të botës islame, do ta kuptojnë se organizma të tilla si “Green Peace” apo “Amnesty International”, shqetësohen më shumë të mbrojnë balenat dhe të lirojnë të burgosurit në Kinë, sesa të ndihmojnë muslimanët e Bosnjës (apo të burgosurit politikë nëpër vendet muslimane).

III.

Pasojat e këtij mentaliteti evropian kanë një ndikim të madh dhe serioz në botën muslimane.

Siç u provua edhe në Bosnjë, propaganda anti-muslimane mund të nxisë luftën fetare. Agresorët serbë nuk u quajtën kristianë, por viktimat ishin muslimanë dhe u persekutuan pikërisht për këtë shkak, dhe jo për ndonjë arsye tjetër etnike, gjuhësore apo historike.

Ndonjëri mund të thotë se pasiviteti i Perëndimit gjatë viteve të luftës në Bosnjë, duke qëndruar i mënjanuar me “ndihmat humanitare” ndërkohë që ndodhnin masakra, nuk ka aspak lidhje me paragjykimet fetare. Në fakt, egoizmi dhe prishja morale, mund të shpjegojë mjaftueshëm refuzimin perëndimor për të ndërmarrë veprime konkrete. Perëndimi reagoi si në vitin 1453, gjatë rrethimit të Kostandinopojës nga Sulltan Mehmeti II. Fatihu. Siç është shprehur Stiven Runciman[12], Vatikani, Venediku, Franca dhe Anglia e asaj kohe, e justifikuan mosveprimin e tyre siç bënë edhe vendet e NATO-s me Bosnjën 500 vjet më vonë.

Megjithatë, në vitin 1453, vendimet e marra patën edhe motive fetare: sipas këndvështrimit të Romës, bizantinët greko-ortodoksë ishin heretikë dhe nuk pranonin të ribashkoheshin me Kishën Katolike. Atëherë, a duheshin shpëtuar nga sundimi turk ata njerëz që meritonin ferrin?!

Edhe në Bosnjë, qëndrimi negativ evropian ndaj Islamit, luajti një rol të rëndësishëm. A nuk mund ta imagjinoni se si mund të reagonin NATO-ja dhe fuqitë e mëdha në rast se serbët do të ishin muslimanë dhe boshnjakët kristianë? S’ka dyshim se nëse gjërat do të ishin ashtu, Perëndimi do të kishte ndërhyrë që në fillim, në emër të mbrojtjes së të drejtave të njeriut dhe të ruajtjes së trashëgimisë njerëzore evropiane.

Bombardimi i pozicioneve serbe nga ana e NATO-s, nuk duhet të na duket ndonjë akt i madh human. Perëndimi nuk veproi sepse u shqetësua për muslimanët, por sepse u zemërua me popullin serb, të cilët madje arritën të refuzojnë një marrëveshje perëndimore, të hartuar në favor të tyre.

Kostandinopojë 1453, Sarajevë 1993. E çfarë tjetër duhet pritur nga qëndrimi negativ evropian ndaj Islamit?

Një qëndrim i tillë kushtëzon reagimin evropian për luftën në Algjeri dhe Çeçeni. Në Parlamentin Evropian, ky qëndrim mund të jetë vendimtar për pranimin e Turqisë në Bashkimin Evropian. Padyshim, qëndrimi negativ ndaj Islamit mbizotëron politikën perëndimore (veçanërisht atë amerikane) dhe atë të Lindjes së Mesme e të Afërt.

IV.

Diçka duhet bërë për ta ndryshuar këtë situatë, por çfarë? Përplasja midis Evropës dhe botës muslimane mund të jetë shkatërrimtare dhe duhet shmangur me çdo kusht.

Atëherë, si i bëhet? A duhet të emigrojnë muslimanët nga Evropa? Për ku? Jo, kjo nuk është zgjidhje e problemit! Ekziston vetëm një reagim i arsyeshëm për situatën në fjalë: Të gjithë ne duhet të përpiqemi gradualisht për të rimodeluar qëndrimin perëndimor ndaj Islamit. Sigurisht, një gjë e tillë është më e lehtë të thuhet sesa të bëhet. Për ta realizuar këtë, duhet që muslimanët të jetojnë si të tillë, duke u dhënë vendin që u takon anës shpirtërore, tolerancës dhe virtyteve të tjera.

Të dyja palët duhet të shfrytëzojnë mundësitë për një dialog serioz dhe të ndershëm, veçanërisht ndërmjet partive politike, medias, universiteteve dhe institucioneve fetare.

Sidoqoftë, qëllimi final i këtij dialogu të shumëfishtë, duhet të jetë më shumë sesa vetëm shfaqja e tolerancës. Ashtu siç është shprehur edhe Gëte: “Toleranca duhet të jetë vetëm një qëndrim kalimtar që të çon drejt pranimit të tjetrit”.[13]

Përktheu nga gjuha angleze:

Klodiana SMAJLAJ

*Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 2, Pranverë-Verë, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com 

[1] Christa Mulack, “Auf den Spuren der Göttin”, Marl 1992.

[2] “Jeder soll nach seiner Facon seling werden!”.

[3] Annemarie Schimmel, “Und Muhammad ist Sein Prophet”, Mynih 1981, fq. 7.

[4] Kjo përpjekje mbaroi në vitin 1578 me betejën e “Tre mbretërve” afër Ksar el-Kabir në Marok, ku Sebastiao u vra.

[5] Francis Fukuyama, “Fundi i historisë dhe njeriu i fundit”, New York 1993.

[6] Samuel Huntington, “Përplasja e qytetërimeve”, Marrëdhëniet me jashtë, vëll. 72, Nr. 3, Verë 1993.

[7] Murad Wilfried Hofmann “Der Islam als Alternative”, botimi i dytë, München 1993. Botimi anglisht “Reading”, 1993.

[8] Edward Said, “Orientalizmi”, New York, 1979.

[9] “Işik doğudan yükselir”

[10] Johann Lange, Vollständiges türkisches Gesetzbuch oder… Mahomets Alkoran, Hamburg, 1688.

[11] David Friedrich Megerlin, Die türkische Bibel, Frankfurt, 1772.

[12] Steven Runciman, Rënia e Kostandinopojës 1453, Londër 1964.

[13] Maximen & Reflexionen, Nr. 121: “Toleranz sollte eigentlich nur eine vorübergehende Gesinnung sein: sie muß zur Anerkennung führen”.

Shqiptari i Manastirit që tronditi sulltanatin Osman, sipas disa burimeve turke

12/05/2012 Lini një koment

Akad. Dr. Feti MEHDIU

 

SHQIPTARI I MANASTIRIT QË TRONDITI SULLTANATIN OSMAN, SIPAS DISA BURIMEVE TURKE

Dr. Feti Mehdiu

Dr. Feti Mehdiu

(Fjala e dr. Feti Mehdiut mbajtur në Akademinë përkujtimore kushtuar kryengritësit shqiptar, Halil Patrona, organizuar nga Radio-Kosova e lirë, mbajtur më 28 shtator 2010, në Amfiteatrin e Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare në Prishtinë).

Kush është ky Halil i cili dridhi alamet sulltanët me protestën 49 ditëshe, pikërisht 50 vjet para revolucionit francez? (Fransız ihtilalinden sadece 50 yıl önce çıkardıgı isyanla 49 gün boyunca koskoca imperatorluğu korkudan titreten bu Halil kimdir?)*

Të nderuar kolegë, të çmuar mysafir dhe dashamirë të shkencës dhe kulturës, të respektuar të pranishëm, motra dhe vëllezër!

Madhështia e njerëzve të vegjël që nuk kanë pushtet buron nga zemra e tyre e pastër, e kulluar, kurse vogëlsia e njerëzve të mëdhenj me pushtet buron nga  mendja e tyre e turbulluar.

Me rastin e prezantimit të personaliteteve të rralla shqiptare që janë arkitektë dhe aktorë të ngjarjeve të mëdha  historike për historinë  Botërore, ku e kanë vendin e vet edhe shqiptarët, fjalën time e përkufizova me shprehjen “në disa burime turke”.

Arsyeja është se për figurën e Halil Patronës, personazhit, të cilit i kushtohet kjo akademi, në gjuhën turke ka një mori  studimesh, për të cilat unë nuk kam  mundësi të thellohem ashtu si e meriton kjo figurë historike dhe ky moment përkujtimor.

Gjatë studimeve, sa isha në universitet, më ka rastis ta shoh, në leksikone të shkrimtarëve turq se një shkrimtar turk me emrin Reshad Ekrem Koçu kishte botuar dy romane, personazhi kryesor i të cilëve është Halil Patrona. Po shprehem me rezervë, këtu, ngase njërin nga romanet, atë që titullohet: Forsa Halil nuk  e kam pas në dorë, kurse në romanin tjetër: Patrona Halil, shtjellohet në hollësi e tërë ngjarja dhe  bëmat e Halil Patronës dhe roli i tij në rrëzimin e sulltan Ahmetit të tretë nga posti i sulltanit, rasti i vetëm me sulltanët Osmanë.*

Mirëpo nuk dija asgjë më tepër se kaq, deri në vitin 2005, kur Ahmet Qeriqi botoi librin  FENOMENE SHQIPTARE.

Falë këtij botimi  dhe angazhimit të pakursyer të shokut tim të klasës dhe të idealit  hapërova pak më tutje në këto hulumtime, por jo në atë shkallë sa të them se  i kam shterë burimet turke. Prandaj po them disa burime turke.

Në vazhdim mund të përmendi, vetëm tërthorazi,  ndonjë të dhënë që është në ndonjë gjuhë tjetër por që ka lidhje të drejtpërdrejtë  me rastin konkret.

Kryesisht do të përqendrohem në disa nga ata burime turke, të cilat kam pas mundësi t i kem në dorë për këtë rast.

Autori i enciklopedisë, Kamusu-l-a alam, Sami Frashëri, në vitin 1889, në vëllimin e dytë*  Halil Patronën e prezenton vetëm me dy tre rrjeshta:

“Është një shqiptar dhe epror i jeniçerëve në kohën e sulltan Ahmetit të tretë.  Pasi që ishte organizator i një kryengritje, bashkë me disa bashkëmendimtarë të tij, u vra nga agai i jeniçerëve Halil Pehlivani dhe grupi i tij.”*

Kurse në vëllimin e tretë* flet gjerësisht për vendlindjen e  Halil Patronës – Hurpishtin,*  një kasaba e vogël në Vilajetin e Manastirit, 7 km në jug të Kesrijes dhe gjendet afër lumit Belica dhe i takon sanxhakut të Korçës; por këtu nuk e përmend Halilin. Në Hurpisht flitej gjuha turke, shqipe, greke dhe vllahishtja. Hurpishti ishte qendër nahije, në kazanë e Kesrijes, dhe përfshinte 36 fshatra me 10.000 banorë.*

(Halil Patrona në Enciklopedinë Islame: vëllimi, 1, 7, 9).

Islam Ansiklopedisi, v.1.(1950)* autori i tekstit për s. Ahmetin e tretë, Enver Ziya Karal, e përmend Halil Patronën si  punëtor i një Hamami në Bejazit, i cili doli në krye të kryengritësve më 28 shtator 1730 dhe si rezultat i kësaj kryengritje, sulltan Ahmeti i tretë, më 1 tetor 1730, pasi mori garancë për jetën e vet dhe familjen e tij, likuidoi disa funksionar të lartë sipas kërkesës së kryengritësve dhe u  tërhoq nga posti i sulltanit – dha dorëheqje.*

Në Islam Ansiklopedisi, 7, (1957), në artikullin për Sullatan Mahmudin e parë kur flitet gjërësisht për ardhjen e tij në pushtet, pas dorëheqjes së sulltan Ahmetiti të tretë, autori  Munir Aktepe, në dy faqet e para* Halil Patronën e përmend më shumë se dhjet herë.

“Mahmudi erdhi në pushtet më 1 tetor 1730 si rezultat i kryengritjes së Halil Patronës, e cila kryengritje e hoqi nga froni sulltan Ahmetin e tretë,” konstaton autori i këtij artikulli dhe në vazhdim edhe disa herë i referohet këtij kryengritsi duke përmend edhe disa nga bashkëpuntorët e tij si Musliu, Janaqi, Zulali Hasan Efendi, Ibrahim Efendi, Mehmet Murteza, etj. Këtu flitet edhe për pabesinë që i bëri sulltan Mahmudi i parë dhe përfundimin tragjik të Patronës, pikërisht nga bashkemnaku i tij: Halil Pehlivan, të cilin sulltani e thirri të vijë nga Bursa.*

Në Islam Ansiklopedisi, 9, (1964), Halil Patrona prezantohet fare shkurtimisht. Vetëm në katër rreshta, pasi që jepet një spiegim etimologjik i fjalës patrona, thuhet: “Jeniçeri Halil Patrona, i cili kishte fituar famë gjatë udhëtimit me anije në Lindje,   në vitin 1730 ishte në ballë të kryengritjes kundër sulltan Ahmetit të tretë”. *

Në vijim, në kllapa jep burimin ( Relationes des 2 rebellions, s.8; ingl.tre. Charles Perry, A view of the Levent, London, 1743, s. 64).  Ky është burimi më i drejtpërdrejt që përshkruan kryengritjen e Halil Patronës vetëm 13 vjet pas zhvillimit të ngjarjes.

Në vitin 1970, në veprën e autorit turk, Behxhet Nexhatigil: Edebiyatımızda isimler sözlüğü, *aty ku flitet për shkrimtarin Reshad Ekrem Koçu, mësojmë se  në vitin 1962 ështe botuar romani Forsa Halil, me një nëntitull: tarihi uzun hikaye – rrëfim i gjatë historik (roman historik), kurse në vitin 1968, nga i njëjti autor ishte botuar vepra: Patrona Halil (roman).*

Edhe në vitin 1973, në veprën: Şairler ve yazarlar sözlüğü* të autorit Shukran Kurdakul,* i gjejmë të njejtat informata. Mirëpo këtu, të dyja këto vepra të Reshad E. Koçut janë cilësuar vetëm si romane. Nuk i kemi epitetet si në veprën e Behxhet Nexhatigilit.

Në burimet që i zumë në gojë deri këtu, përveçse te Sami Frashëri, nuk përmendet përkatsia shqiptare e Halil Patronës.

Këtu e lamë anash veprën letrare-romanin Patrona Halil të shkrimtarit turk Reshad Ekrem Koçu, të botuar, për herë të parë në vitin 1968 në Stamboll.

Do të përmendim historianin-austriak, Josef von Hammer, autor i veprës kapitale: Buyuk Osmanli tarihi, në 10 vëllime, botimi në gjuhën turke,* si edhe veprën Osmanli devleti tarihi,*  që janë botuar ndërmjet viteve 1995-2005.*

Në veprën e Hammerit e gjejmë në  vëllimin e 7 dhe vëllimin e 10.

Në vëllimin e shtatë, kryengritjes së Halil Patronës me jeniçerët e tij i kushton rreth 20 faqe.*  Përshkruan në hollësi veprimet e Halil Patronës në ballë të kryengritjes së 28 shtatorit të vitit 1730,  si rezultat i së cilës ishte  heqja e sulltan Ahmetit të tretë nga froni dhe sjellja në fron e sulltan  Mahmudi i parë.*  Trajtimin e fillon  me nëntitullin SULTAN AHMEDIN TAHTTAN INDIRLILMESI.*. (rrëzimi i sulltan Ahmedit nga froni)

Menjëherë në fillim Hammeri konstaton se në krye të kësaj proteste ishte shqiptari Halil Patrona, i cili udhëhiqte një grup jeniqerësh prej 17 vetash.

Ditën e enjte, më 28 shtator, duke lind dielli, përpara xhamis Sulltan Bajazit u dëgjua thirrja e Halil Patronës, drejtuar popullit: “ Kërkesat tona janë në përputhje me sheriatin! Kush është pjesëtarë i ymmetit Muhammed mbyllni shitoret dhe bashkohuni me ne”!

Kërkesat e kryengritësve ishin: heqja e taksës së përjetshme “malikane”, pëlqimi i  Sulltani për djegien e shtëpive publike që ishin ndërtuar në gjasht0shtat  vitet e fundit në të dy anët urës Gallatës dhe e treta ishte shmangia e disa funksionarëve të lartë nga pozitat e tyre, nga të cilët ishte edhe kryeministri Damad Ibrahim pasha me disa ministra tjerë. Sulltani nuk dha pëlqim për djegien e shtëpive publike me motivacionin se “popujt e krishterë do ta tallnin  Sulltanatin për një akt të tillë” por preferoi vetëm rrënimin e atyre shtëpive ashtu që kryengritësit e Patronës rrafshuan me tokë 120 shtëpi publike në Stamboll të ndërtuara sipas modelit francez.*

Kërkesa për heqjen e taksës malikane u pranua menjëherë. Disa funksionar u ekzekutuan (fq. 373) dhe pasi që i dhanë besën kryengritësit se sulltanin dhe familjen e tij nuk do ta gjente asgjë e keqe, Sulltan Ahmeti i tretë u largua nga froni dhe në fron të Sulltanit erdhi  Mahmuti i  parë.*

Hammeri  sjell dialogun e Halil Patronës këmbëzbathur me sulltan Mahmutin. Sulltan Mahmudi iu drejtua:*( fq. 378)

-Çka mund të bëj për ty?

-Dëshira ime më e madhe është arritur me faktin se të solla  në fron, tash e di se Halil Patronën e pret vdekje e turpshme! – u përgjigj Halili.

-Të betohem në shpirt të të parëve të mi se nuk do të gjejë asgjë e keqe, kërko shpërblimin dhe ajo çka të kërkosh është e kryer- i tha sulltan Mahmudi i parë.

Halil Patrona e përsëriti edhe njëherë, të hiqet taksa e përjetshme malikane dhe këtë sulltani ia konfirmoi si punë të kryer menjëherë (fq.378)

Hammeri përshkruan edhe aktin e fundit kur likuidohet udhëheqësi i kryengritjes Halil Patrona.*( f.384) Ekzekutimin e Halilit me shokë e realizoi me pabesi, Halil Pehlivani.

“…Halil Pehlivani me tridhjetë  jeniçerët e vet u hodh në sulm, nga vendi ku ishte fshehur sipas marrëveshjes paraprake me sulltan Mahmudin, dhe i doli përpara Halil Patronës me pyetjen: A ti je ai trim që dëshiron të bëhet aga i jeniçerëve, a? Patrona nzorri shpatën të mbrohet, mirëpo Patrona dhe Musli Beshe u prenë menjëherë… bashkë me këta dy u likuiduan edhe 26 kryengritës, duke i thirrur një nga një, kinse për t i veshur me uniformat e premtuara…”Muhsinzade Abdullahu u bë aga i jeniçerëve kurse Halil Pehlivani u bë Pasha(* 384)

Ndërkaq, në vëllimin e 10. Hammeri në indeksin e nocioneve historike të Historisë së Sulltanatit Osman, te Patrona Halil, jep sinjalin: për rolin e jeniçerit shqiptar, i cili rrëzoi nga froni s. Ahmetin e tretë, shih  kapitullin (xhild) XIV.

Në veprën Osmanli Devleti Tarihi,*(1999), Halil Patrona përmendet vetëm dy  herë, në vëllimin e dytë, fq.628, dhe 658. Në kontekstin e parë thuhet se si pasojë e kryengritjes së Patronës u ndërpre aktiviteti lidhur me endjen e një lloj pëlhure në Selanik dhe në Edrene. Në rastin e dytë paralajmëron  një kapitull: Kryengritja e Patronës, shfronësimi i s.Ahmetit tretë dhe vendosja në fron të  Mahmuditi të parë. Mirëpo në faqen  60 të vëllimit të parë, aty ku trajtohet rasti i s. Ahmetit të tretë, nuk përmendet Halil Patrona, por thuhet se “… në vitin 1730 kryengritjet rezultuan me përmbysjen e të gjitha reformave të zbatuara në Stamboll dhe me rrëzimin e s. Ahmetit të tretë. Me të ardhur në pushtet Mahmudi i parë (1730-1754) punën e parë që bëri ishte likuidimi i prijësëve të kryengritjes.

Halil Patrona në faqet elektronike

Do të përmendi disa nga punimet që japin përshkrime më të hollësishme se këta që u përmendën më parë.

Shkrimit me titullin:  Kush është ky Halil i cili dridhi alamet sulltanat me protestën 49 ditshe pikërisht 50 vjet para revolucionit francez?

(Fransız ihtilalinden sadece 50 yıl önce çıkardıgı isyanla 49 gün boyunca koskoca imperatorluğu korkudan titreten bu Halil kimdir?)

i përgjigjet teksti vijues:

Halil Patrona është shqiptarë nga Hurpishti i Manastirit, i cili me kryengritjen  49 ditëshe që organizoi në Stamboll rrëzoi nga froni sulltan Ahmetin e tretë.  Ky është ai i cili kur ngriti flamurin e kryengritjes e thirri të gjithë popullatën të bashkohen nën këtë flamur për të realizuar tri kërkesa:

Shembjen e shtëpive publike

Dorëheqjen e disa ministrave

Heqjen e tatimit të përjetshëm – malikane.

Halil Patrona është kryengritësi i shekullit 18, i cili nuk i pranoi nga qeveria e s. Ahmetit 100.000 lira ari, e as pozitat e larta që iu afruan. Halil Patrona është unikat në historinë e revolucioneve. ( Patrona Halil isyanin tarihte eshi benzeri yoktur).

Teksti tjetër… Kryengritja e Halil Patronës, vazhdon:

Është një kryengritje që ka filluar me 28 shtator 1730 në Stamboll. Kjo kryengritje e udhëhequr nga Halil Patrona kishte me vete tërë jeniçerët shqiptarë të divizionit të 17.  Fakti se sulltan Ahmeti  i tretë bënte përgatitje për ekspeditën që do të ndërmerrte për në Iran ishte në favor të kryengritësve. Këta me 30 shtator paraqitën listën, me të cilën kërkonin dorëzimin e 41 funksionarëve shtetëror, duke filluar nga  kryeministri Damad Ibrahim Pasha, kajmekami i Stambollit Mustafa Pasha,  shejhu-l-islami Abdullah efendi dhe  të tjerë.

Kjo kryengritje hoqi nga froni sulltan Ahmetin e tretë dhe solli në fron Mahmutin e parë.

Teksti i titulluar:  Si rrodhi kryengritja?  Afron informcionin vijues:

Më 15 të muajit rebiu-l-evvel të vitit 1143, e enjte, ditë pushimi për Portën e Lartë, në Oxhakun e Jeniçerëve ku merrnin pjesë 17 jeniçer, u arrit marrëveshja dhe te xhamia  Sulltan Bejazit,  te hyrja Kashëkçëllar, nja tre a katër grupe ngritën bajrakun, ngjeshën shpatat dhe duke thirrur: “ sheriati na thërret, o Ymmeti Muhammed mbyllni dyqanet dhe ejani nën këtë bajrak” u nisën drejt pazarit mishit (Et mejdani). Në krye të kësaj qëndronte Halil Patrona me jeniçerët tjerë të oxhakut të 17.

Në një tekst tjetër … lexojmë:

Sulltan Ahmeti i tretë, në kohën kur nisi kryengritja ishte në Uskudar dhe mblodhi bashkëpunëtorët për të analizuar kërkesat e kryengritësve.  Ata që udhëheqin kryengritjen, Halil Patrona, Musli Beshe, Kuçuk Musli, Kutuxhi haxhi Hysejn, Çinar Ahmed, Ali Usta, Emir Ali, Karayilan, Turshuxhi Ismail, i kanë shqetsuar udhëheqësit e shtetit sidomos kanë vënë në pozitë të shumë të keqe  kryeministrin.

Në vazhdim flitet për kërkesat e kryengritsave, gjendjen më të re në Saraj,  dënimin e dhëndurëve: Ibrahim Pasha, Mustafa Pasha dhe Mehmet Pasha.

Në tekstin me titull: Zemërimi i ashpër  i kryengritësve, lexojmë:

Kërkesa e sulltanit që të mos digjen por vetëm të rrëzohen e të shkatërrohen shtëpitë publike në Bosfor, me motivacionin se do të na përqeshin e do të tallen me ne armiqtë tonë dhe bota e krishterë, nxiti nervozë të madhe te kryengritësit. Kjo kushtëzoi ultimatumin që i dhanë sulltanit kryengritësit e Halil Patronës. Me tellall u dhanë lajmin se brenda tri ditëve të gjithë ata që janë përgjegjës për villat luksoze, t i rrëzojnë vetë, në të kundërtën do ta pësojnë edhe më keq.

Teksti i titulluar: Pësimet  e Halil Patronës dhe bashkëpunëtorëve të tij,  sjellë informacionet vijuese:

Organizatorët dhe pjesëmarrësit në këto veprime dhe këtë kryengritje shumica ishin shqiptarë. Halil Patrona i realizoi të trija  kërkesat e paraqitura dhe i besoi premtimeve të sulltanit se nuk do ta gjente gjë e keqe*,  por e psoi keq. Sulltani organizoi një solemnitet, kinse për të promovuar përfundimin e këtyre trazirave dhe për të shpërblyer Halil Patronën me gradën e Agait të jeniçerëve, por kjo ishte e kobshme sepse e paguan me kokë Halil Patrona me gjithë shokë. Sipas skenarit të prgatitur ata i merrnin  një nga një dhe i futnin në një hapsirë të Divanit të sulltanit dheu hiqej koka. Për këtë likuidim të simpatizuesve të Halil Patronës me gjithë Halil Patronën, Muhsinzade Abdullah Pasha dhe Ibrahim Aga morën grada të larta.

Përfundim

Me sa u përmend më lart, edhe në burimet turke*, del se Halil Patrona është një figurë shumë e rëndësishme historike botërore, që ka zënë vend jo vetëm në literaturën historike por edhe në vepra artistike, këtu përmendëm vetëm veprat letrare.* Është një personazh, i cili që nga viti 1730 e deri në ditët tona më thellësisht e gjërësisht është studjuar dhe trajtuar nga studiuesit e huaj se sa historianët turq.*

Halil Patrona është ai i cili në kërkesat e tij u angazhua për dy komponente bazë për mbarëvajtje të punëve të një shteti normal: komponenta morale dhe ajo sociale. Është kryengritësi unikat në historinë botërore që filloi një kryengritje me 17 bashkëveprimtar – jeniçerë, të ushtrisë turke, dhe arriti të ndërrojë nga posti një sulltan jo edhe pak të suksesshëm. Ishte një kryengritës, i cili nuk ua vari veshin fare premtimeve për 100,000 dukatë dhe pozita të larta në hierarkinë  sulltanore, por vazhdoi dhe ia doli që të shkatërrojë bërthamën e amoralitetit që kishte zënë fill në qendër të sulltanatit Osman dhe të lirojë popullin e këtij sulltanati nga një tatim që ndrydhte popullin dhe nuk i sillte asnjë dobi shtetit – por vetëm klaneve të multezimëve të imët.*

Është  figura historike që zë vendin qendror në dy romanet e një shkrimtari turk, dhe në një roman të një shkrimtari hungarez, i cili është përkthyer në 25 gjuhë të botës, qysh në gjysmën e shekullit  XIX, e më në fund e kemi të përkthyer edhe në gjuhën shqipe dhe pret botues të denjë për vepër të letërsisë historike.*

Më në fund mund të thuhet edhe kjo:

Halil Patrona – një shqiptarë nga rrethina e Manastirit – është një personazh historik, i cili me shpirtbardhësinë e tij i tregoi botës,  plot gjysëm shekulli para revolucionit francez, se  masat popullore në qendër të  sulltanatit osman e përkrahën pikërisht për faktin se ky artikuloi si askush tjetër më parë kërkesat për të përmisuar gjendjen morale dhe sociale të shoqërisë, qoftë edhe nëse ato kërkesa paguhen me jetë.

Historisë shqiptare i mbetet që Halil Patronës – projektues dhe realizues i një projekti moral dhe social në gjysmën e parë të shekullit 18, t i gjejë vendin e merituar në gjirin e vet.

Ju faleminderit,  fetimehdiu@hotmail.com

Prishtinë, 28 shtator, 2010

Feti Mehdiu: Disa fragmente të përkthyera nga gjuha turke ne gjuhën shqipe të romanit “Patrona Halil” të shkrimtarit turk, Reshad Ekrem Koçu.

(Reshad Ekrem Koçu: “Patrona Halil, tarihi roman”, Istanbul, 2003, 3. baski, 315 sayfa.

Dita e parë e kryengritjes më 28 shtator 1730

Zëri i parë i trazirave të 28 shtatorit 1730, ditën e enjte që u dëgjua nga Hamami Bejazit i Halil Patronës këmbëzbathurit me shpatën ngjeshur që ishte hedhur në rrugë ishte një fjalim shumë i shkurtër.  Ky ishte një moment i pritur dhe i përgatitur  gjatë tërë një viti, me punë natë e ditë dhe këtë ditë Halili ( ja shkrepi):

O Zot! O Zot!… O ymmeti i Muhammedit! Mos thuhet se nuk e kemi dëgjuar,  sheriati Muhammedit na thërret..!  Mbyllni  shitoret dhe ejani  se këtu nën bajrakun tonë e keni vendin!…. lëshoi  kushtrimin.

Kalimtarët që gjendeshin përpara hamamit dhe në bulevardin që shtrihet ndërmjet  Aksarajit dhe Bejazitit menjëherë humbën diku, bulevardi u zbraz tërësisht. Përballë këtij kalldërmi, vetëm pak më tej, përpara Simkeshhanes rrinin  disa djelmosha rruge, të moshës 15 deri njëzetvjeçarë.  Një ekip i tyre ishte nga ata që ndezin zjarrin në Hamamin në Bajezit, simpatizues të Halil Patronës, këmbëzbathur, që rrinin nën komandën e kryeshefit të këtij ekipi,  Kalem Beut. Rreth 150 djelmosha, sikur këta në Bajezit, kishin zënë pozita në një vend të përshtatshëm gjatë rrugës kryesore dhe të gjithë kishin marrë  komandën: “ Sapo të shihni ndonjë njeri me grada, domethënë njeri të pushtetit, ose ndonjë nga paria e jeniçerëve Bektashi, dilni përpara, lidhuni njëri me tjetrin sikur zingjir dhe  mbylljani rrugën, rrethojeni dhe mos e lini të dalë në  Bajezit dhe me një piskamë e akrobacione  mos i jepni rastin të thotë e as të kuptoj gjë prej gjëje!”

Fillimish,t Bajraktari Mustafa Alaxhali, Halil Patrona dhe Musli Beshe  vrapuan kah xhamia e sulltan  Pajazitit. Një vrap i heshtur, vetëm sa dëgjoheshin fërkimet e lehta të këmbëve nëpër gurët e kalldërmit. Këtë  veprim, një pjesë e masës së popullit,  sigurisht se e përcillnin dhe shikonin me një shqetësim e frikë.

Halil Patrona  e përsëriti fjalimin kushtrimdhënës te vendi i quajtur Kashikçilar  në Bajezit. Këtë fjalim e kishte përgatit Ispirizade dhe Halili e kishte mësuar përmendësh, të cilin këtë herë e dëgjoi një pjesë e madhe e masës. Mirëpo ata që e dëgjuan këtë, nën një peshetmall që e kishin ngritur si flamur, këmbëzbathur, qëndronin në këmbë,  kureshtar dhe të brengosur se ku do të përfundonte, ku e kishte fundin kjo tollovi. ” Krisi belaja!…”, tha njëri, dhe në heshtje u tërhoqën, ikën prej aty, shkuan  drejt në shtëpi dhe u mbyllën.

Rreth tridhjetë kryengritës, në Kashikçillar u ndanë në tre grupe dhe u futën, hynë,  në Kapalliçarshinë e madhe. Patrona dhe Mustafa Bajraktari së bashku u vunë në krye të grupit të parë,  shkuan në Iç Bedestan dhe Xhevahir bedestan ku për së treti herë mbajti fjalimin kushtrimdhënës. Ata që ishin në depot e Bedestanit e mbyllën qarshinë, askush nuk e kundërshtoi.

Në krye të grupit dytë u vu Musliu, në krye të ekipit të tretë Usta Aliu dhe u shpërndanë, zunë pozitat në Çadërxhilar dhe Yaglikçilar. Musliu nga çadraxhinjtë bëri një bajrak si kur të ishte tamam bajrak, Usta Aliu,  poashtu mori një  shkop, një copë pëlhure e ngjiti në të dhe e bëri flamur.  Mbase rreth nëntëdhjetë për qind e masës që qarkullonte nëpër këtë çarshi nuk i kishin parë fytyrat e kryengritësve  por megjithatë, për nja dy orë qarshija u zbraz, shitoret u mbyllën, i lëshuan kapakët dhe secili filloi t’ i komentonte në mënyrën e vet: “ Rrafsh tre mijë  këmbë-zbathur janë”, “ Pas tyre janë edhe jeniçerët!”, “ Në krye të këtyre është Patrona çorbaxhiu, i cili ka ardhur nga  Tebrizi, as ka duar, as sy, as vesh, as këmbë nuk ka “!

” Ka dal dexhali vetë…!”

Në tërë çarshinë u përhap lajmi “Nisi  belaja”! Deri kah iqindija popullata e Stambollit me familjarët e vet u mbyllë nëpër shtëpi. Edhe ashtu ishte ditë pushimi, tërë qytetin e kaploi një tmerr i heshtur e i ftoftë.

*  *  *

O ymmeti Muhammed! Hajdeni kthehuni, hapni shitoret se nuk ka asgjë!

Janë arratisur, kanë marrë botën në sy nja gjashtë ushtar, derbedënë hesapi, katër prej tyre janë zënë, edhe ata dy tjerët tash do të kapen!”…

Këtij zëri  nuk ia vari veshin kush, përveç njërit:

Zotëri i nderuar, çka po thua ti gjashtë ushtarë … Janë ngritur rrafsh treqind bajrakë ngjeshur me shpata që të bëjnë rrafsh me tokë, tri herë nga  tre mijë burra… të gjithë si të kenë këputur zingjirin, sikur azhderhatë janë!… tha.

Megjithatë ta shohim çfarë soji është! tha.

Bashkë me Ali Beun i mori nja njëqind veta nga  ata të Kapikules dhe ia mësyni drejt Bajezitit. Mirëpo akoma pa arrit në Çemberli tash,  nja dy grupe, prej nga njëzet vetash, u dolën përpara, dikush me një tojagë, tjetri me një thanore, të gjithë këmbëzbathur, askush nuk  kishte armë dhe vetëm mbështilleshin e zvarriteshin, krijonin një farë tollovie që nuk merrej vesh asgjë.

Atë mëngjes,  familja e ministrit kishte mbjellë  një lule të re. Dhëndri i ministrit Mustafa Pasha, nuk arriti ta përmbante veten nga ky mjerim, ia plasi gazit dhe iu drejtua  Misirli Ali Beut, me të cilin ishin duke ecur njëri pas tjetrit:

Po të kishte qenë në Egjipt a do t i kishte prerë këta? E pyeti.

Ali Beu u përgjigj me seriozitet të plotë:

Ngatërrestarët, kudo që i gjejmë i presim, pasha i nderuar!… edhe këta ngatërrestar janë, i shkurtojmë menjëherë!… iu përgjigj.

Pashai, si ishte duke ecur, iu kthye:

- “këta nuk janë ngatërrestarë zotëri… e dinë këta sa vlejnë, këta flenë mbi hi, thjeshtë janë asketë pa fije të teshës!… “ ia ktheu. Atëherë me një shenj të vogël Patrona ia bëri të qartë se ku ishte halli.

* Reshad Ekrem Koçu u lind në Stamboll në vitin 1905. Ka kryer studimet në fushë të historisë dhe një kohë të gjatë punoi në shkollat e Stambollit profesor i historisë dhe gjeografisë. Ka botuar shumë studime nga lëmi i historisë dhe dy romane për heroin Halil Patrona: Forsa Halil, Istanbull, 1962,  dhe Patrona Halil, Istanbull, 1967. Ndërroi jetë në vitin 1975 në Stamboll. Para lexuesit shqiptarë paraqitet për herë të parë, me rastin e 280 vjetorit të kryengritjes së Halil Patronës.

Sheriati në imagjinatën politike shqiptare

20/04/2012 Lini një koment

Besnik SINANI

 

SHERIATI NË IMAGJINATËN POLITIKE SHQIPTARE

 

Besnik Sinani

Në një takim përkujtimor në nder të klerikut françeskan, Shtjefën Gjeçovi, i njohur ndër të tjera si mbledhës i Kanunit të Lekë Dukagjinit, Presidentja e Kosovës, Atifete Jahjaga ndër të tjera tha:

Me Kanunin e Maleve të njohur si Kanuni i Lekë Dukagjinit, pasardhësit të Skënderbeut në rezistencën kombëtare kundër pushtimit otoman, rregullohet jeta e njerëzve, dhe kjo e pamundësonte zbatimin e Sheriatit në këto troje dhe te populli ynë, qoftë i besimit katolik apo i besimit musliman. Në trojet shqiptare nuk mund të paramendohej që autoritetet osmane t’ia këpusnin dikujt dorën, të akuzuar për vjedhje, ose që dikujt t’i jepeshi pesëdhjetë kamxhik publikisht trupit. Pra ky Kanun ruajti nderin dhe dinjitetin e njeriut dhe dinjitetin kombëtar gjatë më shumë se pesëqind vjetëve.

Znj. Jahjaga nuk po flet për rastet që dëgjojmë në lajme nga Nigeria apo Pakistani që lidhen me ligjin fetar të Islamit, Sheriatin, ekzekutime me gurëzim e rrahje publike për imoralitet, apo prerje dore për vjedhje, ndëshkime që kritikohen ashpër si forma drakoniane dënimi. Këto evente shqetësuese kërkojnë shqyrtim më të gjerë, por znj. Presidente i vendos këto forma të ashpra ndëshkimi në një realitet të njohur historik, atë të periudhës osmane. Mënyra se si Presidentja kosovare i referohet Kanunit është trajtuar më parë e nga autorë të tjerë e për këtë arsye do kufizohem në disa sqarime rreth ligjit islam, Sheriatit, gjatë periudhës osmane, me fokus në ndëshikimet penale mehad, dënime për të cilat Sheriati parashikon gurëzim, rrahje apo prerje dore.

Së pari lexuesi mund të ketë vënë re se unë po dalloj midis atyre që paraqiten sot si shfaqje të aplikimit të Sheriatit dhe Sheriatit të Perandorisë Osmane. Ky dallim është prezent dhe i qartë për historianët. Duke komentuar mbi këtë dallim dhe në lidhje me lajme që dëgjojmë këto ditë mbi forma të ashpra ndëshkimi, historianja e Universitetit Georgetown, Judith Tucker, shkruan:

[…] interesi im kërkimor si historiane sociale e periudhës osmane në botën arabe, më kish sjellë në kontakt me materalet legale islame, përfshi disa nga tekstet juridike dhe të dhënat e praktikave legale që kanë mbijetuar nga shekulli i 17të dhe 18të. E pata të vështirë të akordoj masën e këtyre diskutimeve dhe parktikave, të cilat ishin të ndikuara nga shqetësimi i thellë për të drejtat e anëtarëve më të dobët të shoqërisë – të varfërve, jetimëve, grave me tonin e debateve të sotme mbi veshjen dhe imoralitetin. Cila është marrëdhënia e juristëve tradicionalë me ata të sotmit?” (Judith Tucker. Women, Family and Gender in Islamic Law. Cambridge University Press. 2008)

E kemi më të lehtë për të kuptuar këtë vështirësi të Prof. Tucker duke lexuar më tej një tjetër historiane të ligjit në periudhën osmane pranë Whitman College, vepra e të cilës është fokusuar tek sistemi penal Osman në çështje të imoralitetit, Elyse Semerdjian. (Off the Straight Path: Illicit Sex, Law and Community in Ottoman Aleppo. Syracuse University Press. 2008)

Një kapitull në këtë libër i dedikohet praktikës osmane në ndëshkimet penale. Osmanët, vëren prof. Semerdjian, e shihnin veten si mbështetësit e ligjit të Sheriatit, por njëkohësisht kishin ngritur dhe një sistem paralel ligjor, kanunamet dhe kanunamet tregojnë më së miri jo vetëm preukopimin Osman me moralitetin dhe rendin social, por edhe mënyrën e evoluimit dhe ndryshimeve të Sheriatit në sistemin Osman. Kur vjen tek çështja e zinasë (marëdhënieve seksuale jashtë martese), shkruan Semerdjian, osmanët u bazuan në dy principe legale që shërbenin për të evituar ndëshkimet had, ndëshkime si ato që përmendëm më sipër.

Zina–ja dhe Shubha në legjislacionin Osman

Largoni sa më shumë dënimet e përcaktuara për muslimanët (had) duke u bazuar sa të mundni në forcën e dyshimit (shubha).

Profeti Muhamed

 

Le të sqarojmë paraprakisht se këtu po flasim për popullsitë muslimane të Perandorisë pasi të krishterët dhe hebrenjtë kishin gjykatat e tyre komunitare në bazë të së drejtës fetare të bashkësisë së tyre. Popullsitë e krishtera, pra, për të cilat flet znj. Jahjaga se u mbrojtën nga kanuni, u mbrojtën nga sistemi Osman që njihte të drejtën që çdo bashkësi fetare të administrohej nga ligjet e veta. Ata kishin opsionin për të zgjedhur gjykatën e Sheriatit siç bëhej në fakt veçanërisht nga femrat hebreje për shkak të akomodimit më të favorshëm të pronësisë për femrat se sa në ligjin hebre. Por ndodhte dhe nga shumë femra të krishtera siç na bëhet e qartë nga një numër studimesh historike të praktikave legale, përfshi studimin e historianit francez Gilles Veinstein për Vlorën.

Së pari, vetë në praktikën më të hershme të Sheriatit ka patur shembuj kur dënimet ndryshonin dhe duke qenë se në të drejtën islame, ashtu si në atë anglo-saksone për shembull, precedenti i pranuar kthehet në pjesë të ligjit, atëherë juristët osmanë shqyrtuan këto raste. Por mbi të gjitha, ata përdorën nocionin në ligjin e Sheriatit të Shubha – dyshimit juridik, për të evituar implementimin e dënimeve të had-it. Shpjegimet rreth këtij nocioni gjenden në një nga tekstet bazë të shkollës Hanefi, shkolla juridike e Perandorisë Osmane si dhe shkolla tradicionale e muslimanëve shqiptarë, El Hidaja (Al Marghinani. Al Hidayah: The Guidance. Përkth. Imran Ahsan Khan Nyazee. Amal Press. 2006).  Kësisoj, mjafton për të akuzuarit të deklarojnë se nuk e dinin që ishin përfshirë në një akt ilegal, apo qoftë të shprehnin dyshimin se ndoshta ishin të martuar, që juristët hanefi, veçanërisht ata të periudhës osmane të vendosnin se nuk kishte mjaftueshëm siguri për t’u implementuar dënimin e had-it. (Shiko gjithashtu Judith Tucker. In the House of the Law: Gender and Islamic Law in Ottoman Syria and Palestine. University of California Press. Berkley. 1998).

Këtë logjikë juristët osmanë e çuan gjer aty sa të thonin shprehimisht që ky nocion dyshimi aplikohej edhe nëse një njeri kapej me një prostitutë dhe kjo shpjegon, sipas historianëve si Tucker dhe Semerdjian, se pse nuk kemi ndëshkime trupore as të prostitutave.

Vërejmë këtu se juristët muslimanë morën seriozisht edhe standartin e lartë të provës për raste imoraliteti, ku nëse dikush sillte akuzën por nuk e mbështeste gjendej para dënimit për shpifje. Kësisoj, në të drejtën klasike islame, duhen katër dëshmitarë që të dëshmojnë aktin e marrëdhënieve seksuale jashtë martese. Na kërkohet të jemi grafikë në përshkrim për të sqaruar këtë çështje: Nuk është e mjaftueshme që katër veta të shohin një burrë e një grua sëbashku në shtrat, të zhveshur, por nevojitet që të shohin aktin si “pena që futet në shishen e bojës.”

Qysh në ditët e para të Islamit kemi protesta se ky standart evidence është i pamundur për t’u plotësuar. Por shumë komentatorë kanë vënë në dukje, se kjo ishte pikërisht arsyeja. Ligji po i tregonte bashkësisë së besimtarëve se sa gjë e rëndë ishte krimi i imoralitetit në sytë e Zotit, por duke vendosur njëkohësisht standarte prove që një dënim aq i ashpër të bëhej pothuaj i pamundur. Juristët muslimanë kanë konsideruar marrëdhëniet jashtëmartesore apo vjedhjen jo vetëm si krim i individit apo ndaj individëve, por si kërcënim ndaj rendit social. E megjithatë, Profeti Muhamed këshilloi: “Mos nxitoni të dilni dëshmitarë kundra vëllezërve tuaj në fe,” apo “Mbuloni mangësitë dhe të fshehtat e vëllezërve tuaj në fe që Zoti të mbulojë mangësitë tuaja.” Kjo frymë u pasqyrua gjerësisht në mendimin e juristëve osmanë.


Kanunamet dhe sijasa në ligjin Osman

 

Por Sheriati njeh edhe një hapsirë ligjore ku pushtetit qeverisës i jepet hapsirë për të marrë vendime që nuk gjenden në Sheriat nëse kjo është në interesin publik (maslaha) dhe vendimet e marra si pjesë e kësaj hapsire quhen në terminologjinë islame si sijasa. Osmanllitë krijuan një sistem të tërë legal për të administruar burokracinë perandorake dhe siç vë në dukje Semardjian, në studimin e sistemit Osman vihet re se kemi të bëjmë në fakt me dy sisteme ligjore, Sheriatin dhe Kanunamet. Përmendim këtu pa patur mundësinë ta shqyrtojmë më gjerësisht, se megjithë pikëtakimet, në periudhën paramoderne Sheriati nuk ka qenë në duart e shtetit dhe shpesh është ngritur si mekanizëm për të kontrolluar dhe kufizuar pushtetin e shtetit.

Juristët, klerikët, myftitë prodhuan mendimin juridik, por pikëtakimi i strukturës së Sheriatit me shtetin ka qenë tek institucioni i Kadiut, apo gjykatësit. Në sistemin Osman, juristët njohën autoritetin e shtetit për të ekzekutuar dënimet e zinasë, meqënëse këto krime ndikonin në mbarëvajtjen e shoqërisë. Sipas historianit Colin Imber, juristët hanefi të perandorisë osmane njohën autoritetin e sulltanit për të implementuar dënimet e had-it vetëm në nivel teorik, pasi në praktikë kjo ishte virtualisht e pamundur për shkak të faktit se kriteret e kërkuara për evidencën shërbenin si mënjanues të sjelljes së këtyre rastëve para ligjit (kujto këtu dënimin e rëndë për shpifje për dikë që sjell një akuzë për zina që nuk e mbështet dot.) Sipas Imber, krime që përbënin shkelje fetare si zina, apostasia, pirja e alkolit i lihen në fakt drejtësisë hyjnore. Sipas Imber, vetëm vjedhja në sulmet në prita në rrugë nga banditët (banditizmi) ishte krimi që shteti vendoste drejtëpërdrejtë dënimin.

E megjithatë, osmanllitë i kushtuan rëndësi krimit të zinasë duke e parë atë si kërcënim ndaj rendit social. Ata ulën standartin e evidencës ashtu siç ulën edhe dënimin, duke e kthyer në gjobë financiare. Kjo gjobë, në dallim nga standartet e Sheriatit, kishte karakter klasor, pasi gjoba paguhej në bazë të pasurisë së personit dhe më i pasuri paguante më shumë. Kemi pothuaj heshtje për prostitutat në tekstet historike. Sipas Imber, heshtja e disa teksteve ndaj prostitucionit apo mënyra si e trajtojnë disa tekste të tjera të kanunameve, ka të bëjë me faktin se shqetësimi kryesor i ligjit nuk dukej të ketë qenë me prostitutat por me padronët e tyre, krimi i të cilëve konsiderohej zina. Kanunamet e konsiderojnë prostitucionin si detyrim me forcë për të kryer zina. Kanunamet kanë gjuhë shumë të ashpër për padronët e prostitutave ku disa propozojnë që t’u bëhet shenjë me damkosje në ballë e disa që t’u pritet hunda. Kanunamet shprehin shqetësim dhe me rëmbimin e femrave dhe përdhunimin e femrave të rrëmbyera, për të cilat kanunamet propozojnë kastrim, tekstualisht, “burrëria t’i pritet.” Diskutimi është i gjatë për raste të ndryshme marrëdhëniesh seksuale, por le të përfundojmë këtu duke vënë në dukje se dënimet financiare për ata që kryejnë marrëdhënie jashtëmartesore mbetën të njëjta në shumën në para sa u vendosën në kanunamet e para, megjithë inflacionin e mëvonshëm.

Por ka patur raste, edhe pse të rralla, prerje gjymtyre. Le të sjellim një rast që gjejmë në literaturë që na tregon mbi marrëdhënien e Sheriatit dhe konsideratave shtetrore, meqënëse edhe znj. Jahjaga përmend rastin e prerjes së gjymtyrëve për vjedhje nga Sheriati. Shënojmë këtu që Sheriati parashikon që nuk mund të ketë dënim të tillë në kohë varfërie apo urie të përhapur, nuk ka prerje dore përpara se të kalohet në vleftën e vjedhjes së një shume që përcaktohet si e shtyrë nga nevoja, dhe nuk ka prerje dore për vjedhje ushqimi nga nevojtarë. Kalifi i dytë, Omeri, për shembull, pezulloi ligjin në kohë varfërie dhe urie. Rasti në fjalë është përmendur nga Rudolph Peters (Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from Sixteenth to Twenty First Century. Cambridge University Press. 2005).

Në 1812 një bandë hajdutësh u kapën në Kajro dhe u sollën para kadiut kryesor të qytetit. Ata pranuan krimin dhe se kishin bërë një sërë vjedhjesh të mëpërparshme, por kadiu vendosi që nuk mund t’i dënonte pasi ata nuk kishin përdorur formën gjuhësore “ne kemi vjedhur” por thanë “ne kemi marrë.” Sipas kadiut kryesor të Kajros kjo sillte dyshim dhe prandaj nuk mund të kishte dënim të had-it në bazë të shubha – dyshimit juridik. Guvernatori i Kajros tregoi në këtë rast humbjen e durimit me manipulimet juridike të juristëve të Sheriatit dhe vendosi që në bazë të autoritetit – jo te Sheriatit, por të tij si guvernator, t’u presë duart anëtarëve të kësaj bande. Ky rast ka hyrë në shënime për shkak të faktit se është i rrallë, por gjithsesi tregon se sa larg ishin të gatshëm gjykatësit e Sheriatit të shkonin në përdorimin e dyshimit juridik si metodë për të evituar dënimet e had-it.

 

Katolicizmi i lirisë dhe Sheriati i robërisë

 

Nga sa kemi sjellë më sipër, ngrejmë pyetjen se çfarë mbrojtje ka sjellë kanuni si rezistencë ndaj Sheriatit; për çfarë po flet presidentja Jahjaga? Si i ka mbrojtur një kod lokal “pasardhësit e Skënderbeut,” si i ka mbrojtur katolikët kur është se Sheriati parashikonte që katolikët të përdornin ligjet e fesë së tyre? Si i ka mbrojtur muslimanët nga prerjet e gjymtyrëve apo rrahjet me kamxhik, për të cilat flet znj. Jahjaga, kur është se ne lexojmë që kjo nuk ka qenë praktika ligjore e Sheriatit në Perandorinë Osmane?

Pak kush ka iluzione mbi njohjet historike të znj. Jahjaga, por nuk ka dyshim që ajo po i kontribuon një retorike konflikti fetar. Në dallim nga shumica e kontribuesve të retorikës anti-osmane, ku dimensioni anti-Islam është më së shumti gjer diku i fshehur, znj. Jahjaga flet për rezistencë jo vetëm ndaj “pushtuesit ottoman,” por dhe ligjit islam të Sheriatit. Kujtojmë këtu se pjesa më e madhe e Sheriatit ka të bëjë me ritualet themeltare të fesë islame, lutjeve (namazi), agjërimit, pastrimit ritual, ndihmës së detyruar fetarisht për të varfërit (zekati), pelegrinazhi në Mekë (Haxhi). Nuk është për t’u habitur protesta që ka ngjallur mes muslimanësh kosovarë kjo retorikë kundra Sheriatit. Por znj. Jahjaga vendos këtë retorikë kundra Sheriatit përballë vlerësimit për katolicizmin:

“Kisha Katolike ishte gjithherë me popullin, në të shumtën e rasteve në ballë të përpjekjeve për liri, dhe për emancipim, dhe roli i priftit ishte i madh në çrrënjosjen e zakoneve të prapambetura që hynin këtu, me ndikimet e huaja, ndonjëherë edhe me plan e me qëllim të caktuar, si ishin besëtytnitë dhe magjitë, që përhapeshin lehtë, si shpresë e rrejshme për popullin e vuajtur dhe për zgjidhjen e telasheve me të cilat ballafaqoheshin.”

Testimi historik i këtyre deklarimeve nuk është çfarë na intereson këtu. Ajo që duam të vëmë në dukje është kjo vendosje përballë e Katolicizmit si mbartës së lirisë dhe rezistencës kundra Sheriatit si shkelës i dinjitetit njerzor nga kreu i shtetit të Kosovës. Znj. Jahjaga vendos ballë për ballë si dy ushtri në fushë betejë një Islam e Sheriat të imagjinatës historike me një Krishtërim që gjendet – si përherë – në ballë të progresit kombëtar.

 

Marrë nga faqja: http://xhaxhai.wordpress.com/2011/11/13/sheriati-ne-imagjinaten-politike-shqiptare/

Haxhi Vehbi Sulejman Gavoçi, studiues i apasionuar dhe ligjërues i rrallë

08/04/2012 Lini një koment

HAXHI VEHBI SULEJMAN GAVOÇI, STUDIUES I APASIONUAR DHE LIGJËRUES I RRALLË

Haxhi Vehbi Sulejman Gavoçi

Vehbi Gavoçi ka lindur në Shkodër, në një familje me tradita të thella fetare dhe atdhetare. Gjyshi i tij, Halil Gavoçi dhe i ati, Sulejman Gavoçi kanë qenë hoxhallarë të nderuar, shërbyen për një kohë të gjatë si vaizë dhe imamë në xhaminë e Kuçit, te xhamia e Skelës dhe e Selvisë në pazar të Shkodrës, në Ajasëm e në Garuc.
Në vitin 1913, kur Shkodra u rrethua nga forcat serbe e malazeze, Hafiz Halil Gavoçi dhe Haxhi Hafiz Sulejman Gavoçi, babë e bir rrokën armët e dolën vullnetarë për mbrojtjen e qytetit nën komandën e Hasan Riza Pashës. Si shumë qytetarë të tjerë ata u dalluan për trimëri, sa edhe fituan falënderimet e komandantit të shquar, Hasan Rizasë dhe dashamirësinë e bashkëluftëtarëve.
Hafiz Sulejmani kreu 7 herë haxhillëkun, qe një predikues i aftë, me punën e tij arriti të fitojë popullaritet e të krijojë një emër të mirë për familjen. Me kontributin e tii arriti të ndërtojë xhaminë në lagjen Garuc të Shkodrës dhe pati një rreth të gjerë miqësor me dijetarët e hoxhallarët e shquar të kohës.
Hafiz Sulejmani duke vlerësuar nevojën e arsimit, u tregua i kujdesshëm për shkollimin e djemve të vet. Në shkollën e Parrucës, në arkivin dhe muzeun e saj gjenden mjaft dokumente dhe fotografi të djemve të kësaj familjeje të nderuar. Jo vetëm kaq, por, sapo u krijuan mundësitë, i dërgoi djemtë e vet të kryenin shkollat e larta e të mesme në vendet më të përparuara arabe, si në Universitetin e famshëm El-Ezhar të Kajros në Egjipt.
Haxhi Hafiz Sulejmani, kur emigroi familjarisht në Siri, ngriti një shkollë fillore në lagjen shqiptare të Shamit, ku mësonin fëmijë të larguar nga trojet shqiptare, disa nga të cilët më vonë do të bëheshin studiues të afirmuar në botën islame. Mes tyre shquhet Abdul-Kader Arnauti, një prej hadithologëve më të shquar.2
Haxhi Vehbiu ka lindur në Shkodër më 17.5.1923. Mësimet e para fetare i mori nga i ati e më vonë nga mësuesi i besimit në Xhaminë e Kuqe të lagjes Perash, Hasan Mustafa, ndërsa shkollën fillore e kreu në lagjen Parrucë në vitin 1936. Në vitin 1937 emigroi në Siri, ku së pari u regjistrua në një shkollë të mesme tregtare, të cilën e ndërpreu shpejt, sepse dha me sukses provimin e pranimit si student në El-Ezhar, ku ndoqi dhe përfundoi me rezultate shumë të mira radhazi shkollën e mesme 4-vjeçare, fakultetin 4-vjeçar në degën e Sheriatit dhe për dy vjet bëri specializimin në degën juridike fetare, që njihet si doktoraturë. Studimet i përfundoi në vitin 1947, për dhjetë vjet në Kajro. Gjatë këtij dhjetëvjeçari ai u formua me një arsim solid, mësoi mirë gjuhën letrare arabe e angleze, mori një kulturë të thellë islame, fitoi bazat për një punë të kualifikuar si mësues dhe edukator, si predikues, si studiues dhe si bamirës.
Haxhi Vehbiu ndërmjet alternatives për të punuar në degën juridike apo në atë arsimore, nën ndikimin e babait dhe me dëshirën e vet ndoqi rrugën e arsimit, të cilën e konsideronte të dobishme, sepse i dha mundësinë për të shfaqur vullnetin e pasionin e tij për këtë profesion të dashur dhe të nderuar.
Arsimit Haxhi Vehbiu i ka kushtuar dhe vazhdon t’i kushtojë pjesën më të madhe të veprimtarisë së tij, nga e cila ai ka siguruar një përvojë të pasur dhe të vyer.
Detyrën e mësuesit ai e filloi në vitin 1948, kur fitoi konkursin e shpallur. Në të gjithë pjesëmarrësit fitoi vendin e dytë, një sukses i parë plotësisht i merituar, falë përgatitjes së tij serioze.
Karriera e mësuesisë e Haxhi Vehbiut është interesante, ka ardhur gjithnjë në ngritje, është shtrirë në qytete e vende të ndryshme, ka kërkuar angazhim të madh, ka pasur rezultate të kënaqshme, ka siguruar autoritet e prestigj të merituar.
Haxhi Vehbiu fillon në vitin 1949 si mësues në shkollat femërore të qytetit të Halepit deri në vitin 1951, prej këtu në Damask deri në vitin 1965 ndër shkolla të ndryshme si pedagog i Institutit që përgatiste mësues dhe në Universitetin e Damaskut.
Në vitin 1966 nga Siria kalon në vende të tjera arabe. Në këtë vit u emërua pedagog në Universitetin e Riadit në Arabinë Saudite, më pas shkoi si profesor në Medine për 5 vjet, deri në vitin 1971. U kthye përsëri në Siri, ku shërbeu si mësues deri në vitin 1980. Në vazhdim, për tre vjet përsëri kaloi në Medine, ku shërbeu si studiues në Universitetin Islamik. Nga Arabia shkoi në Jordani për tre vjet të tjerë, ku u mor edhe me punë studimore e botime librash. Në vitin 1986 u thirr dhe u emërua pedagog në Fakultetin Fetar e Gjuhësor në Dubai të Emirateve të Bashkuara Arabe, ku jep lëndën e Fikhut.
Nga sa shihet, veprimtaria arsimore e Haxhi Vehbiut është e gjerë, ka lëvizur nga njëri vend në tjetrin pa marrë parasysh vështirësitë, duke u nisur nga synimi për t’i shërbyer zhvillimit fetar islam, për të përgatitur kuadro të rinj të arsimuar e për të ngritur nivelin e propagandës fetare, për të arsimuar rininë islame, pra, ka kontribuar në shumë drejtime, për të dy sekset e moshat e ndryshme.
Krahas veprimtarisë arsimore Haxhi Vehbi Gavoçi është edhe predikues i shquar. Ligjëratat e tij fetare janë mbajtur me masën e gjerë të popullit ndër xhami e në salla konferencash apo në qendra kulturore.
Ndryshe nga veprimtaria shkollore që është zhvilluar në disa vende të Lindjes së Mesme me studentë nga vende të ndryshme në gjuhën arabe, ligjëratat e Haxhi Vehbiut kanë dalë edhe jashtë vendeve arabe, duke u shtrirë në të gjitha trevat ku punojnë e jetojnë shqiptarë, në bashkësitë islame për të mbajtur gjallë si frymën kombëtare, ashtu edhe ndjenjat fetare të besimtarëve myslimanë shqiptarë. Për këtë problem ai ndoqi traditën e krijuar nga babai i tij, Haxhi Sulejman Gavoçi. Pas vdekjes së babait në vitin 1958, në Siri, Haxhi Vehbiu e zëvendësoi duke dhënë ligjërata në xhaminë “Arnauti” ndërtuar nga i ati, që kishte kryer detyrën e imamit dhe të vaizit. Për tre vjet në këtë xhami Haxhi Vehbiu ishte imam dhe vaiz, pastaj ligjëron në xhamitë “E Shemsije”, “Randa”, “Lalabasha”. Përveç Sirisë ka ligjëruar edhe në xhaminë e Profetit a. s. në Medinë më shumë se dy vjet dy herë në javë e në kohën e haxhillëkut, për çdo ditë, që në verën e vitit 1967, por në mënyrë sistematike në vitet 1969-1970.
Për shqiptarët dhe Shqipërinë ka filluar të interesohej që herët. Ndonëse u arsimua dhe punoi e jetoi në vendet arabe, Haxhi Vehbi Gavoçi ka ruajtur të gjallë mallin për atdheun, për vendlindjen e tij, Shkodrën, për farefisin, miqtë e dashamirët. Një pjesë të mirë të kohës së vet ia ka kushtuar lidhjeve me shqiptarët e me vendlindjen. Për këtë nuk u lodh e nuk u mërzit nga udhëtimet e gjata, nuk u kursye për shpenzimet e mëdha, nuk u thye nga pengesat e shumta, vetëm e vetëm që të ishte pranë bashkatdhetarëve, që ata të kishin në zemër dhe në mendje atdheun e mësimet e fesë.
Që në vitin 1974 Haxhi Vehbiu kërkoi të vinte në Shqipëri për t’u çmallur me vendin, me miq e kushërinj, por regjimi komunist në atë kohë nuk e lejoi. Prandaj udhëtoi në Maqedoni e në Kosovë, të paktën të shihej me shqiptarë vendës e të çmallej me tokën e vendit të vet, pa le se në Shkodër nuk e lejuan të vinte.
Në Maqedoni me ndihmën e Myftiut së Shkupit, Hafiz Bedredini, organizon ligjërata të ndryshme dhe predikon në xhaminë e Shkupit. Prej Shkupit shkon edhe në Prishtinë, ku me ndihmën e Hafiz Hasan Nahit, përkthyes i Kuranit të madhërueshëm në gjuhën shqipe, jep ligjërata të ndryshme në tubime popullore, në xhami e në familjet kosovare. Në mes vëllezërve të vet gjeti një pritje e bujari të pashoqe, prandaj në shenjë falënderimi, sapo kthehet në Siri, shkruan në gjuhën shqipe librin “Si dhe Pse?”. Ky është libri i parë i Haxhi Vehbiut në gjuhën amtare e pas tij do të vijnë dhjetëra të tjerë.
Haxhi Vehbiu nuk u mjaftua me kaq. Ai shkoi pranë vëllezërve të vet shqiptarë edhe në Belgjikë, ku kishte një emigracion të ndjeshëm nga viset shqiptare të Kosovës, të Maqedonisë dhe të Malit të Zi. Sapo arriti në Siri, përktheu dhe përshtati në gjuhën shqipe librin “Parimet e islamizmit”. Në Xhaminë e Bardhë e në shumë tubime shqiptarësh kumboi fjala e ëmbël, e bukur, e matur dhe e urtë e Haxhi Vehbiut.
Haxhi Vehbiut i digjej shpirti të vinte në Shqipëri, por në pamundësi të realizonte këtë dëshirë, përgatiti një tufë letrash, të cilat mendoi t’ia dërgojë mikut të vet, z. Rasim Zekja në Shkodër. (Këto letra tani në kushtet e demokracisë në Shqipëri arritën të botohen “Letra të një emigranti”, Shkodër, 1995, 184 faqe). Në letrën e parë mes të tjerash shkruan : “Vendosa të shkruaj këto letra, që të jenë mësime fillestare feje për fëmijët tanë atje, në Shqipëri, në vendin tim të dashur… E tashti që, lavdi Zotit, u ndreq situata edhe te ju, si në vendet e tjera të Lindjes dhe filluan njerëzit të nuhasin aromën e lirisë, të lirisë fetare, kam shumë shpresë të vij atje i lirë, të heq mallin me kushërinj, me shokë e me vendin tim.
Derisa të vijë ajo ditë, po ju dërgoj këto letra të njiheni përmes tyre, para se të shihemi dhe ndoshta ju shërbejnë në disa pika fetare të nevojshme”.
Pas proceseve demokratike në Shqipëri Haxhi Vehbiu qe ndër të parët që shkëmbeu letërkëmbim me Hirësinë e tij Haxhi Hafiz Sabri Koçi, duke shfaqur gatishmërinë për të ndihmuar në të gjitha fushat e ripërtëritjes së fesë në Shqipëri.
Haxhi Vehbiu, duke zbatuar zotimet e tij vizitoi disa herë vendlindjen të dashur. Por ai nuk qe vizitor i thjeshtë, përkundrazi, zhvilloi një veprimtari të dendur me ligjërata, konferenca, biseda, këshilla e me ndihma humanitare. Tani fillon një punë shumë e dendur për hartimin e librave fetarë në ngritjen e nivelit të ndërgjegjes fetare islame në bashkëqytetarët e vet.
Ligjëratat e tij qenë të shpeshta në Xhaminë e Parrucës në Shkodër, ku u komunikoi dëgjuesve të shumtë tema tërheqëse e të dobishme, duke zbërthyer versetet e Kuranit, hadithet e Profetit a.s., ngjarje të Historisë Islame, probleme të rëndësishme të besimit islam e duke i lidhur këto në mënyrë logjike e bindëse me përmbushjen e detyrave të përditshme të myslimanëve.
Formimi i thellë fetar, horizonti i gjerë kulturor, përvoja e pasur pedagogjike, njohja me baza e gjuhës arabe, komunikimi i natyrshëm dhe i njerëzishëm, tematika e zgjedhur, konkretizimi me shembuj e probleme interesante ndikuan tek besimtarët, shtonin pjesëmarrësit, krijonin tek ata emocione, ndjenja respekti e vlerësime, dëshirë e interes për biseda të tilla.
Haxhi Vehbiu në funksion të punës propagandistike ka shfrytëzuar çdo rast për të thënë fjalën e tij, për të shprehur kulturën dhe përgatitjen e thellë prej intelektuali, si: në inaugurimin e xhamive, këndimin e Mevludeve, në përkujtimin e festave fetare etj. duke siguruar përgëzimet e përzemërta të pjesëmarrësve.
Lidhur ngushtë dhe paralelisht me veprimtarinë pedagogjike e fetare H. Vehbiu ka punuar për studimet dhe botimet. Kjo fushë e veprimtarisë ka qenë e gjerë, e pasur dhe me shumë vlerë. Ajo ka përfshirë probleme të shkollës, të propagandimit të fesë, të historisë Islame, të shtyllave të besimit. Studimet dhe librat janë shkruar në gjuhën shqipe dhe arabe. Një punë e tillë kërkonte kulturë të thellë studimi të vazhdueshëm, njohje të gjerë të burimeve të literaturës, të nevojave të besimtarëve për botimet fetare.
Për ushtrimin e profesionit duheshin tekste e ai hartoi libra fetare, për besimtarët kërkohej literaturë e ai hartoi libra të tillë, për rininë, për popullin e për besimtarët e moshave të ndryshme lypeshin studime e artikuj me karakter problematik, me synime profesionale e ai i hartoi, i kumtoi e i botoi në organe të ndryshme.
Bibliografia e botimeve të Haxhi Vehbiut është shumë e gjerë dhe provojnë më së miri vullnetin, përpjekjet dhe përkushtimin e tij të pareshtur në një punë afro 50-vjeçare.
Mbi 400 artikuj, kumtesa e referime të botuara në shtypin e vendeve arabe, në revistat e gazetat e njohura për seriozitetin shkencor, si: në gazetat “Menar”, “El ejan”, “Zëri i arabëve”, “Shkopi i Xhenetit” etj, në revistat “Përparimi Islam”, “Dauve”, “Menarul Islam”, “Hadave el Islam” etj.
Veprimtarinë botuese e ka filluar që në vitin 1949. Ajo gjithnjë është rritur e në vitet e fundit ka pasur ritme shumë të larta, sidomos në gjuhën shqipe, për t’i ardhur në ndihmë me botimet fetare ringjalljes së fesë në Shqipëri.
Në gjuhën shqipe ka filluar të botojë që në vitin 1974, por këto katër vitet e fundit ka bërë një punë vërtetë të jashtëzakonshme, e kjo në shërbim të ngritjes së kulturës fetare e të besimit islam në vendin tonë. Shkëputja nga burimet e diturisë islame për 50 vjet dhe nga njerëzit që e kanë predikuar fenë, bëri që në popullin tonë të krijohej një boshllëk i ndjeshëm, prandaj Haxhi Vehbiu duke ndjerë nga afër nevojën e madhe, me një vullnet prej dijetari të stërvitur dhe entuziazmin e një luftëtari të fesë po punon për hartimin në gjuhën e ëmbël shqipe të një serie veprash, me të cilat u drejtohet të gjitha moshave, fëmijëve dhe të rriturve. Nuk ka vatër shqiptare, nuk ka familje të besimit islam që të mos ketë marrë falas librat e Haxhi Vehbiut. Ato janë botuar në Prishtinë, në Shkup e ne Shkodër. Disa prej tyre janë :
Nuk është nevoja t’u bëhet asnjë koment këtyre botimeve, që në shumicën e rasteve kanë dalë në 5000 kopje. Ato janë një punë me vlera të mëdha, sepse tematika e tyre është e gjerë, u përgjigjet nevojave të besimtarëve islamë në Shqipëri, ato po plotësojnë boshllëkun e mungesës së literaturës fetare.
Sipas temës, destinacionit dhe përmbajtjes librat kanë struktura të ndryshme. Ata zakonisht kanë parathënie, hyrie për paraqitjen e temës, vështrim historik të saj, zbërthim në çështje përbërëse. Shpesh këta zbërthehen mbi bazën e një verseti Kur’anor të një hadithi, të një ngjarjeje historike, të një fakti o dukurie qe pastaj analizohet nga ana teorike e praktike e gjithnjë ata mbylle me përfundime e detyra, me këshilla e porosi o me thirrje për zbatimin e detyrave fetare, për mënjanimin e veseve, të gabimeve e të fajeve, për paqë e harmoni për bashkim e tolerancë, për dashuri për bashkatdhetarët e Shqipërinë. Kritika e ka vlerësuar kontributin e H. Vehbiut në këtë fushë, ka vënë në dukje meritat e tij, ka analizuar vepra të veçanta e ka shprehur përgëzime për punën e autorit.
Kështu p.sh., studiuesi Prof. dr. Shefik Osmani në punimin tij për librin”Jeta e Profetit Muhammed a.s.” ka dhënë ndër të tjera një gjykim përgjithësues duke thënë se ” … kjo vepër me të dhëna të shumta, e pasur me ngjarje, ndodhi e bëma të Profetit të krijon mundësinë të shijosh përmbajtjen që është shkruar me patos. Mjafton të lexosh parathënien për të vënë re dashurinë dhe sinqeritetin e thellë të autorit”.
Në veprat e H. Vehbi Gavoçit ka pasazhe shumë të bukura, tërheqëse, që lënë mbresa, që shkaktojnë emocione, që nxisin meditime e refleksione, që shtrojnë probleme e detyra, që komunikojnë mesazhe e apele për një jetë të pastër morale të lidhura ngushtë me besimin e thellë në Zotin dhe dashurinë për njëri-tjetrin e Atdheun tonë të shtrenjtë.
Ndihmesa e Haxhi Vehbiut nuk kufizohet vetëm në fushën e ligjërimeve dhe të botimeve, ai ka dhënë e jep një kontribut të shquar edhe në shumë fusha bamirësie. Ai në Shqipëri qe pranë Medreseve si institucione e nxënësve të tyre, qe pranë studentëve shqiptarë në vendet e ndryshme të botës islame, pranë jetimoreve, pranë nxënësve në veprimtaritë kulturore e fetare, pranë Bashkësisë Islame, pranë popullit në ndërtimin dhe përurimin e xhamive. Në të gjitha këto raste nuk u kursye, por ndihmoi dukshëm me fonde e me dhurata.
Të gjitha fushat e veprimtarisë së Haxhi Vehbi Sulejman Gavoçit janë realizuar me sukses, nga se profesori i ditur dhe i nderuar ka harmonizuar drejt formimin e tij në veprimtarinë praktike, ka kontribuar në këto fusha me kompetencë e me kulturë, ka ditur të përçojë krijimtarinë e tij drejtpërdrejt tek nxënësit, tek besimtarët e të gjitha moshave, tek institucionet fetare, tek xhamitë e medresetë, tek studiuesit e tek çdo familje islame.
Me jetën e veprimtarinë e tij Haxhi Vehbiu është renditur ndër personalitetet e shquara fetare islame, i cili me gjithë moshën e thyer vazhdon të japë ndihmesën e vet të çmuar për edukimin shpirtëror e atdhetar të besimtarëve islamë në të gjitha trojet shqiptare.

Marrë me shkurtime nga libri “Në kujtim të brezave” i autorëve; Fak Luli, Islam Dizdari, Nexhmi Bushati.

Imazhi i otomanëve në Ballkan: Shembulli i Kosovës

06/04/2012 Lini një koment

IMAZHI I OTOMANËVE NË BALLKAN: SHEMBULLI I KOSOVËS

Në shumë tekste librash mësimorë të historisë është e mundur të lexohen edhe sot e kësaj dite shprehje, ku osmanët quhen fanatikë dhe intolerantë.

Një prej temave, që bëri bujë në rendin e ditës së Kosovës gjatë muajit gusht 2011, ishte debati lidhur me imazhin osman dhe atë turk në librat e historisë së Kosovës. Shkaktare të këtij debati ishin fjalët se, “shprehjet negative për otomanët dhe turqit duhet të hiqen nga librat mësimorë të historisë në Kosovë”, thënë nga Ministri i Arsimit Kombëtar të Turqisë, Omer Dinçer, gjatë kontakteve zyrtare që ai zhvilloi në këtë vend. Në vijim të kësaj u publikuan shumë artikuj vlerësues të marrëdhënieve turko-shqiptare, madje kjo gjë u bë temë diskutimi edhe nëpër transmetime të drejtpërdrejta radio-televizive. Edhe pse kishte nga ata që e vlerësonin pozitivisht pozitën e shqiptarëve brenda Shtetit Osman, nëpër shkrime dhe debate zunë vend kryesisht shprehje të mbushura plot me gabime dhe shtrembërime historike në lidhje me otomanët. Ministri i Punëve të Jashtme të Turqisë, Ahmet Davutollu, i cili në datat 26-27 gusht shkoi për vizitë zyrtare në Kosovë, përcolli mesazhin se historianët kosovarë duhet të çlirohen nga historiografia e luftës së ftohtë dhe ajo ideologjike.

Shqiptarët kishin një pozitë të privilegjuar në Shtetin Osman. Me përvetësimin e islamit interesat e shqiptarëve u bashkuan plotësisht me interesat dhe vazhdimësinë e Shtetit Otoman. Sipas Bilal Shimshirit, 28 prej sadrazamëve (kryeministrave), që i kanë shërbyer Shtetit Osman, kanë qenë me origjinë shqiptare. Historiani Dennis P. Hupchick tërheq vëmendjen se në periudhën otomane nuk kishte arsye, të cilat mund të bënin të domosdoshme kryengritjen e përgjithshme të shqiptarëve. Ndërsa historiani i famshëm për Ballkanin, Noel Malcolm mbron mendimin se, themelimin e shtetit të pavarur shqiptar në periudhën përpara vitit 1878 e kërkonin kryesisht shqiptarët me banim jashtë vendit. Nga ana tjetër, Charles dhe Barbara Jelavich theksojnë se, deri në vitin 1912 shqiptarët nuk kanë kërkuar pavarësi nga Perandoria Otomane dhe janë mjaftuar me kërkesën për autonomi. Sipas tyre, prijësit shqiptarë, të shqetësuar nga fakti se vendet fqinje mund të pushtonin tokat shqiptare, nuk e shikonin të arsyeshëm copëtimin e Shtetit Osman. Dhe në të vërtetë mes atyre, që u prekën më shumë nga procesi i shpërbërjes së Perandorisë Otomane, bëjnë pjesë edhe shqiptarët.

Kur në procesin e ndërtimit të kombit modern shqiptar u zgjodh zhvillimi i një identiteti shqiptar Perëndimor, akademikët shqiptarë filluan ta rishkruajnë historinë e tyre duke e filtruar atë nga e kaluara osmane. Kështu në librat shqiptarë të historisë u zhvillua armiqësia otomano-turke. Siç thotë Noel Malcolm, asokohe historianët shqiptarë nisën të pasqyrojnë si pjesë të luftës nacionalçlirimtare nga Perandoria Osmane madje edhe disa kryengritje, të cilat organizoheshin vetëm për të protestuar rritjen e taksave, apo ofiqarët shtypës. Me ndikimin edhe të shqetësimeve ideologjike, shkrimi i historisë vijoi në këtë linjë edhe gjatë periudhës komuniste. Në botimet e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë është e mundur të lexohen edhe sot e kësaj dite artikuj, ku osmanët quhen fanatikë dhe intolerantë. Në këtë kontekst zënë vend edhe opinione, që pretendojnë se në Shtetin Otoman shqiptarët janë shtypur nën peshën e taksave të rënda, u janë rrëmbyer të drejtat më themelore të njeriut, madje edhe se janë masakruar barbarisht. Historia e rishkruar në këtë linjë në Shqipëri, pa kaluar shumë u përvetësua edhe në Kosovë.

Në fakt, historia e Perandorisë Osmane, e cunguar dhe e shtrembëruar nga realiteti, nuk u shpjegohet vetëm shqiptarëve, por në përgjithësi të tëra vendeve ballkanike. Megjithëse Turqia i vlerëson si pozitive marrëdhëniet e saj historike me Ballkanin, popujt dhe qeveritë ballkanase mund ta konceptojnë ndryshe historinë e përbashkët në fjalë. Për më tepër, disa rrethe nacionaliste në Ballkan kanë tendencë të akuzojnë periudhën otomane madje edhe për disa fatkeqësi, gabime dhe dështime, që përjetohen sot në vendet e tyre.

Këto paragjykime në drejtim të Shtetit Osman mund të shpjegohen nëpërmjet 2 faktorëve themelorë. Së pari, në shekullin e 19-të popujt ballkanas kanë qenë të ekspozuar ndaj ndikimeve të patriotizmit romantik etnik të Perëndimit. Atdhetarët romantikë ballkanas, jo vetëm që luajtën një rol të suksesshëm në formimin e identiteteve të tyre kombëtare dhe në ngjalljen e dëshirës për pavarësi, por në të njëjtën kohë përgatitën edhe terrenin për komentimin e historisë osmane në mënyrë të shtrembëruar nga realiteti. Së dyti, mund të thuhet fare mirë se kujtesa kolektive e popujve nuk arrin të shkojë shumë pas, pra nuk është shumë e gjatë dhe e fortë. Dihet që popujt e Gadishullit Ballkanik, për sa i takon periudhës otomane, në memorien e tyre ruajnë më të freskëta kujtimet lidhur me shekullin e 19-të dhe fillimin e atij të 20-të. Mirëpo në të vërtetë, gjatë harkut kohor të sipërcituar lajthitjet administrative dhe trazirat e brendshme nuk ndodhnin vetëm në Ballkan, por në të gjitha vendet e Shtetit Osman, madje ato ishin më të përhapura në Anadoll.

Nëse u bëhet një analizë përmbajtjeve të librave mësimorë të historisë, që janë pjesë e kurrikulës së shkollave në Ballkan, mund të vihet re se përgjithësisht për otomanët nuk flitet me paanësi, për sa u takon çështjeve të kontestuara nuk u jepet vend opinione alternative, madje përdoren shprehje me përmbajtje nacionaliste dhe ndonjëherë fyese. Ndonëse kështu, në libra mund të ndihen edhe shqetësimet ideologjike-politike të autorëve. Nga ana tjetër, duket fare qartë se periudha e Perandorisë Otomane në Ballkan trajtohet më shumë nga aspekti ushtarako-politik, ndërsa jetës shoqërore, kulturore dhe fetare të Shtetit Osman nuk i kushtohet vendi i merituar. Por në të vërtetë, për ta rrëfyer historinë otomane në mënyrë më objektive, duhet të studiohen edhe jeta socio-kulturore, struktura familjare, sistemi arsimor, marrëdhëniet midis grupeve shoqërore dhe atyre ndërmjet institucioneve dhe grupeve fetare, që vazhdojnë të ekzistojnë ende sot në Ballkan. Për aq kohë sa historia otomane do të trajtohet vetëm nga prizmi ushtarak dhe ai politik, lexuesit ballkanas nuk do arrijnë dot të mësojnë se në shoqërinë osmane kishte tolerancë fetare, në periudhën otomane janë restauruar kisha të panumërta dhe tema të tjera si këto. Si përfundim, sipas kriterit të drejtësisë, gjatë shkrimit të historisë në Ballkan duhet zhvilluar një këndvështrim më i ekuilibruar lidhur me osmanët. Për të arritur këtë, duhet t’u kushtohet vend hulumtimeve më tërësore dhe më gjithëpërfshirëse në lidhje me periudhën e Perandorisë Otomane.

Marrë nga TRT-Shqip:

http://www.trt-world.com/trtworld/zh/newsDetail.aspx?HaberKodu=a830b790-2c03-4439-9b94-2a923f1a4139

Koekzistenca e tre librave të shenjtë dhe ardhmëria e tyre në Ballkan

04/09/2011 Lini një koment

Prof. Dr. Feti MEHDIU


KOEKZISTENCA E TRE LIBRAVE TË SHENJTË DHE ARDHMËRIA E TYRE NË BALLKAN

Dr. Feti Mehdiu

Dr. Feti Mehdiu

Librat e shenjtë dhe fetë nuk janë objekt studimi e diskutimi vetëm me karakter rajonal për Evropën Juglindore apo Evropian. Ato janë çështje me interes për tërë botën dhe nuk i përkasin vetëm kohës e regjionit tonë – Ballkanit.
Specifika e Ballkanit është ajo se shumica e vendeve ballkanike deri në vitet 1990 faktorin fe – e kjo nuk mund të merret me mend nëse nuk ka një libër të shenjtë – e kanë injoruar tërësisht, nga bindja se sipas teorive të Marksit – Leninit me idetë e tyre për sistemin shoqëror komunist, fajtori kryesor për gjendjen e keqe nga tëra aspektet: ekonomike, kulturore, arsimore, politike ishte feja pa përjashtim se në cilin libër mbështetet ajo fe.
Pas vitit 1990, në tërë hapësirën e Ballkanit u hoq pengesa e fundit që me dekada kishte vënë nën embargo dhe e kishte bllokuar tërësisht diskutimin rreth problemeve që kanë të bëjnë me librat e shenjtë, përkatësisht me fetë. Në ato vende të Ballkanit bëjnë pjesë edhe vendet shqiptare dhe populli shqiptar si dhe vendet sllavo jugore dhe popujt sllavo jugorë, si serbët, bullgarët, maqedonasit, malazezët, boshnjakët, kroatët dhe sllovenët. Objekt shqyrtimi i këtij kontributi është pikërisht çështja e tre librave të shenjtë: Tevratit (Tora) Ingjilit (Evangjelije) ose që të dyja bashkërisht me emërtimin Bibla (Dhiata e Vjetër dhe Dhiata e Re), dhe Kur’anit. Kësaj çështje i qasemi nga këndvështrimi i dy gjuhëve kryesore të rajonit të Ballkanit: gjuhës shqipe, e cila si bijë e ilirishtes ka qenë e pranishme në këto troje qysh në antikitet , dhe gjuhës sllave jugore (serbisht, kroatisht, bullgarisht, maqedonisht, boshnjakisht) e cila duke filluar nga shekulli i 7 i erës gregoriane është, gjithashtu, gjuhë e kësaj hapësire.

* * *

Para se të flas për koekzistencën e këtyre tre librave të shenjtë dhe për ardhmërinë e tyre në këto troje, për shkak se për një periudhë të gjatë është folur me nënçmim dhe tendencë për librat e shenjtë dhe për fetë, me qëllim që t’ua humbasin funksionin themelor atyre Librave, më duket e arsyeshme që të ripërtërijë, me këtë rast, disa sqarime rreth asaj se çka është feja dhe çka përmbajnë Librat e shenjtë të cilat qëndrojnë në themel të atyre feve.
Definicioni më korrekt e konstruktiv për fenë në tërësi, sipas mendimit tim, është ai që e gjejmë në Fjalorin enciklopedik amerikan, sipas të cilit “Feja është një besim i sistemuar, i mbështetur në Shpallje Hyjnore, që e pranon, e nderon dhe e adhuron Zotin Një, atë fuqi mbinatyrore që pranohet si Krijues i universit”.
Përveç kësaj duhet thënë se secila nga të tre fetë botërore ka mbështetje në njërin nga tre Librat e shenjtë që u përmendën më parë. Për ato tre Libra ka nevojë të themi disa fjalë, për arsye historike dhe praktike. Realiteti historik qëndron si vijon.
Tevrati (Tora, Dhiata e vjetër) lidhet me të dërguarin, pejgamberin Musa (Mojsiu- Moshe). Kjo zë fill nga shekulli i trembëdhjetë para erës gregoriane, do të thotë 1300 vjet, respektivisht qysh nga koha e faraonit Ramzesi i II. Në veprën e Michael Hart (100 personalitetet më me ndikim në histori) Musai është radhitur në vendin e 15 të personaliteteve më me ndikim në histori .
Tevrati në thelb përmban predikimin monoteist që rrjedh historikisht nga koha e Ibrahimit (Abraham) dhe përshkon tërë Dhiatën e vjetër. Në këtë Libër të shenjtë e ka mbështetjen feja hebraike. Talmudi, po ashtu është një libër fetar për hebrenjtë i cili përmban komentet për librin kryesor Tora.
Ingjili (Evangjelije, Dhiata e Re, Ungjilli), lidhet me emrin e të dërguarit Isa (Jezusi, Krishti, Mesih ibni Merjem), i cili ka jetuar në fillim të erës gregoriane, prej vitit 6 para erës gregoriane deri në vitin 30 të erës gregoriane. Isai (Krishti) është radhitur në vend të tretë te libri i Michael Hart.
Ky libër njihet tek sllavofonët si: Evangjelje, Novi zavet, Sveto Pismo, Biblija, ndërsa te shqiptarët njihet, përveç me emrin Bibël, edhe si Besëlidhja e re, Dhiata e Re, Shkrimi i shenjtë. Paraqet bazën mbi të cilën është ndërtuar krishterimi, gjegjësisht feja e krishterë së cilës i përkasin shumica e popujve të Ballkanit: Grekët, Bullgarët, Serbët, Kroatët, Malazezët, Sllovenët dhe një pesë e popullit shqiptar.
Kur’ani (Koran) është i pandashëm me emrin e të dërguarit, pejgamberit Muhammed a.s., respektivisht me fenë Islame. Muhammedi ka jetuar nga viti 570 deri në vitin 632 të erës gregoriane. Në librin e M. Hartit është radhitur në vendin e parë Nga popujt e Evropës Juglindore, më saktë nga Ballkani, këtë fe e kultivojnë dhe e praktikojnë: Shqiptarët dhe Boshnjakët, si edhe një pjesë e popullit turk që jetojnë në Rumeli: Bullgari, Greqi, Maqedoni, Kosovë, Serbi, Rumani, Kroaci dhe Slloveni.
Këta tre Libra të Shenjtë, Tevrati, Ingjili dhe Kur’ani janë të padiskutueshëm në tërë botën përfshirë këtu edhe Ballkanin.
Pranimi i pakontestueshëm dhe i padiskutueshëm ka të bëjë me parimin global si tre Libra të shpallur nga Krijuesi i gjithë botës, i pranuar nga të tria fetë që ekzistojnë sot. Të tre këto libra kanë bërë jetë të përbashkët ndër popujt e Ballkanit gjatë historisë duke filluar prej shekullit të dytë të erës gregoriane dhe cila më shumë e cila më pak dhe ku më shumë e ku më pak bashkëjetojnë edhe sot e kësaj dite.
Mendime të lira e konstruktive për fenë në tërësi janë shprehur edhe më parë në botën e lirë dhe të qytetëruar, kurse në Evropën Juglindore, të robëruar nda ideologjia ateiste vetëm pas viteve ’90 të shekullit njëzet gjejmë vlerësime konstruktive e objektive, si këto, për shembull:
“Feja është njëra dhe organizatorja e rregulluese më e rëndësishme e jetës së përditshme”.
“Feja gjithmonë është potencial i madh i bashkimit dhe është forcë për paqe”.
Ndërsa “…Dhunën e ka legjitimuar revolucioni francez…”
Ndërkaq, konkretisht për fenë Islame së cilës i takon shumica e popullit shqiptar dhe boshnjak, shkrimtari shqiptar Ismail Kadare do të shprehet se ajo “…është treguar shumë tolerante…”
Mendoj se argumenti më i fortë për shprehjen e Kadaresë, për tolerancë, është ai se Libri i shenjtë Kur’ani tregon respekt ndaj Librave të shenjtë si Tevrati dhe Ingjili. Në Kur’an thuhet: “…Është një premtim i vërtetë të cilin Ai ia detyroi Vetes në Teurat, Inxhil dhe në Kur’an. E kush është më i vërtetë në besën e tij sesa Allahu?…”
Faktet historike flasin se këta tre libra të shenjtë janë të pranishëm në Ballkan, dy të parët që nga fillimi i erës gregoriane, kurse i treti prej shekullit 14 me ardhjen e ushtrisë Osmane në këto pjesë të Ballkanit.
Ballkani ka qenë dhe ka mbet ura më e rëndësishme tokësore për lidhjen e Lindjes me Perëndimin dhe natyrisht për këtë qëllim u ka shërbyer edhe Librave të shenjtë.
Mirëpo, në një periudhë të caktuar, prej vitit 1945 deri 1990, sundimi ateist mbi popujt e Ballkanit shpall fajtor librat e shenjtë dhe gjithçka që ka të bëjë me fenë shpallet si veprim reaksionar. Ndalon tërë aktivitetet fetare publike. Kjo ishte politika zyrtare, ndërkaq të krishterët dhe muslimanët e këtyre vendeve, të vetëdijshëm se nëse me njerëzit nuk sundon Zoti, me ata doemos do të sundojnë tiranët, edhe në këto rrethana u përpoqën të gjejnë mënyra për ruajtjen dhe kultivimin e librave të shenjtë të tyre.
Përkundër faktit se Hebrenjtë (Hebraizmi), është i pranishëm në trojet e Ballkanit qysh në shekullin e dytë të erës gregoriane libri i shenjtë i tyre si vepër integrale në gjuhën sllavo jugore (Serbokroatisht) paraqitet vetëm në kuadër të Biblës me emërtimin Stari zavet, kurse në vitin 1990 botohet komenti i Torës, Talmudi, i përkthyer nga gjuha hebreje dhe arameje.
Me dy librat e tjerë të shenjtë, Ingjilin dhe Kur’anin, gjendja qëndron më ndryshe. Ingjili dhe Kur’ani janë përkthyer ca më herët se Talmudi, si koment i Tevratit, por nëse kemi parasysh kohën e pranisë së tyre në këto troje edhe këto janë përkthyer shumë vonë.
Libri i shenjtë i të krishterëve, Inxhili, që bën jetën e vet prej shekullit të parë, në gjuhën sllave jugore është përkthyer në shekullin 19 nga Xhuro Daniçiç dhe Vuk Stefan Karaxhiç. Në gjuhën shqipe Ingjili përkthehet, për herë të parë nga Konstantin Kristoforidhi, i cili e botoi në vitin 1860, kurse në vitin 1866 boton edhe “Katër Ungjijtë dhe punët e Apostujve” kurse pas viteve tetëdhjeta, me 1985 kemi botimin Besëlidhja e Re. Më vonë botohet me titullin Bibla që është një përkthim dhe botim reprezentativ.
Libri i shenjtë islam, Kur’ani i cili këtu është i pranishëm prej shekullit 14, në gjuhët e popujve të Ballkanit fillon të përkthehet kah fundi i shekullit 19, pothuajse në të njëjtën kohë kur përkthehet edhe Bibla. Përkthimin e parë të Kur’anit në gjuhën serbe e kemi nga Miço Ljubibratiç që është botuar në vitin 1895. Pastaj në shekullin 20, pas vitit 1937 kemi një serë përkthimesh.
Është shumë interesant se dy përkthimet e para në dy gjuhët e dy etniteteve të ndryshme në Ballkan, në gjuhën shqipe dhe në gjuhën sllave jugore, janë nga dy përkthyes të cilët nuk i përkasin fesë islame. Ai që e përktheu i pari në gjuhën serbokroate M. Ljubibratiç ishte një person politik publik kurse ai që e përktheu, megjithëse jo në tërësi, Kur’anin në gjuhën shqipe Ilo Mitko Qafëzezi, i cili ishte një punëtor kulturor publik.
Arsyet përse ka ndodhur kështu mund të jenë të ndryshme. Kjo nuk është objekt shqyrtimi me këtë rast, por kjo mund të jetë një dëshmi më tepër se librat e shenjtë në Ballkan janë respektuar edhe nga ithtarët e librit tjetër. Në rastin konkret dy ithtarë të Ingjilit i rreken dhe përkthejnë Kur’anin në gjuhën e tyre amtare, njëri serbisht e tjetri shqip, siç thoshte Qafëzezi për vëllezërit e tij të një gjuhe.
Edhe në përkthimin e Biblës në gjuhën shqipe kontribut të çmuar kanë dhënë ata që për libër të shenjtë kanë Kur’anin, sipas përkatësisë së tyre fetare, por ata njëlloj i kanë kushtuar kujdes edhe librit të shenjtë për të krishterët dhe për hebrenjtë.
Kjo bashkëjetesë e këtyre tre librave të shenjtë dhe ky respekt i ithtarëve të tyre është meritë, në radhë të parë, e Librave të përmendur të cilët në thelb kanë përbashkësinë, me ndryshime, jo me këmbëngulësi ekstreme për ta detyruar tjetrin që të heqë dorë nga libri i shenjtë i tij të cilit i takon me bindje të fortë dhe e respekton.
Këtu do të përmend vetëm disa ilustrime nga Kur’ani ku shihet se ai i obligon ithtarët e vet që të kenë respekt ndaj Teuratit dhe Ingjilit: “…anglisht nga M. M. Pickthal: Teube 111, En’am, 105 dhe Ankebut, 46 në anglisht drejtpërdrejt”.
Unë jam i bindur se është meritë e Librave të shenjtë – burimisht – që në trojet e Ballkanit deri në ditët e sotme kanë bashkëjetuar ithtarët e feve që mbështeten në këto Libra.
Për të krishterët dhe muslimanët të cilët edhe sot vazhdojnë të bashkëjetojnë në këto hapësira dhe do të vazhdojnë, sepse kjo nuk varet nga politikat njerëzore që janë të prirura që të ndërtojnë pallate ëndrrash për kënaqësinë individuale apo klanore në dëm të njerëzve të tjerë, nuk mendoj se duhet të ndalemi në mënyrë të veçantë, por do të përmend vetëm ca të dhëna për hebrenjtë – ithtarë të pjesës së parë të Biblës, respektivisht të Teuratit.
Këtë e bëj për arsye se elementi hebre çdo ditë e më tepër po zbehet në këto hapësira.
Hebrenjtë bartës të porosisë bazë e së cilës është Teurati, në shekullin e dytë të erës gregoriane kishin ndërtuar sinagogën në Shtip dhe më vonë i gjejmë të vendosur në Durrës , Dubrovnik , Split, Sarajevë, Shkup , Mostar, Manastir, Prishtinë, etj. Në kohët e fundit më së shumti jetojnë në Zagreb, Beograd dhe në Sarajevë. Sipas të dhënave nga viti 1971, në territorin e Jugosllavisë, do të thotë në Maqedoni, Kosovë, Serbi, Vojvodinë, Kroaci, Bosnjë dhe Slloveni kishte 6486 hebrenj. Nga ky numër rreth 70% jetonin në Beograd – 1602; në Zagreb – 1330; në Sarajevë – 1090, kurse në Shkup kishte 54 hebrenj dhe në Prishtinë 11 hebrenj.
E tërë kjo i takon së kaluarës.
Ishte si ishte merita u takon të tjerëve. U takon atyre që bartën porositë e këtyre tre Librave të shenjtë tek ithtarët e tyre, tek hebrenjtë, tek të krishterët dhe tek muslimanët. Ata kanë qenë rabinët, priftërinjtë dhe ulematë (hoxhallarët). Pas tyre vijnë udhëheqësit politikë të kohës dhe rajonit konkret. Mbi këto dy faktorë bie merita apo përgjegjësia për harmonizim të parimeve hyjnore me rrethanat historike në momentet e caktuara. Prania dhe koekzistenca në këto hapësira është një pasuri dhe një dhuratë e sprovë nga Krijuesi, i cili na thotë se u kam krijuar nga një njeri dhe u kam ndarë në fise e kombe që të shihet se cili prej nesh do të jetë më i denjë për shpërblim. Këtë duhet kuptuar si një kopsht me shumë lule. Secila me ngjyrën dhe aromën e vet e begaton kopshtin. Por duhet ditur edhe faktin se eksperimentimi për pasurim të ngjyrave dhe aromave…, nëse nuk kanë mbështetje në trungun e vet e humbin edhe ngjyrën edhe aromën dhe mund të krijojnë një atmosferë të papërballueshme. Me fjalë të tjera, nëse fetë vihen në shërbim të qarqeve politike, e jo në shërbim të tërë njerëzimit, atëherë mund të priten vetëm trazira, armiqësi e gjakderdhje.
Për ardhmërinë e tyre në Ballkan rrugën do ta trasojnë paria fetare dhe krerët e politikës së kohës në të cilën jetojmë.
Këto subjekte shoqërore rolin e tyre konstruktiv do ta luajnë më së miri vetëm nëse e kanë parasysh faktin se Krijuesi i Gjithësisë, për mirëvajtjen e mbarë njerëzimit, për tërë botën nominalisht ka legalizuar tre Libra të shenjtë që nënkuptohen tri fe. Nga kjo duhet kuptuar se për organizimin shoqëror-politik të çdo shoqërie mjaftojnë tri parti politike. Këto mjaftojnë, realisht, si edhe formalisht që i tërë njerëzimi të marrë rolin e përgjegjësisë individuale që do t’i takojë sipas deklarimit e bindjes individuale.
Organizatori i këtij takimi shkencor të rëndësishëm për Evropën Juglindore, për një rajon të sapodalë nga një sistem totalitar ka mundësi t’u propozojë vendeve të përfshira në këtë organ shkencor që ta kenë parasysh këtë model për qeverisjen e vendeve të tyre pa dhunë, pa dredhi e pa gjakderdhje.
Fatkeqësisht, sot jemi dëshmitarë të keqpërdorimit të mesazhit themelor të Librave të shenjtë. Diku më shumë e diku më pak. Kjo dëshmohet me krimet ndaj njerëzimit që patën ndodhur para syve të opinionit të gjerë në hapësirën e Ballkanit në një të kaluar jo të largët. Ato krime edhe më tej, në forma të ndryshme vazhdojnë. Përkujtoni vetëm mijëra të vrarë, të varrosur një herë në Kosovë, në varreza kolektive, pastaj të zhvarrosur dhe të grabitur për së vdekuri e të rivarrosur në Serbi, po ashtu në varreza masive duke shkelur kështu respektin e të tre librave të shenjtë që kanë për njeriun si krijesën më fisnike që e ka krijuar Zoti, pastaj prapë të zhvarrosur por të zënë peng për kush e di se çfarë qëllimi. Akoma nuk u jepen familjarëve të cilëve u takojnë me të gjitha normat njerëzore: fetare dhe jofetare. Kjo tregon se sa keqpërdoren librat e shenjtë nga struktura të caktuara politike në pushtet. Kështu popujt futen në luftëra dhe në urrejtje e gjakderdhje për të siguruar një mirëqenie të rreme, një klan i caktuar.

* * *

Nga vetëdijesimi i faktorit politik por edhe fetar – bartës të mesazhit të Librave të Shenjtë, Tevratit, Ingjilit, Kur’anit, nga drejtkuptimi dhe drejtinterpretimi i porosisë hyjnore do të varet e ardhmja e tyre në Ballkan.
Nëse te popujt e Ballkanit nuk krijohen rrethanat që të sundojë Zoti, atëherë do të sundojnë kriminelët. Sundimi i Zotit, dihet, realizohet me respektimin e librave të shenjtë me sinqeritet e jo me hipokrizi e me kamuflazhe. Librat e shenjtë duhen ruajtur që të mos bastardohen nga grupacione të mbrapshta prej të cilëve pastaj mund të dalin forca destruktive që e bëjnë botën harabë, siç ndodhi me adhuruesin e organizatës së fshehtë të kishës sataniste – Karl Marksin i cili pasi kishte hequr dorë nga Zoti iu dorëzua shenjtores Xhoana dhe u angazhua për rendin shoqëror pa Zot.
Forcat konstruktive, intelektuale, fetare, politike, shkencore, pa dallim përkatësie fetare e politike, të hapësirës së Ballkanit, veçanërisht serbët, boshnjakët dhe shqiptarët kanë obligim që t’u kthehen esencialisht librave të shenjtë. T’ua bëjmë me dije interpretuesve të librave të shenjtë se ata që shtrembërojnë interpretimin për leverdi individuale apo klanore, e shpien popullin në shkatërrim. Duhet t’i vejnë në dijeni qarqet udhëheqëse se këta popuj janë në gjendje të dallojnë thelbin e Librit të shenjtë nga interpretimet destruktive të ndonjë autoriteti fetar i cili me Librin e shenjtë në dorë bekon krimet ndaj një populli tjetër vetëm pse nuk i bindet fesë së tij, dhe t’ia përkujtojnë se Zoti i ka krijuar njerëzit të lirë dhe se në këtë botë, edhe në Ballkan, ka vend për të gjithë ata që dëshirojnë të jetojnë në hisen e vet, jo në shpinë të tjerëve. Ka vend për ata që nuk e kanë në shpirt dhunën dhe shejtanin, por shpalljen e Zotit.
E ardhmja u takon njerëzve të mirë të Zotit, ndërsa kriminelët kanë si shpërblim ferrin, thuhet në librat e shenjtë.

 

/Orientalizmi Shqiptar/

Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 1, Vjeshtë-Dimër 2008, Tiranë.

Momente të kalimit në Islam të popullsisë shqiptare në shekullin XV-XVII

17/07/2010 Lini një koment

Prof. Ferit DUKA

 

MOMENTE TË KALIMIT NË ISLAM TË POPULLSISË SHQIPTARE NË SHEKULLIN XV-XVII

Ferid Duka

Ferid Duka

Kontaktet e para të shqiptarëve me Islamin dhe gjurmë të islamizimit të tyre dëshmohen relativisht herët. Në shekujt e mesjetës paraosmane tokat shqiptare, për hir të pozitës së tyre gjeografike, janë frekuentuar dëndur prej misionarëve të botës islame arabo-turke, qoftë për qëllime tregtare, qoftë për qëllime fetare apo ushtarake. Megjithatë, nën dritën e të dhënave historike, bëhet i padyshimtë fakti se islamizimi i popullsisë shqiptare si proces i tërësishëm filloi dhe u zhvillua gjatë periudhës së sundimit osman.

Fillimi i rimëkëmbjes ekonomike dhe shoqërore të qyteteve shqiptare në shekullin XV dhe në fillim të shekullit XVI përkon në kohë edhe me fillimet e procesit të kalimit në islam të popullsisë shqiptare qytetare.
Islamizimi i popullsisë së qyteteve shqiptare u realizua përmes dy rrugëve: e para, nëpërmjet islamizimit të vetë popullsisë qytetare; e dyta, përmes ardhjes në qytet të elementeve të islamizuar nga rrethina fshatare. Nevojat që kishte sunduesi osman për furnizimin e ushtrisë me produkte zejtare të gjithëfar’e’llojshme, bënin të domosdoshëm zgjerimin e përmasave të prodhimit zejtar, rrjedhimisht edhe përfshirjen në mekanizimin e këtij prodhimi të një numri gjithnjë e më të madh elementësh zejtarë. Për elementet ardhës nga rrethina fshatare islamizimi i tyre donte të thoshte lehtësim i hyrjes në qytet, pas së cilës ata fitonin statusin e “qytetarit’ (shehërliut), status që i vendoste në një gjendje relativisht më të favorshme sesa ajo e mëparshmja.
Vërshimi i zanatçinjve fshatarë nëpër qytete u bë kështu një nga rrugët frytdhënëse të islamizimit të këtyre të fundit. Shembullin më të qartë të një dukurie të tillë e gjejmë në qytetet e Beratit dhe të Elbasanit. Në qytetin e Beratit në vitin 1583 janë regjistruar 185 zejtarë të islamizuar, të ardhur nga fshatrat Fratar, Tozhar, Gjeqar, Dobronik, Gjerbës, eq.. Në të njëjtin vit në qytetin e Elbasanit janë regjistruar 39 zejtarë të tillë. Fakti që një pjesë e zejtarëve të ardhur (haymanegân) në qytetin e Beratit, mbanin si mbiemra emrin “Abdullah” (rob i Zotit), tregon se kjo kategori ishte islamizuar rishtaz. Kishte edhe tregëtarë me emra të krishterë.
Sidoqoftë, edhe pse vërshimi i mjaft elementeve nga rrethina fshatare për në qytet luajti një rol jo të paktë në formimin e popullsisë muslimane të qyteteve (për disa qytete siç ishte Shkodra, roli i këtij faktori ishte vendimtar), merita kryesore në këtë drejtim i përket islamizimit graduai të vetë popullsisë së krishterë të qyteteve. Kjo vërtetohet kur shohim se nga fillimi i shekullit XIV deri në fund të këtij shekulli shtimi natyror i popullsisë së krishterë të qyteteve pakësohet së tepërmi, për arsye se një pjesë e kësaj popullsie rezulton të jetë kthyer në fenë islame. E rëndësishme është që të vihet në dukje edhe fakti që kontigjentin kryesor të bashkësive muslimane që shënohen në defteret osmane të regjistrimit nëpër qytete të ndryshme e formojnë elementët zejtarë.
Kjo do të thotë se procesi i islamizimit në qytete u përcaktua jo vetëm nga realiteti i ri supërstrukturor, por edhe nga mënyra e re e organizimit të veprimtarisë prodhuese prej pushtetit osman. Modelet islamo- orientale, që shërbyen si bazë për organizimin e prodhimit material, shkaktuan doemos ndryshime në strukturën konfesionale të popullsisë qytetare.
Përhapja e fesë islame në radhët e popullsisë qytetare u zhvillua shkallë-shkallë, ku mund të dallohen disa momente që karàkterizojnë evolucionin e këtij fenomeni. Të dhënat dokumentare japin mundësi që ky proces të vështrohet më kthjelltas në qytetin e Beratit. Sikurse u theksua më parë, defteri i përmbledhur i regjlstrimit të Sanxhakut të Vlorës (1506), kryeqëndër e të cilit ishte Berati, ende nuk shënon asnjë shtëpi të islamizuar për këtë qytet. Ndryshe paraqitet çëshqa në vitet 1519-1520, kur sipas defterit të hollësishëm të regjistrimit të sanxhakut të sipërpërmendur, në disa prej mëhallave të Beratit duken banorët e parë të islamizuar, një syresh me emrin Skënder e gjejmë në mëhallën Petko Mirko, një qetër me emrim Mahmud në mëhallën Jani (?) Han dhe dy të qerë me emrin Oruç në mëhallën Miho Ivan.
Më vonë, në vitin 1583 vihet re një përparim i ndjeshëm i procesit të islamizimit të popullsisë qytetare të Beratit. Tashmë, në vend të 3-4 individëve të islamizuar (vitet 1519-1520), shfaqet e regjistruar në defterin e hollësishëm të Livasë së Vlorës n)’ë masë njerëzish të islamizuar (650 veta), e shënuar në defter me emrin “bashkësia e muslimanëve të kalasë”.
Fakti që popullsia e islamizuar e qytetit të Beratit ende shënohet në trajtën e bashkësisë (xhemat), e përqëndruar në Kala, tregon për atë që, ndonëse procesi i islamizimit ka shënuar një hap të madh në krahasim me fillimin e shekullit, ende nuk ka arritur fazën e vet të fundit, ku popullsia qytetare muslimane të formojë lagjet e veta të veçanta. Për disa qytete, siç ishin Berati e Gjirokastra, vendosja e popullsisë së islamizuar në mëhallët e veta të veçanta, është dukuri e shekullit CWI.
Qytetet e qera si Shkodra, Peja, Prizreni, Prishtina, Vushtrria u futën në rrugën e islamizimit të popullsisë më herët. Në Shkodër dhe në Pejë popullsia e islamizuar shënohet si bashkësi e muslimanëve që në vitin 1485, ndërsa në qytetet Prishtinë dhe Vushtrri që në vitin 1487. Në dekadat e para të shekullit XVI (1525) popuIlsia e islamizuar e qyteteve Novobërdë, Trepçë (e Poshtme dhe e Sipërme), Prishtinë dhe Vushtrri ishte e vendosur në lagjet e veta muslimane.
Dallimet sa u përket fillimeve të procesit të islamizimit dhe ritmeve të zhvillimit të tij, që konstatohen midis qyteteve të trevës së Kosovës dhe qyteteve të trevave të qera shqiptare, lidhen kryesisht me situatën specifike të trevës së lartpërmendur në prag të pushtimit osman. Sikurse është e njohur, në trevën shqiptare të Kosovës sundonte prej kohësh shteti feudal i carëve nemanjidë si dhe kisha ortodokse svetisaviane serbe. Pushtimi osman i kësaj treve dhe vendosja aty e sundimit të klasës feudale osmane çoi në likuidirnin e klasës feudale nemanjidase dhe në rrënimin e bazave të pushtetit fetar të kësaj të fundit mbi popullsinë shqiptare, pushtet që ushtrohej nëpërmjet kishës ortodokse serbe. Këto rrethana lehtësuan shkëpuqen e popullsisë shqiptare të Kosovës prej fesë ortodokse të pushtuesve serbë dhe kalimin e saj në fenë islame.
Pavarësisht nga intensiteti î ndryshëm në kohë e në hapësirë, diagrami i islamizimit të popullsisë qytetare në trevat shqiptare gjatë shekullit XVI ishte në ngjiqe të pandërprerë dhe nga fundi i këtij shekulli një përqindje e madhe e saj kishte kaluar në fenë muslimane. Nga të dhënat dokumentare osmane të sipërpërmendura, rezulton se qytetet shqiptare në fund të shekullit XVI për nga përqindja e popullsisë së islamizuar mund të rënditet në këtë mënyrë: Shkodra 100%, Peja 90%, Vushtrria 80%, Elbasani 79%, Tetova 71%, Kërçova 65.5%, Kruja 63%, Berati dhe Prishtina 60%, Prizreni 55.9%, Dibra 52%, Tepelena 50%, Përmeti 41%, Novobërda 37%, Struga 24%, Vlora 23%, Korça dhe Trepça 21%, Bellasica 16.1%, Janjeva 14% dhe Delvina 4%. Ecuria e procesit të islamizimit të disa qyteteve shqiptare nga shekulli XV në fund të shekullit XVI paraqitet e tillë: Shkodra dhe Peja nga 32% e 18% që e kishin shkallën e islamizimit në vitin 1485, ne vitin 1529-1536 arrijnë përkatësisht 41% e 39%, ndërsa në fund të shekullit XVI (viti 1582) shkalla e islamizimit të këtyre dy qyteteve kap shifrën përkatëse 100% e 90% (në krahasim me vitet 1529-1536 shkalla e islamizimit përkatësisht 27% e 33%). Shkupi në këtë kohë ishte kryesisht qytet musliman – shqiptar. Po kështu edhe Ulqini.
Qyteti i Beratit, nga 0.9% që e kishte shkallën e islamizimit në vitin 1519, në fund të shekullit XVI arrin në 60%. Ndërsa më 1487 popullsia qytetare e Prishtinës dhe e Vushtrrisë ishte islamizuar përkatësisht 13% e 25%, në vitin 1525 shkalla e islamizimit të këtyre dy qyteteve u ngrit përkatësisht 33% e 54%, kurse në vitet 1566-1574 popullsia muslimane zinte përkatësisht 60% e 80% të numrit të përgjithshëm të shtëpive të qytetit në @alë. Me ritme të shpejta procesi i islamizimit ishte zhvilluar edhe në qytetin e Prizrenit. Nga 273 shtëpi muslimane në vitet 1529-1536 që përbënin 32% të numrit të përgjithshëm të shtëpive të këtij qyteti, në vitin 1591 këtu numëroheshin 320 shtëpi muslimane nga 572 shtëpi që kishte në këtë kohë qyteti.
Nga sa u parashtrua më lart, duket se procesi i islamizimit të popullsisë përparoi më shpejt në qytetet e Shqipërisë së Mesme (Elbasani, Kruja), të Shqipërisë Veriore (Shkodra, Ulqini), e sidomos në tr-evat e Shqipërisë verilindore e lindore: Peja, Prishtina, Kurshumlia, Prokupa, Shkupi, Vushtrrina, Prizreni, Tetova’, Përlepi, Kumanova, Kërçova, eq.. Përkundër këtij fakti në qytetet e Shqipërisë Jugore, ritmet e islamizimit deri në fund të shekullit XVIL duken më të ngadalshme. Përjashtim këtu bën qyteti i Beratit, i cili shënôn një hap të vërtetë në këtë drejtim në fund të shekullit XVI (viti 1583).
Sikurse u tregua më sipër, përhapja e fesë islame në radhët e popullsisë së qyteteve shqiptare deri në dhjetëvjeçarin e fundit të shekullit XVI kishte shkuar mjaft përpara. E njëjta gjë nuk mund të thuhet kur është 4ala për popullsinë fshatare. Ritmet e procesit të islamizimit të kësaj pjese të popullsisë deri në këtë cak kohor ishin tepër të ulëta.
Në pjesën e parë të shekullit XVII në strukturën konfesionale të popullsisë shqiptare u vërtetuan ndryshime edhe më të mëdha në dobi të fesë islame. Edhe pse është e vështirë që procesi i islamizimit të popullsisë në këtë shekull të përcillet me detaje përmes të dhënash statistikore (mjerisht për këtë periudhë mungojnë defterët e regjistrimit të pronave dhe të popullsisë, burime të ndryshme të kësaj kohe bëjne të ditur për kalime masive në fenë islame. Sikurse njoftonte arqipeshkvi i Tivarit, Marin Bici në relacionin e vet më 1610, fshatra të tëra të Shqipërisë Veriore kishin mohuar besimin e krishterë dhe kishin kaluar në fenë islame. Nga i njëjti burim mësohet gjithashtu se nga 80 kisha ortodokse që kishte qyteti i Prizrenit, tashmë kishin mbetur dy. Që nga viti 1593, sipas një defteri i xhizjes së Vilajetit të Prizrenit, 9 fshatra të këtij vilajeti regjistrohen në defterin e lartpërmendur si të islamizuar. Sipas të njëjtit defter, nga 178 fshatra që kishte ky vilajet, rreth 110 syresh figurojnë të regjistruara me jo më shumë se 10 shtëpi18, gjë që flet për një pakësim të numrit të shtëpive të krishtera në këto fshatra.
Tregues mjaft domethënës i hopit sasior që vihet re në,përhapjen e islamizmit në shekullin XVII duhet konsideruar rënia drastike e numrit të shtëpive të krishtera, që vihen re në defterët e xhizjes të këtij shekulli për territorin e Kosovës. Për këtë mund t’i drejtohemi analizës krahasuese të të dhënave të këtyre defterëve për vilajetet e Prishtinës dhe të Novobërdës me të dhënat që ofrojnë për të njëjtat vilajete defteri i xhizjes të viteve 1551-1555 nëpërmjet tabelës së ardhshme:
Vilajetet Shtëpi të krishtera në vitin 1551-1555 Shtëpi të krishtera në vitin 1688 Pakësimi në %
Prishtina 4955 3277 34
Novobërda19 5110 1360 73
Më tej, në gjysmën e parë të shekullit XVII, popullsia muslimane mbizotëronte jo vetëm në qytetin e Prizrenit, por edhe në fshtrat e rrethit të tij.
Për ritme të shpejta të islamizimit të popullsisë shqiptare në shekullin XVII flet edhe e dhëna, sipas së cilës vetëm brënda katër vjetëve (1620-1624) në 200 fshatra të rrethit të Prizrenit ishin islamizuar 3000 banorë.
Relatori katolik, Pjetër Mazreku, duke folur për krahinën e Hasit në vitin 1633, vinte në dukje se krahina në fjalë banohej nga një numër i pakufi shqiptarësh, të cilët tashmë ishin bërë turq (muslimanë – RD.) dhe se në mes tyre kishin filluar të vinin hoxhallarët.
Një qetër relator katolik, Fra Kerubini, duke folur për gjendjen e krishtërimit katolik në krahinat e Ipeshkvisë së Shkodrës në vitin 1638, konstatonte se në rrethet e Shkodrës nuk kalonte viti pa u bërë 40 e më shumë turq (muslimanë F.D.) nga të krishterët e këtyre anëve. Nga burimet e kësaj kohe merret vesh gjithashtu se pjesa më e madhe e popullsisë së krahinave të Shqipërisë së Mesme kishte kaluar në fenë islame.
Qytetet Ulqin, Tivar dhe Suharekë, në vitet 40 të shekullit XVH rezultojnë të islamizuar tërësisht.
Shkalla e islamizimit të shqiptarëve gjatë shekullit XVIII vërtetohet me të dhënat që sjell relacioni i hollësishëm i Vinçenc Zmajeviçit më 1703 për dioqezat katolike të trevave shqiptare. Sipas këtij burimi, popullsia në viset shqiptare etnike dhe historike jashtë Shqipërisë Londineze të vitit 1913 mbi 90% është e islamizuar. Ndërkaq të dhënat e përfituara nga ky dokument për disa vise të Shqipërisë Londineze të 1913-tës po i paraqesim në tabelën e ardhshme:

1 Shkodra 109 1534 12700 37 330 1820 13773 49
2 Pulti 27 563 4546 – 49 642 12
3 sapa 52 1134 7971 – 268 2020 20
4 Lezha 69 1075 7645 – 170 958 12.5
5 Durrësi 114 1044 8268 – 1198 8140 49
Duke përfunduar, nuk është tepër të sillen edhe pak të dhëna që flasin për strukturën fetare të shqiptarëve në arealin shqiptar të sferës së ndikimit të kishës sllave të Ohrit. Fjala është për shënimet që kemi për disa krahina të Shqipërisë Lindore dhe të Mesme për vitet 20 të shekullit XVIII përmes një defteri të hollësishëm të shtëpive të avarizit në sanxhakët e Ohrit dhe të Elbasanit (përpiluar në vitin 1724).27

Sipas të dhënave të defterit të mësipërm, struktura konfesionale e këtyre krahinave paraqitet në këtë mënyrë:

1 Dibra e Sipërme (nahije) 748 541 42
2 Dibra e Poshtme 138 358 27
3 Reka 115 60 34
4 Starova (kaza) – - -
5 Kruja (qytet) – 309 100
6 Kurbini (nahije) 220 523 70
7 Ishmi (kaza) 22 960 95
8 Karlili (nahije) – 137 100
9 Benda (nahije) – 144 100
10 Tirana (qytet) – 147 100
11 Rendesja (nahije) – 134 100
12 Durrësi (kaza) 18 554 97
13 Peqini (qytet) – 152 100
14 Peqini (kaza) – 407 100
15 Elbasani (kaza) 31 784 96
16 Elbasani (qytet) 25 655 96
17 Shpati (kaza) 151 618 80
18 Suluva (kaza) – 137 100
19 Kërraba (kaza) – 322 100
Gjatë shekullit XVIII edhe krahinat e Shqipërisë jugore u futën në rrugën e islamizimit masiv të popullsisë. Në vitet 1735-1740 pjesa dërrmuese e banorëve të Vlorës, Beratit dhe krahinave përreth braktisën fenë ortodokse dhe kaluan në fenë Islame.28

*Marrë nga: “Feja, kultura dhe tradita islame ndër shqiptarët”, Simpozium ndërkombëtar, Prishtinë, 1995.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 59 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: