Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Traditë’

Ku humbi Tirona ime…

15/07/2013 Lini një koment

Rezarta DELISULA

KU HUMBI TIRONA IME…

Tirana foto e vjetërKërkoj ngado Tironën time, qytetin ku u linda e rrita, qytetin e prindërve e stërstërgjyshërve të mi. Ja një portë përballë Shkollës së Kuqe. Është druri, ka çekiçin në formë dore, që shërben si zile, tre rreshta tjegulle kafeje mbi, ka avlli të bardhë në dy anët e saj. Ishte identik me portën e shtëpisë sime, nga e cila kemi ruajtur si relike vetëm çekiçin. Zhvillimi urban, evropianizimi, plani francez i qendrës, lëvizja e lirë, poliqendrat, projekti danez apo austriak… janë konceptet që po vrasin kujtimet e mia. Sa pak që ka mbetur nga qyteti im. Më thonë, ja ku e ke Skënderbeun, Ministritë, Xhaminë e Et’hem Beut. Është tallëse dhe qesharake të quhet kjo Tirona ime. Mundohem të gjej kuturu ndonjë shtëpi karakteristike tiranase, të ulët me dy palë shkallë në hyrje, me lugun e gurtë nën çezmë, me drurët frutorë (me hurma, fiq, kumbulla e rrush zakonisht e jo me carac si ironizohet) e zanatçinjtë e rakisë që linin mënjanë kazanët e zierjes. E nga ato shpitë, gjysmë tullë e gjysmë qerpiç, me mure të trashë e shtruar me dërrasa si në tavan e në dysheme, me ato dritare të mëdha e plot dritë.
Me ato avllitë e lyera me të bardhë dhe sipër tyre xhama të thyer për të siguruar mbrojtjen nga keqdashësit. Ndonjë me pus, e një tjetër me magjen në fund të oborrit, me kalldrëme që shkëlqenin si pasqyrë… Lagje të tëra, fundosur në themelet e gjigantëve shumëkatësh. Nuk ka më asnjë vend ku unë të tregoj Tironën time, asnjë vend. Kujtoj fëmijërinë time. Nonën që mbante merhaman të bardhë borë në kokë e që na linte neve dhe gjithë fëmijëve të lagjes të hipnim e të merrnim kumbulla nga druri i madh degët e së cilit vareshin në rrugicë (Si ajo ishin shumica e grave të Tiranës së vjetër). Kujtoj bredhjet tona nga rrugica e Kërçikëve te Pazari i Ri e rruga, “Qemal Stafa”, bukurinë e rrugës së Pishës, mbushur me shtëpi të ulëta e dy-katëshe, me oborret rregulluar bukur, gjyshet që me fshesa në dorë mbanin akull pjesën para shtëpive të tyre. Rruga e Pedagogjikes, akoma më interesante…
Sa shëmtuar duket nga lart lagjja ime e vjetër. Ka pallate si hunj ndërtuar mes shtëpive private, ndonjë pallat 6-katesh i ndërtuar në epokën komuniste e i dalë boje, tentativa nga pronarët për të ndërtuar vila, e që pas ndarjes së pronës me të vëllanë, ajo vilë s’mund të quhet ndryshe veçse një tunel 15 metërsh i lartë dhe i shëmtuar.
Ndërtime shtesash kot e më kot, cepa, rraqe, vjetërsira. Ja edhe në vend të shtëpisë-muze që ishte më parë te disheza pranë ATSH-së, është ndërtuar një shumëkatësh, pas zjarrit që thuhet se i ra gabimisht. Lagjja ime tani përbën një KRIM VIZIV.
Kujtoj lulishten e ministrive, aty ku 100 për qind e shqiptarëve e kanë të fiksuar në fotot e tyre. E më vonë shatërvanin në qendër që na dha një mundësi tjetër panoramike për fotot tona. Një qendër me hapësira të mëdha që mundje të shihje deri te Xhamia e rrugës së Kavajës e te ish-Legata Jugosllave, Treni e Universiteti e Pazari i Ri. S’e di si do të bëhet, edhe pse i kam parë projektet tredimensionale. Janë projekte shumë ambicioze, ndryshe nga sa jemi mësuar të shohim në Tiranë, dhe me siguri them se pamja që do të marrë do jetë shumë më e mirë se kjo që ka sot, nëse realizohet një më një, por di sigurisht që s’do të ketë hapësirën e mëparshme. Mund të jetë më moderne, me ndonjë qiellgërvishtëse më të bukur arkitektonisht se Pallati i Kulturës, me më shumë xhama pasqyrë, e me më shumë ngjyra, por sigurisht që pamja e re s’do të ketë të bëjë me Tironën time. Shallvaret, pallatet Agimi, Moskatet mund të jenë fare mirë pjesë e ndonjë bienaleje, me ndërthurjen e arkitekturës që gjendet në to. Pa shkuar në zonën e Tiranës së Re e te Komuna e Parisit, që nuk gjen më pika orientimi për të kuptuar nga erdhe. Me ato pallate ijë më ijë, pa ndriçim të rrëmujshme, të frikshme. Më kujtohet Mapo e madhe përballë shtëpisë së Kadaresë dhe parku gjigant i lodrave (për kohën e atëhershme) që ne e quanim “te varka”, pasi ishin të vetmet të tilla në Tiranë. Pa harruar të rikujtoj lulishten në anë të Drinit që në mes të viteve 80 u kthye në një minipark botanik, ndërsa sot në një objekt futurist shumë-katësh, i papërcaktuar gjom-etrikisht. Ai parku gjigant te rruga e Elbasanit që niste te këndi i lojërave, ku shpesh dilnim me ballë të nxirë nga shtëpia e pasqyrave, duke vijuar te bulevardi ku më pas u ndërtua Piramida e deri te Universiteti i Tiranës, copëza të mbetura të së cilës, nuk e ndërtojnë dot më puzlen (pazëllin) e kujtimeve.
Edhe zona te shtëpia e Partisë, rrugicat me kalldrëme e shtëpitë e ulëta me dyer dërrase, që për shumë e shumë vjet u ruajt për të mos u përfshirë në sistemin; zhvillim pa kriter, tashmë e ka humbur lezetin e saj. Jo vetëm që nuk është investuar asnjëherë si zonë muzeale që është, por ka humbur dhe çehren e Tironës së vjetër. (Megjithatë, mund të rivihet rregull e të investohet nga Bashkia edhe në këtë stad që ndodhet).
Qyteti im i ka humbur konvencionet e vjetra. Në vend që të thuash takohemi te Kursali, themi; shihemi te autobusët e Kamzës. Nuk thuhet më; te shpia e Cenit të Lakut (mjekut ortoped të 500 mijë pacientëve), por; te paidhaqet e Dajkos…
Për ditë, ngulet ndonjë lopatë e re, duke zhdukur si me mllef çdo gjë që ka mbetur nga e shkuara.
“Kjo është Tirona jonë, Tirona e Kontradiktës”, këndonte dikur kryetari i Bashkisë Edi Rama. Po kjo është Tirona e kontradiktës, por nuk po gjendet më pjesë nga Tirona ime. Nga ato lagjet sharmante, që sot mund të ishin pjesë e një zone muzeale, ku turistët të takonin edhe të shkuarën tonë. Nga ato shtëpi të pastra e të mirëmbajtura që sot një mund të ishin kthyer në lokale karakteristike ku të ofrohej raki rrushi e meze, sikurse uzeritë e lokalet e këtij tipi në të gjithë Evropën. Dikush do të thotë që Tirana s’ka histori, se s’mund ta krahasosh me Romën apo Athinën. Pa diskutim që nuk kanë lidhje. Megjithatë të huajt mund të gjenin në mes të një kryeqyteti evropian pjesë nga kultura osmane, gjë që ka qenë po aq interesante për ta edhe para viteve ’90. Por, askush s’u përpoq ta ruante këtë, në një pjesë të qytetit tim. Më merr malli për Tironën time, s’ka mbetur më asgjë prej saj. Sot jam një kryeqytetase si 1 milion të tjerë.

Burimi: http://www.balkanweb.com/bw_lajme2.php?IDCategoria=2689&IDNotizia=47979&res_start=20

Kalaja e Krujës, vatër artizanati dhe suveniresh

14/02/2013 1 koment

Entela Xheraj

 

KALAJA E KRUJËS, VATËR ARTIZANATI DHE SUVENIRESH

 

Aty mund të gjesh shumëllojshmëri produktesh, kryesisht souvenire dhe prodhime artizanale. Rruga që të çon në qytetin e vogël turistik, është e mbushur nga të dyja anët me pemë të llojeve të ndryshme, ndërsa në brendësi të qytetit rrugicat janë të shtruara me kalldrëm.

Pazari i Krujës

Pazari i Krujës

500 vjet më parë, Kalaja e Krujës u pushtua nga turqit, 500 vjet më pas, porta e saj u “pushtua” nga tregtarët vendas. Janë një numër i madh tregtarësh, të cilët vitet e fundit kanë zgjedhur portën hyrëse të kalasë për të tregtuar mallrat e tyre. Të shtyrë nga numri i madh i turistëve që vizitojnë këtë kala, krutanët e kanë parë si mënyrë fitimi tregtinë në rrugicat e saj.

Aty mund të gjesh shumëllojshmëri produktesh, kryesisht souvenire dhe prodhime artizanale. Rruga që të çon në qytetin e vogël turistik, është e mbushur nga të dyja anët me pemë të llojeve të ndryshme, ndërsa në brendësi të qytetit rrugicat janë të shtruara me kalldrëm. Në faqen e malit shtrihet madhërisht qyteti i Krujës, i cili është një ndër qytetet më të vjetër dhe më të njohur të Shqipërisë. Kalaja mijëravjeçare është shembulli më i mirë dhe dëshmitarja më e saktë që vërteton origjinën e një qyteti të lashtë e me tradita. Ndërsa suveniret karakteristike, me anë të të cilave gërshetohet shumë bukur tradita e lashtë shqiptare me atë moderne, janë të punuar me mjeshtëri nga banorët e zonës.

Aty mund të gjesh flamuj kuq e zi, qeleshe me shqiponjën dy krenare, veshje kombëtare, kostume tradicionale të krahinave të ndryshme, qilima shumëngjyrësh, mbulesa tavoline të punuara me dorë, kartolina me pamje të ndryshme të qytetit, piktura të heroit tonë kombëtar “Skënderbeu”, ikonën e Nënë Terezës, e deri edhe tek fotot e krerëve më të lartë politik të vendosur (stampuar) në gotat e ujit. Pra, me pak fjalë, gjithçka që mund t’i duhet një turisti si kujtim nga qyteti i lashtë e historik i Krujës. Tregtarët presin me padurim stinën e verës e të dimrit, pasi sipas tyre këto janë dy stinët që Kalaja e Krujës vizitohet më shumë nga turistët. Një pjesë e tyre janë të kënaqur me punën që bëjnë, ndonëse ka edhe nga ata të cilët ankohen pasi, krahasuar me disa vite më parë fitimet e tyre kanë rënë ndjeshëm.

Turistët

Numrin më të madh të vizitorëve që “pushtojnë” kalanë e Krujës, sigurisht, kësaj radhe me dëshirë, janë qytetarët e ardhur nga Kosova dhe nga shtete të huaja. Kureshtarë, njëkohësisht edhe të mirëinformuar sa i përket historisë së heroit tonë legjendarë “Skënderbeut”, ata shohin me vëmendje çdo detaj që përbën kalanë, sikur duan të vërtetojnë apo ta lidhin atë me historinë.

Ndër suveniret më të preferuara mbeten pjatat porcelani të murit ku është skalitur kalaja, ose “Skënderbeu”. Po kështu edhe suveniret e tjera si p.sh një qilim i punuar me mjeshtëri artizanale, një mbulesë tavoline me punim grepi, apo në rastet kur e ‘adhurojnë’ Shqipërinë, një flamur a një veshje jona kombëtare nuk përbën asnjë problem për ta. Megjithatë, ndonëse më të pakët në numër, në qytetin historik nuk mungojnë as vizitorët të cilët vijnë nga rrethe të tjera të Shqipërisë, enkas për t’i treguar pasardhësve të tyre, një pjesë të historisë, që u shkrua me gjak.

Opinionet

Abdullah Aliademi është një shtetas Kosovar. Ai ka ardhur në Kalanë e Krujës për të shoqëruar një grup turistësh, nga Çikago, Amerika, të cilët i ka miq prej vitesh. Ata vijnë për herë të parë në Shqipëri, e dëshira e tyre ishte të vizitonin kalanë e Krujës. “Kishin dëgjuar të flitej shumë për të, kureshtarë insistuan të vinin e ta vizitonin këtë qytet të vogël, por që mban brenda një histori të madhe. Unë i shoqërova me dëshirë të madhe. Kështu m’u dha mundësia të shihja edhe unë këtë qytet të bukur e me tradita. Janë mahnitur kur kanë parë kostumet tona popullore dhe flamujt e punuar me dorë”,- tregon Abdullahi.

Tregtarët

Xhemal Kullai është një 60 vjeçar i cili prej tre vjetësh vjen për të tregtuar mallrat e tij pranë portës kryesore të kalasë. Vite më parë, bashkëshortja e tij punonte në ndërmarrjen artizanale të qilimave në Krujë. Me prishjen e ndërmarrjes, ajo filloi ta ushtronte zanatin e saj në shtëpi. “Kështu nisi puna ime në këtë portë. Ajo i punonte, unë i shisja”, tregon Xhemali. Xhemati është kaldajist, ai ka pas punuar në spitalin e qytetit historik, por reformat e lanë atë në “rrugë të madhe”. “Kishim dy fëmijë për të ushqyer, kështu që e vetmja mënyrë për të mbijetuar ishte të punonim vetë për të siguruar bukën e gojës. Tani jemi të kënaqur, vërtet nuk fitojmë për të vënë pasuri, por jetojmë normalisht si të gjithë shqiptarët”, shprehet ai.

Lavdije Kalaja është një tjetër tregtare në kalanë e Krujës. Ajo ka një vit që është vetëpunësuar në këtë vend, kohë kjo kur u shkëput nga puna. “Kam pas punuar në një fabrikë këpucësh italiane. Merrja një pagë minimale prej 20 mijë lekësh të reja. Bëra një llogari të shkurtër e pashë se ishte shumë më mirë të vija këtu. Vërtet nuk fitoj ndonjë shumë të madhe por krahasuar me punën në fabrikë, ku isha nën urdhrat e të tjerëve, jam shumë më mirë. Edhe fitimi e kalon shumën që unë merrja në fabrikë, sidomos në periudhat kur vijnë turistë” nënvizon Lavdija.

Ylli Abazaj, është një prej tregtarëve më të vjetër në Kalanë e Krujës. Ai ka 15 vjet që tregton mallra të ndryshme artizanale në këtë zonë. Sipas tij “krahasuar me vite më parë puna ka rënë paksa. Ka ditë që nuk bëjmë asnjë lek xhiro, kjo edhe për shkak të motit të keq ose stinës në të cilën ndodhemi, por ka ditë që fitojmë deri në 3-4 mijë lëkë të reja. Klientët më të mëdhenj i kemi nga Kosova ose turistë që vijnë nga vende të huaja, por nuk mungojnë as shqiptarët të cilët vijnë nga rrethe të ndryshme për të parë kalanë e me këtë rast marrin edhe diçka kujtim nga ky qytet”, tregon Ylli Abazaj.

Historia

Kalaja e Krujës është një nga kalatë më të njohura në Shqipëri. Kjo kala me trajtë eliptike dhe me perimetër 804 m, zë një sipërfaqe prej 2.5 ha tokë dhe është ngritur në një kodër shkëmbore. Gërmimet arkeologjike të vitit1978 dëshmojnë se kodra ka qenë e banuar që në shek e III p.e.r. ndërsa kalaja është ngritur në shek. V-VI e.r. Pranë saj është zbuluar një varrezë e madhe e kulturës arbërore. Përmendet me emrin e sotëm në shek e IX bashkë me qytetin e Krujës si qendër peshkopale. Në shek XIII-XIV ishte qendra e shtetit të Arbrit. Gjatë periudhës së Skënderbeut u bë kryfortesa e qëndresës së shqiptarëve kundër pushtimit osman.

Kafe turke apo kafe greke?

26/12/2012 Lini një koment

Besnik MUSTAFAJ

KAFE TURKE APO KAFE GREKE?

Besnik Mustafaj

Besnik Mustafaj

Në Greqi kam shkuar për herë të parë në nëntor 1991, afro një vit pas rënies së diktaturës te ne. Unë isha zgjedhur ndërkohë deputet në Kuvendin e Shqipërisë, një barrë e re kjo dhe krejt e panjohur për mua. Politika nuk kishte bërë pjesë kurrë në ëndrrat e mia për të ardhmen deri pak muaj më parë, kur ndodhi përmbysja historike, një revolucion i butë, por i përshpejtuar, në radhën e parë të të cilit u gjenda thjesht e vetëm pse shkrimtari, që kishte fituar tashmë një farë pjekurie brenda meje, ishte bërë i vetëdijshëm se sa e pakompensueshme për ta shprehur veten në vazhdim ishte mungesa e lirisë. Përfshirja entuziaste në politikë, sipas parashikimit tim fillestar, do të mbaronte me ardhjen e lirisë.

Parashikim i gabuar. Në prag të pranverës (1991), kur m’u kërkua me ngulm të kandidoja për deputet i Partisë Demokratike përballë partisë së komunistëve, që po përpiqeshin kuturu të përshtateshin me rrethanat e reja historike, unë i munda dilemat vetëm duke i dhënë vetes arsyen se politika do të më ndihmonte për ta kuptuar më shpejt thelbin e lirisë si realitet. Unë e kisha kaluar fëmijërinë, rininë dhe fillimin e moshës së burrit në një vend, i cili ishte vendi im pa dyshim, por një vend i rrethuar nga brenda me tela me gjemba dhe ku rojat shqiptare të kufirit e mbanin pushkën të drejtuar kah bashkatdhetarët e tyre, gati për të qëlluar mbi cilindo që do të orvatej të dilte nga rrethimi. Kush ishte armiku i atdheut në rrethana të tilla? Kjo pyetje bëhet sfilitëse për ndërgjegjen e shkrimtarit dhe letërsia e tij e ka të pamundur ta vështrojë nga lart dramën, indi i të cilës është organikisht politik. Shkrimtari do të jetë doemos palë: me të rrethuarit ose me rrethuesit, që do të thotë se shkrimtari mbruhet pashmangshëm politikisht dhe vizioni i tij mbërthehet në kllapat “pro” dhe “kundër” si në një darë të hekurt. Cilido shkrimtar që ka shkruar nën diktaturë duke besuar se po qëndron jashtë politikës, vetëm ka gënjyer veten. Diktatura e ngordh qysh në embrion specien e shkrimtarit apolitik. Shkrimtari i mbrujtur nën diktaturë, pra, do s’do mbetet thelbësisht politik edhe pas shembjes së diktaturës. Për të ekzistuar si shkrimtar në rrethanat e reja historike, ai e ka urgjente ta kuptojë mirë se nuk mund ta kapërcejë këtë thelb të vetvetes për t’u shndërruar në një tjetër. Kjo nuk do të thotë aspak se ai mbetet i mëparshmi. Përkundrazi. Me ardhjen e lirisë çmontohet njëherë e mirë dara “pro regjimit” ose “kundër regjimit”, brenda së cilës ai ka qenë i mbërthyer si në shtratin e Prokustit.

Me të kaluar euforia e natyrshme për çaste të tilla siç janë kthesat rrënjësore në historinë e kombit, – dhe kjo eufori fiket shpejt, – shkrimtari zbulon i tronditur se ndrydhja e skëterrshme e hequr dje brenda kllapave të darës në të vërtetë ka qenë për të dhe konfort. Duke u çliruar nga tortura, ai ka humbur njëherazi edhe qetësinë. Nuk ka më kushte për të qenë “kundër”, gjë që i kërkon të çmësohet me krejt mënyrën e vet të funksionimit, ushtrim ky që rezulton tejet i ndërlikuar dhe për të cilin ai nuk ishte stërvitur. Por, pa zgjidhjen e këtij ushtrimi, ai nuk mund të vendosë paqe me veten. Aq e thellë është tronditja e tij për shkak të këtij zbulimi, sa ai nuk e shmang dot pyetjen nëse ardhja e lirisë shënon për të përmbushjen e ëndrrës së vet më të shenjtë apo daljen përfundimtare nga ëndrra e vet më e shenjtë? Javë pas jave e muaj pas muaji, kjo pyetje gjithashtu po shndërrohej në torturë për ndërgjegjen time të shkrimtarit. Në atë periudhë nuk më shqitej nga mendja subjekti i një poezie greke, lexuar rastësisht vite më parë në një antologji të poezisë së re greke, botim i UNESCO-s në frëngjisht. Nuk më kujtohej autori dhe nuk më kujtohet as sot. Poezia bënte fjalë për një tigër lindur e rritur në kopshtin zoologjik. Në kafazin e tij 6 metra katrorë tigri vraponte çdo ditë 60 kilometra. Një ditë kujdestari harroi derën e kafazit hapur. Tigri doli në oborr dhe zuri të sillej rreth vetes gjithë furi, por vetëm në një sipërfaqe 6 metra katrorë. Ai thjesht nuk dinte të vraponte drejt, sepse në kujtesën e tij nuk ekzistonin hapësirat e pakufishme të savaneve dhe horizonti i largët me iluzionin e bashkimit të tokës me qiellin. Në përfytyrimin tim të trazuar kryhej pavullnetshëm një përqasje midis vetes time dhe atij tigri fatkeq. Jam bindur se shkrimtari e ka shumë më tronditëse se politikani apo sociologu përballjen me diskontinuitetin e Historisë. Ai mësohet me mundim të madh të jetojë në vitin zero, ose nuk mësohet dot dhe shkërmoqet e asgjësohet si shkrimtar. Nuk është e rastit që shumë shkrimtarë në vendet ish-komuniste, midis të cilëve edhe autorë shumë të mirë, u përfshinë në politikë me shembjen e diktaturave, fituan një publik të ri me përgjegjësitë e larta që morën para kombeve të tyre, që do të thotë se bënë një jetë të re fund e krye, por nuk u kthyen më kurrë te dorëshkrimet e romaneve, të poezive apo të pjesëve të teatrit. Shembulli më i ndritshëm i tyre është Vaclav Havel.

Unë nuk i merrja dot me mend të gjithë këto në atë fillim. Vetëm shpresoja se pjesëmarrja në politikë do të më ndihmonte t’i kapërceja më shpejt dhe më lehtë hutimin dhe pasiguritë e shumta gërryese e të cilat vetëm shtoheshin, gërryenin për shkak të papërsosmërive të reja që zbuloja në fytyrën e përndritur të lirisë. Kapërcimi më shpejt dhe më lehtë i hutimit dhe pasigurive do të ishte kohë e fituar dhe, siç e mendoja unë, kjo kohë do të ishte në të vërtetë e fituar për shkrimtarin brenda meje, i cili i kishte kapërcyer tashmë të tridhjetat dhe besonte përfundimisht se shkrimi ishte qëllimi kryesor i jetës së tij. Nga ana tjetër do thënë se nuk kisha as edhe një shllim të përafërt për ç’përmbante mandati i deputetit, të cilin pranova ta kërkoja në një zonë elektorale të kryeqytetit dhe që e fitova pa lodhje: bëra vetëm një miting dhe asgjë tjetër. Nuk mora madje as mundimin të jepja një fotografi për të shtypur një poster të thjeshtë siç bënë kolegët e mi dhe siç duhej bërë në të vërtetë. Shkurt fjala, isha krejtësisht mospërfillës ndaj rezultatit. Padija për punën e re nuk më turbullonte fare dhe as nuk ndieja ndonjë frikë nga dështimi. Në mendjen time isha i sqaruar: nuk kisha hyrë në rrugën e politikës me synimin për të shkuar larg. Po ashtu, – do pohuar tani pas njëzet vjetësh, – nuk më vlonte në shpirt ndonjë tharm i fortë prej “shërbëtori të popullit”. Në gjithë këtë rrëmujë, që ma mbushte kokën, për ca muaj nuk arrita as ta vija re që nuk po shkruaja më. Nuk ndieja mirëfilli nevojë të tërhiqesha qoftë edhe një pjesë të vogël të ditës në vetminë e romancierit. Kjo ishte e tepërt, e padurueshme.

Për ta shprehur këtë gjendje kaotike, ambigue dhe me shpresë për t’i ikur asaj kështu, ndërmora asokohe shkrimin e esesë “Midis krimeve dhe mirazheve”. Fjala ishte për krimet e të kaluarës komuniste dhe mirazhet e të ardhmes demokratike dhe unë, shqiptari tridhjetëvjeçar, për më tepër shkrimtar, me të sotmen time midis dy epokave, që rropaten për të kuptuar se ç’është diskontinuiteti i Historisë, i cili nuk ishte thjesht një diskontinuitet estetik. Ku po shkoj? pyesja sa e sa herë veten siç e pyeta edhe gjatë atij udhëtimi tim të parë në Greqi, për të marrë pjesë në një takim parlamentarësh të Ballkanit, organizuar në Selanik nga Parlamenti Europian me Parlamentin e Greqisë. Kisha një mijë e një arsye për t’iu gëzuar atij rasti që po më çonte te fqinji ynë i lashtë, me të cilin Shqipëria komuniste kishte qenë në një armiqësi të gjatë e të hapur, aq sa marrëdhëniet diplomatike mes dy vendeve ishin vendosur vetëm pak vite para shembjes së diktaturës.

Ne nga brenda rrethimit me tela me gjemba, me vullnetin për t’u mbrojtur nga manipulimi, tërë fajin ia hidhnim qeverisë tonë për këtë mbyllje hermetike ndaj fqinjit tonë jugor. Greqia ishte de juro në gjendje lufte me Shqipërinë qysh nga viti 1940, kur Italia e Musolinit, e cila një vit më parë kishte pushtuar Shqipërinë, përdori territorin shqiptar për ta sulmuar. Ky fakt ishte, pra, absurd qysh në origjinë dhe vazhdonte, megjithatë, të ishte në fuqi edhe pas vendosjes së marrëdhënieve diplomatike. Parlamentet e kolonelëve që e kishin sunduar Greqinë me dorë të hekurt sigurisht që nuk do e shfuqizonin. Paradoksi ishte që këtë absurditet nuk e kishin fshirë as parlamentet demokrate pas rrëzimit të diktaturës së kolonelëve, ndërkohë që ndryshonin fatin e vendit të tyre duke e anëtarësuar në NATO e pastaj në Bashkimin Europian. Po me ne, fqinjin më të vogël të Ballkanit, më të dobëtin ekonomikisht e më fatkeqin politikisht, pse demokratët grekë, të majtë si të djathtë, vazhdonin ta mbanin ende gjallë lugatin e luftës? Sidomos ne, intelektualët e rinj të Tiranës, nuk ia shtronim kurrë vetes një pyetje të tillë nga frika se me logjikë të ftohtë do të gjenim ndonjë fije të vërtete në retorikën zyrtare e, rrjedhimisht, do e lehtësonim sadopak regjimin tonë nga barra e përgjegjësisë historike për izolimin ku jetonim. Një arsye më vete për t’iu gëzuar këtij udhëtimi ishte shoqëria e Donikës, gruas time. Asokohe ajo ishte 31 vjeç dhe e kishte për herë të parë jo vetëm vizitën në Greqi, por edhe daljen jashtë Shqipërisë. Për më tepër, do të udhëtonim me makinë. Pavarësisht rrugës së keqe, duke kaluar përmes fshatrash e qytetesh të vogla greke, do të shihnim më nga afër jetën e njerëzve të thjeshtë, gjë që na ngazëlleu po aq Donikën sa edhe mua.

Mbërritëm në Selanik në buzëmbrëmje. Ishte butë për një muzg vjeshte dhe nuk frynte erë. Zumë shpejt e shpejt vend në hotel, si njerëz që nuk kanë asnjë minutë për të humbur. Dritarja e dhomës shihte nga Olimpi. Por ne, përpara se të sodisnim aq larg, ishim të etur të preknim qytetin. Kishim afro dy orë kohë për darkën e mirëseardhjes, që jepnin autoritetet greke për deputetët e ftuar. Gruaja ime pi rrallë kafe, por asaj here, për një arsye që një femër nuk ka zakonisht pse ta shpjegojë, ajo dëshironte një para se të dilnim shëtitje. Zumë vend në barin e hotelit. Kamerieri, një burrë rreth të dyzetave, i shkurtër e me trup të ngjeshur, – nuk do e harroj kurrë pamjen e tij, – u afrua sakaq te tryeza jonë me ca hapa të vegjël e të shpeshtë, gazmorë do të thosha dhe, me një çehre shumë miqësore, na u drejtua në greqisht. Kishte një të folur të përshpejtuar e me rrokje të ngjitura njëra pas tjetrës, një shëmbëlltyrë e tingullzuar e ecjes së tij. Po matesha t’ia shprehja gruas time në shqip kënaqësinë që kamerieri, i pari grek me të cilin shkëmbenim dy fjalë në tokën e Odiseut, na ishte drejtuar në gjuhën e tij, në të cilën as unë e as gruaja ime nuk kuptonim asgjë. Por në atë fillim të çlirimit tonë, neve nuk na pëlqente të vihej re ndryshimi që besonim që kishim me njerëzit e rritur në liri. Thellë-thellë vetes ne kërkonim para së gjithash ngjashmërinë me ta, si terapi për të fituar siguri në vete, gjë për të cilën kishim nevojë po aq sa edhe për ajrin. Duke na folur në qasjen e parë greqisht, kamerieri na kishte bërë një dhuratë të këndshme. Ai na kishte menduar si vetja e tij. Ne gjithsesi e morëm me mend se ai na kishte pyetur çfarë dëshironim të pinim.

-Flisni frëngjisht?- iu drejtova unë me merakun për t’ia thjeshtuar komunikimin gruas time.

-Sigurisht, – m’u përgjigj ai menjëherë me një frëngjishte të rrjedhshme e po aq gazmore sa edhe greqishtja. – Këtu jeni në një hotel “Internacional” dhe personeli i shërbimit zgjidhet në përputhje me lartësinë e klientëve.

-Do të më pëlqente një kafe turke, – ndërhyri Donika me një lloj intimiteti që nuk e ka zakon t’ua japë të panjohurve. – Ma bëni dot?

-Më falni, zonjë? Çfarë thatë? – iu kthye kamerieri i prishur sakaq në fytyrë a thua se kishte dëgjuar diçka të tmerrshme, aq sa nuk po u besonte veshëve.

Gruaja ime do e kishte përsëritur kërkesën, madje me të njëjtin shpengim, që tjetri ta përkthente si mirëkuptim nga ana e saj në qoftë se nuk mund t’ia bënin kafen turke. Por i shtangu fjala në buzë përpara vështrimit të acaruar befas të kamerierit. Ajo u soll nga unë dhe më pyeti në shqip gjithë shqetësim nëse kishte bërë ndonjë gabim. Nëpër fijet e holla të nervave të saj kishte vërshuar rrëmbyeshëm gjithë pasiguria e njeriut që gjendet për herë të parë në një kafene të huaj dhe porosit në gjuhë të huaj. Për më keq, në një gjuhë të tretë, ku gjithashtu ajo nuk ishte shumë e ushtruar.

-Jo,- iu përgjigja shpejt e shpejt vetëm për ta qetësuar. Nuk e kisha aspak të qartë se ç’ndodhi. Pse u mërzit kamerieri?

Donika nuk kishte më dëshirë për kafe dhe më kërkoi të dilnim. Ajo ishte zbehur si të mos ngopej më me frymë.

Kamerieri ishte ende aty bashkë me vështrimin e vet të lëvizshëm që lëshonte shkëndija mbi gruan time. Ai na pa që po ngriheshim e nuk na ftoi të qëndronim. Haptas nuk kërkonte pajtim. Vetëm më pyeti mua me atë frëngjishten e vet të rrjedhshme, por të ftohur tashmë, se në ç’gjuhë kisha folur me zonjën. Unë ndihesha tani i bezdisur nga prania e tij. Megjithatë iu përgjigja pa e vrarë mendjen pse kjo kureshtje.

- Jemi shqiptarë. – Me bisht të syrit vura re se si fytyra e tij u përflak fare.

- Nuk mund të vini në shtëpinë tonë e të na provokoni, – e ngriti ai zërin dhe mori të largohet drejt banakut me një tendosje të shtirur të trupit të vet të ngjeshur. Shumë nga klientët e sollën kokën nga ne. Ai shtoi edhe diçka në greqisht, por pa na u drejtuar posaçërisht mua e gruas time.

Unë nuk dija ç’të thosha për ta hequr nga vetja njollën e një faji të pabërë. Përshtypja se kamerieri duhej të ishte pak budalla nuk vlente. Hodha nëpër sallë një vështrim të çmeritur dhe mblodha instiktivisht supet me shpresën se trupi do të më ndihmonte për ta shprehur më mirë sikletin. Nuk ndesha në asnjë vështrim mirëkuptues. Do të thotë se në sytë e të pranishmëve unë dhe gruaja ime ishim provokatorë. Gruaja kishte vënë të dy duart te bërryli im në një mënyrë që nuk dallohej nëse mbështetej aty apo vigjëlonte mbi mua në rast se do të shpërtheja. Vura re se ishte zverdhur edhe më, dhe më ngjau si një vajzë e vogël e trembur nga nja ëndërr e keqe. Bëra aq sa mund të bëja: I hodha dorën në qafë për ta tërhequr ngrohtësisht drejt derës. Në atë çast kamerieri, gjithnjë i pazbutur, ndoshta edhe i kënaqur për dorëzimin tim, pati një shtysë ta theksonte deri në fund mësimin që na kishte dhënë. Ai lëshoi pas shpinës tonë:

- Këtu jeni në Greqi, dhe pihet kafe greke ose ekspres. Nguleni mirë në kokë: kafe greke. Kafen turke e pini në vendin tuaj me çallmë. Ose shkoni në Anadoll!

Zëri i tij kutërbonte nga përçmimi, aq sa pata përshtypjen se dëgjova një personazh të Niko Kazanzaqis dhe gjithçka u sqarua si me magji në kokën time. Mllefe të vjetra dhe që ashtu, krejt jashtë kohës që i kishte mbjellë, të paktën sipas kuptimit që kisha unë për “Kohën”, ngjanin në sytë e mi jo vetëm të papërligjura, por edhe të shëmtuara e karikaturale. Me sa thoshte historia, sherret greko-turke kishin më shumë se shtatëdhjetë vjet të mbyllura. Ç’e kishte penguar këtë burrë, lindur e rritur në liri, të pastrohej nga ato mllefe? Gruaja më tërhiqte gati me nxitim drejt derës. Ajo me siguri druante ndonjë shpërthim tjetër, nga ana e kamerierit, vështrimin e të cilit e ndieja si diçka të bezdisshme në zverk. Ai dukej nga ata që e kanë të pashtershëm vrerin dhe nuk do të ishte çudi të na lëshonte edhe një breshëri para se t’i humbisnim nga sytë. Nuk do të më bënte më përshtypje. Ai e kishte humbur me shpejtësi fuqinë të më fyente me prapashtesa të tilla si ajo “me çallmë”, që nxori për vendin tim, vetëm pse shumica e popullsisë ishte myslimane apo ku i di unë se çfarë tjetër të ngjashme mund t’i pillte mendja e që gjithsesi do të ishte pa farë lidhjeje me të vërtetën. Thelbi i së keqes që sapo zbulova nuk ishte pse ai nuk e dinte si ishim ne shqiptarët, fqinjët e tij të parë e më të vjetër ballkanikë. Thelbi i të keqes ishte pse ai nuk donte ta mësonte si ishim ne. Kush mund të ma shpjegonte pse kjo mungesë dëshire te ky burrë i rritur në liri?

Ne do të shiheshim përsëri pa kaluar dy orë, por tashmë në rrethana të tjera. Gjatë darkës së mirëseardhjes që dhanë të zotët e shtëpisë për deputetët e ftuar, për një arsye që vetëm protokolli duhet ta dijë, mua më kishin ulur në tryezë me një ministër grek. Dhe do të më shërbente i njëjti kamerier. Unë nuk i dhashë të njohur dhe shmanga vazhdimisht sytë e tij, sado që e kisha një kureshtje gati-gati të sëmurë ta përballja vështrimin tim me vështrimin e tij. U përmbajta vetëm duke i thënë vetes se nuk më lejohej t’i shëmbëlleja atij. Por nuk ishte e thënë ta përmbushja deri në fund betimin tim. Pak para mbylljes, sipas rendit të darkës, ai u afrua edhe njëherë te tryeza jonë, ku ishim tetë veta, të merrte porosinë për kafe. Dëgjoi secilin ta shprehte dëshirën, ndërsa për mua foli vetë:

-Miku shqiptar e di që do kafe greke. – Kishte folur në anglisht. Askush përveç meje nuk do të mund ta pikaste vibrimin e fshehtë të provokimit në tingëllimin gazëror të zërit të tij.

-Kafe turke, – iu përgjigja ftohtë. Dhe shtova: – Pa sheqer, ju lutem! E dua të hidhur. – Unë prita një çast që kamerieri të yshtej nga provokimi im i sajuar aty për aty. Ndërsa ai, nga ana e vet, duket se priti ndërhyrjen e ministrit grek për të më treguar vendin. Ra një heshtje e shkurtër, kohë e mjaftueshme për mua ta zija veten në faj me provokimin tim të vullnetshëm, e që ishte, ma tha mendja, një zgjim i pavullnetshëm i demonëve të mi stërgjyshorë për hakmarrje.

Krenar, megjithatë, pse arrita ta zë veten fajtor për aq sa ç’mund të ishte e fajshme porosia ime e qëllimshme për një kafe turke në rrethanat kur kafja, edhe pse e përgatitur njësoj e krejt me të njëjtën shije, lejohej të ishte vetëm greke dhe, i kthjelluar nga vetëdija e fajësisë, pyeta veten krejt seriozisht se si do të ishte letërsia ime e ngjizur në liri. Po atë mbrëmje, saktësisht me 13 nëntor 1991, në dhomën e hotelit, ndërsa gruaja ime flinte, shkrova poezinë e mëposhtme:

ASNJË ZOG S’FLUTURON NËPËR QIELL 

Asnjë zog s’fluturon nëpër qiellin e shtrirë vjeshtor.
Vetëm re, shtëllunga të varura aty-këtu mbi mal e mbi det
Si gusha e mplakur e Athinasë.

Me hi zjarresh të fikur që nga djegia e Trojës
Apo me lëndën gri të njohur si TRUTË E MIA
është mbushur hapësira?

Vështrimi i mbetur bosh më mbështillet rreth retinës
si hithër.

Hyjnitë s’po më ndihmojnë as me muzat, as me irat.
Dhe jam kaq pranë Olimpit. Kaq pranë gjurmëve të Shën Palit
Më kot. Më pa dhimbje sfilitesha kur larg isha.

Në djall le të shkojë ky varr akullnajor zotash!
Më ndihmoni, ju lutem, në udhëtimin tim, ju,
fëmijët e mi lindur në vitet tetëdhjetë,
Djem ende të vegjël, për fatin tuaj të vegjël,
Pa brerje në ndërgjegje, pa njollë nga Historia;
Ju s’dini ç’lidhje ka më përrallat DIKTATURA
Dhe me mungesën e qumështit në mëngjes
Apo me mungesën e lodrave tuaja POLITIKA.

Në moshën e Krishtit sot, dhe me dy djemtë e mi
-jo si apostuj përreth-
Shoqëruesit e mi të paepur në odisenë time,
Po kthehem te vetja ime e munguar për 33 vjet.

Priskë, qershor 2011

Marrë nga faqja: http://www.gazeta-shqip.com/opinion/10d5794f5ac030817aa7802d1dda8df1.html

Medreseja, digë e identitetit fetar dhe kombëtar gjatë historisë

12/12/2012 Lini një koment

Nexhat IBRAHIMI

MEDRESEJA, DIGË E IDENTITETIT FETAR DHE KOMBËTAR GJATË HISTORISË

I. Hyrje

Nexhat Ibrahimi

Nexhat Ibrahimi

Burimet themelore të Islamit, Kur’ani dhe Sunneti, dëshmojnë se arsimimi dhe edukimi i pasardhësve në Islam është detyrim me përparësi për prindërit. Këtë e thekson Kur’ani në shumë ajete:

“Lexo, në emër të Zotit tënd i cili të ka krijuar. …!” (El-Alek, 1-5)

Ky detyrim prindëror ishte përparësi nëpër të gjitha periudhat historike, pa marrë parasysh moshën e pasardhësve:

“Dhe Ibrahimi ua porositi këtë bijve të vet, si edhe Jakubi: “O bijtë e mi, Allahu ua ka zgjedhur fenë dhe assesi mos vdisni ndryshe, vetëm si muslimanë!” (El-Bekare, 132).

Edhe Muhammedi a.s. e thekson rëndësinë e arsimit dhe edukimit islam:

“Prindi është i detyruar ndaj fëmijës: t’i jep emër të bukur, ta edukojë mirë dhe ta mësojë …”. (Hakimi).

“Prindi nuk mund t’i lë apo t’i dhurojë fëmijës së tij asgjë më të mirë se sa edukimin e mirë.” (Tirmidhiu).

Edhe pse ky detyrim prindëror ka pasur rëndësi parësore për muslimanët, megjithatë ky detyrim në praktikë nuk është realizuar gjithnjë si është synuar. Familja nuk ka pasur mundësi që t’ua plotësojë fëmijëve kushtet e caktuara. Për këtë arsye, shtrohej nevoja e edukimit dhe arsimimit institucional, si rrugë e rëndësishme në procesin e formimit të personalitetit musliman të pasardhësve të tyre.

II. Historia si manifestim i mësimeve hyjnore

Gjatë shekujve të parë të mesjetës Evropa karakterizohet si periudhë e errët, jo vetëm në aspekt të mungesës së të dhënave historike por edhe në aspekt të keqeverisjes. Në këtë periudhë në të gjitha fushat e jetës dominonte fjala e Kishës. Nuk kishte përparim në letërsi, art apo shkencë. Jo vetëm kaq, por çdo përpjekje për të përparuar ndëshkohej nga dënimet e rrepta deri në vdekje (Galileu, Bruno, Koperniku etj.). në anën tjetër, sipas Xhorxh Sarton, kjo periudhë për muslimanët ishte dritë e mirëfilltë.[1] Si rezultat i këtij angazhimi kemi edhe konstituimin dhe zhvillimin e disiplinave të para islame, sikur edhe librat e para në fushat fetare dhe ato shkencore. Kjo rezultoi që në vitin 794 në Bagdad të themelohet fabrika e parë e letrës në botën muslimane. Halifi El-Me’muni në vitin 830 në Bagdad e themeloi institucionin e lartë hulumtues, të cilin e quajti Bejt’ul-hikmeh (Shtëpia e Urtësisë), që sot ngjason me Akademinë e Shkencave, e cila kishte bibliotekë të madhe, observatorium, objekte për përshkrim, shkrim, përkthim dhe studime të lira, në krye tësë cilës ishte El-Kindiu.

Muslimanët kudo që shkonin hapnin shkolla, medrese. Kjo ndodhi në Spanjë pas vitit 710, por ndodhi edhe në Sicili një shekull më vonë. Nga Sicilia e Spanja u bartë në Evropë edhe zeja e letrës dhe mjeteve të shkrimit.

Nga kjo periudhë kemi edhe universitetet e para muslimane si ajo e Zejtunit në Tunizi (737), e Kajrevanit në Fesë (859), e El-Ez’herit në Kajro (970-972), Nidhamije në Bagdad (shek. XI) etj. Këto shkolla janë të shumta dhe në çdo cep të botës muslimane. Qendrave të hershme arsimore të botës muslimane të Damaskut, Bagdadit, Basrës, Kufes, shumë shpejt iu bashkuan edhe qendrat e tjera në Nishapur, Samarkand, Buhara, Halep, pastaj Granadë, Kordobë, Sevilje, Toledo, Fes etj. Ky zhvillim ishte manifestim edhe i shpejtësisë së konstituimit të Islamit në hapësirën më të madhe se që e kishte Perandoria Romake në kulmin e fuqisë së saj por edhe i shpejtësisë së zhvillimit dhe komentimit të gjithanshëm të Islamit dhe njëkohësisht absorbuan trashëgiminë shpirtërore të Greqisë së Vjetër, judeo-kristianizmit, Persisë, Indisë etj. Këto dy komponenta janë të mishëruara dhe përbëjnë unitetin organik, siç e quan këtë historiani rus i shekullit XX, L. S. Vasiljev: “Shfaqje e papërsëritshme në historinë botërore e cila me të drejtë quhet botë islame.” [2]Tërthorazi, kjo shtrirje e shkollave të të gjitha niveleve reflektoi edhe në vendet ballkanike dhe shqiptare qysh herët, e për të cilat njoftoi udhëpërshkruesi i famshëm Jakut El-Hameviu në veprën e tij kapitaleMu’xhem’ul-Buldan.

III. Medreseja, strumbullari i arsimimit musliman

Medresetë krahas xhamisë (mesxhidit) janë institucionet më të rëndësishme dhe më të shtrira të arsimimit të përshpirtshëm në kulturën islame. Mirëpo, shekujt vijues, i dyti, i treti, i katërti dhe i pesti, tregojnë dhe dëshmojnë lindjen edhe të institucioneve të tjera arsimuese, sikurse janë bibliotekat, zavitë, teqetë, qendrat për përkthim etj. Megjithatë, medresetë kurrë nuk e humbën primatin në arsimimin e muslimanëve dhe të interesuarve të tjerë. Në anën tjetër, përkundër synimit të përbashkët, megjithatë xhamitë dhe medresetë kanë ruajtur rolin specifik të tyre. Xhamitë para së gjithash ruajtën rolin e ibadetit, kurse medresetë rolin edukativ-arsimor, respektivisht rolin e dhënies mësim (ta’lim). Në këtë mënyrë, xhamia nëpërmjet medresesë i përcjellë vlerat e Islamit, kurse medreseja nëpërmjet xhamisë e siguron synimin më të lartë të misionit të tij.

IV. Institucionet edukative-arsimore te osmanlinjtë

Qëndrimi i muslimanëve në Ballkan gjatë mesjetës dhe shfrytëzimi i kohëpaskohshëm i hapësirave të hapura (musallave, namaz-xhaheve) e më rrallë edhe të mesxhideve e xhamive, ende nuk është shenjë për konstituimin e institucioneve apo edhe të pushtetit musliman të qëndrueshëm në këto troje. Kjo do të ndodh sidomos gjatë shekullit XV e pas, me formimin e pushtetit ushtarak, drejtues, administrativ dhe gjyqësor. Në këtë periudhë e kemi edhe ndërtimin sistematik tëobjekteve fetare islame (xhamitë, mesxhidet, namaz-xhahet),objekteve ekonomike (bezistanet, dyqanet), objekteve të komunikacionit (karvan-sarajet, qypritë), objekteve komunale(sahat-kullat, hamamet, çeshmet, shadërvanet), objektevehumanitare (mysafir-hanet, imaretet) dhe të objekteve shkollore(mual-lim-hanet, medresetë, mektebet). Hov të jashtëzakonshëm këtij trendi i dha vetë Sulltan Mehmedi II Fatihu (1432 – 1481). Edhe zonat e reja nën administrimin osman i kushtuan rëndësi jo më të vogël ngritjes dhe ndërtimit në përgjithësi të objekteve dhe në veçanti të objekteve fetare-arsimore-humanitare por edhe mirëmbajtjes së këtyre objekteve.[3] Kështu bëri për shembull edhe Suzi Prizreni në vakuf-namen e tij.

Ndërtimi intensiv që pasoi pas marrjes së këtyre territoreve i mundësoi vendorëve të fitojnë dije dhe shkathtësi për realizmin e objekteve monumentale, sakrale e profane, publike dhe private, si xhamitë e njohura, medresetë, hamamet, çeshmet etj., por e tërë kjo, sidomos në periudhën e hershme, do të jetë sipas sistemit islam arsimor çfarë është praktikuar në botën arabe-islame të kohës në fjalë.

Në këtë aspekt kemi edhe institucionet e para të arsimit siç janëmektebet (mejtepet) – shkollat fillestare, medresetë - shkollat e mesme dhe institucionet e specializuara si Dar’ul-hadith (Institut shkencor i veçantë për studim të traditës pejgamberike) ose Dar’ul-Kurra (Institut shkencor i veçantë për studim të Kur’anit) etj.

Kemi edhe ndarje të tjera, si ato sipas themeluesve të shkollave(emirët, vezirët, pashallarët dhe personalitete të larta shtetërore), sipas kompetencës (profesionalizmit) së profesorëve, pastaj sipasveprave kryesore (Hashije-i texhrid, Miftah, Telvih, Mevakif, Hidaje, Keshaf, respektivisht medresetë harixh, dahil, musile etj.), sipaslartësisë së rrogave të personelit arsimorë dhe atij teknikë ndihmës etj.

V. Medresetë në Prizren

Me hyrjen e trojeve shqiptare në rrethin kulturoro-historik musliman në këtë nënqiell fillon një epokë e re. Libri fillon të shkruhet, të përshkruhet, shitblehet, këmbehet për t’u bërë edhe përmbledhjet e para, nga të cilat do të formohen edhe bibliotekat e para. Kryesisht ato do të ndërtohen pranë xhamive (mektebeve) dhe medreseve, kurse në qytete të mëdha do të ndërtohen edhe biblioteka të veçanta. Evlija Çelebia gjatë udhëtimit të tij në trojet shqiptare në shek. XVII mendon se sistemi arsimor lulëzonte, kurse pedagogët përbënin elitën intelektuale me ndikim të fuqishëm në opinion.

Raste të tilla kemi shumë, por ndër rastet më eklatante në Prizren është Xhamia, Mualim-hanja dhe Biblioteka e Suziut në Prizren (1513), Xhamia, Medreseja, Biblioteka, Hamami i Gazi Mehmed-pashës (1573), Xhamia, Medreseja, Biblioteka e Sinan-pashës(1615) etj. Në fund të shekullit XVI Prizreni numëronte tetë xhami dhe po aq shkolla të llojeve të ndryshme[4], kurse dokumentet e kohës dëshmojnë se Prizreni në këtë kohë po zhvillohej në një qendër të mirëfilltë politike, ekonomike, arsimore e tregtare.[5] Madje, kishte edhe imarete (kuzhina), si ajo e Mustafa-pashës, e cila u jepte falas ushqim shumë talebeve dhe muderrisëve të Prizrenit.[6] Në këto shkolla të Prizrenit, janë mësuar lëndët pak a shumë të njëjta si në medresetë e tjera të Perandorisë Osmane: gjuha arabe, osmane e persiane, mësohej Kur’ani dhe komentimi i Kur’anit, Kiraeti, Hadithi (tradita islame), e drejta e sheriatit (fikhu, feraizi hanefij etj.), kelami (maturidij), logjika, retorika, astronomia, gramatika, sintaksa, stilistika, metrika etj. Pas përfundimit të shkollimit, nga medreseja përkatëse, sikur nga ajo e Gazi Mehmed-pashës, lëshohej dokumenti dëshmues, Ixhazet-nameja.

Me kalimin e kohës numri i shkollave varionte nga dekada në dekadë, por është e sigurt se disa funksiononin rregullisht. Sipas Sallnames së vitit 1874, Prizreni i kishte 21 mektebe si dhe 4 medrese. Më 1886 në këtë qytet kishte 17 shkolla për meshkuj, 9 për femra dhe një Ruzhdije (lloj gjimnazi) për fëmijët muslimanë në gjuhën mësimore osmane. Që të gjitha ishin të rangut mesatar.

Mirëpo, pas largimit të Perandorisë Osmane në vitin 1912 pjesa më e madhe e trojeve shqiptare u aneksuan nga sllavët. Fatin politikë të vendit e pësoi edhe sistemi arsimor. Ai u rrëgjua në maksimum dhe mbeti në mëshirë të fatit individual. U mbyllën shumica e medreseve, kurse ato që mbeten përcilleshin në mënyrë rigoroze, sepse ekzistonte frika se rebelimi antiserb e antikristian burimin e ka pikërisht nga këto qeliza. Sipas disa shënimeve statistikore, në viset shqiptare gjatë viteve 1912-1941 u rrënuan 320 xhami, u përdhosën 85 mektebe dhe bibliotekat e tyre.[7] Ushtaraku serb togeri Momir Korunoviq, në mars të vitit 1913, kishte hartuar një projekt shfarosës. Ai së bashku me arkitektin Dushan S. Millosavleviq kishin hartuar edhe Planin Gjeneral, i cili ishte zyrtarizuar më 1924, dhe me pretekst të rregullimit dhe zgjerimit të rrugëve të qytetit të Prizrenit, kishin asgjësuar pjesë të mëdha të trashëgimisë muslimane në Prizren.

Për t’i mbajtur rebelimin nën kontroll, më 1939 Mbretëria Jugosllave lejoi hapjen e vetëm dy medreseve, të Prishtinës dhe të Prizrenit. Mirëpo, ky vendim kurrë nuk u realizua. Meqenëse Medreseja e Gazi Mehmed-pashës në Prizren u mbyll më 1947, qeveria e atëhershme e Kosovës nën tutelën serbo-jugosllave, më 1949 mori vendim për hapjen e një medreseje në Prishtinë, por kjo hapje për shkak të mungesës së infrastrukturës u shty deri më 1951. Më pastaj Medreseja përjetoi disa reformime, duke u avancuar nga shkolla e mesme e ulët në shkollë të mesme pesëvjeçare, e më vonë në katërvjeçare, që vazhdon të jetë deri më sot.

Mirëpo, nevojat e popullit për kuadro të reja ishin të mëdha, kurse medreseja aktuale në Prishtinë nuk mund t‘i plotësonte nevojat e Kosovës, Preshevës, Malit të Zi, etj. Nisur nga këto rrethana, Këshilli i Bashkësisë Islame në Prizren, në vitin 1988 e pas, e shtroi nevojën e rihapjes së një medreseje në Prizren, për ta zbutur nevojën për kuadro të reja për veti por edhe për regjionin. Pas një kohe të gjatë arsyetimesh e bindjesh brendapërbrenda Bashkësisë Islame, më 1992 Kuvendi i Bashkësisë Islame në Prishtinë mori vendimin në parim, kurse më 1993 Kryesia e BI mori vendimin për implementimin e vendimit të Kuvendit dhe lejoi hapjen e Medresesë edhe në Prizren, të cilën e quajti Paralele të Ndarë Fizike të Medresesë në Prishtinë. Paraleles së meshkujve të medresesë në vitin 1997-1998 iu shtua edhe Paralelja e Femrave, që paraqet një përmbyllje të ciklit të mesëm arsimor dhe njëkohësisht paraqet rihapjen, vazhdimësinëqindra vjeçare të medreseve në Prizren e regjion.

VI. Në vend të përmbylljes

Në përfundim duhet theksuar se themelimi, shtrirja dhe zhvillimi i sistemit shkollor dhe edukativ është rezultat i mësimit islam dhe i raportit të Islamit kundrejt dijes dhe meditimit. Medresetë gjithnjë kanë prezantuar kështjella në të cilat janë filluar, zhvilluar dhe ruajtur vlerat fetare, morale, edukative-arsimore e kulturore, shoqërore e nacionale të cilat paraqesin identitetin e çdo populli.

Edhe Medreseja në Prizren paraqet trashëgimtaren e ish-medreseve në Prizren e më gjerë që si Diell të ndriçojë ndërmjet dy qytetërimeve (atij kristian dhe islam), të hedhë ura mirëkuptimi ndërmjet dy botëve (evropian dhe jashtëevropian), që t’i lidhë fijet ndërmjet dy periudhave kohore (të kaluarës dhe të ardhmes).

Medreseja sot, me objektet dhe infrastrukturën përcjellëse që ka, me kuadrin e kualifikuar dhe premtues, me interesimin e të gjithë faktorëve kompetentë dhe të popullit, dhe me ndihmën e Zotit, është garanci e të ardhmes sonë.

Ky referat është lexuar në programin e Medresesë në Prizren me rastin e 100 vjetorit të Pavarësisë së Shqipërisë, më 20.11.2012, në amfiteatrin e shkollës. (version i shkurtuar)


[1] Shih: Xhorxh Sarton, Historia e shkencës islame, Tiranë, 2009.
[2] L. S. Vasiljev, Istorija religija istoka, Beograd, 1987, f. 86.
[3] Medresetë në periudhën osmane janë të ndikuara nga medreseja Nidhamije e turqve selxhuk dhe kanë ndjekur rrugën e sunizmit. Sipas: Enes Karic, Prilozi, po aty, f. 133 dhe 135.
[4] Sipas: Hasan Kalesi, Prizren kao kulturni centar za vreme turskog perioda, Gj. Albanologjike, 1/ 1962, Prishtinë, f. 93.
[5] Skender Rizaj, Gjurmime Albanologjike seria e shkencave historike, nr. XIII-1983, f. 62.
[6] Esat Haskuka, Historijsko-geografska analiza urbanih funkcija Prizrena, Gjakovica, 1985, f 148.
[7] Sipas: Jusuf Osmani, Rezistenca e kuadrit dhe e institucioneve fetare kundër reformës agrare dhe kolonizimit në Kosovë midis dy Luftërave Botërore, në: Feja, kultura dhe tradita islame ndër shqiptarët, Prishtinë, 1995, f. 488.

“Nga Kërçova – Për Kërçovën”

27/11/2012 Lini një koment

Hasan KELMENDI

“NGA KËRÇOVA – PËR KËRÇOVËN”*

Profesori i orientalistikës, prof. dr. Feti Mehdiu, është studiues dhe hulumtues i njohur dhe i mirëpritur, që me një përkushtim të madh, arriti që deri më tash të botojë një numër jo të vogël studimesh e artikujsh nga fusha e orientalistikës që është fahu i tij, dhe jo vetëm nga kjo fushë; por edhe nga fusha të tjera, si historia, islamistika, gjuhësia-filologjia, folklori dhe etnologjia. (Numri i njësive të tij bibliografike arriti në 287, vetëm deri në fund të vitit 2002, shih revistën “Studime Orientale”, nr. 2, Prishtinë 2003). Kohët e fundit (më 2002), duke marrë parasysh kontributin e tij të gjerë e të shumanshëm në fushën e orientalistikës, Akademia Arabe e Shkencave (me seli në Damask), në mesin e 36 anëtarëve të rinj nga bota, e zgjodhi anëtar korrespondent të saj. Ne këtu do të ndalemi vetëm për të prezantuar dhe vështruar një libër të tij, që ndonëse doli nga shtypi më 1995, ai ruan edhe sot e më tej aktualitetin dhe rëndësinë e trajtimit dhe të shqyrtimit shkencor.

Libri “Nga Kërçova – për Kërçovën”, i kushtohet, siç mund të vërehet nga vetë titulli, vendlindjes së tij, pra, Kërçovës, qytet ky në ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë. Autori që në hyrje, “në vend të parathënies”, shkruan: “Librin e titullova ‘Nga Kërçova – për Kërçovën’. Këtë titull e kushtëzon materia e mbarështruar në këtë libër. Me fjalë të tjera, një pjesë e materialit, si kontributet folklorike, dialektologjike, onomastike (këngët vendase…), janë vjelur nga terreni i Kërçovës, kurse në punimet Kërçova nëpër shekuj, Kultura materiale islame në vendin tonë, Arsimimi i shqiptarëve të Kërçovës, madje edhe në ndonjë pjesë të punimeve nga fusha e folklorit, janë shfrytëzuar burimet historike…” (f. 17).

Ndonëse autori i këtij libri, për të mos e lavdëruar veten, veprën e tij e quan “modeste”; por, çdokush që do të ndalet për ta lexuar dhe analizuar librin e tij, do të vërejë pa dyshim se angazhimi i autorit, dr. Feti Mehdiu, për t’i ofruar lexuesit një libër si ky me kontribute me vlerë shkencore është gjithsesi edhe më shumë se kaq.

Këtë libër autori e ka ndarë në tri tërësi tematike, që në të vërtetë përfshijnë tri fusha të ndryshme: 1) histori (f. 11-17), filologji (f. 121-143) dhe folklor (f. 151-193).

Në ballë të këtij libri, autori ka vënë studimin me titull: Kërçova nëpër shekuj, me nëntitull: Kërçova deri në fund të shek. 19, në të cilin studim së pari bëhet një vështrim i pozitës gjeografike të regjionit të Kërçovës, dhe më pas autori synon për të na njohur me rrjedhat historike të këtij regjioni, që sipas tij, ishte i banuar shumë herët, në antikitet; që nga koha e neolitit e deri më sot; ndërsa në periudhën e sundimit romak, ndeshet qyteti me emrin Uskana, që kemi të bëjmë pa dyshim me Kërçovën e sotme, e cila që në vitin 170 para erës sonë, kishte 10.000 banorë, dhe kjo dëshmon për numrin e madh të banorëve të këtij qyteti qysh në kohën antike. Më vonë ky qytet, sipas autorit, do të njihet me emrin Kicavis, dhe bënte pjesë në dioqezën e Ohrit. Duke u ndalur më poshtë në shqyrtimin e burimeve osmane, vihet re se emri i qytetit të Kërçovës të jetë shënuar Ozkëna, që s’është tjetër, përveçse një formë e tjetërsuar e emërtimit Uskana. Është me interes të theksohet se në njërin nga dy dokumentet turke të shek. XV, që autori i mori për t’i shqyrtuar nga aspekti historik, (në dokumentin e parë), vërehet se popullsia e qytetit të Kërçovës, sipas këtij dokumenti, i cili shënon regjistrimin e parë të popullatës së kësaj ane, ndahej: në popullatë islame dhe krishtere, e jetonte e shpërndarë në dy lagje (“mahallë”): në lagjen me popullatë islame dhe krishtere. Në lagjen e fundit, sipas autorit, jetonin të krishterët sllavë dhe në lagjen tjetër të krishterët shqiptarë. “Popullata e krishterë, edhe pse ishte shqiptare, kishte përvetësuar shumë emra që nuk janë shqiptarë” (f. 13). Dhe për ta vërtetuar këtë, autori sjell më poshtë një listë me emra shqiptarësh të krishterë, siç janë: “Gjuro i biri i Vladkos”, “Vlajko i biri i Gjonit”, “Dinjo i biri i Gjergjos”, “Juvani (Jovani) i biri i Pejos”, “Petko i biri i Ninës”, “Todor i biri i Dodës” etj. Për të dëshmuar se ky regjion ishte i banuar edhe me banorë shqiptarë të përkatësisë krishtere (krahas banorëve të tjerë të përkatësisë islame dhe të banorëve të përkatësisë krishtere sllave), autori ndalet në të dhënat që dalin nga një defter turk i përpiluar para vitit 1476/77, të cilin më përpara e kishte botuar dhe shfrytëzuar studiuesi maqedonas, Aleksandar Stojanovski, dokument i cili është mjaft i saktë dhe eksplicit për nga të dhënat që sjell për një nga regjistrimet e popullsisë të këtij regjioni.

Në përpjekjet e autorit për të shqyrtuar të dhënat historike, gjithnjë në mënyrë objektive dhe shkencore, vëren se në periudhën që nga shekulli i pesëmbëdhjetë e deri në shekullin nëntëmbëdhjetë, Perandoria Osmane i kishte forcuar pozitat e saj, dhe që nga kjo periudhë fillon përkrahja masive e fesë islame, e cila gjë vërehet në ndërtimin e shumë objekteve të kulturës islame. Me hulumtimin e këtyre objekteve autori merret në vazhdim të librit.

Në punimin Kultura materiale islame në vendin tonë (f. 49-95) autori, F. Mehdiu, shkruan se për të hulumtuar një temë të tillë, ai së pari u kishte parashtruar një plan të tij konkret të dy Bashkësive Islame (asaj me qendër në Prishtinë dhe në Shkup), e që konsistonte në evidencimin e plotë të kulturës materiale islame, dhe pasi kishte arritur që të siguronte lejen e nevojshme nga Bashkësia Islame në Shkup, kishte filluar së pari me fotografimin e objekteve islame, në radhë të parë të xhamive. Kështu si hap të parë të këtij hulumtimi, ai e kishte përqendruar vëmendjen e tij së pari në territorin e Këshillit të Bashkësisë Islame të Kërçovës. Edhe punimi tjetër që pason, (Xhamitë e Kërçovës me rrethinë), është rezultat i angazhimit të tij për të bërë evidencimin e plotë në terren të objekteve fetare, e me këtë rast të xhamive, që në këtë anë, nuk janë të pakta.

Në vazhdim të librit, autori shkruan për arsimimin e shqiptarëve të Kërçovës para dhe pas Luftës së Dytë Botërore (f. 97-111), dhe për ta trajtuar këtë çështje sa më mirë, ai gjithë këtë periudhë e ndan më tutje në dy periudha:

1) në periudhën midis dy Luftërave Botërore (1918-1941), dhe

2) në periudhën nga Lufta e Dytë Botërore e deri para disa vitesh (1941-1991). Në të dy këto periudha, siç del nga trajtimi i gjerë e me fakte në këtë punim, dëshmohet më se një herë se dashuria dhe vullneti i popullit shqiptar për arsim në gjuhën shqipe, ishte dhe mbeti shumë i madh, dhe se këtë s’mundi ta ndalte as politika e disa pushtetmbajtësve, që ndonjëherë nuk përputhej në esencë as për së afërmi me interesat e popullatës shumicë, pra të shqiptarëve të këtij regjioni.

Në pjesën e tretë të librit (Filologji), autori trajton disa veçori gjuhësore të këtij regjioni, duke u ndalur me këtë rast vetëm në veçoritë fonetike dhe morfologjike, si dhe duke na sjellë një material deri diku të pasur onomastik. Duke qenë se janë me interes vëzhgimet e tij gjuhësore, më poshtë do të ndalemi për të analizuar disa nga këto vëzhgime, që autori i shqyrton në katër punimet e tij.

Punimi i parë, “Disa veçori fonetike dhe morfologjike të së folmes të Kërçovës” (f. 121-130), siç tregon edhe vetë titulli, është një punim përshkrues nga dialektologjia e të folmeve shqiptare, siç është e folmja e Kërçovës, që është pa dyshim me interes për vetë faktin se kjo e folme deri vonë ka qenë fare e pa hulumtuar nga ana e studiuesve të dialektologjisë, dhe nga studiues të fushave të tjera të dijeve. Por, megjithatë, kohët e fundit, për këtë të folme është botuar edhe ndonjë punim apo studim tjetër dialektologjik, siç është një punim i A. Zenkut (në revistën Jehona, nr. 3, 1968) dhe i Q. Muratit (në revistën Gjurmime albanologjike, Seria e shkencave filologjike, IX-1979 dhe X-1980), që së bashku me punimin e cekur më sipër, i çojnë më përpara njohuritë tona për këtë të folme shqiptare të Maqedonisë. Por, kur jemi këtu, duhet vënë para së gjithash në pah, se në ç’veçori gjuhësore autori, F. Mehdiu, është ndalur më shumë, dhe cilat në të vërtetë janë ato?

Është gjithashtu me interes të thuhet se autori i librit në punimin e përmendur më sipër, së pari ka parashtruar një hyrje të shkurtër, duke na e bërë të njohur se Komuna e Kërçovës përfshin 81 vendbanime, me 8.774 familje, dhe që të gjitha këto kapin numrin e 44.188 banorëve (sipas një regjistrimi të vitit 1972), shtron më poshtë me të drejtë çështjen e emrit të Kërçovës, për të cilin thekson se “deri më tani nuk kemi ndonjë studim bindës”. Autori, për të na dhënë një pasqyrë sa më bindëse të asaj që shtjellon, gjithë arealin gjuhësor të kësaj treve, e ndan në tri pjesë: 1) në grupin veriperëndimor; 2) në grupin verilindor, dhe 3) në grupin jugor, banorët e të cilit grup nuk janë shqipfolës.

Ndër veçoritë kryesore dialektore, në të cilat është ndalur autori, duhet veçuar në fillim ato fonetike, siç janë zanoret; kështu së pari shqyrton zanoren a, të cilën ai e gjen kudo të labializuar, dhe këtë e vëren në dy drejtime: 1) kur ajo ndodhet para bashkëtingëlloreve m, n, që ka dhënë o, duke sjellë shembujt: hongra (për “hângra”), Hasoni (për “Hasani”), Rrahmoni (për “Rrahmãni”), kom (për “kãm”) etj.; dhe 2) kur në të njëjtën pozitë fonetike, kjo zanore është tjetërsuar në diftongoid: , ku elementi i dytë është më i theksuar. Megjithëse numri i veçorive dialektore në punimin e cekur të autorit, siç janë ato fonetike dhe morfologjike, nuk është i vogël, në këtë vështrim do të përqendrohemi në vazhdim, vetëm në ato veçori dialektore që janë më të përgjithshme dhe me interes për dialektologjinë shqiptare. Kështu, njëra ndër karakteristikat bazë, të përgjithshme, që bie në sy në këtë punim dialektologjik është diftongimi i zanoreve, që si veçori e përgjithshme, e vendos këtë të folme ndër të folmet shqipe të gegërishtes së mesme. Në këtë mënyrë zanoret e theksuara, jo vetëm a-ja, që u vërejt më sipër por edhe zanoret e tjera, kanë pësuar një fat të tillë; kështu i-ja në pozicion nistor dhe fundor, është diftonguar në ëi ose ai (si “shtëpëi”, “mëir”, “dhëi”, “heshëi” etj.), 2) Po kështu edhe y-ja diftongohet në ou: shtoup, kroy, hoy, frou (për “shtyp”, “krye”, “hy”, “fry” etj.). 3) Edhe u-ja, siç e vëren autori, është “hapur” në ou (në grupin verilindor), si our, oudh, ouk (për “urë”, “udhë”, “ujk”); dhe në au, te të njëjtat fjalë shqipe në grupin veriperëndimor të fshatrave. Kjo zanore, siç mund të vërehet nga ky punim, është ndryshuar në zanore a, dhe kjo vihet re te disa fjalë me burim të huaj (këtë gjë e vërejmë përgjithësisht edhe në të folmet shqipe të Kosovës, siç janë: jargan, daktour, çaropa etj. 4) Zanoret e dhe ë, siç del nga punimi i F. Mehdiut, gjithashtu kanë pësuar ndryshime, duke u tjetërsuar në i, si p. sh. kimi erdhë, kini qenë (për “kemi”, “keni”); kit, lishoj, (për “këtë”, “lëshoj”); ndërsa te disa fjalë të tjera ë-ja është labiazuar në u: fumojë, muzat, kumëish (për “fëmijë”, “mëzat”, “këmishë” etj.).

Në punimin “Disa veçori fonetike dhe morfologjike…”, vërejmë gjithashtu se edhe sa i përket sistemit të bashkëtingëlloreve, vërehen disa veçori me interes. Në këtë aspekt, po i vërejmë me radhë, ashtu siç janë trajtuar në këtë punim. 1) Së pari bashkëtingëllorja g (ka dalë gabimisht “zanorja g”, f. 124) në të folmen e Kërçovës, sipas autorit, e vërejmë të ketë ndryshuar, duke u palatalizuar në gj, kur g-ja është ndodhur para zanoreve a ose u: magjar,-i (për “magar-i”, zaggjar-i (për “zagar-i”), gjur-i (për “gur-i”, gjugjash-i (për “gugash-i”) etj. 2) Bashkëtingëllorja h, edhe pse është ruajtur mirë në fillim të fjalës, kur është ndodhur në mes dhe në fund të fjalës, ajo ka rënë fare; dhe po kështu kjo bashkëtingëllore, sipas autorit F. Mehdiu, ka kaluar në bashkëtingëlloren f, në pozicion fundor te disa folje, si ngref, kref, njof etj. 3) Është me interes fakti që autori në këtë punim na e bën të njohur: “Palatalet q dhe gj shpeshherë dallohen me vështirësi nga afrikatet ç dhe xh”. Kjo do të thotë se edhe këto palatale edhe në këtë zonë të arealit gjuhësor të të folmeve shqipe të Maqedonisë, kanë filluar të trazohen. Ndonëse autori nuk merret me shkaqet e këtij trazimi; më poshtë ai sjell shembujt: xhak, xharpën, çafë-a, çylym etj.; ndërsa bashkëtingëllorja q, siç del nga ky punim, është ruajtur te disa fjalë të tjera, si qerre, qyme, qingj, qumësht, qesh dhe qe” (f. 125). 4) Sa u përket grupeve të bashkëtingëlloreve mb, nd; ato janë asimiluar në elementin e parë të tyre, siç shihet nga shembujt e sjellë këtu: mërri, mrapa, mështet, mulut, mret (për “mbërrij”, “mbrapa”, “mbështet”, “mbulutë” etj.).

Veçoritë morfologjike autori i librit, i vështron duke filluar nga gjinia e emrave, duke vënë në spikamë faktin se gjinia asnjanëse në të folmen shqipe të Kërçovës është çintegruar tërësisht, duke kaluar në gjininë mashkullore. Ndërsa, për trajtën e emrave autori vëren se emrat që mbarojnë në trajtën e pashquar me -ua (<-ue), ata në këtë të folme dalin me togun zanor -ou ose -au: ftou, thou, prrou (Zajazi); dhe ftau, thau, prrau (Serbica). Te rasat e emrave, vërehet, ndër të tjera, se emrat që mbarojnë në trajtën e shquar me -i dhe -u të theksuar, në trajtën e shquar të kallëzores e nxjerrin prapë tingullin tematik para i-së, si mullëinin, kushurëinin, drunin; kurse me mbaresën - dalin emrat: krounë. Autori i vështron edhe tri veçori të tjera morfologjike. 1) Në trajtimin e nyjës, përkatësisht të nyjës – mbaresës shquese, autori vëren se emrat që përfundojnë me bashkëtingëlloret -k, -g, kur të shquhen, marrin nyjë – mbaresën -u: jugu, lugu, zogu, vargu etj. 2) Nga trajtimi i përemrave që shqyrtohen në këtë punim, vihet re se vetëm përemri i vetës së parë shumës ne (na), shënon dallimin, që nuk ndeshet pothuajse në asnjë të folme tjetër. 5) Trajtimit të foljes autori i kushton gjithashtu vëmendje të veçantë, duke u ndalur në të pakryerën e trajtave të diatezës veprore dhe pësore; mandej është ndalur në trajtimin e veçorive të kohës së kryer të thjeshtë, të kohës së ardhme, për t’u ndalur më poshtë në shqyrtimin e veçorive të paskajores dhe të pjesëve të pandryshueshme të ligjëratës (parafjalës dhe ndajfoljes) e për të përfunduar punimin e tij me trajtimin që i bën mënyrës së formimit të fjalëve të reja në të folmen e Kërçovës me anë të parashtesimit dhe të prapashtesimit.

Në vazhdim të pjesës së dytë të librit (Filologji), autori vështron në aspektin diakronik dhe sinkronik onomastikën e trevës së Kërçovës. Kështu punimi i parë “Rreth disa prapashtesave në onomastikën e shqiptarëve të Kërçovës” është marrë me shqyrtimin diakronik të tri prapashtesave (-aj, -llarë, dhe në disa publikime -ovci), të cilat autori i gjen në patronimet e kësaj ane. Në dy punimet e tjera “Hidronimia e fshatit Zajaz me rrethinë, dhe Kontribut për onomastikën e Kërçovës”, autori merret me vështrimin sinkronik të toponimeve, d.m.th. me gjendjen e tyre të ruajtur në kohën e sotme.

Libri i F. Mehdiut – Nga Kërçova – për Kërçovën, përmban në fund edhe tërësinë e tretë (Folklor), në të cilin është bërë prezantimi dhe analiza e disa materialeve folklorike, që autori i ka mbledhur me zell e kujdes të madh; në këtë mënyrë këtu bëhet analiza e disa këngëve vendëse, duke ndjekur ato veçmas për nga gjeneza e krijimit të tyre; ndërsa po kështu autori sjell edhe disa këngë të tjera me interes që këndohen ose këndoheshin në trevën e Kërçovës me rrethinë gjatë festave kalendarike të vitit, të cilat i shoqëronin ritet e ndryshme, dhe të cilat praktikoheshin gjatë këtyre festave të motmotit, siç ishin ritet e përzheshkës, të hododoleve, të sulltan nevruzit etj. Të gjitha këto këngë si dhe ritet që i shoqërojnë ato, janë analizuar këtu nga aspekti tematik – përmbajtjesor, dhe si rezultat i kësaj, autori bën përpjekje për të dëshmuar njëkohësisht dhe gjenezën e tyre.

Në fund të librit autori boton Fjalë të urta nga Kërçova (f. 193-199), shumë nga të cilat nuk janë të tilla; por janë vetëm frazeologjizma, të cilat si të tilla janë me interes për leksikologjinë dhe dialektologjinë e të folmeve shqipe.


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Hoxhë Hasan Tahsini dhe gjuha shqipe

03/11/2012 Lini një koment

HOXHË HASAN TAHSINI DHE GJUHA SHQIPE

Hoxhë Hasan Tahsini

Hasan Tahsini (1811-1881), ka qenë personalitet i rëndësishëm i lëvizjes nacionale shqiptare me ndikim të fuqishëm në jetën publike osmane të shekullit XIX. Periudha kohore në të cilën ai jetoi është shumë e rëndësishme për të kuptuar jetën intelektuale të Perandorisë Osmane, marrëdhëniet lindje-perëndim dhe padyshim ato çfarë ai ka bërë për lëvizjen nacionale shqiptare. Hasan Tahsini ka qenë njohës i qytetërimit lindor dhe perëndimor. Shteti osman për shkak të nivelit të tij intelektual e përzgjodhi dhe e dërgoi në Paris me synimin për të sjellë në Perandorinë Osmane filozofinë dhe racionalizimin evropian. Kurba e aktivitetit të tij intelektual kulmoi me emërimin në pozicionin e rektorit të parë të Universitetit të Stambollit. “Është befasues fakti që shkalla e njohjes që kemi brenda Shqipërisë për këtë personalitet është në raport të zhdrejtë me aktivitetin e tij intensiv në shumë plane dhe fusha si nacionalist shqiptar, dijetar islam, shkencëtar, filozof dhe personalitet publik në Perandorinë Osmane”, thotë studiuesja Genciana Abazi-Egro gjatë referimit që mbajti dje në 200 vjetorin e lindjes së Tahsinit. Në historiografinë shqiptare dhe turke është vënë në dukje që Sami Frashëri është ndër pionierët e modernizimit të jetës intelektuale në Turqi. Por Hasan Tahsini, një brez para Sami Frashërit, është një teolog islam që u shkollua në Francë dhe që futi shumë praktika të reja perëndimore në pedagogjinë osmane. Për më shumë kemi bërë një bisedë me studiuesen Genciana Abazi-Egro, e cila ka bërë një vëzhgim mbi dimensionin gjuhësor të Hasan Tahsinit dhe lidhjen e ngushtë me Lëvizjen Nacional Shqiptare.

Sipas studimit tuaj si e ka trajtuar Hasan Tahsini çështjen e gjuhës shqipe?

Çështjen e gjuhës shqipe Hasan Tahsini e ka trajtuar në nivel kulturor, shkencor, por dhe si elementin kryesor të konforbimit tek shqiptarët. Këtu duhet theksuar se Hasan Tahsini nuk ka qenë vetëm teoricien, i cili hartonte alfabete apo parashtesa për rëndësinë e gjuhës. Ai të qënurit dijetar e ka konceptuar të bashkërenditur ngushtë me njeriun e veprimit politik. Kjo ka bërë që të jetë ndër nacionalistët e parë shqiptarë që krijuan një komitet për shkrimin e shqipes më 1864, dhe më pas të jetë aktivë në çdo iniciativë tjetër në këtë drejtim, deri në përpjekje konkrete për mësimin dhe përhapjen e gjuhës dhe shkollave shqipe më 1874.

Si u trajtua alfabeti me të cilën do të shkruhej shqipja?

Ndërsa gjuha gjatë gjithë lëvizjes nacionale shqiptare është cilësuar si elementi kryesor bashkues i shqiptarëve dhe si element i cili dallonte nga kombet e tjera, alfabeti me të cilin do të shkruhej shqipja u trajtua si në aspektin politik ashtu dhe në atë kombëtar. Alfabeti u cilësua si një mjet bashkues për të gjithë shqiptarët dhe si hapi i parë drejt gjuhës letrare e më pas asaj standarde. Prandaj nuk është rastësi që Kongresi i Manastirit i vitit 1908 që përcaktoi zyrtarisht alfabetin me të cilin do të shkruhej shqipja, shënon dhe sinjalin më të qartë për pavarësinë e Shqipërisë më 1912.

Pra alfabeti i parë shqiptarë nuk është përcaktuar rastësisht. Po përsa i përket pikëpamjes politike?

Nga pikëpamja politike, zgjedhja e germave të alfabetit, një çështje teknike në dukje, përcakton dhe krahun e orientimit të shoqërisë dhe politikës shqiptare. Në këtë kuadër duhet analizuar dhe alfabeti sui generis domethënë unikë që Hasan Tahsini përgatiti për gjuhën shqipe. Madje këtë e mbështesin dhe dy citatet të cilat ia ka bashkangjitur alfabetit të tij. I pari, i Laibnicit i cili citohet të ketë thënë: “më jepini një palë shkronjëza të mira e tju jap një qytetrim fort të mirë”, kurse citati i dyti është i Volneit sipas të cilit “gjithë shkronjat e Evropës janë maskarallëqe, domethënë me të meta”.

 Cilat janë arsyet që Hasan Tahsini mron iden e shkrimit të shqipes me germat sui generis?

Hasan Tahsini që në fillimet e veta për alfabetin e shqipes ka mbrojtur idenë e shkrimit të shqipes me germat sui generis që nuk i kishte përdorur asnjë më parë, dhe më pas këtë pikëpamje e konkretizoi edhe me alfabetin e mirënjohur të tij. Arsyet që parashtron HasanTahsini për këtë zgjedhje të tijën janë : së pari, alfabeti i veçantë do të theksonte më shumë idenë e mëvetësisë tek shqiptarët. Ai mendonte se shqiptarët janë një popull i veçantë me një gjuhë të veçantë dhe për këtë arsye dhe alfabetin duhet ta kenë të tillë. Së dyti, germat sui generis do të theksonin karakterin teknik të alfabetit dhe nuk do ta ngatërronin atë me veshje të ndryshme ideologjike në këtë mënyrë dhe funksioni përbashkues i alfabetit tek shqiptarët do të ishte më lehtë i realizueshëm. Së fundmi ishte një arsye thjeshtë praktike. Germat e veçanta shkruhen me më pak lëvizje domethënë më të lehtë dhe më shpejt kështu u sjellin përdoruesve të tyre kursim në kohë, dhe duke zënë më pak vend librat e shtypura do të kishin një vëllim më të vogël dhe do ët shtypeshin më shpejtë. Kështu kishte dhe kursim ekonomik.

 Këtë arsyetim e sjell nëpërmjet ndonjë krahasimi?

Këtë e vë në pah me anë të një krahasimi me alfabetet që përdorin gjuhë të ndryshme të botës. për shembull alfabeti arab që përdorej për të shkruar turqishten në atë kohë kishte nevojë për 486 lëvizje të dorës, alfabeti frëng 444, alfabeti grek 438 kurse alfabeti i propozuar nga Hasan Tahsini kishte 245 lëvizje. Hasan tahsini mendonte se shqipja duhet të shkruhej ashtu sikurse lexohej domethënë sipas parimit fonetik. Alfabeti i tij pasqyron në mënyrë të saktë nivelin fonologjikë të gjuhës shqipe. Sipas studiuesit të gjuhës shqipe Tomorr Osmani alfabeti i Tahsinit ka 36 shkronja, ndërkohë që ka përdorur shumë shenja për shpjegimin dhe përdorimin e tyre. Madje ka përshkruar edhe lëvizjet që duhet të kryejë dora për secilin shkronjë.

Si i klasifikon shkronjat?

Ai ka quajtur alfabet metodik të shqipes dhe kjo ka qenë përcaktuese edhe për vetë mënyrën e paraqitjes së tij. Shkronjat nuk jepen sipas rendit alfabetik sikurse jemi mësuar t’i shohim, por i ka klasifikuar në zanore dhe në bashkëtingëllore. Kurse bashkëtingëlloret i rendit sipas mënyrës së nyjëtimit të tyre. Në të vërtete një paraqitje e tillë ë e sistematike është e domosdoshme për alfabetet sui generis, pasi paraqitja grafike e shkronjave është e panjohur për lexuesin.

Ku është njohur fillimisht alfabeti i Hasan Tahsinit?

Alfabeti i Hasan Tahsinit u njoh kryesisht në jug të Shqipërisë dhe veçanërisht në Filat, Janinë dhe Konispol. Mendohet që gjatë qëndrimit të Hasan Tahsinit në Shkodër e  Berat është paraqitur dhe në këto qytete. Kurse materiale të shkruara nga ky alfabet nuk ka. Studiuesi Hasan Kaleshi në një përpunim të tijin bën me dije dhe për ekzistencën e një abetareje të hartuar nga Hasan Tahsini, por që nuk është gjetur deri tani. Ideja e shkrimit të shqipes me germa të veçanta për herë të parë është shfaqur në Elbasan në mesin e shekullit të XZIII.

Cilat janë funksionet e gjuhës sipas Tahsinit?

Sipas tij, dy funksionet kryesore të gjuhës janë ai i komunikimit dhe i formësimin të mendimit. Pasi sikurse është njohur transmetimi i mendimit realizohet gjithnjë nëpërmjet gjuhës. Kjo lidhje e ngushtë dhe e ndërsjellët e gjuhës me mendimin bën që gjuha të jetë mjeti kryesor për studimin e mënyrës sesi i artikulon njeriu dhe më gjerë për psikologjinë dhe identitetin e përdoruesit të saj. Ndjeshmërinë ndaj gjuhës Hasan Tahsini i ka shprehur në mënyrë shumë të qyrtë në një pjesë të veçantë në punimin e tij mbi psikologjinë, të botuar në vitin 1894, pas vdekjes. Ai ndalet në vetin përgjithësuese që ka gjuha në sajë të përdorimeve të koncepteve e cila ka favorizuar të menduarin abstrakt të njeriut gjë që ka sjellë zhvillimin dhe civilizimin e njerëzimit. Sipas Hasan Tahsinit këto funksione dhe veçori të gjuhës e bëjnë të domosdoshme kujdesin ndaj gjuhës dhe mënyrës së funksionimit të saj. Në këtë kuadër ai projekton dhe cilësitë që duhet të këtë një gjuhë në përmbushje të mirë të misionit të saj. Së pari pasurimi i vazhdueshëm për të lehtësuar funksionin komunikues të gjuhës. Së dyti thjeshtësinë në mënyrë që të jetë e kuptueshme si nga elita ashtu edhe nga njerëzit me një arsim të kufizuar.

Jeta

Hasan Tahsini (1811-1881), lindi në Sarandë. Ishte rilindës, filozof, dijetar e atdhetar i Rilindjes Kombëtare. Themelues i të parit universitet shtetëror në sulltanatin osman si dhe i “Xhemijet-i Ilmijje-i Arnavudijjê” (Shoqëria e Dijetarëve Shqiptarë apo Kuvendi Shkencor Shqiptar). Ishte ndër të parët që mbolli dhe përhapi në masë mendimin e krijimit të shtetit të pavarur shqiptar. Tahsini punoi për alfabetin shqip dhe donte ta kishte të ndryshëm nga alfabetet e gjuhëve të tjera për të treguar personalitetin e popullit të tij. Tahsini ka qenë mësues i Abdylit, Naimit, Samiut, Vaso Pashës, etj.

Medreseja e Tiranës, një shekull për arsimin dhe diturinë

19/10/2012 Lini një koment

MEDRESEJA E TIRANËS, NJË SHEKULL PËR ARSIMIN DHE DITURINË

Medreseja e Tiranës, një shekull për arsimin dhe diturinë

Medreseja “Haxhi Hafiz Mahmud Dashi”, Tiranë

Intelektuali i njohur, z. Xhemal Balla ish-medresist dhe më pas mësues flet për kushtet në të cilat u hap Medreseja e Tiranës në vitin e largët 1924, pedagogët dhe medresistët e parë si dhe rolin dhe kontributin e dhënë prej tyre në shoqërinë e asaj kohe e më vonë. Në vlerësimin e tij Medreseja e Tiranës ka qenë dhe mbetet një ndër shkollat elitë jo vetëm të kryeqytetit, por të gjithë Shqipërisë, pasi në bankat e saj janë përgatitur qindra studiues, inxhinierë, mjekë, mësues, vaizë etj., që kanë punuar me ndërgjegje të lartë në sektorë të ndryshëm të jetës.

Z. Balla sjell në vëmendje momente nga rihapja e Medresesë në vitin 1991, ku edhe pse në kushte të vështira e mungesë të theksuar ambientesh e baze didaktike, Medreseja ruajti profilin e saj, duke ofruar për nxënësit e saj arsimin dhe edukimin e duhur të ndërthurur me frymën fetare e kombëtare, mision të cilin vazhdon ta kryejë me përkushtim edhe sot e kësaj dite.

Prof. Xhemal Balla

Për medresetë, si institucione serioze të arsimit kombëtar fetar islam, mund të flasim vetëm në fillimet e shekullit XX, pas Shpalljes së Pavarësisë. Në ballë të tyre qëndron sigurisht Medreseja e Tiranës, që u hap më 1924 për të plotësuar nevojat për kuadro fetarë. Cilat ishin kushtet në të cilat u hap kjo shkollë?

Pas shpalljes së pavarësisë klerikët shqiptarë radhiten bashkë me personalitete politike e shoqërore në mbrojtje të saj. Vehbi Dibra ishte zgjedhur në krye të pleqësisë, i ngarkuar nga Kuvendi me detyrën e Myftiut të përgjithshëm të Shqipërisë. Ai filloi menjëherë me riorganizimin e institucioneve fetare në Shqipëri e deri në ngritjen e zyrave të Sheriatit Islam. Këto probleme ai i bën objekt diskutimesh në mbledhjen e qeverisë së Vlorës, datë 5 maj 1913 (Arkivi Qendror, fondi 71, dosje 2, dokumenti 8135). Ndërmjet të tjerash në të shkruhej: “Myftinjtë do të vihen në dispozicion të Hirësisë së tij, Shejhul Islam i Shqipërisë dhe funksioni i tyre do të dekretohet prej tij”. Administrata fetare u krijua mbi baza të administratës shtetërore si p.sh. prefekturës i përgjigjej Myftiu, N/Prefekturës – N/Myftiu e me radhë, të gjitha në varësi të qeverisë. Një eveniment me rëndësi në vitin 1916 ishte krijimi i gjyqit të Naltë të Sheriatit Islam me kryetar Kryemyftiun e Shqipërisë H. Vehbi Dibra. Filloi reforma fetare e shoqërore, që arriti kulmin me ndarjen nga kalifati i Turqisë në vitin 1923, me organizimin e kongresit të parë mysliman më 24 shkurt deri 13 mars, kryesuar nga Dërvish Hima. Në këtë kohë pushteti i Ahmet Zogut kishte aprovuar masa ligjore që synonin kontrollin mbi bashkësitë fetare. Kongresi zgjodhi komisionin për hartimin e statutit si dokumenti më i rëndësishëm i tij. Në nenin 6-7 përcaktohej zgjedhja e Këshillit të Naltë të Sheriatit Islam me kryetar Vehbi Dibra. Ky këshill ngarkohej që të ngrinte Medresenë e Naltë, si nevojë urgjente për Shqipërinë. Kjo u vendos në një kohë kur nuk ishte krijuar gjimnazi i Tiranës, por ekzistonte vetëm shkolla teknike.Medreseja u hap në vitin 1924 me vendim të qeverisë shqiptare për efekt license. Në zbatim të artikullit 60 të statutit të Komunitetit Mysliman, Medreseja e Përgjithshme konsiderohej si një institut mësimor fetar e kombëtar, ku përfshinte tre kategori: fillore – lice – universitet, ku secila periudhë të ishte nga 4 vjet. Këshilli i Naltë i Sheriatit në fillim propozon hapjen e tri klasave për mungesë të godinës e anës financiare. Nga çdo prefekturë do të pranoheshin nga pesë nxënës, që u siguronin dhe financimin e tyre. Këshilli i Naltë emëroi si drejtor Qamil Balën, pjesëmarrës në kongresin islam dhe anëtar i Këshillit të Naltë të Sheriaitit. Shkolla do të funksiononte me një rregullore të aprovuar prej 92 nenesh, me personel tërësisht shqiptar, me programe e organizim bashkëkohor të hartuar nga teologët e Komunitetit Mysliman.

Më 24.02.1924 u regjistruan 24 nxënës. Personeli arsimor ishte: Hafiz Ali Korça, mësues i gjuhës arabe; Sulejman Kadiu, mësues i Kur’anit, fikhut dhe gjuhës shqipe; Major Rexhep Berati, mësues i matematikë-gjeometri; kapiten Musa Puka, mësues i gjimnastikës; Haki Tefiku, mësues i histori-gjeografi; Pertef Pogoni, mësues i frëngjishtes; Jashar Qemali i higjienës; Qamil Bala i shkencës; Gani Strazimiri, mësues i vizatimit; doktor Sabriu, vizitë mjekësore javore. Në semestrin e dytë, 01.09.1924 emërohen profesorë të rinj si Haxhi Tahiri, Haxhi Dashi, Sali Çela, Emin Jakova e Avni Zajmi.

Në kongresin e III islam që u mbajt më 6 korrik -3 gusht 1929 u vendos që Medreseja të emërtohej “Medrese e Përgjithshme”, për shkak se u mbyllën medresetë e qarqeve. Në vitin 1931 përfundoi së ndërtuari godina e re e Medresesë dhe në inaugurimin e saj, në fjalën e hapjes foli politikani e sociologu shqiptar Mehdi Frashëri, ku ndërmjet të tjerash do të citonte: “Ky qe një sihariq për tërë botën islame shqiptare. Përparimi i vrullshëm për ne shqiptarët është një nevojë e jetës. Medresetë do të jenë foleja e prijësve të fesë islame në Shqipëri, e duhet të konfirmohen me frymën e shekullit brenda të cilit jetojmë.” (Zani i Naltë, Nr. 6, fq. 154-158)

Më 23.10. 1932 këshilli i përhershëm i Komunitetit Mysliman organizoi shpërndarjen e parë të 16 diplomave të studentëve, maturantëve të kësaj shkolle. Numri i nxënësve erdhi duke u shtuar saqë në vitin 1936 arriti në 100 nxënës të brendshëm dhe 25 nxënës të jashtëm. Evenimenti më i rëndësishëm ishte vizita e një ministri nga SHBA i shoqëruar nga kryetari i Komunitetit Mysliman Shqiptar, dr. Behxhet Shapati.

Medreseja formoi fizionominë e një institucioni me vlera islame ku merrej formim i shëndoshë fetar e kombëtar, ndaj edhe fitoi emër të mirë në të gjithë vendin e më gjerë. Cili ka qenë profili i medresistëve të parë?

Profili i medresistëve të parë ka qenë i shkëlqyer. Kështu Shaban Demiraj nga Vlora mbaron me gradën “Lavdrueshëm” e arin të bëhet kryetar i Akademisë së Shkencave të Republikës së Shqipërisë; Sali Ferhati, vaiz shëtitës në Berat e më vonë Myfti i Peshkopisë; Shefqet Jashari mësues feje e më vonë Myfti i Peqin-Shijak. Po kështu emërohen 8 maturantë vaizë shëtitës si: Enver Beqiri, Hafiz Sahiti, Limon Bushati, Shefqet Balla, Hasan Selami, Adem Mehmeti etj. Më datë 24.06.1939 të gjashtë maturantët shkojnë në Peruxhia të Italisë për të ndjekur kursin veror të gjuhës italiane shoqëruar nga profesori i tyre. Studentët që mbaruan jashtë si Vexhi Demiraj në Kajro, renditet studenti i dytë që merr diplomën me rezultate të larta, emërohet në Medrese profesor i filozofisë në vitin 1939, zgjidhet sekretar i shoqatës bamirëse kulturore dhe e rinisë myslimane në kryeqytet dhe kryeredaktor i revistës “Arsyeja”; Sadik Bega diplomohet në Kajro, emërohet drejtor i revistës “Kultura Islame”; Sherif Putra diplomohet në Universitetin “Lahora” të Indisë dhe punësohet redaktor i revistës “Kultura Islame” e më vonë drejtor i Medresesë. Vexhi Buharaja fiton konkursin letrar të shpallur në fletoren “Tomorri” për prozë e poezi dhe bëhet një nga orientalistët më të shquar shqiptarë në përkthimin e mjaft veprave nga gjuhët e lindjes.

Cili është kontributi për shoqërinë i të diplomuarve në këtë institucion fetaro- arsimor?

Krahas detyrave fetare si imam, vaiz, myfti si dhe u përmend më lart, medresistët kanë kontribuar dhe në sektorë të ndryshëm të jetës civile-dominon profesioni i mësuesit, pasi një pjesë e konsiderueshme u diplomuan në Universitetin Shtetëror në degën e mësuesisë si: Sefer Bajraktari, Mehmet Balla, Mehmet Sinella, Ismail Muçej, Besim Ali Mehmeti etj, të diplomuar para çlirimit të vendit, ndërsa mbas vitit 1944, gjatë pushtetit komunist ka një numër më të madh medresistësh nga Kavaja, Durrësi, Tirana, Peshkopia që morën arsimin e lartë e kontribuuan në arsim, por edhe në degët e tjera të ekonomisë, që po të rendisim emra e kalojnë numrin 30. Në Tiranë Ibrahim Balla, Faik Kasollja, Ali Basha në Universitetin e Tiranës, Xhemal Balla, drejtor e inspektor arsimi, Ali Hoxha, Muhamed Xhimdulla, Fahri Doçi etj; në zonën e veriut, Hekuran Balliu, Idriz Xhaferri, Kujtim Gjinishi, drejtor arsimi, Zyhdi Çaça etj.

Pas ardhjes së komunistëve në pushtet, si feja e besimi në përgjithësi, medreseja pati goditje me ashpërsi në rritje. A ka pasur raste ku profesorë apo medresistë janë persekutuar dhe burgosur nga regjimi totalitar?

Ardhja në pushtet e komunistëve solli reforma në fe dhe në përndjekjen e kuadrove të saj. Eksponentë të shquar të klerit mysliman u persekutuan e u burgosën si: Hafiz Ali Korça, Hafiz Ibrahim Dalliu, Hafiz Ismet Dibra, Hafiz Sabri Koçi, Faik Hoxha, Ismail Muçej, Haki Sharofi, Jonuz Buliqi, Ibrahim Hasanaj, Haxhi Mustafa Varoshi, Hafiz Sherif Langu, Selim Gashi, Sheh Ali Pazari, Shyqyri Myftiu i ekzekutuar; Sheh Ibrahim Karbunara i pushkatuar etj, etj. U hoqën nga puna ose u burgosën të gjithë sepse dyshoheshin se ishin kundër pushtetit.

Mbas shpalljes së kushtetutës së re në mars të vitit 1946, shteti e ashpërsoi edhe më shumë luftën jo vetëm kundër klerit mysliman por edhe ndaj Medresesë. Ju hoq titulli Medrese e Naltë dhe u la vetëm shkollë e mesme dhe vazhdoi të funksionojë sipas programit të shkollave profesionale kryesisht të pedagogjikes. Ministria e Arsimit gradualisht u përpoq që programi i shkollës të shkoi drejt laicizmit. Ministria e Drejtësisë me shkresë datë 27.01.1947 kërkon lirimin e xhamive për shkollën 7 vjeçare “Misto Mame”. Gazeta “17 Nëntori”, organ i Frontit Demokratik të Tiranës e datës 23.12.1946, boton artikullin me titull “Dhe mban akoma emrin shkollë!?”. Ndërmjet të tjerash thuhet: “Thuhet se në medrese punohet sipas programit të Ministrisë. A mund të jetë e vërtetë kjo? Pse rrinë në Medrese 170 nxënës? Mos vallë u pëlqen?… Nxënësit kanë kërkuar suprimimin e Medresesë etj. etj. Kjo ishte një nxitje kundër Medresesë. Hoqi ditën e premte si ditë pushimi dhe e kaloi të dielën për të penguar faljen e ditës së premte.

Këshilli i Përgjithshëm në vitin 1953 me nxitje nga lart pushoi nga puna profesorët e medresesë si: Haki Narazani, Imer Saraçi, Jonuz Bulej, Selman Stërmasi etj. Në vitin 1964 me vendim Nr. 1 datë 22.08.1964, Këshilli i Përhershëm e mbyll Medresenë dhe ndalon propagandën fetare me urdhër nga lart.

Si ka qenë niveli i Medresesë së Tiranës gjatë periudhës së parë, krahasuar edhe me shkollat e tjera në kryeqytet?

Niveli i programeve dhe kërkesave ka qenë i lartë. Kanë dalë nxënës të shkëlqyer si Shaban demiraj, Vexhi demiraj, Vexhi Buharaja që kanë triumfuar në konkurset e organizuara me shkollat e qytetit. Këta kanë arritur grada të larta shkencore në jetën e tyre dhe i kanë shërbyer kombit.

Medreseja e Tiranës u rihap në vitet `90 kur në Shqipëri ishte lënë i lirë besimi, po ringjallej jeta fetare. Si e kujtoni rihapjen e saj?

Me ardhjen e demokracisë në vendin tonë, u rihap Medreseja në vitin 1991-1992 ku për bazë të lëndëve të kulturës së përgjithshme mori gjimnazin të aprovuar nga Ministria e Arsimit, me të drejtë që nxënësit të vazhdojnë studimet dhe në Universitetin Shtetëror. Lëndët fetare përfshijnë: Kur’an, besim, histori islame, Akaid, Fikh, Usuli Fikh, Hadith, Tefsir, gjuhë arabe. Fillimet qenë shumë të vështira, pa baza didaktike dhe pa godinë. U përshtatën disa magazina pranë Xhamisë së Kokonozit, Tiranë. Gëzimi qe i madh si nga ana e drejtuesve ashtu dhe e besimtarëve myslimanë. Ajo ditë u kthye në ditë feste. Bërthamën e personelit mysliman e bënë ish medresistët që ishin diplomuar në Universitetin e Tiranës dhe kishin punuar në arsim si: Ibrahim Balla (drejtor); Xhemal Balla (n/drejtor); Selim Stafa (arabisht); Ali Hoxha (arabisht e gjuhë letërsi); Hafiz Shaban Saliaj, Ali Basha, Mehmet Sinella, Hekuran Balliu, Rrahman Balla, Ismet Tançica, Sadik Çollaku etj.

Cila ishte pritja që i bëri populli i Tiranës?

Gëzimi ishte i papërshkrueshëm. Besimtarë dhe intelektualë morën pjesë në rihapjen e saj. Tarik Llagami, ish drejtor i gjimnazit “Partizani” në Tiranë bën një reportazh të bukur për hapjen dhe perspektivën e saj dhe rolin për përgatitjen e kuadrove fetarë vendas. Baza materiale u sigurua me ndihmë nga shkollat e shtetit si “Fan Noli” e ndonjë tjetër. Ajo funksionoi me seriozitetin më të madh në zbatimin e programeve mësimore derisa krijohen mundësitë për të kaluar në ish godinën e saj të zaptuar nga shëndetësia me fakultetin stomatologjik.

Ju jeni një kuadër i vjetër e me përvojë të gjatë, sipas jush cilat janë përparësitë e Medresesë në krahasim me institucionet e tjera arsimore të sistemit parauniversitar?

Dallimi qëndron vetëm në futjen e programit të disa lëndëve fetare islame, që e formojnë nxënësin nga ana e besimit. Ndërsa lëndët e kulturës së përgjithshme janë të barabarta me programin e gjimnazit shtetëror dhe nxënësi që mbaron këtë shkollë nga parimi edukativ-themelor është i barabartë me ta dhe nuk ka asnjë pengesë për të vazhduar shkollën e lartë si brenda vendit ashtu dhe jashtë tij.

Në vitet e para Medreseja provoi vështirësi të mëdha e serioze që i kapërceu gradualisht, duke filluar nga mungesa e ndërtesës e mjeteve didaktike-mësimore, kuadri i kualifikuar mësimdhënës, programet e deri te tekstet mësimore aq të nevojshme. Ç’mund të na thoni për medresenë sot?

Sot Medreseja radhitet ndër shkollat më të mira me programe e bazë didaktike bashkëkohore, që i plotëson nevojat e zbatimit të programeve me laboratorë përkatëse si biologji-kimi, fizikë, gjuhë të huaja, informatikë etj. Kjo shkollë e ka afirmuar veten me pjesëmarrjen e nxënësve të saj në konkurse brenda vendit krahas shkollave të tjera si dhe jashtë vendit duke fituar çmime të vendeve të para, të dyta e të treta.

Nxënësit e ndiejnë veten të privilegjuar që vazhdojnë këtë shkollë.

 (Revista Drita Islame, Shtator 2012)

Një lutje shpirtit të shenjtërueshëm të Pejgamberit t’onë (alejhi selam)

27/09/2012 1 koment

Hafiz Ibrahim DALLIU

 

NJË LUTJE SHPIRTIT TË SHENJTËRUESHËM TË PEJGAMBERIT T’ONË (ALEJHI SELAM)

Hafiz Ibrahim Dalliu

Hafiz Ibrahim Dalliu

La i lahe il-lall-llah
Muhammedyrr-rresulu-ll-llah,
S’kimi tjetër t’mir’ ejvah
N’doresh ja Resulell-llah!

Por n’dete t’fajvet jem kah mbytmi,
Me faqe n’pluhnit po zhytmi,
Ditn’ e vajit kur do t’pytmi,
N’doresh ja Resulell-llah!

Punët kur do t’na shikohen,
T’mira e t’liga kur t’peshohen,
Të mçeftat kur t’na zbulohen,
N’doresh ja Resulell-llah!

Kur t’vie mbi njerëzit skutera
Kur t’i mbulojë të gjithë menera
Prej frykës t’ju bjerë punhera,
N’doresh ja Resulell-llah!

Kur t’na epen n’dorë tefterët,
Kur t’thonë “nefsi, nefsi” tjerët
Kur t’tremben dhe pejgamberët,
N’doresh ja Resulell-llah!

Gra e burra t’ri e të vjetër
Kur t’terohen porsi i letër,
Përveç teje s’kimi tjetër,
N’doresh ja Resulell-llah!

Kur t’kalojmë n’urët Siratit,
T’randuem tepër prej mëkatit,
Mos na dajë prej shefaatit
N’doresh ja Resulell-llah!

Vetëm ke ti asht uzdaja,
Se veç ty do t’shkojë rixhaja,
Kurban t’u baftë gjithë dynjaja,
N’doresh ja Resulell-llah!

Ti je shembull’ i gjithë mirësivet
Ti je ma i ndershmi i nebivet
Si elmasi n’varg t’inxhivet
N’doresh ja Resulell-llah!

Ti je Diell’ i dituniës,
Ja ke ndriçue sytë njerziës
Je i dashm’ i Perëndiës
N’doresh ja Resulell-llah!

Njaj Zot qi kreu qiell e dhe
N’jetët t’atë ka ba be
Në kët gradë kurkush ma s’le
N’doresh ja Resulell-llah!

N’rruzllit t’dheut ane e m’anë
Në çdo çast thirret ezanë
Ty Resulull-llah tu t’thanë
N’doresh ja Resulell-llah!

Për Ty asht krijue gjithsija
Ç’pare bajnë lavdat e mija
Ty t’ka lavdue vetë Perëndija
N’doresh ja Resulell-llah!

Ty t’a ka huva bota
Se i ke mund besat e kota
Me shumë dokumenta t’plota,
N’doresh ja Resulell-llah!

Ti na e ke këndue Kur-anin
Ti na e ke mësue Imanin
Ti na e ke diftue dermanin
N’doresh ja Resulell-llah!

Por se na at’udhë nuk po e ndjekim
Përnej po vujm e po hjekim,
Prap ke ti kryet e përpjekim,
N’doresh ja Resulell-llah!

Gjeti nuk kimi ku t’futmi,
N’derët t’ate vimë nuk tutmi,
Se ke shumë mëshirë, pra lutmi
N’doresh ja Resulell-llah!

Për hatrit bies Fatime
Dhe t’s’amës Saje Hadixhe
Nën flamurin t’at na shtje
N’doresh ja Resulell-llah!

Dhe pse na u ka prish morali
Lutju Zotit kot t’na fali,
Ndëshkimin mbi ne t’i ndali,
N’doresh ja Resulell-llah!

Lutju pra fort Perëndisë
Si fëmija s’amës për sisë,
Për Mbretin e gjith Shqipnisë,
N’doresh ja Resulell-llah!

Qi t’a rujë prej çdo rreziku
T’i vie galib ç’do anmiku
T’shkëlqejë si dritë elektriku
N’doresh ja Resulell-llah!

Hafiz Ibrahim Dalliu,
S’i shpërtitet far njeriu
M’ty veç tretet si qiriu,
N’doresh ja Resulell-llah!

Tiranë, 1935

Dasma Tironase

07/08/2012 Lini një koment

Alba KEPI

 

DASMA TIRONASE

Alba Kepi

Alba Kepi

Kohë dasmash. Restorantet e Tiranës mbushen cdo fundjavë me aheng e krushqi. Risi ka plot në muzikë, ceremoni e ushqim. Janë të paevitueshme tendencat moderne, shijet moderne, dasmat moderne. Mund t’i etikosh herë romantike o intrigante, elegante o casual. E kupton nga ngjyrat, lulet, menu-ja. Vec, por vec një moment cdo stil i tyre merr një formë të përbashkët e quhen tradicionale. Është koha kur nusja e dhëndri gjënden në pistën e vallëzimit. Muzika popullore, këngë të vjetra, këndohen e kërcehen nga të gjithë. Është tradita që ta kërkon, ta imponojnë ritet e dasmës, pavarësisht ngjyrës që është zgjedh për të zbukuruar sallën, ceremonialit o ushqimit të stilizuar. E nis e kënaqesh sepse risia ka marr fund, dëshira për të surprizuar të ftuarit në cdo detaj i ka lënë vendin ritualit tradicional të dasmës shqiptare. Kujton se dasmat e hershme ishin vërtetë unike. Melodi, vargje, rite e zakone prezantojnë hyjnisht kulturën autoktone të trevës së dasmorëve. Këngët, vallet janë trashëguar me breza, dikur me rituale mbarësjellëse në momente të caktuara të dasmës, sot janë vec muzikë argëtuese me kohë e rend të zgjedhur nga orkestra.

Një fotografi bardhë e zi me cepat të thyera e tek-tuk të humbura nga koha rrëfen historinë e një dasme tradicionale tironase, aty rreth viteve ’40 të shekullit të kaluar. Qe ditë dasme, nusja mban mbi trup dimiqët e mermerit, me jelek, cerve e këmbëza qëndis me ar, dhëndri veshur me kostum “alla frënga” blerë në Itali. Është një cift i ri i qytetarisë tironase, janë të dy tironas, sic e thotë dhe shprehja mjaft popullore mes vendalive se “tironasit japin e marrin vec më njëri tjetrin”. Kështu ka qenë 100 vjet më parë, disa vazhdojnë ta ruajnë ende sot. Më të vjetrit ta gjejnë arsyen tek trashëgimia e traditës, kulturës, ritet e zakonet që cdo familje e mijëvjecarit të ri apo e atij të kaluar ruan apo krijon natyrshëm. Vajza tironase qe nusja tironase, qe siguria e mënyrës së edukimit nga familja, e durueshme, fjalë urtë e gojë ëmbël, shprehja “paja në arkë e dreqi në darkë” nuk ka për t’u përdor kurrë. Nusja tironase vinte në derë me një pajë të ngarkuar mirë, plot begati për shtëpinë e burrit e pa mbush ditët e martesës i hynte punës me vegje, e endte pëlhura të mëndafshta, të pambukta, të leshta për shtëpi e tregti.

Por dhe vjehrri e vjehrra tiranase thuhet se bëjnë fort pas dhëndrit. Madje deri më sot ekziston shprehja se “në Tiranë këndo gjeli vec për dhëndërin”. Me shtesat o harresat që i sjell koha gojëdhëna thotë se dikur një djalë i kërkoi së ëmës t’i therte një gjel të ri që kish në oborr. “Është i ri o bir-i thotë nëna, pa këndu hala, s’mund me e ther, sjell tersllëk në shtëpi”. Djali hoqi dorë e u bind. Të nesërmen vjen dhëndri për darkë. Për ta sejdis sic ia donte zemra, vjehrra ther gjelin dhe e mbush sofrën plot. Kur djali e pyet se mos qe gjeli i ri ai që hëngrën?- Poo bir-përgjigjet e dëgjova të këndoi dje!”

“Në Tiranë këndon gjeli vec për dhëndërin”, e jo se nëna desh dhëndrrin më fort por qe zemra e saj për ta sejdis sa më mirë të mundet e se po aq mirë ai ka me mund me i mbajt gocën.

Dasma tradicionale Tiranase

“Kemi nda vaden (dita) e cunit (apo të gocës)!”-thotë i zoti i shtëpisë e tek krushqitë, fisi e shoqëria nisin punët për ta organizuar këtë dasmë sa më mirë. Dita e dasmës caktohej përherë e diela, e enjte qe për gratë o burrat e ve, kush martohej për Festën e Shëngjergjit, vendoste pavarësisht ditës së javës që i binte ajo.

Një javë para dasme në shtëpinë e dhëndërrit, farefisnia e shoqëria mblidhej e ja niste këngës:

“Mirëmbroma, mirëmbroma o Aga
a ke bukë, a ke bukë me më dhanë,
sa ka deti ujë e ronë, ujë e ronë,
të gjithë furrxhitë, të gjithë furrxhitë i kom zonë, i kom zonë…

Mirëmbroma, Mirëmroma o Aga
a ke mish, a ke mish me më dhonë
sa ka deti ujë e ronë, ujë e ronë,
të gjithë kasapët i kom në komë, i kom në komë (këmbë)…”

Gratë e gocat e fisit, plot gëzim për këtë dasëm i kushtonin këngë nuses së re të shtëpisë:

“O rrush i kuq i bukur -o
o dil se po të thërresin -o
o thuj se le të presin -o
o sa të vesh xhanfesin-o”

Shtëpia qe e mbushur plot. Sofra e gosti pa mbarim. Punët qenë të ndara; kush hidhte petat për burekët, kush përgatiste bakllavën, mishin ,sejdiste miqtë, dorë pas dore punohej e këndohej. Atmosfera e dasmës përfshinte gjithë mëhallen. Këngët s’pushonin.

“O të shtunën për të djelën mbroma
nusen c’e stolis e oma
O ce stolis e ce porosit
O bijë vjehrrën mos e duj hic
O besa nonë, mos ma thuj
O se unë vjehrrën do ta du
o se ka rrit djalin për mu…”

Sofra e dasmës qe mjaft e rëndësishme në një dasëm tiranase e që ajo të quhej “dasëm e dalme mirë” duhej të kishte të paktën 5 kilogram mish për sofër, e plot bollëk, kabuni, mëlci, oriz,byrek, corbë e qofte, byrek e bakllava. Sofra e parë, e dytë e me radhë sipas dasmorëve shtroheshin e hiqeshin pa pushim gjatë ditës së shtunë e të dielë. Ndërsa të enjten e të premten shpërndaheshin ftesat e miqve e të fisit. Për disa mbi ftese gjeje të shkruar “për krushk të dielën pasdreke”, apo dhe i ftuar për darkë “pa harxhë”,e që do të thoshte se të zotit e shtëpisë nuk pranonin dhurata për dasëm. Këto të fundit vareshin “nga takati” i cdo të ftuari, e mund të ishte, një thes me oriz, sheqer, rrush i thatë, një qingj, dash etj.

Të dielën shtëpia e dhëndërrit është e mbushur plot që me mëngjes. Paradreke njerëzit e caktuar nisen për të marrë pajen e nuses. Melodia tiranase ushton:

“Fjalë e letër të cum mbromë, moj nusja jonë,
Që t’marrësh izëm prej satom, moj nusja jonë
të lyjsh duar e të lyjsh këmbë, moj nusja jonë
Të na vish si zojë e rondë, moj nusja jonë…”

Sepete, arka, rroba, dyshekë e bakëra, qëndizma e jorganë qe paja e nuses tiranase që sapo burrat e shtëpisë së dhëndërrit e fusin në shtëpi, nis kënga:

“O shyqyr që sosi paja,
O pajë nusen ku ma le
o e kom lonë në rrugët-e
O kush i shkarko arkë e pajë,
o mo e  pacin faqen e bardhë…”

Grania e shtëpisë ujdis e sejdis pajën e nuses, ndërsa afrohet ora për ta marrë. Të gjitha odat e shtëpisë,oborri, hajati janë plot dasmorë. Krushqit ngrihen në këmbë, ahengu këndon:

“O udha e mbarë o krushku i parë,
o na i thuj nuses të mos na qajë,
O udhë e mbarë o krushku i dytë,
o na i thuj nuses t’i ngrejt kryet,
O udha e mbarë o krushku i tretë
O na i thuj nuses të vij vetë…”

Ceremonia e Kënasë

Në shtëpinë e nuses një nga ceremonitë më të bukura gjatë javës së dasmës qe ajo e lyerjes me këna, që ja kishte sjellë dhëndri bashkë me rrobat që do vishte. Me një legen paje, përgatitej brumi i kënasë me ndihmën e një gruaje “të mbarë” (quhej e tillë një grua e martuar vec një herë e me barkun plot, pra që kish lindur shumë fëmijë), rreth e qark rrijnë nuset, gratë e gocat. Shtëpia mbushet nga kënga e kënasë:

“O erdh kënaja me tu vu o bija ime,
O mos bo noze po vene moj bijë, bija ime
O vene si e kanë vu shoqet moj bijë, bija ime
O ku ta lejë unë babën moj nanë, nana ime,
O veje si e kanë vu shoqet o motër, motra ime
O ku ta lej unë nonën moj motër, motra ime,…etj”

Gjatë zënies së brumit të kënasë, lodra e shaka kujtojnë rituale zakonesh tiranase. Digjej një copë pambuk për të shpresuar se kështu do digjej zemra e njerëzve të shtëpisë së burrit nga dashuria për gocën e tyre. Priej me gërshërë po një copë pambuk duke thënë; Po i presim squpin vjehrrës, (për të mos folur keq për bijën e tyre) , apo përplasej brumi i kënasë mbi legen duke thirr; Osht shuk u bëftë pamuk”!

Nuses i lyhej me “pahir” me këna gishti e grania e shtëpisë shpërndante ëmbëlsira bashkë me urimet më të mira për ciftin.

Vajza tiranase vishej nuse me rrobat që i kish sjellë burrri, duart i kish të lyera me këna, e rreth e qark i uleshin gra e vajza vesh me rroba të errëta, për të mos i marr nurin e për të shkëlqyer bukuria e saj mbi gjithcka. Krushqit kanë mbërrit me e marr e priten me nderimet më të mëdha nga i zoti i shtëpisë. Nusja është gati për të dalë nga shtëpia e babës, lot e ngashërim përreth, e mbajt krahëve nga burrat e shtëpisë, dajat e xhajalllarët, pranë karrocës që ka ardhë me e marr ndahet me babën, hedh në kokë një vezë të pazier e i jep fund beqarisë. Pranë i rrinë tashti “gratë përcjellëse” halla, tezja, nset e dajave, xhajave, kunatat etj. karroca niset mes këngëve e ngashërimit se i ikiu goca e rritme me kimet. Por vendi i gocës është tek burri thotë një shprehje e vejtër tiranase e në shtëpinë e dhëndërrit ahengu nuk pushon:

“O c’janë këta krushqit tanë kështu-o
Nisen e s’po duken o
Nisen e s’po duken o
O i vonoka babaës nuses o
Osht tu e porositun o
Amanetni bijën time o
se e kom tue e rrut o…”

(e me rradhë vijnë në vargje porositë e nënës, vëllait, motrës…)

Një lajmëtar sjel lajmin se nusja doli nga shtëpia e babës e të gjithë nisin të këndojnë:

“Mirë se të na vish o nusja jonë
të na vijsh me sheqer në dorë,
O nusja dermonit o, dega selfionit o
O nusja dëshirit o, lulja e xhevahirit o…

“…O nusja e re o nusja e re,
Të shkojnë lotët rrëke rrëke,
O shkoja e fhsija dhondërr e
o ja fshij por s’ka me se…

O me mendilin e xhepit e
O e kom të re e prishet e
O të morrtëtë keqen e
O të bi nusja tjetër e,
O ta mbështjell me letër e….”

Sapo mbërrin nusja në derën e burrit, cdo hap i saj qysh kur zbret nga karroca, hyn në oborr, në hajat, në shtëpi shoqërohet me një ritual këngësh të caktuara. Sapo le karrocën e krushqve dëgjohen melodia e këngës tiranase:

“O marshallah nusja si qeka
O marshallah shtatin ce paska,
O dhe ne të mira jemi,
por shtatin e nuses nuk e kemi …”

E mbajtur krahëve nga kunetërit e sja, o kushërijtë më të afërt të dhëndërrit, nusja i drejtohet obborrit ku grania këndon:

“O hyni nusja në oborr,
shtati nuses si vaporrr,

Ndërsa sapo shkel hajatin dëgjohet;

“O hyni nusja në hajat, shtati nuses si bajarak
O hyni nusja në hajat,
shtati nuses si bajrak…”

Oriz, karamele, sheqer e monedha i derdhen mbi trup për t’i sjellë lumturi, ëmbëlsirë e begati në jetë. Mbi kokë i vejnë qeleshet e burrave të shtëpisë e sa më shumë ti rrijnë në kokë , aq shumë fëmijë e gëzim ka për t’i sjell kësaj shtëpie.

Pranë pragut të shtëpisë, i vejnë nën sqetull një parur buke, për begatinë e kësaj dere, ku e pret e vjehrra mes këngëve të granisë:

” O hyni nusja në shtëpi,
O shtati nuses si selvi…”

Mbi mbi një stol për të treguar se është përherë mbi nusen, e vjehrra ia lyen dorën e djathtë me mjaltë duke ja fshirë tre herë mbi portën e shtëpisë. Me këmbën e djathtë ajo kapërven pragun e të gjithë urojnë; “I njiftë zemra nuses me njerëzit e shtëpisë, ashtu si mjalti në parvazine e derës”. I kunati i zbulon tre herë me rradhë duvakun e të gjithë thërrasin, “Marshallah o marshallah, nusja si zambak…”Ndërkohë vjehrrri me një sahat florini i përshkon nuses së re tre herë fytyrën duke uruar që jeta e ciftit të ri të shkoj e përpiktë, e me rregull si sahati, e begatë e me mbarësi si florini. Kunata e madhe e ul dhe e ngre nusen tre herë prej vendi që të jetë e shkathët në punë, e një djalë i vogël i hidhet në preh po tre herë që nusja të bëjë cuna e të trashëgohet emri i fisit.

Një nga këngët më të bukura të dasmës tiranase është kënga e dhëndërrit. Ajo nis e këndohet kur i shtrohet krevati ciftit, e mbi dyshek graria e shtëpisë hedhin gjithë cunat e burrat e shtëpisë, me mbarësinë që nusja t’i lindte sa më shumë djem. Është një këngë e vjetër shumë, me epitete figurative të kurthëzojnë kuptimin , pak ja dijnë kuptimin por deri më sot nuk ka dhëndër tiranas që në dasmën e tij ajo mos t’i këndohet.

“Ulu mal-o ulu mal-o të dali hona,
Mali u ul, mali u ul po hona s’doli,
O c’pate moj hano, c’pate moj hona që na u menove?
O kam qenë larg-o o kam qenë larg.o, përtej Stambollit-O
Atje shi, atje shi e as diell nk binte,
Por binte serma si shahat savatlie
Nën kraharorin, nën kraharorin e dhëndrit të ri-ee…”

Vallja e krushqve, vallja e rrugës, lojëra e këngë plot deri më sot i gjen të kënduara në familje tiranase, janë momat, ijet që kur bien në mendime, nisin e këndojnë vetiu: ” O shyqyr o perëndi, për nusen që deshe ti…”, apo “Dy lule mbas malit o, ci thonë nëjra tjetrës o, c’ta mora beqarin o, c’ta tunda pazarin o…” Po të kesh fatin t’i kesh pranë nisin e kujtojnë se dasma tiranase, nuk merre fund pas darkës së të dielës, por vazhdon deri të mërkurën në mbrëmje, me ditën e mëhallës së nuses, me darkën e hyzmetcive,me miq që mbushin shtëpinë me urime, e muzika e ahengu nuk merr fund:

“Ç’është ky ngushëllim i madh o uh shyqyr
Ngushëllimi i babës vet ouh shyqyr
Po marton djalin e vet mo uh shyqyr
Ka marrë nuse për hyzmet mo uh shyqyr…”

Sot dasma ka plot, kush mundet të të cudisë, luks, elegancë, klasike, romantike, moderne, krahasime pa fund, vec një moment, vec në një moment të saj argëtimi është kaq i lirshëm masiv, kur melodia, vallja e ceremonia ulet këmbëkruq në traditë.

Marrë nga: http://www.standard.al/index.php/s-speciale/5726-dasma-tironse

Organet e administratës publike lokale në kazanë e Tuzit në fund të periudhës së Shtetit Osman

06/08/2012 Lini një koment

Mr. Ali BARDHI

 

ORGANET E ADMINISTRATËS PUBLIKE LOKALE NË KAZANË E TUZIT NË FUND TË PERIUDHËS SË SHTETIT OSMAN

Ali Bardhi

Ali Bardhi

Në periudhën e fundit të Perandorisë Osmane, Vilajeti i Shkodrës përbëhej nga dy sanxhaqe, nga sanxhaku i Shkodrës dhe ai i Durrësit, nga ku ai i Shkodrës përfshinte kazatë e Shkodrës, Ulqinit, Tivarit, Podgoricës, Lezhës, Krujës, Pukës dhe Mirditës. (Kaza-ja është rreth, distrikt në administratën osmane më një kajmakam në krye; krahinë. Shih. Tahir Dizdari, Fjalor i Orientalizmave në Gjuhën Shqipe, f. 527. Në shtetin Osman me kaza nënkuptohej qyteza, kurse me gjuhën e sotshme administrative ajo nënkupton komunën pasi edhe ndarja e re administrative komunale ka ndjekur rrjedhën nga e kaluara, si psh. Kazaja e Ulqinit, Tivarit, Podgoricës, Plevlës, Beranës, Lezhës, Krujës, Tiranës, etj.).

Me kalimin e kazasë së Podgoricës nën sundimin e Malit të Zi në vitin 1878, vendet si Gruda, Tuzi, Hoti, Kelmendi, etj. që më parë ishin pjesë e kësaj kazaje mbetën nën territorin e vilajetit të Shkodrës, përkatësisht në Shtetin Osman. Mirëpo nga dy dosje të arkivit osman të kryeministrisë në Stamboll, dëshmohet se në datën 29 mars 1879 u formua kajmakami (kazaja) i Grudës me qendër Tuzin, i cili për shkak të rëndësisë dhe ndikimit që kishte si qendër, më 31 korrik 1879 nga emri i kazasë së Grudës merr atë të Tuzit, dhe në krye të saj si kajmakam që emëruar Haxhi Osman Pasha. (BOA- Başbakanlık Osmanlı Arşivleri-Arkivi Osman i Kryeministrisë-Stamboll, İ.ŞD. 45/2405; İ.DH. 789/64127).

Shumë dokumenta nga arkivi i Stambollit si edhe salnamet (Salname dmth. vjetore, e cila është vepër e botuar çdo vit nga ana e pushtetit qendror apo atij lokal (vilajet), për të dhënë raporte mbi ngjarje të ndryshme, biografi zyrtarësh apo nëpunësish shtetërorë, etj. Pas vitit 1888 salnamet kanë filluar të përgatiten duke mbledhur dhe duke u bazuar mbi të dhënat zyrtare të nëpunësve shtetërorë. Kemi salname nga më të ndryshmet, si p.sh. salname të shtetit, të një vilajeti, të Ministrisë së Arsimit, të tregtisë, të financave, etj.) e vilajetit të Shkodrës të viteve 1892 dhe 1894, dëshmojnë se Tuzi ishte kaza me të drejta të plota si kazatë e tjera ne sanxhakun e Shkodrës. Në bazë të një dokumenti në Arkivin Osman të Kryeministrisë në Stamboll që mban datën 30.12.1880, tregohet se si Tuzi më përpara u bë qendër, si e mori statusin “kaza” nga një fshat që ishte më përpara, si iu bashkangjitën nahitë dhe fshatrat përreth tij, si edhe të emëruarit e një Kajmakami në krye të tij, etj. (BOA, Y..A…RES, 9/28)

Edhe pse me tematikë të ndryshme janë me dhjetra dokumenta që bëjnë fjalë për nahitë dhe fshatrat e kësaj kazaje, por që janë me rëndësi të madhe pasi në to argumentohet konkretisht se cilat vende i përkisnin dhe ishin pjesë e administratës së saj. Mbi bazën e këtyre dokumentave shihet qartë se Tuzi ishte një kaza, dhe se nën administrimin e vet përfshinte fshatrat Dinoshë (BOA, DH.MKT. 1563/78; MF.MKT., 801/47; İşkodra Vilayeti Salnamesi 1310/1892, f. 80), Milesh (BOA, DH.MKT. 1563/78), Rogathë (BOA, DH.MKT. 1563/78), Dheu i Zi-Kara Toprak, (Sipas shumë dokumentave të gjetura në arkivin osman të kryeministrisë në Stamboll, vendbanimi Dheu i Zi që prej administratës malazeze quhet Karabushko, në periudhën e shtetit osman quhej me emrin “Kara Toprak” që në gjuhën shqipe dmth. Dheu i Zi. Shih. BOA, MV. 81/42;  MV. 81/47; MF/MKT. 801/47), Vladinë (BOA, DH.MKT. 1563/78; DH.MKT, 950/39; MF.MKT. 305/67; MV. 62/96; Y..MTV. 99/44; A.MKT.MHM, 502/21; İşkodra Vilayeti Salnamesi h.1310/1892, f. 80), Matagush (BOA, Y..PRK.ASK. 158/32; MF.MKT.  305/67; ŞD. 432/2; DH.MKT, 1278/37; DH.MKT. 1005/64; BEO. 1860/139473; İşkodra Vilayeti Salnamesi 1310/1892, f. 80), Shipshanik (BOA, 3212/240893; BEO, 853/63932; İşkodra Vilayeti Salnamesi h.1310/1892, f. 80), Vranjë (BOA, DH.MKT. 1005/64; HR.SYS. 148/18). Po ashtu shumë dokumenta nga arkivi na bëjnë me dije se edhe malësitë e Hotit (BOA, MV. 87/63; BEO, 786/58876; DH.MKT.  466/68; BEO, 1741/130509; DH.MKT. 466/68), Grudës (BOA, MV, 87/63; BOA, MV. 81/42; DH.MKT.  466/68; DH.MKT. 466/68), dhe Kastratit (BOA, BEO, 1954/146545; BEO, 1963/147153; BEO, 1988/149096) ishin pjesë e kësaj kazaje.

Edhe salnamet e Vilajetit të Shkodrës 1892/1310 dhe 1894/1312 na rrëfejnë për  kazanë e Tuzit ku sipas tyre ajo ndodhej në veri të këtij vilajeti në kufi me Malin e Zi. Tuzi përfshinte fshatrat Matagush, Vladine, Shipshanik, Dinoshë, malësitë e Hotit dhe të Grudës nga ku në të parin bënin pjesë fshatrat Rapshë, Trabojin, kurse në Grudë përfshihej fshati Kshevë, si edhe bajraqët e Tuzit. (İşkodra Vilayeti Salnamesi 1310/1892, f. 80; İşkodra Vilayeti Salnamesi h.1312/1894, f. 85) Sipas këtyre salnameve edhe Helmi (BOA, ŞD.  575/28) ishte pjesë e kësaj kazaje, dhe ishte 8 km. larg qendrës së Tuzit. Ai shërbente si liman i tij, pasi ndodhet në Liqenin e Shkodrës, dhe se nga Shkodra për këtu mund të lidheshin deri në katër mijë barka, thuhet në salname. (İşkodra Vilayeti Salnamesi h. 1310/1892, f. 80; İşkodra Vilayeti Salnamesi h. 1312/1894, f. 85). Po ashtu në këto salname thuhet se edhe mali i Deçiqit (në salname është i shkruar si Daçiq) ndodhej në lindje të kasabasë dhe ishte pjesë e kazasë së Tuzit. (İşkodra Vilayeti Salnamesi 1310/1892, f. 80; İşkodra Vilayeti Salnamesi 1312/1894, f. 85).

Sipas shumë dokumentave të arkivit dhe salnamëve të cekura më sipër kazaja e Tuzit e cila bënte pjesë në sanxhakun e Shkodrës posedonte organet e administratës publike lokale për kohën dhe rrethanat në të cilën ndodhej vilajeti dhe vetë Shteti Osman. Në të dyja salnamet janë të cekura institucionet publike më të rëndësishme të kësaj kazaje së bashku me zyrtarët e saj, kurse mospërmendja e organeve të tjera në salname, edhe pse ndoshta me rëndësi të madhe, nuk vjen si rezultat i kompetencave të cunguara të kazasë së Tuzit, pasi edhe në kazatë e tjera pothuajse vërehet e njëjta gjë, por plotësimi i nevojave të qytetarëve bëhej më anë të institucioneve publike të ngritura në qendër të sanxhakut në Shkodër. Shumë nga institucionet publike ndodheshin vetëm në qendër të sanxhakut të Shkodrës, nga ku ata i mbulonin nevojat e qytetarëve të kazave me anë të nëpunësve administrativë të rangut të dytë, duke i dërguar ata në këto kaza.

Në bazë të dokumentave të arkivit dhe salnameve të vilajetit të Shkodrës (İşkodra Vilayeti Salnamesi 1310/1892, f. 79-81; İşkodra Vilayeti Salnamesi, 1312/1894, f. 83-86) organet publike më të rëndësishme që një kaza kishte, e në mënyrë të veçantë ajo e Tuzit për të cilën ne po flasim, mund të renditen si më poshtë:

Kryetari-Kajmakami

Sipas rregullores për Administratën Publike të Provincave (vilajet) – 1871 nëpunësi më i lartë në nivelin provincial (vilajet) ishte Guvernatori, në nivel nën-provincial (liva) ishte Mytesarifi, në nivel distrikti gjegjësisht komuna ishte Kajmakami, nga ku këta nëpunës caktoheshin drejtpërdrejt nga sulltani dhe autoritetet qendrore. Më pas, në nivel nahije vinte Drejtori, dhe në nivel fshati, Muhtari (i zgjedhuri-kryeplak).

Fjala kajmakam rrjedh nga gjuha arabe kaim+makam, nga ku fjala kaim d.m.th. qëndrues në këmbë, zëvendës, mëkëmbës, kurse makam d.m.th. vend (Dizdari, po aty, f. 476), me një fjalë kryetar, i cili kishte edhe kompetenca ushtarake.

Kompetencat e kajmakamit ishin këto:

Drejtonte çështjet që kanë të bëjnë me pronësinë, financat, policinë, dhe detyra të tjera për të cilat kishte autorizim dhe kompetenca.

Me leje të mytesarifit, në kohë të caktuar mblidhte kuvendet e nahive për të zgjedhur drejtorët e tyre.

Zbatonte vendimet e miratuara në kuvendet e nahive, pasi ato të shqyrtoheshin në administratën e kazasë, si dhe pas marrjes së lejes nga sanxhaku.

Inspektonte zyrat e nahive, etj. (Ukkase Kadan, Hüdavendigar Vilayeti’nin Kuruluşu, Teşkilat ve İdresi, f. 85).

Mbi bazën e dokumentave dhe salnameve që na rrëfejnë çështje nga më të ndryshmet për këtë kaza lehtësisht mund të nxirren emrat e kajmakamëve ndër vite në këtë kaza. Ata janë:

Haxhi Osman Pasha (BOA, İ.DH. 789/64127).

Kajmakam vekili Halil Efendi Podgoriçani, i cili që shpërngulur në Shkodër më përpara, emërohet në detyrën e kajmakamit në kazanë e Tuzit (BOA, Y..A…RES. 11/61; DH.MKT. 1338/22)

Më pas në këtë detyrë vjen kajmakam Halil Shahab Beu (BOA, İ..DH..869/69494).

Kajmakam vekili Shaban Bej (BOA, Y..A…RES. 19/47; İ..DH..911/72392; İ..HR..295/18643).

Pasi kajmakami i Tuzit Shaban Beu shkarkohet, në vend tij vjen kajmakami i Shijakut Velijudini, ndërsa ky i Tuzit emërohet në kazanë e Krujës, kurse ish kajmakami i Krujës Sherif Efendiu që emëruar në kazanë e Shijakut (BOA, DH.MKT. 1842/47).

Më pas si kajmakam i kësaj kazaje që emëruar oficer-binbash Halil Beu (BOA, İ..DH..1266/99582; İşkodra Vilayeti Salnamesi h.1310/1892, f. 80).

Në vitin 1893 u emërua oficer Salih Efendiu (BOA, BEO, 417/31215; İ..DH.. 1363/1316/Za-43; İşkodra Vilayeti Salnamesi h.1312/1894, f. 83). Pasi Salih Efendiu emërohet në Selanik, në vend të tij si zëvendës emërohet oficer Mustafa Efendiu (BOA, BEO, 1223/91710; DH.MKT.  2150/7; BEO, 1363/102194).

Më pas në këtë post emërohet oficer Mehmed Efendiu (BOA, DH.MKT, 993/40; İ..DH..1441/1323/Z-16).

Në vitin 1908/1326 në këtë detyrë emërohet Abdurrezak Efendiu (BOA, İ..DH..1464/1326/s-33).

Pas tij qe emëruar oficer Ismail Haki Beu (BOA, DH.MKT. 2697/99).

Pas tij që emëruar kapiten Qazim Efendiu (BOA, İ..DH..1473/1327/S-35; DH.MKT.2792/95).

Në vitin 1911/1329 në këtë post u emërua përkthyesi zyrtar i Vilajetit të Shkodrës Mihal Efendiu (BOA, İ..DH..1488/1329/B-06; BEO, 3915/293573).

Naibi apo gjykatësi i kazasë

Kazaja e Tuzit posedonte edhe Naibin apo Gjykatësin e kazasë, dhe sipas një dokumenti dhe salnameve të vilajetit të Shkodrës të cekura më sipër, këtë post e mbulonte Ibrahim Sidki Efendiu (BOA, MF.MKT, 175/61).

Drejtoria fiskale

Organ publik tjetër me rëndësi në kaza pas naibit ishte edhe Drejtoria Fiskale. Detyrat që kishin këta drejtor mund t’i përmbledhim në dy pika:

Zbatonte vendimet e marra për kazat në bazë të rregullores së vilajetit për çështjet e financave.

Në çështjet e llogarive, zbatonte vendimet e dhëna nga kontabilisti apo llogaritari (muhasebexhiu) i sanxhakut nëpërmjet mytesarifit.

Sipas salnames së Vilajetit të Shkodrës më 1892, në krye të kësaj detyre figuronte Zejnelabidin Efendiu, kurse sipas asaj të vitit 1894 këtë detyrë e drejtonte Hasan Efendiu.

Sekretari i Shkrimeve Zyrtare

Po ashtu si detyrë publike me rëndësi në kazanë e Tuzit ishte edhe Sekretari (BOA, DH.MKT, 324/2), i cili kishte për detyrë:

Të shkruante të gjitha korrespondencat që zhvillonte kajmakami, mblidhte dhe i ruante të dhënat zyrtare.

Sekretarët e shkrimeve zyrtare punonin së bashku, po qe se ishte e nevojshme, me urdhër të kajmakamit, ndihmonin drejtorit e kazasë, seancat e kuvendit, si dhe zyrat e tjera te saj (Kadan, po aty, f. 86).

Sipas salnameve të cekura më sipër në vitet 1892 dhe 1894 në krye të kësaj detyrë qëndronte Hasan Hysni Efendiu.

Nëpunësit e pasurive të paluajtshme të kazasë dhe ata të gjendjes civile (BOA, DH.SN..THR, 13/31).

Nëpunësit e pasurive të paluajtshme në kaza dhe ata të gjendjes civile kishin këto detyra:

Mbanin regjistrat e kadastrave.

Hulumtonin ngjarjet që kishin të bënin me pasuritë e paluajtshme dhe të gjendjes civile.

Në përputhje me legjislacionin mbanin listat në afate cë caktuara.

Rregullonin letërnjoftimet dhe pasaportat (Kadan, po aty, f. 86).

Kuvendi apo Këshilli Drejtues i Kazasë

Këshillat drejtuese të komunave nën kryesinë e kajmakamit përbëheshin nga drejtori i Drejtorisë Fiskale, Sekretari i shkrimeve zyrtare, Gjykatësi i Kazasë (Naip), myftiu dhe udhëheqësit fetarë të komuniteteve të tjera fetare, vasalët civilë dhe katër anëtarë të zgjedhur (dy muslimanë dhe dy jomuslimanë, ndonëse nuk ishte një rregull strikt). (Kadan, po aty, f. 94).

Sipas salnameve të vilajetit të Shkodrës Këshilli Drejtues i Kazasë së Tuzit kishte gjashtë këshilltarë, anëtar (sipas salanameve të vilajetit të Shkodrës (1892 dhe 1894) kazatë që i përkisnin sanxhakut të Shkodrës kishin kuvendet apo këshillat drejtuese lokale, nga ku kazaja e Tuzit kishte gjashtë anëtarë, Lezha shtatë, Kruja tetë, Puka pesë dhe Mirdita shtatë. Shih. İşkodra Vilayeti Salnamesi h. 1310/1892, f. 79-99) nga ku në krye të tij qëndronte kajmakami, duke e pasuar gjykatësi i kazasë (Naip), drejtori i drejtorisë fiskale, sekretari i shkrimeve zyrtare, kurse për sa i përket dy antarëve të tjerë në kuvendin drejtues të kazasë së Tuzit mund të pohohet se ata ishin vendas, pasi pas emërave të tyre është i shtuar mbiemri “Aga”, nga ku kuptohet se aga ishte pronar tokash, i cili mbarështonte këto në mënyrë feudale; emërtoheshin edhe njerëzit esnafë (lonxha), paria e vendit, katundit, si edhe ishte titull fisnikërie i trashëgueshëm (Dizdari, po aty, f. 6). Sipas salnames së vitit 1892 nga civilët si anëtarë në kuvendin drejtues të kazasë figuronte Haxhi Hysejin Aga dhe Hasan Aga, kurse sipas asaj të vitit 1894 në vend të tyre qenë emëruar Haxhi Ahmet Aga dhe Çun Aga.

Kuvendi i kazasë vëzhgonte dhe vendoste sipas kompetencave të veta për çështjet që kishin të bënin me:

Procedurën administrative,

kontrollonte të hyrat dhe të dalurat e kazasë,

merrte masa për sigurimin e shëndetit,

ndërtimin dhe mirëmbajtjen e objekteve komunale, të rrugëve që lidhnin fshatrat dhe nahitë, etj.,

kuvendi kishte të drejtën e inspektimit të kontratave dhe shitjet që bëheshin brenda kompetencave të kajmakamit,

kontrollonte arkën e të ardhurave të përgjithshme,

administronte dhe ruante pasurinë e qeverisë,

me vendim të kuvendit të sanxhakut siguronte shpërndarjen e taksave të kazasë për lagjet dhe fshatrat,

kuvendi kishte për detyrë të lajmëronte kajmakamin me shkresë për vendimet e marra, etj. (Kadan, po aty, f. 94).

Gjykata e Shkallës së Parë – Mahkeme-i Bidayet

Ashtu si kazatë e tjera, edhe ajo e Tuzit posedonte Gjykatën e Shkallës së Parë, e cila sipas një dokumenti të vitit 1886 figuronte në këtë vend (BOA, MV, 20/62). Në krye të saj qëndronte gjykatësi i kazasë (Naibi).

Menjëherë pas tij vjen Hetuesi (Mystanıku), i cili në fillim merrte nën hetim të pandehurin dhe hapte seancat gjyqësore në Gjykatën e Shkallës së Parë. Sipas salnames së vitit 1892 hetuesi i kësaj gjykate quhej Mehmed Efendi. Sipas hierarkisë, pas tij vjen ndihmës hetuesi ku sipas po të njëjtës salname në këtë post figuronte Et’hem Efendiu.

Sipas salnames së vitit 1892 Gjykata e Shkallës së Parë posedonte edhe një anëtar, nëpunës. Kurse sipas asaj të vitit 1894 si anëtar në këtë gjykatë që emëruar Mal Gjoku Aga.

Gjykata e kazasë së Tuzit kishte edhe Katibin apo mjeshtrin e shkrimeve zyrtare, ku sipas salnameve të mësipërme këtë detyrë e mbulonte Shyqyri Efendiu.

Kjo gjykatë po ashtu posedonte edhe Portirin apo Mybashirin, i cili ndihmonte gjykatësin në seancat gjyqësore duke thirrur dëshmitarët dhe personat e dyshimtë. Në vitet 1892 dhe 1894 në këtë detyrë figuronte Zejneli i biri i Ibrahim Agës (İşkodra Vilayeti Salnamesi 1894/1312, f. 79).

Zabita apo Drejtoria Policore

Zabitat janë nëpunës, policë, të cilët kishin për detyrë të siguronin rendin dhe të ruanin qetësinë brenda vendit. Në krye të kësaj detyre qëndronte togeri, ku sipas dy salnameve të mësipërme në krye të kësaj drejtorie figuronte Mehmed Efendiu.

Detyrat që kishte Drejtoria Policore ishin:

Të hetonte krimet dhe ta lajmëronte kazanë,

Të zbatinte urdhrat e dhëna nga kajmakami për çështjet që kanë të bëjnë me sigurinë dhe rendin publik, etj.

Drejtoria e Postës dhe Telegrafit

Ashtu si çdo kaza tjetër edhe ajo e Tuzit posedonte nëpunësin zyrtar të postës dhe telegrafit, ku sipas një dokumenti dhe salnameve (1892, 1894) në këtë detyrë ishte Hysejin Efendiu (BOA, BEO, 187/13971). Kurse nga salnameja e vitit 1894 vërehet se përveç nëpunësit Hysejin Efendi figuronte edhe përgjegjësi për Korrespodencat me jashtë, Dikran Efendiu.

Drejtoria e Borxheve të Përgjithshme

Kazaja e Tuzit si organ publik tjetër me rëndësi posedonte edhe Drejtorin e Borxhëve të Përgjithshme, nga ku në vitet 1892 dhe 1894 këtë dëtyrë e drejtonte nëpunësi zyrtar Zejnelabidin Efendi. Kjo drejtori kishte edhe Anbarxhiun, i cili siguronte depot e të korrurave dhe mallrave, nga ku në këto vite si përgjegjës i saj ishte Hasan Efendiu.

Drejtoria e Doganave

Sipas salnames së Shkodrës në vitin 1892 si nëpunës i Drejtorisë së Doganave figuronte Abdyl Sabri Efendiu.

Dy vjetë më pas në salnamen e Shkodrës vërehen disa zyra doganore që i përkisnin kazasë së Tuzit, ku sipas kësaj salnameje në doganat e kazasë së Tuzit figurojnë këta nëpunës:

Nëpunëi i doganës në Tuz ishte Akif Beu,

Nëpunësi i doganës në Dinoshë ishte Hasan Efendiu,

Nëpunësi pranë Urës së Cemit ishte Athem Efendiu,

Nëpunësi në Matagushë ishte Halil Beu,

Nëpunësi në Vladinë ishte Osman Beu,

Nëpunësi pranë limanit të Helmit (BOA, ŞD. 575/28) qe Sadik Efendiu.

Në bazë të materialit të cilin e paraqitëm në dy numrat vijues dhe në bazë të të dhënave të shfrytëzuara nga arkivi osman i kryeministrisë në Stamboll dhe salnameve të vilajetit të Shkodrës, vërehet qartë se në ato vite ekzistone administrata lokale e Tuzit, e cila nën autoritetin e vet kishte pushtetin lokal, edhe pse në atë kohë pushteti osman tentoi ta centralizonte pushtetin e vet.

Duhet theksuar se që nga periudha e Tanzimatit pushteti osman filloi që të centralizohet në të gjitha sferat, duke filluar nga legjislativi, ekzekutivi dhe gjyqësori, nga ku ndikoi edhe në mënyrën e organizmit administrativ të provincave. Por me rregulloret e miratuara, duke filluar nga ajo e vitit 1864 për “Rregulloren Administrative Povinciale (vilajet)”, e duke vazhduar me atë të vitit 1871, nga ku kjo e fundit prezanton një plan të ri për ndarjen e punës në provinca në mënyrë që ndikimi dhe kontrolli i autoriteteve qëndrore të rritet.

Siç duket nga ky material është e qartë se edhe interesi i administratës shtetërore në këtë kohë ishte Tuzi i ngritur tani në rang komune. Administrata e mirorganizuar e organeve të komunës së Tuzit arriti të krijonte një qeverisje lokale  në interes të popullit të malësisë dhe qendrës. Nga materiali i dokumentuar mund të pohohet se administrata lokale e Tuzit edhe pse me vonesë u formua, dhe Shteti Osman i ka kushtuar kujdes organizimit të adminsitratës publike vendore, i cili do të mbulonte çdo sferë të jetës nga kajmakami e deri tek portiri, siç janë kuvendi drejtues i kazasë, gjykata e shkallës së parë, drejtoria fiskale, policia, nëpunësit e kadastrës dhe gjendjes civile, drejtoria e postës dhe telegrafit, zyrat e doganave, depot e mallrave, etj.

Gjithashtu kemi pohuar se mospërmendja e institucioneve të tjera në salname, edhe pse të rëndësishme ndoshta, nuk vjen si rezultat i kompetencave të cunguara të kazasë së Tuzit, pasi edhe në kazatë e tjera pothuajse vërehet e njëjta gjë, por që nevojat e banorëve të kësaj kazaje realizoheshin duke dërguar nëpunës të administratës që kishin varësi direkte ndaj sanxhakut të Shkodrës.

Sa i përket kombësisë së nëpunësve të organeve publike në komunën e Tuzit nevojiten studime që do të hartoheshin duke shfrytëzuar burime të cilat do pasqyronin përkatësinë kombëtare të tyre. Në dokumentet e arkivit osman ashtu si dhe në salnamet e vilajetit të Shkodrës nuk ceket përkatësia kombëtare e nëpunësve, dhe se ne në këtë material jemi përpjekur që të argumentojmë ekzistencën dhe funksionimin e organeve administrative të komunës së Tuzit.

/Orientalizmi Shqiptar/

Hyrje në Orientalizëm

25/07/2012 Lini një koment

Dr. Edward SAID

 

HYRJE NË ORIENTALIZËM*

Konfliktet e tmerrshme që i grumbullojnë njerëzit në rubrika gjoja unifikuese si “Amerika”, “Perëndimi” apo “Islami” duhen kundërshtuar, shkruan Edward Said.

————————————————————————-

Edward Said

Edward Said

Nëntë vjet më parë kam shkruar një pasthënie për librin “Orientalizmi” e cila, në përpjekje për të qartësuar atë që besoja se kisha e nuk e kisha thënë, theksonte jo vetëm diskutimet e shumta që ishin hapur që nga dalja e librit tim në vitin 1978, por edhe mënyrat në të cilat një vepër për pasqyrimin e “Orientit” kontribuoi në rritjen e keqinterpretimit. Që unë e gjej veten të ndihem më ironik se i irrituar pikërisht për këtë gjë sot është një shenjë se sa shumë mosha është ngjitur dalëngadalë tek unë. Vdekja tani kohët e fundit e dy intelektualëve, politikanëve dhe këshilltarëve të mi, Ikbal Ahmed dhe Ibrahim Ebu Lugod, solli dëshpërim dhe humbje, si edhe dorëheqje dhe një farë dëshire kokëforte për të vazhduar.

Në biografinë time Out of Place (Jashtë Vendit) (1999) kam përshkruar botët kontradiktore dhe të çuditshme në të cilat u formova, duke i siguruar vetes dhe lexuesve të mi një informacion të detajuar për bazat të cilat mendoj se më formuan në Palestinë, Egjipt dhe Liban. Por ky ishte një informacion shumë personal që frenonte fort prej gjithë atyre viteve të angazhimit tim politik që nisi pas luftës arabo-izraelite të vitit 1967.

“Orientalizmi” është një libër shumë i lidhur me dinamikën e trazuar të historisë bashkëkohore. Faqja e tij e parë hapet me një përshkrim të vitit 1975 të luftës civile libaneze që mbaroi në 1990, por dhuna dhe derdhja e shëmtuar e gjakut të njerëzve vazhdon deri edhe në këtë minutë. Ne patëm dështimin e procesit të paqes në Oslo, shpërthimin e dytë të Intifadës, dhe vuajtjet e tmerrshme të palestinezëve në ripushtimin e Bregut Perëndimor dhe Gazës. Fenomeni i bombave vetëvrasëse u shfaq me të gjithë dëmin e tij të tmerrshëm, sigurisht jo më i përflakur dhe më apokaliptik se ngjarjet e 11 shtatorit 2001 dhe pasojat e tyre në luftërat kundër Afganistanit dhe Irakut. Ndërsa shkruaj këto rreshta pushtimi i paligjshëm imperial i Irakut nga Britania dhe Shtetet e Bashkuara vazhdon. Pasojat e tij janë vërtet të tmerrshme për t’u menduar. Kjo është e gjitha pjesë e asaj që supozohet se është një përplasje qytetërimesh, e pafund, gjithmonë në luftë dhe e pandreqshme. Gjithsesi, unë nuk mendoj kështu.

Do doja të thosha se kuptimi i përgjithshëm i Lindjes së Mesme, arabëve dhe Islamit në Shtetet e Bashkuara është përmirësuar disi, por mjerisht, nuk është kështu. Për të gjitha llojet e arsyeve situata në Europë duket se është në mënyrë të konsiderueshme më e mirë. Në SHBA ngurtësimi i qëndrimeve, shtrëngimi i dorezës së përgjithësimit përçmues dhe klishesë triumfuese, dominimi i forcës së vrazhdë aleate me përbuzjen e thjeshtë për kundërshtarët dhe “të tjerët” ka gjetur një pajisje që lidhet me plaçkitjen dhe shkatërrimin e librarive dhe muzeumeve të Irakut. Ajo që udhëheqësit tanë dhe servilët e tyre duket se janë të paaftë të kuptojnë është se historia nuk mund të fshihet krejt si një tabelë shkrimi aq pastër sa “ne” të gdhendim të ardhmen tonë atje dhe të imponojmë format tona të jetës për këta popuj më të vegjël. Është krejt e zakonshme të dëgjosh zyrtarë të lartë në Uashington dhe gjetkë të flasin për ndryshimin e hartës së Lindjes së Mesme, sikur shoqëritë e lashta dhe njerëzit e panumërt të ishin tundur si grumbull kikirikësh në një poçe. Por kjo ka ndodhur shpesh me “Orientin”, dhe ky ndërtim gjysmë-mitik që nga pushtimi i Egjiptit nga Napoloni në fundin e shekullit të 18 është bërë dhe ri-bërë mjaft herë. Në proces mbetjet e panumërta të historisë, që përfshijnë histori të panumërta dhe një shumëllojshmëri trullosëse njerëzish, gjuhësh, përvojash dhe kulturash, të gjitha këto janë fshirë ose injoruar, janë hedhur në pirgun e rërës bashkë me thesaret e gjetura në fragmentet e pakuptimta që u morën nga Bagdadi.

Argumenti im është se historia është bërë nga burra e gra, tamam siç edhe mund të ç’bëhet dhe të rishkruhet, kështu që Lindja “jonë”, Orienti “ynë” të bëhet “i yni” në zotërim dhe drejtim. E unë kam shumë respekt për fuqitë dhe dhuntitë e njerëzve të këtij rajoni në përpjekje për vizionin e tyre të asaj që ata janë dhe duan të jenë. Ka pasur një sulm aq masiv dhe të llogaritur agresiv mbi shoqëritë bashkëkohore të arabëve dhe muslimanëve për prapambetjen e tyre, mungesën e demokracisë dhe abrogimin e të drejtave të grave saqë ne thjesht harrojmë se nocione të tilla si modernizmi, ndriçimi i mendjes dhe demokracia nuk janë në asnjë mënyrë koncepte të thjeshta dhe të pranuara që dikush i gjen ose jo si vezët e pashkëve në dhomën e ndenjes. Shkujdesja befasuese e publicistëve të pavlerë që flasin në emër të politikës së jashtme dhe që nuk kanë aspak njohuri për gjuhën që njerëzit flasin në të vërtetë ka sajuar një tablo të thatë gati për fuqinë amerikane që të ndërtojë një model surrogat të “demokracisë” së tregut të lirë. Ju nuk keni nevojë për arabët, për persët apo bile edhe francezët për të pontifikuar se si efekti domino i demokracisë është tamam ajo që bota arabe ka nevojë.

Por ka ndryshim midis njohurisë për popujt e tjerë dhe kohët e tjera që është rezultat i kuptimit, dhembshurisë, studimit të kujdesshëm dhe analizave për hatër të tyre, dhe njohurisë që është pjesë e një fushate të përgjithshme vetë-afirmuese. Ekziston, në fund të fundit, një ndryshim i thellë midis vullnetit për të kuptuar për qëllime bashkëjetese dhe të zgjerimit të horizontit, dhe dëshirës për të dominuar për qëllime kontrolli. Është sigurisht një nga katastrofat intelektuale të historisë që një luftë imperialiste e sajuar nga një grup i vogël zyrtarësh të pazgjedhur amerikan u zhvillua kundër një diktature të shkretuar të Botës së Tretë plotësisht në baza ideologjike duke pasur të bëjë me dominimin e botës, kontrollin e sigurisë, dhe burimet e pamjaftueshme, por e maskuar nga qëllimi i saj i vërtetë, të nxitur, dhe të arsyetuar nga orientalistët të cilët e tradhtuan profesionin e tyre si studiues.

Ndikimet më të mëdha në Pentagonin e Xhorxh W. Bushit dhe Këshillin Kombëtar të Sigurisë ishin njerëz si Bernard Lewis dhe Fuad Axhami, ekspertë për botën arabe dhe islame që i ndihmuan skifterët amerikanë që të mendojnë rreth një fenomeni të tillë absurd si mendja arabe dhe tatëpjetat islame prej shekujsh të cilat vetëm fuqia amerikane mund t’i prapësonte. Sot libraritë në Shtetet e Bashkuara janë mbushur me fjalime të gjata copë-copë me tituj ulëritës rreth Islamit dhe terrorit, Islamit të hapur, kërcënimit arab dhe rrezikut musliman, dhe të gjitha ato të shkruara nga debatues politikë që pretendojnë njohuri të dhëna për ta dhe të tjerë, nga ekspertë që mesa duket kanë depërtuar deri në zemër të këtyre njerëzve të çuditshëm orientalë. Shoqërues të kësaj ekspertize të tillë luftënxitëse ka qenë CNN dhe Fox, plus radio të panumërta evangjelike e të krahut të djathtë, tabloide (gazeta me format të vogël me lajme të koncentruara) të panumërta dhe bile edhe gazetaria e nivelit mesatar intelektual, të gjitha ato riciklonin të njëjtat sajesa të paverifikueshme dhe përgjithësime pa fund për të nxitur “Amerikën” kundër shejtanit të huaj.

Pa një domethënie të organizuar mirë që njerëzit atje nuk ishin si “ne” dhe nuk i vlerësojnë vlerat “tona” – thelbi i dogmës tradicionale orientaliste – s’do të kishte pasur luftë. Që nga e njëjta pari e studiuesve profesionistë të paguar dhe të rekrutuar nga zaptuesit holandezë të Malajzisë dhe Indonezisë, ushtritë britanike të Indisë, Mesopotamisë, Egjiptit, Afrikës Perëndimore, ushtritë franceze të Indokinës dhe Afrikës Veriore, erdhën këshilltarët amerikanë për Pentagonin dhe Shtëpinë e Bardhë, duke përdorur të njëjtat klishe, të njëjtat steriotipe të kërkuara, të njëjtat justifikime për forcën dhe dhunën (në fund të fundit, nga fillimi deri në fund, forca është e vetmja gjuhë që ata kuptojnë) në këtë rast ashtu si edhe në ato të mëparshmet. Këta njerëz hasen tani në Irak nga një ushtri e tërë kontraktuesish privatë dhe sipërmarrës të etur të cilëve u besohet gjithçka, nga shkrimi i teksteve të librave dhe kushtetutës deri në rimodelimin e jetës politike irakiane dhe industrisë së saj të naftës.

Çdo perandori, në fjalimin e saj zyrtar, ka thënë se nuk është si të tjerat, se rrethanat e saj janë të veçanta, se ajo ka një mision përparimi, civilizimi, që sjell rregull dhe demokraci, dhe se ajo e përdor forcën vetëm si mjetin e fundit. Dhe, akoma më me dëshpërim, ka gjithmonë një kor të intelektualëve të zellshëm që thonë fjalë qetësuese për perandori dashamirëse apo altruiste.

25 vjet pas botimit të librit tim “Orientalizmi” edhe një herë tjetër u ngrit pyetja nëse do të mbarojë ndonjëherë imperializmi modern, apo nëse ai ka vazhduar në Orient që me hyrjen e Napoleonit në Egjipt dy shekuj më parë. Arabëve dhe muslimanëve u është treguar se viktimologjia dhe strehimi në shkatërrimet e perandorisë është vetëm një mënyrë për të shmangur përgjegjësinë e tanishme. Ju keni dështuar, ju keni gabuar, thotë orientalisti modern. Ky sigurisht është gjithashtu kontributi i V S Naipaul në literaturë, që viktimat e perandorisë vajtojnë ndërsa vendi i tyre i hidhet qenve. Sa llogari e cekët e imponimit perandorak që është, sa pak ajo dëshiron të përballojë vargun e gjatë të viteve në të cilët perandoria vazhdon të punojë në rrugën e saj në jetët, le të themi, e palestinezëve apo kongolezëve, algjerianëve apo irakianëve. Mendoni linjën që nis me Napoleonin, vazhdon me lindjen e studimeve orientale dhe marrjen e Afrikës Veriore, dhe vazhdon me ndërmarrje të ngjashme në Vietnam, Egjipt, Palestinë dhe, gjatë gjithë shekullit 20 me betejën për naftën dhe kontrollin strategjik të Gjirit, në Irak, Siri, Palestinë dhe Afganistan. Pastaj mendoni për ngritjen e nacionalizmit antikolonial, gjatë periudhës së shkurtër të pavarësisë liberale, periudhën e grushteve ushtarake të shtetit, të kryengritjeve, luftërave civile, fanatizmit fetar, betejës irracionale dhe brutalitetit të paepur kundër tufës më të fundit të “vendasve”. Secila nga këto faza dhe periudha prodhon dijen e vet të shtrembëruar për të tjerët, secila prodhon imazhet e reduktuara të saj, polemikat e diskutueshme të saj.

Ideja ime për Orientalizmin është përdorimi i kritikës humaniste për të zhbllokuar fushat e betejës, për të prezantuar një rend më të gjatë mendimi dhe analize për të zëvendësuar shpërthimet e vrulleve polemizuese mendimndaluese që na burgosin. E kam quajtur “humanizëm” atë që përpiqem të bëj, fjalë që vazhdoj ta përdor me kokëfortësi me gjithë mospërdorimin përçmues të termit nga kritikë postmodernë të ndërlikuar. Me humanizëm unë nënkuptoj në radhë të parë përpjekjen për të tretur “prangat në mendje” të Blekut, kështu që të jetë e mundur që njeriu të përdorë mendjen në mënyrë historike dhe racionale për qëllimet e të kuptuarit pasqyrues. Për më tepër, humanizmi është mbështetur nga një arsye bashkëjetese me interpretuesit e tjerë dhe me shoqëritë e periudhat e tjera; e thënë shkoqur, prandaj, nuk ka asnjë humanist të izoluar.

Kjo do të thotë se çdo sferë është e lidhur me të tjerat, dhe se asgjë që vazhdon në botën tonë kurrë nuk ka qenë e izoluar dhe e papërzier nga ndonjë ndikim i jashtëm. Ne kemi nevojë të flasim për çështjet e padrejtësisë dhe vuajtjeve brenda një konteksti që është i vendosur gjerësisht në histori, kulturë, dhe realitetin socio-ekonomik. Roli ynë është të zgjerojmë fushën e diskutimit. Unë kam shpenzuar shumë nga jeta ime gjatë 35 viteve të shkuar duke dalë në mbrojtje të të drejtave të palestinezëve për vetëvendosje kombëtare, por jam përpjekur gjithmonë ta bëj këtë duke i kushtuar kujdes të plotë realitetit të popullit çifut dhe asaj që ata vuajtën nga persekutimi dhe gjenocidi. Gjëja më e lartë është se beteja për barazi në Palestinë/Izrael duhet të drejtohet drejt një qëllimi human, që është, bashkëjetesa, dhe jo shtypja apo mohimi i mëtejshëm. Jo rastësisht, po tregoj se orientalizmi dhe anti-semitizmi modern kanë të njëjtat rrënjë. Prandaj duket se është një nevojë vitale për intelektualët e pavarur që gjithmonë të sigurojnë modele alternative për të thjeshtëzuar dhe kufizuar bazën e dikujt në armiqësinë reciproke që ka dominuar në Lindjen e Mesme dhe gjetkë për kaq gjatë.

Si një humanist fusha e të cilit është letërsia jam mjaftueshëm i vjetër për të qenë i trajnuar 40 vjet më parë në fushën e letërsisë krahasuese, idetë udhëheqëse të së cilës shkojnë pas në Gjermani në fundin e shekullit 18 dhe fillimin e shekullit 19. Para se të përmend kontributin e lartë krijues të Giambattista Vico, filozofit dhe filologut neopolitan idetë e të cilit pararendën ato të mendimtarëve gjermanë si Herder dhe Wolf, të pasuar më vonë nga Gëte, Humboldt, Dilthi, Nitçe, Gadamer, dhe në fund filologët e mëdhenj romantikë të shekullit 20 si Erik Auerbach, Leo Spitzer dhe Ernst Robert Curtius.

Për njerëzit e rinj të gjeneratës që jetojmë ideja e filologjisë sugjeron një farë mendimi filologjik antikuar e të mykur, në fakt, kjo është tamam baza dhe më krijuesja e arteve interpretuese. Për mua kjo është ilustruar në mënyrën më të admirueshme në interesin e Gëtes ndaj Islamit në përgjithësi, dhe Hafizit në veçanti, një pasion gëlltitës që çoi në krijimin e Divanit West-…stlicher, e që ndikoi idetë e mëvonshme të Gëtes për Weltliteratur, studimin e të gjithë literaturave të botës si një simfoni e tërë që mund të kapet teorikisht duke ruajtur individualitet e secilës vepër pa humbur këndvështrimin e të gjithave të marra së bashku.

Ka një ironi të konsiderueshme në kuptimin se me këtë që paraqet bota e sotme globale bashkë në disa prej mënyrave për të cilat kam folur këtu, ne mund t’i jemi afruar llojit të standardizimit dhe homogjenizimit ku idetë e Gëtes ishin formuluar në mënyrë të veçantë për t’u parandaluar. Në një ese që ai e botoi në vitin 1951 të titulluar Philologie der Weltliteratur, Erich Auerbach pikërisht bëri këtë vërejtje në fillimin e periudhës së pasluftës, e cila ishte gjithashtu fillimi i Luftës së Ftohtë. Libri i tij i madh Mimesis, i botuar në Bernë në vitin 1946 por i shkruar kur Auerbach ishte në mërgim lufte duke mësuar gjuhët romane[1] në Stamboll, u mendua të ishte një testament i diversitetit dhe konkretizim i realitetit të paraqitur në literaturën perëndimore nga Homeri deri te Virginia Woolf; por duke lexuar esenë e vitit 1951 dikush ndjen se për Auerbach libri i madh që ai shkroi ishte një elegji[2] për periudhën që njerëzit mund të interpretonin tekstet në mënyrë filologjike, konkretisht, në mënyrë të ndjeshme dhe intuitive duke përdorur dituri dhe një zotërim të shkëlqyer të disa gjuhëve për të mbështetur llojin e kuptimit që Gëte mbrojti për kuptimin e tij të literaturës islame.

Njohja e mirë e gjuhëve dhe historisë ishte domosdoshmëri, por nuk ishte kurrë e mjaftueshme, disi më shumë se sa mbledhja mekanike e fakteve që do përbënte një metodë të përshtatshme për kapjen e asaj që një autor si Dante, p.sh., ishte në tërësi. Kërkesa kryesore për llojin e kuptimit filologjik që Auerbach dhe paraardhësit e tij merrnin dhe përpiqeshin të praktikonin ishte ajo se me simpati dhe subjektivizëm hynin në jetën e tekstit të shkruar duke e parë nga perspektiva e kohës së tij dhe e autorit të tij (einfühlung). Më shumë se ftohje dhe armiqësi ndaj një tjetër kohe dhe një kulture të ndryshme, filologjia siç është aplikuar në Weltliteratur përfshin një shpirt të thellë humanist pozicionuar me bujari dhe, nëse mund të përdor fjalën, mikpritje. Kështu mendja e interpretuesve bën vend për një Tjetër të huaj. Dhe kjo bërje krijuese e një vendi për vepra që përndryshe janë të huaja dhe të largëta është tipari më i rëndësishëm i misionit të interpretuesit.

E gjithë kjo siç duket ishte minuar dhe shkatërruar në Gjermani nga Nacional-Socializmi. Pas luftës, Auerbach shkroi me pikëllim, se standardizimi i ideve dhe specializimi gjithnjë e më i madh i njohurive gradualisht ngushtoi mundësitë për llojin e kërkesës hetuese dhe gjithnjë në kërkim të tipit të veprave filologjike që ai kishte paraqitur, dhe, mjerisht, ky është një fakt akoma më dëshpërues se që prej vdekjes së Auerbach në vitin 1957 ideja dhe praktika e kërkimit humanist u tkurr në shtrirje ashtu si edhe në të qenit qendror. Në vend të leximit në kuptimin e vërtetë të fjalës, studentët tanë sot shpesh shushaten nga fragmente njohurie që gjenden në internet dhe në mediat masive.

Akoma më keq, edukimi është kërcënuar nga ortodoksia nacionaliste dhe fetare, shpesh e përhapur nga mediat masive ndërsa ato fokusohen jo historikisht dhe në mënyrë të bujshme në luftrat elektronike në largësi që i japin shikuesit ndjenjën e saktësisë kirurgjikale, por që në fakt errësojnë vuajtjen e tmerrshme dhe shkatërrimin e prodhuar nga lufta moderne. Në demonizimin e një armiku të panjohur për të cilin etiketa “terrorist” shërben për qëllimin e përgjithshëm për t’i mbajtur njerëzit në tension e zemërim, imazhet e medias shkaktojnë shumë vëmendje dhe mund të shfrytëzohen në kohë krizash dhe pasigurie të llojit që periudha pas 11 shtatorit ka prodhuar.

Duke folur si një amerikan dhe si një arab i kërkoj çdo lexuesi të mos e nënvlerësojë llojin e pamjes së thjeshtëzuar të botës që relativisht një grusht civilësh elitë të Pentagonit kanë formuluar për politikën amerikane në të gjithë botët arabe dhe islame, një pamje në të cilën terrori, lufta parandaluese, dhe ndryshimi i njëanshëm i regjimit – i mbështetur nga buxheti ushtarak më i fryrë në histori – janë idetë kryesore të debatuara pafund dhe shumë thatë e varfër nga një media që e vë veten në rolin e prodhimin të të ashtuquajturve “ekspertë” që vlerësojnë linjën e përgjithshme të qeverisë. Reflektimi, debati, argumenti racional, parimi moral i bazuar në nocionin sekularist që qeniet njerëzore duhet të krijojnë historinë e tyre është zëvendësuar nga idetë abstrakte që festojnë përjashtimin amerikan apo perëndimor, denigrojnë lidhjen me kontekstin, dhe i referohen kulturave të tjera me përbuzje.

Ndoshta ju do të thoni se unë po bëj shumë kalime pa lidhje midis interpretimeve humaniste nga njëra anë dhe politikës së jashtme nga ana tjetër, dhe se një shoqëri teknologjike moderne e cila bashkë me fuqinë e pashembullt zotëron internetin dhe avionët luftarakë F-16 duhet që në fund të orientohet nga ekspertë tekniko-politikë të frikshëm si Donald Rumsfeld dhe Richard Perle. Por ajo që ka humbur në të vërtetë është ndjenja e dendësisë dhe ndërvarësisë së jetës njerëzore, e cila as nuk mund të reduktohet në një formulë e as nuk mund të fshihet si diçka pa vend.

Kjo është një anë e debatit global. Në vendet arabe dhe muslimane situata është thuajse më mirë. Ashtu siç ka argumentuar Roula Halaf, rajoni ka rrëshqitur në një anti-amerikanizëm të thjeshtë që tregon pak arsyetim se si Shtetet e Bashkuara janë me të vërtetë si shoqëri. Për shkak se qeveritë janë relativisht të pafuqishme për të ndikuar politikën amerikane ndaj tyre, ato i kthejnë energjitë nga shtypja e popullatave të tyre, me pasojë fyerjen, zemërimin dhe mallkimin jondihmues që nuk bën gjë për të hapur shoqëritë ku idetë laike për historinë dhe zhvillimin njerëzor kanë qenë të kapura nga dështimi dhe irritimi, ashtu si edhe nga një islamizëm i ndërtuar jashtë mësimit rutinë dhe fshirje e asaj që është perceptuar të jetë diçka tjetër, forma konkurruese të njohurisë sekulare. Zhdukja graduale e traditës së jashtëzakonshme të ixhtihadit islam apo e interpretimit personal ka qenë një nga fatkeqësitë më të mëdha të kohëve tona, me pasojë që mendimi kritik dhe përpjekja individuale me problemet e botës moderne të gjitha veçse janë zhdukur.

Kjo nuk do të thotë se bota kulturore është thjesht prapësuar nga njëra anë ndaj një neo-orientalizmi agresiv dhe nga ana tjetër ndaj refuzimit të përgjithshëm. Samiti Botëror i Kombeve të Bashkuara i vitit të kaluar në Johanesburg, me të gjitha kufizimet e tij, në fakt tregoi një zonë të gjerë të interesave të përbashkëta globale që sugjerojnë emergjencën e mirëpritur të një zgjedhjeje të re kolektive që i jep nocionit shpesh të lehtë të “një botë” një urgjencë të re. Në të gjithë këtë, megjithatë, ne duhet të pranojmë se askush nuk ka mundësi të njohë bashkimin kompleks të jashtëzakonshëm të botës sonë të globalizuar, përkundër realitetit se bota ka një ndërvarësi të vërtetë të pjesëve që nuk lë mundësi për izolim.

Konfliktet e tmerrshme që mbledhin njerëzit në gjoja rubrikat bashkuese si “Amerika”, “Perëndimi” apo “Islami” dhe sajojnë identitete kolektive për një numër të madh individësh që janë aktualisht krejt të ndryshëm, nuk mund të mbeten aq të fuqishëm sa janë, dhe duhen kundërshtuar. Ne akoma kemi në dispozicionin tonë aftësitë racionale interpretuese që janë trashëgim i edukimit human, jo si një mëshirë sentimentale që na kënaq për t’u kthyer te vlerat tradicionale ose klasike, por si një praktikë aktive të diskutimit racional shekullor botëror. Bota shekullore është bota e historisë të bërë nga qeniet njerëzore. Mendimi kritik nuk i nënshtrohet urdhrave për t’u bashkuar me radhët që marshojnë kundër një apo një tjetri armik të miratuar. Në vend të përplasjes së fabrikuar të civilizimeve ne kemi nevojë për t’u përqendruar në bashkëpunimin e ngadaltë të kulturave që përkojnë disi, huazojnë nga njëra tjetra, dhe jetojnë së bashku në mënyra shumë më interesante se sa mund të lejojë ndonjë mënyrë e shkurtër jo autentike e të kuptuarit. Por për këtë lloj perceptimi të gjerë ne kemi nevojë për kohë, durim dhe kërkim skeptik, të mbështetur nga besimi në komunitetet e interpretimit që janë të vështira për t’u mbajtur në një botë që kërkon veprim dhe reagim të menjëhershëm.

Humanizmi është përqendruar mbi veprimin e individualitetit njerëzor dhe intuitës subjektive, më tepër se në idetë e pranuara dhe autoritetin e miratuar. Teksti duhet të lexohet si tekste që janë prodhuar dhe kanë jetuar në një sferë historike në të gjitha llojet e asaj që unë i kam quajtur mënyrat e kësaj bote. Por kjo kurrsesi nuk e përjashton fuqinë, përkundrazi jam përpjekur të tregoj insinuatat, mbulimet e fuqisë qoftë edhe në studimet më të vështira.

Dhe në fund, më e rëndësishmja, humanizmi është e vetmja – do shkoj aq larg sa të them e fundit – rezistencë që ne kemi kundër praktikave dhe padrejtësive jonjerëzore që shpërfytyrojnë historinë njerëzore. Ne sot nxitemi nga fusha gjigante inkurajuese demokratike e hapësirës kompjuterike, e hapur për të gjithë përdoruesit në mënyra të pamenduara nga gjeneratat e mëparshme dhe as nga tiranët dhe ortodoksët. Protestat mbarë botërore para se lufta të fillonte në Irak nuk do të kishin qenë të mundura nëse nuk do të kishin ekzistuar komunitete alternative në mbarë botën, të informuar nga informacione alternative, dhe të njohur hollësisht me ambientin rrethues, të drejtat e njeriut dhe impulset liberale që na lidhin ne së bashku në këtë planet të vogël.

 

Përktheu nga anglishtja: Elton GJEÇI

/Orientalizmi Shqiptar/


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

[1] Gjuhët romane – gjuhë indo-europiane të rrjedhura nga latinishtja, kryesisht frëngjishtja, spanjishtja, portugalishtja, italishtja, rumanishtja etj.

[2] Poemë vajtimi.

Trashëgimia otomane dhe komunitetet muslimane të Ballkanit sot

24/07/2012 Lini një koment

TRASHËGIMIA OTOMANE DHE KOMUNITETET MUSLIMANE TË BALLKANIT SOT

FJALIMI I AHMET DAVUTOGLU

Ahmet Davutoglu

Ahmet Davutoglu

Në ceremoninë e hapjes së konferencës “Trashëgimia Otomane dhe Komunitetet Muslimane të Ballkanit sot“ në Sarajevë (E Premte, 16 Tetor 2009)

Pozicioni gjeografik dhe lidhjet e tij historike me këtë gjeografi janë një karakteristikë dalluese e Ballkanit. Mund te identifikojmë tre karakteristika të Ballkanit. E para është se rajoni i Ballkanit është një zonë e ndërmjetme në kuptimin gjeopolitik. Zakonisht shihet si një zonë e ndërmjetme tranziti nga Europa në Azi, nga Azia në Europë, nga Balltiku në Mesdhe, madje dhe në Afrike, nga Veriu në Jug, nga Lindja në Perëndim është një zonë e ndërmjetme gjeopolitike. Do e shpjegoj çfarë kuptimi ka, pse është kaq e rëndësishme dhe pse kjo karakteristikë ka patur ndikim në historinë e Ballkanit.

Karakterisitka e dytë është ajo gjeo-ekonomike. Ballkani ka qenë një rajon transaksioni në kuptimin gjeo-ekonomik. Që prej kohës së qytetërimit Grek, kohët e lashta e deri në ditët e sotme, Ballkani ka qenë rajon i transaksionit ekonomik nga deti në tokë, në korridoret e tokës së Europës Lindore, nga Lindja në Perëndim. Ka qenë dhe mbetet sot një transaksion në fushën gjeo-ekonomike.
Karakteristika e tretë është se Ballkani është një rajon i ndërveprimit gjeo-kulturor. Në këtë mënyrë, kultura të ndryshme kanë ndërvepruar në Ballkan. Valët e migrimit, shumë popullsi erdhën dhe u përzien me njëri-tjetrin. Një rajon me këto tre karakteristika, një zonë e ndërmjetme gjeo-politike, me ndërveprim gjeo-kulturor dhe transaksion gjeo-ekonomik, ka dy fate alternative në histori.
Njëri fat është që bëhesh qendra e politikës botërore, ose bëhesh viktima e konkurrencës botërore, që do të thotë se duhet të bëhesh periferia e një pushteti tjetër. Prandaj historia e Ballkanit është ose histori suksesi ose histori dështimesh dhe viktimizim i konkurrencës. Sot, për shembull, kur ne flasim për Ballkanin, zakonisht mendojmë që Ballkani është periferia e Europës, jo qendra e Europës, por periferia e Europës. Është kështu? Është vërtet periferi rajoni i Ballkanit?Jo. Në fakt, Ballkani është një nga qendrat strategjike të Afro-Euro-Azisë. Pse është kthyer kështu? Pse e kemi këtë perceptim të periferisë? Nëse ju pyesni për shembull Mehmed-pasha Sokoloviç, ai nuk do të thoshte se Sarajeva apo Selaniku është një periferi e shtetit Otoman ose një periferi e Europës. Ai do të mendonte që kjo do të ishte pikërisht qendra e gjithçkaje,si historia e Nastradin Hoxhës. Por ishte e vërtetë.
Ndaj le ti hedhim një sy historisë. Shteti i parë i madh, shteti perandorak që u shfaq në Ballkan ishte Perandoria e Aleksandrisë. Lindi nga Ballkani edhe pse qendra e Perandorisë së Aleksandrisë nuk ishte Ballkani. Nuk kishte polici të Aleksandrisë në Ballkan. Të gjitha qytetet e mëdha të Perandorisë së Aleksandrisë ishin në Anadoll, në Egjipt, në Iran, në Afganistan. Ajo Perandori lindi në Ballkan por qendra e asaj Perandorie nuk ishte Ballkani. Në Perandorinë Romake, si në atë Lindore dhe në atë Perëndimore, Ballkani ishte periferi. Perandorët Romakë e zinin në gojë Ballkanin vetëm kur vendosnin të përgatiteshin ushtarakisht në drejtim të Azisë. Kështu, ata nuk e shihnin Ballkanin si qendër. i vetmi përjashtim përgjatë historisë, një përjashtim pozitiv, është Shteti Otoman. Gjatë Shtetit Otoman, Ballkani u bë qendra e politikës botërore në shekullin e 16-të. Kjo është koha e artë e Ballkanit. Nuk e them këtë sepse ne mbartëm trashëgiminë otomane, por se ky është një fakt historik. Kush e drejtoi politikën botërore në shekullin e 16-të? –Paraardhësit tuaj. Ata nuk ishin të gjithë Turq, disa ishin me origjinë Sllave, disa me origjinë Shqiptare, disa madje ishin dhe të konvertuar në origjinë Greke, por ata drejtuan politikën botërore. Kështu, Mehmed-pasha Sokolovic është një shembull i mirë. Nëse nuk do të kishte Shtet Otoman, Mehmed pasha do të ishte një serb i varfër i cili jetonte sa për të patur një fermë të vogël, apo çfarëdo kishte. Por në sajë të Shtetit Otoman, ai u shndërrua në një lider të politikës botërore. Ndaj historia Otomane është një histori e Ballkanit, një histori e karakterit qendror të Ballkanit në politikën botërore. Asokohe, të gjitha rrugët kryesore të tregtisë ishin në Ballkan. Selaniku u bë qendra e aktivitetit ekonomik. Më pare, Selaniku ishte veç një qytet i vogël. Po gjatë periudhës Otomane, Selaniku u kthye në qendrën kryesore të tregtisë ekonomike. E tërë tregtia e Mesdheut bëhej përmes Selanikut.
Nëse ndiqni migrimin e Hebrenjve, mund te kuptoni lëvizjen e parasë. Përse u bë Selaniku komuniteti më i madh i Hebrenjve prej shekulli të 16-të deri në shekullin e 19, madje dhe përgjatë shekullit të 19? Një pjesë e madhe e popullsisë së Selanikut ishin Hebrenj. Çfarë bënin ata aty? Ata monitoronin dhe bënin të gjithë tregtinë nga Selaniku drejt Veriut, drejt Euro-Azisë. Ekonomia e Mesdheut drejt Euro-Azisë, administrohej nëpërmjet Selanikut dhe Stambollit. Krahasimisht, Beogradi ishte një fshat, ose një qytezë në shekullin e 14-të. Gjatë shtetit Ottoman, Beogradi u bë një qytet qendror, një qytet kyç i Danubit dhe i Europës Qendrore, si në pikëvështrimin ekonomik dhe atë kulturor. Kishte me qindra kisha e xhamia. Sarajeva është një mrekulli, si një miniaturë e kësaj trashëgimie. Nëse mund të kuptosh Sarajevën, mund të kuptosh gjithë historinë Otomane. Sepse është, sic thotë shprehja, nëse kupton një njeri mund të kuptosh atë shekull. Si Hegeli, nëse kupton Hegelin, ke kuptuar mentalitetin Gjerman të shekullit të 19. Është prototipi i atij mentaliteti. Ngjashmërisht, Sarajeva është prototipi i civilizimit Otoman. Sarajeva është prototipi i shkëlqimit të Ballkanit.
Po ashtu në shekullin e 19-të ishte Mehmet Ali Pasha. Ai ishte një Shqiptar, por ai u bë jo vetëm një figurë udhëheqëse e shtetit Otoman, por dhe themeluesi i Egjiptit modern. Po të mos kishte pasur një traditë Ottomane, Egjiptianët nuk do kishin parë asnjë Shqiptar në gjithë jetën e tyre. Mehmet Ali Pasha, do kish qenë shumë-shumë Mehmet Ali Bej, një njeri i zgjuar që jetonte diku në Ballkan. Pra, figurat udhëheqëse janë prototipet e një qytetërimi. Ç’mund të mësojmë prej kësaj? Rajoni i Ballkanit ka një fat si rrjedhojë e karakteristikave gjeo-politike, gjeo-kulturore dhe gjeo-ekonomike. Rajoni i Ballkanit, ose do të jetë qendra e gjithçkaje, ose do të jetë viktima e gjithçkaje.
Pse ka qenë Ballkani i ndarë që prej shekullit të 19-të e deri në ditët e sotme? Sa herë që ne flasim për Ballkanin, flasim për ndarje, përplasje, përplasje etnike, jo civilizim. Mungesa e ndërveprimit gjeo-kulturor do të thotë përplasje kulturore. Mungesa e transaksionit gjeo-ekonomik do të thotë stanjacion ekonomik. Mungesa e autoritetit politik do të thotë shndërrim në një zonë të ndërmjetme e të gjitha konflikteve. Tashmë është koha ti vëmë bashkë të gjitha këto. Dhe pastaj do të zbulojmë shpirtin e Ballkanit.
Ç’lloj politike duhet zbatuar për të rritur këtë? Së pari, në mënyrë që të parandalohet një karakter i “tamponit gjeopolitik” për Ballkanin, çka e bën Ballkanin viktimë të konflikteve, na duhet të krijojmë një kuptim të ri uniteti në rajon. Na duhet të forcojmë ndjesinë e përkatësisë në rajon dhe të nxisim një kuptim të përbashkët. Nëse shohim historinë, ne jemi qenie njerëzore dhe nuk jetojmë në parajsë. Qeniet njerëzore janë gri sikurse historia, apo historia është gri ashtu si qeniet njerëzore. Ne nuk jemi engjëj por nuk jemi as kafshë. Na takon ne të vendosim të bëjmë diçka. Në mënyrë të ngjashme, historia paraqitet gri. Varet se cilën pjesë të historisë po përzgjidhni për ta komentuar sot. Historia e Ballkanit nuk është vetëm një histori konfliktesh. Përgjatë shekujve, nga i 15-i te i 19-i, historia e Ballkani ka qenë një histori suksesi. Ne mund ta rikrijojmë këtë sukses. Mund ta rivendosim atë përmes krijimit të një sensi origjinal të përkatësisë, duke krijuar një bashkekzistencë të re shumëkulturëshe dhe duke përcaktuar një zonë të re ekonomike.
Bashkekzistenca shumëkulturëshe është shumë e rëndësishme sepse zhvillimi i një civilizimi mundet vetëm të kuptohet duke analizuar strukturat e qyteteve dhe jetën kulturore në këto qytete. Nëse një qytet është uniform, do të thotë se civilizimi nuk është i shumëllojshëm. Është një lloj këndvështrimi i përmbysur ndaj shoqërisë. Fillimisht, qyteti i Romës banohej vetëm nga romakë. Por, më pas, me krijimin e Perandorisë Romake, qyteti i Romës u bë një qytet kozmopolitan. Në mënyrë të ngjashme me Romën, më vonë edhe qytete si Stambolli dhe të tjera qytete ballkanike ishin shumëkulturore. Ne jetonim bashkë dhe si rrjedhojë e kësaj pasurie të fortë kulturore pati një rritje të bashkëveprimit. Prapambetja lidhet me spastrimet, siç ndodhi gjatë viteve ’90. Ata që organizuan masakrat në Srebrenicë, në Bosnjën Lindore, janë njerëz barbarë të cilët nuk donin të toleronin dallimet kulturore. Shpirti i Sarajevës është shpirti i bashkekzistencës, shpirti i të jetuarit bashkë. Dhe si paraqitet roli i Turqisë në Ballkan? Ne duam të kemi një rajon të ri të Ballkanit, të bazuar mbi dialogun politik, mbi ndërvarësinë dhe bashkëpunimin ekonomik, mbi integrimin dhe harmoninë kulturore dhe tolerancën.
Ky ishte Ballkani Otoman. Ne do ta rindërtojmë atë Ballkan. Njerëzit më quajnë neo-otoman, ndaj unë nuk dua t’i referohem shtetit otoman si një çështje e politikës së jashtme. Çka po nënvizoj është trashëgimia otomane. Shekujt otomanë në Ballkan ishin histori suksesi. Tani na duhet ta rikrijojmë këtë. Përse erdha në Bosnjë në më pak se 24 orë? Sepse Bosnja është në një fazë shumë të rëndësishme transformimi këto ditë. Dua të tregoj solidaritet me Bosnjë-Hercegovinën (BiH). Dua të tregoj se jemi këtu. Ne jemi me boshnjakët dhe do të vazhdojmë të jemi me boshnjakët. Përse është i rëndësishëm ky tranzicion? Sepse integriteti territorial dhe uniteti politik i BiH duhet mbrojtur me qëllim që të ketë siguri në rajon. Nëse BiH nuk është e sigurt dhe e qëndrueshme nuk mund të kemi siguri dhe stabilitet në Ballkan. Perspektiva turke në rajon është të ndërtojë një Ballkan të ri i cili mbështetet në këtë kuptim të dialogut politik, të intensifikimit të marrëdhënieve ekonomike dhe bashkëjetesës kulturore dhe harmonisë.
Gjatë viteve ’90 u përballëm me vështirësi të shumta në BiH, Kosovë dhe Maqedoni. Kur këto vështirësi ndodhën, nga i kthyen sytë boshnjakët, shqiptarët, turqit, Maqedonia dhe Kosova? Nga Turqia. Është një marrëdhënie historike. Më lejoni t’ju jap një shembull për ta bërë analogjinë që nga fillimi. Kjo zonë gjeopolitike me karakter zbutësi të ndërmjetëm, bashkëveprimi kulturor dhe transaksionet ekonomike, janë të njëjtat karakteristika të Irakut dhe Afganistanit. Përse kemi probleme në Jugosllavi, BiH, në Irak dhe Afganistan? Sepse këto shtete janë modele në miniaturë të rajoneve përkatëse. Bosnja është një Ballkan i vogël. Kemi muslimanë, katolikë, ortodoksë, serbë dhe kroatë që jetojnë bashkë si një miniaturë e Ballkanit. Në mënyrë të ngjashme, Iraku është një Lindje e Mesme e vogël: arabë, kurdë, turq, shiitë dhe suni. Afganistani është një subkontinent i vogël në Azinë Qendrore me taxhikë, pashtunë dhe hazaras. Kështu që këto vende janë vende kritike. Nëse i menaxhon ato siç duhet, mund të menaxhosh rajonet. Nëse nuk mundesh t’i menaxhosh këto vende siç duhet, do të kesh një krizë rajonale. Ç’është Turqia? Turqia është një Ballkan i vogël, një Lindje e Mesme e vogël, një kaukaz i vogël. Më shumë boshnjakë jetojnë në Turqi sesa në Bosnjë. Më shumë shqiptarë jetojnë në Turqi sesa në Shqipëri, më shumë çeçenë sesa në Çeçeni, më shumë abkazë se në Abkazi. Dhe kemi kurdë, arabë dhe turq bashkë. Pse është e gjitha kjo? Për arsye të trashëgimisë otomane. Për të gjitha këto kombësi myslimane në këto rajone, Turqia është një parajsë e sigurt. Dhe në fakt, ju jeni më se të mirëpritur sepse Turqia ju përket edhe juve vëllezër dhe motra boshnjake, ashtu si Sarajeva është e jona. Por a është më mirë të vini në Turqi për të qenë të sigurt apo ta bëni Bosnjën të sigurt? Ndaj na duhet të kujdesemi për situatën. Ç’ndodh në BiH është përgjegjësia ynë. Në një takim me një diplomat, emrin e të cilit nuk po e them këtu, unë theksova rëndësinë që ka angazhimi në Bosnjë. Kur takova Hillari Klintonin mbi çështjen armene në Zyrih, ngrita sërish çështjen e Bosnjës dhe diskutuam më shumë mbi Bosnjën sesa mbi Armeninë.
Kur Presidenti Haris Silajdžić erdhi në Ankara javën e shkuar, ai mori pjesë në një sërë aktivitetesh. Unë ndryshova axhendën time. Vendosa të vija në Sarajevë dhe më pas do të shkoj në Armeni.
Një diplomat perëndimor pyeti se përse unë papritur po e hidhja këtë çështje si me parashutë. Përgjigja ime ishte: “Ne nuk shkuam në Bosnjë me parashutë. Shkuam në kalë dhe qëndruam atje me boshnjakët duke ndarë të njëjtin fat!”
Po, çfarëdo ndodh në Ballkan, në Kaukaz, në Lindje të Mesme, është çështje e jona. Një ditë do të jem në Irak, një ditë tjetër në Azerbajxhan, një tjetër në Bosnjë si ministër i Punëve të Jashtme. Çfarëdo që ndodh është në axhendën tonë të politikës së jashtme. Sërish me sekretaren Klinton patëm një ndodhi në Qershor. Vizatova një rreth prej 1000 kilometrash rreth zyrës sime në Ankara. Bëhet fjalë për 23 vende. Të gjithë ata janë të afërmit tanë dhe presin diçka prej nesh. Më pas vizatova një rreth tjetër prej 3000 kilometrash, ku përfshiheshin 72 vende dhe çdo ditë në ministrinë tonë vijnë lajme prej këtyre vendeve që na ndryshojnë axhendën e punës. Ky është borxhi ynë historik. Ndaj kur unë flas për borxh strategjik, i referohem në fakt, këtij borxhi historik.
Po në qershor, shkova në Afganistan në zonat e Mazari-Sharif, Balkh dhe Jouzjan. Vizituam gjashtë qytete dhe zakonisht diplomatët e huaj vizitojnë Kabulin dhe marrin avionin mbrapsht për t’u kthyer nga kanë ardhur. Vetëm ministrat turq mund të vizitojnë gjashtë qytete afgane pa kurrfarë vështirësie. Unë nuk ndihem i huaj në Afganistan. Kur ishim në Mazari-Sharif, guvernatori i Balehut u ul pranë meje dhe më tha: “Z. Ministër, na duhet një shkollë, një spital dhe një park”. Thirra koordinatorin e TIKA-s dhe i thashë të merrte shënim. Gazetarët tanë u çuditën dhe më thanë: “Ai po e bënte kërkesën sikur ju të ishit ministër i Afganistanit”. Po, në fakt ai ishte shumë i qetë. Ai mendonte se unë e kisha për detyrë diçka të tillë. Për atë, Turqia është madhështore dhe një ministër turk ka kapacitete të pakufizuara dhe duhet t’i përmbushë nevojat që i parashtrohen. Është një falje historike.
Dy javë më pas shkova në Sandzak në Novi Pazar me një delegacion. Atje ndodhi e njëjta histori. Njerëzit po thonin na duhen shkolla, një spital etj. etj. Ata mendojnë që po, turqit kanë përgjegjësinë për t’i bërë të gjitha këto. Të shkretët turq! Unë nuk di se çfarë mund të bëjmë, por na duhet ta bëjmë ama. Ata kanë të drejtë. Në sytë e tyre, Turqia është qendra. Për ta Turqia është një vend ku mund të shkojnë për të gjetur strehim. Janë turqit ata që duhet të gjejnë një zgjidhje. Sipas këndvështrimit të tyre, ne nuk mund të kemi ndonjë dobësi. Ndaj, politika jonë e jashtme, duhet të jetë proaktive. Nuk mund të injorojmë çfarë ndodh. Njerëz nga vende të ndryshme, janë shumë larg gjeografikisht nga njëri-tjetri, por në Turqi ata jetojnë në të njëjtën shtëpi si rrjedhojë e kësaj lidhjeje historike.
Ndaj dhe politika jonë e jashtme synon të vendosë rregull në të gjitha rajonet që na rrethojnë, në Ballkan, në Kaukaz dhe në Lindjen e Mesme. Sepse nëse nuk ka rregull, ne do të paguajmë një çmim. Për një perëndimor apo diplomat nga ndonjë pjesë tjetër e botës, çështja boshnjake është një çështje teknike me të cilën duhet të merremi, në nivel të një procesi teknik diplomatik. Për ne është një çështje për jetë a vdekje. Është tejet e rëndësishme.
Integriteti territorial i BiH është për ne po aq i rëndësishëm sa integriteti territorial i Turqisë. Siguria dhe prosperiteti i Sarajevës janë po aq të rëndësishme sa siguria dhe prosperiteti i Stambollit. Kjo nuk është thjesht vetëm ndjesia apo përgjegjësia e një burri shteti. Kjo është ndjenja apo emocioni që ndan çdo turk kudo në Turqi. Dhe sot po u tregoja udhëheqësve tanë këtu se kishte pasur dy demonstrata të mëdha spontane në Turqi. Njëra më kujtohet që ishte në 1993, kur në radio u njoftua se serbët kishin përdorur armë kimike në Gorazhde. Për dy orë, jo mijëra por qindra mijë njerëz u mblodhën në mënyrë spontane. Nëse do u ishte thënë të niseshin për në Bosnjë atë natë, ata nuk do mendonin të ktheheshin në shtëpi. Do fillonin të ecnin drejt Bosnjës. Kjo është se si ne jemi lidhur me njëri-tjetrin. E thënë shkurt, historia jonë është e njëjta, fati ynë është i njëjti dhe e ardhmja jonë do të jetë e njëjta. Ashtu si në shekullin XVI, ku ndodhi ngritja e Ballkanit Otoman në qendrën e politikës botërore, ne do ta bëjmë Ballkanin, Kaukazin dhe Lindjen e Mesme bashkë me Turqinë, qendrën e politikës botërore në të ardhmen. Ky është objektivi i politikës së jashtme turke dhe ne do ta realizojmë këtë. Ne do të riintegrojmë rajonin e Ballkanit, Lindjes së Mesme dhe Kaukazit, mbi parimin e paqes rajonale dhe botërore në të ardhmen. Jo për ne të gjithë, po për të gjithë njerëzimin.
Shumë faleminderit që më ftuat dhe Allahimanet!

Muharrem Mullahi – Figurë e shquar islame në vendin tonë

13/07/2012 Lini një koment

Ahmed KONDO

MUHARREM MULLAHI

~ Figurë e shquar islame në vendin tonë ~

Muharrem Mullahi

Në radhën e figurave të ndritura historike të diturisë islame në Shqipëri zë vend të nderuar edhe Muharrem Mullahi, i lindur në Dibër më 1880, në gjirin e një familjeje të njohur me tradita fetare muslimane dhe patriotike. Pasi kreu shkollën fillore, të mesme e më pas studimet e larta teologjike në degën e filozofisë islame në Stamboll, erdhi në Shqipëri. Më 1914 ai filloi punën si myfti i Fierit, duke e vazhduar më pas këtë punë të nderuar fetare edhe në vende të tjera, si myfti në Ballsh, në Elbasan edhe në Korçë. Më 1930 ai filloi punën si kryemyfti i Tiranës pranë Komunitetit Musliman. Gjatë gjithë punës së tij drejtuese 50-vjeçare, si myfti dhe si kryemyfti Muharrem Mullahi është shquar si drejtues fetar me ideale të larta muslimane dhe patriotike për kryerjen me përpikmëri të plotë të të gjitha detyrave, sidomos në interpretimin dhe shkoqitjen e mirë të shumë problemeve fetare që kërkonin zgjidhje. Ai është shquar si organizator kryesor i ritualeve fetare në qendër dhe në bazë, siç janë predikimet e myftive, vaizëve e sidomos të imamëve në ditët e premte, në ditët e shenjta, apo në raste të tjera të shënuara. Ai është shquar gjithashtu për ndjekjen e përditshme të detyrave në zhvillimin dhe shtrirjen e veprimtarisë islame në tërë Shqipërinë, në organizimin e propagandës dhe si propagandohet; në ligjërimet kuranore dhe thëniet profetike në shkallë kombëtare. Pikërisht për këto detyra të larta organizative drejtuese është shquar kryemyftiu Muharrem Mullahi, si kryemyfti i Shqipërisë së asaj kohe, duke e ngritur prestigjin musliman edhe jashtë në botën islame, sidomos tek shqiptarët e Kosovës dhe të Dibrës, të Tetovës, Gostivarit.

Tërheqëse dhe domethënëse ishin ligjëratat që mbante Muharrem Mullahi në auditoret e gjera të xhamive të Tiranës e gjetkë. Fjala e tij është e gjithanshme për intelektualët, për rininë, për masën e gjerë të besimtarëve dhe të besimtareve. Për këto veti të larta shpirtërore e kulturore ai gëzonte respekt të lartë që brezi ynë i sotëm i ruan me admirim këto figura islame dhe patriotike kombëtare shqiptare.

Krahas funksionit si myfti e më pas si kryemyfti, ai punoi pa u lodhur edhe në përgatitjen e shumë hoxhallarëve. Ai është aktivizuar në komisionet e pronësive pranë Medresesë së Naltë, ndaj ku studentët e asaj kohe ruajnë kujtime të pashlyera.

Në vitin 1950, si një anëtar i një delegacioni musliman shqiptar që vizitoi republikat muslimane ish-sovjetike të Azisë së Mesme, ai la përshtypje të mira për fjalimet dhe bisedat, gjë që dëshmoi për formimin e tij me njohuri të gjera e të thella kulturore islame.

Vdiq në Tiranë më 19 gusht 1964, i rrethuar në respektin e lartë si figurë e ndritur islame shqiptare.

Mësuesit shqiptarë të sulltanëve të Perandorisë Osmane

26/06/2012 Lini një koment

Bardha NERGJONI

MËSUESIT SHQIPTARË TË SULLTANËVE TË PERANDORISË OSMANE

Familja me dhjetëra grada nga Perandoria Osmane, kontributi në rilindjen kombëtare dhe krushqitë e tyre me mbretin Zog

Kalaja e Elbasanit

ELBASAN- Kalaja e Elbasanit mblodhi brenda mureve të saj familje ortodokse dhe muhamedane të cilat bashkë kontribuan për Elbasanin, ruajtjen e integritetit, pavarësinë, arsimin dhe nuk lanë pas luftën e përbashkët për të ruajtur identitetin e shqiptarëve.

Biçakçinjtë njihen dhe do të kujtohen ndër breza sifamilja më e madhe çifligare në Elbasan dhe një ndër më të mëdhatë në të gjithë Shqipërinë, e njohur që nga fillimi i shekullit XV. Breza të tërë të kësaj familjeje kanë dhënë kontribut të madh në Perandorinë Osmane duke fituar ofiqe, tituj e grada të larta. Në vendin tonë Biçakçinjtë kanë pasur një peshë të rëndësishme në jetën politike dhe ekonomike deri në fillim të shekullit XX. Ky mbiemër njihet edhe në versionet Biçaku e Biçakçiu por nuk ka një përcaktim të qartë të pronave të kësaj familjeje. Anëtarët e saj kanë dhënë kontribut madhor jo vetëm si ushtarakë të zotë në perandorinë osmane por edhe në Elbasan me ndërtimin e ujësjellësit, çezmave të njohura si dhe për angazhimin e tyre në çështjen kombëtare.

Trungu familjar

Familja Biçakçiu është dokumentuar që në fund të shekullit 14-të me Sinan Pashë Biçakçiun, i cili kishte fituar gradën gjeneral pranë Sulltan Muratit II dhe sulltan Mehmetit II. Gjithashtu ai njihet edhe për ndërtimin e një xhamie dhe një teqeje helveti në qytet. E vendosur në Elbasan, kjo familje kishte gradën më të lartë të një perandorie. Karriera ushtarake e familjes Biçakçiu vazhdohet nga Sinan Bej Biçakçiu, kryekomandant i ushtrisë, gjeneral, drejtues i fushatës ushtarake në pushtimin e Selanikut e më pas të Epirit të Janinës. Por emrat do të vazhdonin mes vëllezërish dhe brezash duke kontribuar jo vetëm në ushtri por edhe në arsim e arkitekturë. Sinan Pashë Biçakçiu do të ishte mësues privat i Sulltan Mehmetit të II dhe më pas Vezir e këshilltar i afërt. Ai emërohet profesor gjykate në sivri Hisar. Sulltan Bajaziti e merr atë me vete në Andrianopojë.

Lidhjet me Mbretin Zog 

Gjenealogjia e familjes tregon se Biçakçinjtë kanë pasur lidhje të ngushta miqësore dhe farefisnore me Mbretin Zog. Josuf Bej Bicakciu martua me vajzën e Xhelal Zogut të I-rë, Hedijen, hallën e Ahmet Zogut të I-rë. Nga martesa e tyre lindën tetë fëmijë, pesë vajza dhe tre djem. Dervish Bej Bicakciu 1874-1952 ishte kushëri i parë me Mbretin Ahmet Zog. Ai shquhet si patriot dhe veprimtar i Rilindjes Kombëtare. Jetoi për një kohë të gjatë në Turqi dhe mbante letërkëmbim të vazhdueshëm me Faik me Konicën. Në vitin 1909 ai organizoi Kongresin e Elbasanit dhe u zgjodh kryetar i tij. Dervish Bej ishte edhe një ndër financuesit e shkollës Normale në Elbasan, delegat i Peqinit në Kuvendin e Vlorës dhe u ngarkua nga Ismail Qemali të organizonte Ministrinë e Financave. Por krejt papritur ai merr anën e Esat Pashë Toptanit duke shprehur pakënaqësi nga qeverisja e Vlorës. Në këtë moment dy kushërinjtë Biçakçiu ndahen në mendimet e tyre dhe në mbështetjen për pavarësinë. Pas ardhjes së regjimit komunist ai ikën jashtë atdheut dhe vdes në Liban.

Fundi i familjes çifligare

Ish- rezidenca e familjes në rrugën “1 maji” është kujtimi i vetëm i familjes elbasanase të krijuar 500 vite më parë

Si u zhdukën pasardhësit e familjes Biçakçiu

Sot nuk ekzistojnë të dhëna të sakta të shtrirjes së zotërimeve të dikurshme të familjes më të madhe që është dokumentuar më shumë se 500 vjet përpara. Një nga ish- rezidencat e tyre sot ndodhet përgjatë rrugës “1 Maji” në anën perëndimore të Kalasë së Elbasanit. Shtëpia madhështore që tregonte se në të jetonte një familje fisnikësh iu mor kësaj familjeje dhe u kthye në muze lufte nga diktatura komuniste. Shtëpia dallohet për stilin e veçantë të arkitekturës dhe i ka rezistuar mirë kohës. Vetëm kohët e fundit një investim privat ka bërë që kjo shtëpi të kthehet në një vend të preferuar për qytetarët elbasanas, pasi restauruesit kanë ruajtur stilin dhe kanë investuar duke e përdorur si një pikë qetësimi dhe argëtimi në qytet. Një pjesë e pinjollëve të familjes së madhe çifligare ka jetuar në lagjen Kala, por sot është e vështirë të gjesh ndonjërin prej tyre për shkak të largimit nga qyteti. Djali i Aqif Pashës nuk la trashëgimtar dhe vazhduesit e patriotit të madh do të ishin nipërit dhe stërnipërit nga e bija Nigjari. Ata jetojnë ende në lagjen kala dhe mbajnë mbiemrin Kozarja. Gjithashtu në Elbasan vazhdojnë të jetojnë edhe pasardhësit e Dervish Bej Biçakçiu.

Ruajtja e kufijve

Biçakçinjtë në formimin e Komitetin Ekzekutiv të Përkohshëm

Më 8 shtator 1943, pikërisht kur presidenti amerikan Ajzenhauer pati shpallur armëpushimin ndërmjet Italisë dhe forcave aleate, Gjermania ndërmori nismën institucionale për të njohur shtetin shqiptar. Ky fakt e nxirrte kombin shqiptar përballë të papriturave të reja, duke vënë në provë sa mençurinë politike aq edhe trimërinë e tij për t’u orientuar në kahjen e çështjes kombëtare. Për shkak të konfuzionit të krijuar pas largimit të trupave italiane, një grup burrash morën mbi supe përgjegjësitë që shtronte zgjidhja e problemit nacional. Në këtë mënyrë në ditët e fundit të shtatorit 1943, në Tiranë u bashkuan” Bedri Pejani, Dervish Biçaku, Ibrahim Biçaku, Xhafer Deva, Lef Nosi, Ahmet Dakli, Eqrem Telhaj, Ismail Sefa, Xhelal Mitrovica, Mihal Zallari,Vehbi Frashëri etj, të cilët formuan Komitetin Ekzekutiv të Përkohshëm. Qëllimi kryesor i tij ishte ruajtja e kufijve të Shqipërisë Etnike. Ndër të parët numra të gazetës “Kombi” të cilën e botonte pikërisht ky Komitet, ndër të tjera, shkruhej tekstualisht: “N’emën të kombit q’asht në rrezik,n’emën të atdheut shqiptar që rron apo nuk rron, n’emën të atyre që dhanë jetën për kët truall, n’emën të atyre që kan vdekë me emrin e Shqipnisë, mos të çelim ma plagë, mos të mbjellim përçarjen, mos të predikojmë vëllavrasjen” (Gazeta “Kombi” – Tiranë , më 19 tetor 1943 ). Grupi i shqiptarëve që mori në dorë fatin e kombit u përndoq, u burgos dhe një pjesë u dënuan me vdekje.

Stërnipi i Aqif Pashës: Regjimi komunist tentoi të shkatërrojë historinë dhe përndoqi çdo gjë që kishte lidhje me ne

Poshtërimi gjatë monizmit, i fundi i Biçakçinjve, pastrues banjosh

ELBASAN- Teksa mbiemri është zhdukur dhe mungojnë trashëgimtarët, vajzat e Aqif Pashës janë edhe degët nga ku familja e patriotit të madh elbasanas ka vazhduar tek stërnipërit të cilët ruajnë me fanatizëm kujtimet dhe po kështu përndjekjet që kanë pasuar këtë familje pas çlirimit. Kur vlerësimi për djalin e Aqif Pashës duhet të ishte në maksimum, ndodhi e kundërta. Ibrahim Biçakçiu u burgos, u dënua dhe vuajti rreth 18 vjet në burgun e Burrelit. Por ajo që shënoi kulmin e një mosmirënjohjeje dhe mos vlerësimi për Aqif Pashën ishte puna ku mbylli jetën e tij Ibrahim Biçakçiu Kujtimet e nipit të tij e sjellin Ibrahimin pranë familjes Kozarja në lagjen Kala ku ai jetoi për disa vite.

Si e kujtoni dajën tuaj Ibrahimin pas daljes nga burgu?

E mbaj mend mirë dajën kur doli nga burgu i Burrelit. Kur të gjithë prisnim që ai të dëshpërohej e të tregonte për vuajtjet që kishte pësuar, filloi të fliste për atë që ka ndjerë kur e ka parë Shqipërinë të lirë me daljen nga burgu. Ai më thoshte se nuk ka rëndësi se bërë 18 vjet burg por për të ishte më e rëndësishme që Shqipëria nuk ishte në duar të serbit dhe grekut pasi historikisht ato kishin pretenduar trojet shqiptare. Ndërsa unë isha fëmijë dhe nuk e kuptoja pse kishte hyrë në burg, ai më thoshte se po të ishin të gjithë si ai Shqipëria nuk do të shihte keq kurrë. Nga burgu daja Ibrahimi kishte mësuar se vula e Kongresit të Lushnjes ishte marrë nga shtëpia e madhe e Biçakçinjve. Ai më tregoi se brenda murit të kalasë kishte një dhomë ku mbaheshin të gjitha dokumentet, letërkëmbimet e gjithçka tjetër që kishte vlerë për Mahmut Pashën, Aqif Pashën dhe më pas për Ibrahimin. Të gjitha këto materiale u morën në vitin 1962 dhe u dërguan në arkivën e shtetit. Flamuri i shpalljes së pavarësisë në Elbasan ndodhet edhe sot në muzeun historik kombëtar.

Për sa kohë qëndroi Ibrahim Biçakçiu në shtëpinë Kozarja?

Daja qëndroi për 8 vjet në familjen tonë dhe çdo ditë vishej mirë e dilte në qytet. Më kujtohet se një ditë ai u kthye i shqetësuar dhe na tha se ishte arrestuar një njeri që kishte dalë nga burgu së bashku me të. Në fakt në degë ishte bërë gati dosja për arrestimin e tij por për shkak të lidhjeve dhe miqve që Ibrahimit e sidomos Aqif Pashës nuk i mungonin ky arrestim u anulua. Gjatë kohës që qëndronte tek ne ai na tregonte sesi kishin tentuar ta bënin agjent. Mbaj mend një shprehje të tij kur i kishin thënë të fliste: “Si nuk mund të bëheshit ju fashistë para çlirimit as unë nuk mund të bëhem komunist prandaj mos më kërkoni asgjë”. Por kjo mosbindje bëri që pas martesës aitë poshtërohej dhe të kthehej në një njeri të rëndomtë kur dinte disa gjuhë të huaja, ishte një njeri shumë i zoti dhe me një kulturë të gjerë. Fillimisht e vunë roje varrezash dhe pas një ceremonie varrimi ku ishin bërë fotografi një nga njerëzit pjesëmarrës ka njohur Ibrahim Biçakçiun që ishte në punë aty. Pasi e zbuluan aty vendosën ta dërgonin me punë për pastrimin e banjove publike të Elbasanit. I biri i Aqif Pashës përfundoi pastrues VC-sh dhe ky ishte poshtërimi më i madh që iu bë kësaj familjeje nga komunistët. Babai im dhe unë tentuam që të bisedonim me një prej personave të rëndësishëm të komunizimit siç ishte Esat Dishnica. Ai ishte i biri i Majunit, motrës së Aqif Pashës. Na priti dhe na dëgjoi por në fund na tha se nuk kishte asnjë mundësi dhe se nuk mund të bënte asgjë kundër dëshirës së Enver Hoxhës.

Çfarë kujtoni nga historia e brezave të fundit Biçakçinj?

Disa breza Biçakçinjsh kanë kontribuar dhe kanë qenë ushtarakë të zotë por edhe inxhinierë e arkitektë. Ende sot në kishën e Shën Mërisë mund të lexosh në librin e vjetër at e bir Mahmut e Aqif Pasha. Mahmut Pasha atëherë ishte prefekt i Elbasanit dhe kur turqit kanë tentuar t’i afrohen kishësortodokse ai i ka ndalur. Ata kanë tentuar ta vrasin duke e quajtur kaur mbi kaurë dhe vetëm njëri prej tyre i thotë se ai ishte prefekt dhe ata tërhiqen. Aqif Pasha qëndroi në Elbasan dhe jo pa qëllim pasi serbët po i afroheshin e Elbasanit. Në 25 nëntor ai ngriti flamurin dhe i priti serbët në paqe duke i thënë se në këtë vend ishte shpallur pavarësia. Si familje ata kontribuuan për pavarësinë.

Sa ju kushtoi ndihma për të fundit të Biçakçinjve?

Me ardhjen e Ibrahim Biçakçiut në shtëpinë tonë, vëmendja e komunistëve ishte tek ne dhe nuk u lejuam as të vazhdojmë shkollën, as të gjejmë punë dhe në çdo kohë shikoheshim nga biografia. Ne kemi qenë të persekutuar deri në vitet 1990 edhe pse kishimmbajtur një kryeministër në shtëpi. Ibrahimi ka mbajtur këtë post në momentin më të vështirë historik të Shqipërisë por kjo jo vetëm që nuk u vlerësuar por nuk u vlerësua as emri i Aqif Pashës. Më kujtohet kur dajë Ibrahimi na tregonte se para arrestimit ai kishte pasur të gjitha mundësitë për tu larguar nga vendi por nuk e kishte bërë këtë. Por mos largimi i kushtoi shtrenjtë pasi ai u arrestua dhe rrezikoi pushkatimin por Enveri e fali për arsye shumë të thjeshtë. Kur vetë diktatori ka vazhduar liceun e Korçës, shok të ngushtë kishte pasur djalin e motrës së Aqif Pashës. Enveri kishte qëndruar në shtëpinë e hallës së Ibrahimit dhe kishte ngrënë edhe bukën e saj. Madje Esat Dishnica e kishte ndihmuar Enverin të fillonte punë tek fabrika e cigareve Flora me pronar Ibrahim Biçakçiun. Në këtë fabrikë filluan lëvizjen e parë komuniste dhe Enveri u njoh me Myslym Pezën. Ibrahimin e dënojnë me pushkatim fillimisht. Por hallë Majuni i shkon Enverit në zyrë dhe i drejtohet duke i thënë se nuk mund të pushkatonte djalin e Aqif Pashës jo vetëm për këtë por edhe sepse ai nuk i kishte bërë keq njeriu. Enveri i ka premtuar se do t’i shpëtojë jetën. Ai dërgoi një njeri në Elbasan dhe për një orë u mblodhën 1500 firma për t’i falur jetën Ibrahim Biçakut. Ai ka dalë nga burgu në 5 maj të vitit 1962 duke bërë 18 vjet burg.

Sedefqar Mehmet Aga Biçakciu, kryearkitekt i Perandorisë dhe kryeveprës botërore, Xhamisë Blu në Stamboll

U lind në vitin 1570 në Elbasan dhe vdiq më 1622 në Stamboll, kryearkitekt i shquar i Perandorisë Osmane. Evlija Celebiu shkruan se Sedefqar Mehmet Aga Biçakçiu ishte arkitekt i 40 çezmave të ndërtuara në Elbasan. Në fillim shërbeu në repartin e jeniçerëve në Stamboll dhe më pas caktohet lulishtar në oborrin e Sulltanit. Sedefqar Mehmet aga Biçakçiu 1572-1629, ndërtoi ujësjellësin në Elbasan më 1610 dhe formoi fushën e madhe të çezmës duke i ngritur pritë lumit Shkumbin që më pas u emërua Biçak.

Aqif Pashë Biçakçiu 1860-1926

Atdhetari që ngriti flamurin shqiptar në Elbasan

Një ndër Biçakçinjtëqë veçanërisht për Elbasanin diktoi historinë dhe u kthye në flamurtar të pavarësisë ishte Aqif Pasha. Atdhetar, personalitet politik, burrë shteti, një nga figurat e njohura të lëvizjes kombëtare para dhe pas shpalljes së pavarësisë, luftës për bashkimin e trojeve shqiptare në një shtet. Aqif Pasha ka qenë kryetar i kongresit të Lushnjes më 1920 dhe kryetar i këshillit të lartë të zgjedhur prej tij. Ai mbështeti lëvizjen për demokratizimin dhe për oksidentalizimin e shtetit shqiptar. Aqif Biçakçiu lindi në një familje që në trungun e saj kishte pasur shumë drejtues të spikatur. Ai ka mbaruar shkollën “idadien” (gjimnazi) në Elbasan dhe studimet e larta për drejtësi në Stamboll ku edhe u njoh dhe u lidh me qarqet atdhetare shqiptare që punonin për çështjen kombëtare. Me kthimin në Shqipëri mori pjesë dhe u njoh si organizator i lëvizjeve dhe kongreseve deri në hapjen e shkollës normale të Elbasanit. I dallua sidomos si bashkëpunëtor i ngushtë i Ismail Qemalit në shpalljen e pavarësisë dhe ndihmesën që i dha qeverisë së tij. Nën këtë ndikim Aqif Pashë Biçakçiu, së bashku me popullin e Elbasanit ngritën flamurin kombëtar në 25 nëntor 1912 duke i treguar ushtrisë serbe që po i afrohej Elbasanit se kishte shkelur në toka që e kishin shpallur pavarësinë. Aqif Pasha u bë një nga këshilltarët e ngushtë të Ismail Qemalit si në politikën e brendshme e të jashtme ashtu edhe në krijimin e organizimin e administratës shtetërore së bashku me forcat e armatosura.

Dervish Biçakçiu, 1874-1952

Dervish Biçakçiu, patriot, veprimtar i lëvizjes kombëtare ka lindur në Elbasan. Nëna e tij ishte bijë e Xhelal Zogut të parë dhe Dervish Biçakçiu ishte kushuri i parë me Ahmet Zogu. Arsimin e mesëm dhe të lartë e ka ndjekur në Turqi. Ai mbante letërkëmbim me Faik Konicën dhe njihet si një ndër organizatorët e Kongresit të Elbasanit dhe si financues i shkollës Normale. Në kujtimet e Eqerem Vlorës thuhet se Ismail Qemali para se të mbërrinte në Vlorë në vitin 1912 është ndalur në çifligun e Dervish Biçakçiut në fshatin Çermë të Lushnjes. Ai u mor me riorganizimin e ministrisë së Financave në qeverinë e Ismail Qemalit por shumë shpejt mori anën e Esat pashë Toptanit dhe më pas u zgjodh në disa legjislacione para çlirimit. Pas çlirimit u largua nga Shqipëria.

Marrë nga gazeta “Shekulli” – Tiranë, E diel, 12 gusht 2007.

Aqif Pashë Elbasani, i pari që ngriti flamurin e Pavarësisë

11/06/2012 Lini një koment

Thanas MEKSI
(etnolog)

AQIF PASHË ELBASANI, I PARI QË NGRITI FLAMURIN E PAVARËSISË

Aqif Pashë Elbasani

Në vitin jubile kujtohet patrioti i shquar shqiptar.

Ishte një nga patriotët më të njohur elbasanas, njeri i besuar i Ismail Qemalit.

“Emëri juaj i shkëlqyer si patriot…”
Me këto fjalë Ismail Qemali, në vitin 1912, i drejtohej Aqif Pashë Elbasanit, pasi mësoi se ai bashkë me patriotë të tjerë elbasanas ngriti flamurin e Shpalljes së Pavarësisë në Elbasan. Flamuri u ngrit në Elbasan më 25 nëntor 1912. Ai u pasua me ngritjen e flamujve të tjerë në Korçë, Durrës, Tiranë… dhe 28 më Nëntor në Vlorë.
Ismail Qemali vazhdon: “Në këtë kohë transformimi, historia do të dijë të dallojë patriotin nga tradhtari dhe do t’i caktojë secilit vendin e tij… Se ç’vend do të kem unë në histori, këtë nuk e di… sa për ju, emri juaj i shkëlqyer si patriot do të mbetet i shkruar në faqet e ndritura të historisë sonë…”
A thua këto fjalë të Ismail Qemalit nxitën vetëdijen patriotike të familjeve elbasanase të përjetësojnë figurën e Aqif Pashë Elbasanit, në një shtatore në qendër të Elbasanit, në vitet e demokracisë dhe nipin e Pashës, Serxhio Vili Mazreku, avokat, të shkojë më tej. I preokupuar, bashkë me  shkrimtarin Bahri Myftari, duke vlerësuar kontributin e Aqif Pashë Elbasanit në shpalljen e pavarësisë kombëtare, hartuan një plan konkret veprimtarie, të cilin ia paraqitën kryetarit të Bashkisë së Elbasanit, z. Qazim Sejdini. Reagimi i tij ishte pozitiv… Sejdini në zyrën e tij mban dhe ruan flamurin e ngritur në Elbasan më 25 nëntor 1912, e qëndisur nga gruaja e lagjes Kala, Marije Buda. Avokati Serxhio Mazreku, në emër të familjes së tij premtoi dhe për një sponsorizim financiar të konsiderueshëm.
Një iniciativë e shkëlqyer që duhet ndjekur edhe nga familje të tjera të mëdha shqiptare.
Kush ishte Aqif Pashë Elbasani

Aqif Pashë Elbasani lindi në Elbasan më 20 mars të vitit 1860 në familjen e Biçakçinjve. Biçakçinjtë takohen për herë të parë në dokumentet arkivore në fillimet e shek XV. Ishte një nga familjet më të mëdha çifligare në trevën e Elbasanit dhe të tërë Shqipërisë. Shumë pinjollë të derës së Biçakçinjve gjatë zotërimit të Perandorisë Osmane kanë mbajtur tituj dhe ofiqe të larta si: Sinan Pashë Biçaku, gjeneral i perandorisë, Sinan bej Biçaku, kryekomandant, Seit Pasha, mësues i oborrit, Selim Beu, guvernator në Egjipt, Ibrahim Biçaku, vezir, Dervish bej Biçaku, sundimtar i Elbasanit, Mahmut Pasha, prefekt i Elbasanit, babai i Aqif Pashës, e shumë të tjerë…
Dera e Biçakçinjve mbahej për fëmijë të ditur dhe të shkolluar. Aqif Pasha, pasi mbaroi arsimin fillor dhe të mesëm në vendlindje, studimet e larta i kreu në Stamboll. Atje ai u lidh që në fillim me qarqet patriotike shqiptare.
Pas fitores së Revolucionit Xhonturk u bë kryetar i klubit atdhetar të shqiptarëve “Bashkimi”. Merr pjesë në Kongresin e Dibrës, në korrik 1909 dhe më vonë në Kongresin Arsimor të Elbasanit, shtator 1909. Së bashku me bashkëpatriotë të tjerë elbasanas kontribuuan në hapjen e Shkollës Normale, në dhjetor të vitit 1909. Aqif Pashë Elbasani u bë kontribuuesi kryesor në organizimin e kryengritjes së përgjithshme për Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë, duke u vënë pa asnjë hezitim në krah të Ismail Qemalit. Ai miratoi që në fillim, pa asnjë mëdyshje, në unitet të plotë, planin për organizmin e Shpalljes së Pavarësisë dhe atë të organizimit të shtetit të ri shqiptar.
Më 25 nëntor, Aqif Pashë Elbasani, bashkë me patriotët Lef Nosi, Qemal Karaosmani, E. Jorgaqi, F. Papajani e të tjerë, ngriti flamurin në qytetin e Elbasanit, duke shpallur pavarësinë dhe duke i treguar pushtuesve serbë “se kishin shkelur në viset e Shqipërisë së pavarur”.
Aqif Pashë Elbasani është bërë i njohur si besnik i qeverisë së Vlorës dhe i Ismail Qemalit veçanërisht. Ai kreu shumë detyra në këtë qeveri, duke dëshmuar përkushtim atdhetar, por më së shumti kontribuoi në ngritjen e institucioneve të Drejtësisë në Shqipëri, të cilat nuk mbështeteshin në kurrfarë baze shkencore. Ai e përjetoi me dhimbje ndarjen e trojeve shqiptare dhe nuk u kursye për t’iu kundërvënë armiqve të kohës. Veçanrësisht në Elbasan, në vitin 1913, udhëhoqi protestat kundër copëtimit të trojeve etnike. Mbështeti Princ Vidin dhe së bashku me Luigj Gurakuqin, Pecin, Hil Mosin… krijuan Komitetin Kombëtar për t’i shërbyer çështjes kombëtare, me platformë të qartë dhe të mirorganizuar.
Nuk pranoi të merrte pjesë në Kongresin e Durrësit.
Aqif Pashë Elbasani mori pjesë dhe ishte organizator i Kongresit të Lushnjës më 1920 dhe për merita të padiskutueshme, u zgjodh njëzëri kryetar i tij.
Është autor i telegramit të famshëm dërguar Fan Nolit, në 1920, ku e ftonte atë dhe të gjithë patriotët e tjerë shqiptarë në Amerikë, të mendonin, bashkëpunonin dhe të vepronin për një Shqipëri të bashkuar.
Në vitin 1922, Aqif Pasha largohet nga Shqipëria për në Austri për shkaqe aspak personale, por si emigrant politik, duke krijuar partinë kombëtare me program kryekëput liberalo-demokrat. Në vitin 1923, grupi i Fan Nolit e propozoi deputet në Asamblenë Kombëtare për Korçën, ku edhe fitoi. Ai kthehet në atdhe në vitin 1924, merr pjesë në disa mbledhje të Asamblesë Kombëtare, punon për bashkimin e elementëve liberalë-demokratë dhe më vonë, për arsye shëndetësore, tërhiqet nga jeta politike.
Aqif Pashë Elbasani vdes në Elbasanin e tij që e deshi aq shumë, më 20 shkurt të vitit 1926 dhe përcillet në banesën e fundit me shumë nderime. Ai kujtohet si një atdhetar i madh, politikan i ndershëm dhe me vizion krejtësisht evropian. Burrë shteti, i cili u vlerësua sa qe gjallë, por edhe më pas.

Relike të atij 25 nëntori 1912

Është karakteristikë e qytetarëve elbasanas ruajtja e shumë objekteve, sendeve e orendive të vjetra, relikeve historike, këngëve të vjetra patriotike, si dhe kostumeve popullore shqiptarçe, armëve prej sermi etj.
Një prej gjurmuesve dhe mbledhësve të këtyre relikeve është edhe eruditi Vangjel Kapedani. Në shtëpinë e tij, por veçanërisht në dyqanin e tij, gjen relike me vlerë historike. Ai është gjurmuesi dhe zbuluesi i flamurit kuq e zi, me fije ari, i qëndisur nga gruaja e lagjes “Kala”, nga fisi Buda, Marije Buda. Ky flamur, që ruhet në zyrën e kryetarit të Bashkisë, është ngritur më 25 nëntor 1912 nga Aqif Pashë Elbasani në sheshin midis Bashkisë dhe Prefekturës së Elbasanit. Gjithashtu Vangjel Kapedani ruan borinë që ka shoqëruar ngritjen e flamurit në Elbasan, tingujt e së cilës kanë thirrur në shesh qindra e mijëra qytetarë elbasanas. Boria është e vitit 1884 dhe është prodhuar në Mantova të Italisë. Këtyre relikeve u shtohet edhe një pentagram muzikor i vitit 1916, titulluar “Marsh muzikor për Aqif Pashën” i shkruar nga dirigjenti i Bandës Muzikore Perandorake të Austrisë, Anton Cimfl. Këtë marsh, dirigjenti austriak e ka luajtur edhe në shtëpinë e Aqif Pashës, duke treguar, veç vlerave muzikore, edhe respektin për këtë njeri të shquar të kombit shqiptar.
Me këtë marsh muzikor, banda muzikore e Elbasanit “Afërdita”, do të hapë festimet e 100-vjetorit të pavarësisë, drejtuar nga dirigjenti pasionant Emin Palluqi.
Me rastin e 100-vjetorit të Shpalljes së Pavarësisë, familja Mazreku propozon një dhomë muzeale për Aqif Pashën, në shtëpinë e tij të lindjes, një dokumentar artistik me metrazh të shkurtër, një ekspozitë fotografike, biseda dhe një sesion shkencor në Universitetin e Elbasanit etj. Një vend të veçantë do të zërë edhe konkursi letrar i shoqatës “K. Kristoforidhi”. Mjafton vetëm pak vullnet i mirë për t’i realizuar të gjitha. Elbasani e ndien si obligim të nderojë një nga njerëzit e tij më të çmuar, atdhetarin Aqif Pashë Elbasani.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 59 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: