Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Traditë’

Bashkimi kombëtar dhe integrimi europian

07/06/2012 Lini një koment

Enis SULSTAROVA

BASHKIMI KOMBËTAR DHE INTEGRIMI EUROPIAN

Enis Sulstarova

Rëndom nacionalizmi konsiderohet si një reagim populist ndaj një dukurie tjetër, si p.sh. ndaj krizave ekonomike, ndaj integrimeve në Bashkimin Europian (BE), ndaj lodhjes dhe mërzitjes së elektoratit prej partive tradicionale, apo si rrjedhojë e mungesës së kulturës politike në popull. Ata që e shpjegojnë nacionalizmin në këtë mënyrë e shikojnë si një dukuri të përkohshme, si një anomali që do të kalojë gjithsesi. Në këtë vazhdë edhe politika nacionaliste etiketohet prej tyre si diçka emocionale dhe pa ndonjë thellësi programatike. Meqenëse një shpjegim i tillë është i gatshëm në sofrën e analistëve politikë për nacionalizmin e çdo vendi, ai merret i gatshëm dhe përdoret nga ata edhe për shqiptarët në ditët tona, fjala vjen për të komentuar për Aleancën Kuq e Zi në Shqipëri apo për Lëvizjen Vetëvendosje! në Kosovë. Me këtë ata harrojnë, ose më mirë të themi mbulojnë, specifikën e nacionalizmit shqiptar. Parimi i parë politik i nacionalizmit, ai më universali, është që kufijtë e kombit të përputhen me ata të shtetit. Më pas vijnë parimet e tjerë, edhe në varësi të rrethanave politike, historike, ekonomike etj. Për sa kohë që për shqiptarët parimi i parë nuk është përmbushur për pjesën më të madhe të territoreve ku ata jetojnë sot, atëherë nacionalizmi shqiptar është endemik për shqiptarët. Me fjalë të tjera, pavarësisht prej faktorëve dhe dukurive të tjera që e favorizojnë ose e pengojnë, për aq kohë sa kombi shqiptar është i ndarë dhe konsiderohet si i ndarë, qoftë edhe nga një pjesë e shqiptarëve, nacionalizmi mbetet një program politik aktual. Programi i tij është bashkimi i kombit në një shtet kombëtar dhe në këtë aspekt ai priret edhe për nga universalja, ngaqë synon kthimin e shqiptarëve në një subjekt politik, krahas kombeve të tjerë të botës. Në këtë kuptim, nacionalizmi mund t’u bashkëngjitet apo kundërvihet projekteve të tjerë që kanë shqiptarët, apo elitat e tyre politike. Duke e konsideruar nacionalizmin shqiptar si një anomali, normalizohet ndarja e kombit në disa shtete dhe bashkimi i shqiptarëve shpallet si i pamundur, madje i dëmshëm për vetë shqiptarët. Këtë të fundit, pra që bashkimi është i dëmshëm e ka shqiptuar vitin e kaluar edhe njëri ndër zyrtarët më të lartë të qeverisë së Shqipërisë, zv/kryeministri dhe ministri i Jashtëm. Dikur, Enver Hoxha deklaronte se kërkesa e shqiptarëve të Kosovës për bashkim me Shqipërinë ishte e dëmshme për Jugosllavinë dhe çështjen universale të socializmit, sot bashkimi i shqiptarëve shpallet i dëmshëm për çështjen e integrimit të rajonit në Bashkimin Europian.

Duke i parë si projekte alternative integrimin europian dhe bashkimin kombëtar, elitat politike shqiptare të tranzicionit janë shprehur pro të parit dhe kundër të dytit. Madje ka integrimi europian vështrohet si kurues i të parit dhe ndonjëherë shkohet deri aty sa që t’i thuhet Brukselit nga vetë politikanët shqiptarë se nëse ngec procesi integrues i Shqipërisë në BE, do të shfaqet rreziku i nacionalizmit shqiptar në Ballkan. Nga antagonizmi i supozuar midis integrimit (europian) dhe bashkimit (kombëtar) shfaqet edhe çështja e ndërlidhur: ajo e paravendosjes së pyetjes Si? ndaj Pse?-së atëherë kur ngrihet çështja e bashkimit të shqiptarëve. Më poshtë do të përpiqemi të argumentojmë se lidhja e këtyre dy temave me njëra-tjetrën buron nga mosbesimi i shqiptarëve te vetvetja, nga mbizotërimi i idesë se ne jemi të pafuqishëm dhe se fatin tonë e përcaktojnë të tjerët. Neve na mbetet të përshtatemi që të mbijetojmë, njëlloj si gjallesat në skemën darviniane. Kurse kombet e tjera përreth kanë projektet e veta me anë të të cilëve kushtëzojnë mjedisin tonë, gjë që praktikisht do të thotë se ne po i përshtatemi në mbijetesën tonë nacionalizmave të fqinjëve.

Alternativa e rreme: integrim apo bashkim

Projekti i Bashkimit të Europës ka funksionuar deri tani, sepse ka pasur për bazë shtetet e konsoliduara kombëtare. BE-ja lindi si një projekt integrimi i dy modeleve të shteteve të zhvilluar perëndimorë, shtetit kombëtar dhe shtetit federal. Shtetet kombëtare si Gjermania, Franca, Italia apo Holanda kanë kufij që në pjesën më të madhe përkojnë me shtrirjen e një kombi. Federatat si Britania e Madhe, Belgjika, apo Spanja, janë të organizuar së brendshmi në rajone të vetadministruara që janë atdhe i një kombi/etnie të caktuar. Në disa raste këto rajone kanë një mëvetësi të tillë dhe popullsia e tyre një homogjenitet të lartë e identitet të spikatur etno-kulturor, saqë disa studiues i kanë quajtur “kombe pa shtet”. Të tillë janë skocezët dhe uellsianët në Britaninë e Madhe apo katalanët në Spanjë. Zgjerimi i BE-së drejt lindjes pas mbarimit të Luftës së Ftohtë është bazuar sërish te modeli i shtetit kombëtar: Gjermania Lindore u bë pjesë e BE-së me bashkimin e saj me Gjermaninë; Çekia dhe Sllovakia u ndanë njëherë në shtete kombëtare dhe pastaj integruan në BE; po kështu shtetet baltike. BE-ja pranoi si anëtare Qipron greke, edhe pse ishulli mbetet i ndarë në linja etnike. Qeveria e tanishme e Skocisë, e cila po përgatitet që më 2014 të mbajë një referendum për shkëputjen e vendit nga Mbretëria e Bashkuar, ka shpallur se një Skoci e pavarur do të vazhdojë të jetë anëtare e BE-së.

Në ish-Jugosllavi, vendi që u pranua më herët ishte ai që ishte më homogjen etnikisht, Sllovenia. Në Ballkanin Perëndimor, bashkësia ndërkombëtare u përball me një problem: që të ndiqej parimi i shteteve të konsoliduara kombëtare duhej që të lejohej ndryshimi i kufijve shtetërorë të vendosur nga Tito. Prandaj për herë të parë integrimi europian u shpall si alternativë ndaj bashkimit kombëtar (irredentizmit). Pakti i Stabilitetit premtoi integrimin e shteteve ekzistuese në BE për të penguar projektet kombëtare. Nëse tjetërkund në Europë shteti kombëtar përbënte bazën e integrimit, tani në Ballkanin Perëndimor integrimi do të përbënte projektin zëvendësues ndaj bashkimit, shtetit kombëtar.

Kombet e tjera rreth shqiptarëve vazhduan projektet e tyre kombëtare paralelisht me integrimin europian, madje duke ia nënshtruar projektin e dytë interesave kombëtare. Kroacia është më e suksesshme në afrimin me BE-në, edhe për faktin se deri diku problemin e separatizmit serb në Krajinë e zgjidhi dhe ka siguruar një pozitë të favorshme institucionale për kroatët e Bosnjë-Hercegovinës. Mali i Zi ia doli të pavarësohet nga Jugosllavia e mbetur, me gjithë trysninë e BE-së për të mos e hedhur këtë hap, shumica e shteteve të BE-së e pranuan pavarësinë e Kosovës prej Serbisë, por duke e njohur rolin e privilegjuar të Serbisë brenda Kosovës, diçka që e përmban Plani Ahtisari dhe që po e dëshmon edhe investimi i BE-së në vazhdimin e negociatave të Prishtinës me Beogradin. Serbia, pasi e ka rehabilituar thuajse plotësisht imazhin e saj ndërkombëtar për luftërat dhe spastrimet etnike, po tregon se integrimin europian do ta përqafojë pa prekur synimet e saj politike në Bosnjë dhe Kosovë. Në IRJM vazhdon procesi i kombformimit maqedonas, me përmasa megalomane e groteske, por që ia ka dalë të anashkalojë me sukses kërkesat kombëtare shqiptare. Në rajon, janë shqiptarët kombi i vetëm që ka përqafuar si projekt të vetin integrimin, në vend të bashkimit. Qeveritarët e Shqipërisë në radhë të parë dhe pas tyre edhe ata të Kosovës dhe politikanët shqiptarë të IRJM-së kanë deklaruar se bashkimi do të jetë vetëm në Bruksel. Shqiptarët janë të bashkuar për t’u integruar në BE!

Duke u ndier të pafuqishëm për ta bërë historinë e tyre, i janë përshtatur gjeopolitikës dhe ideologjive të të fuqishmëve. Me rënien e komunizmit, elita politike shqiptare në Jugosllavi kërkoi në thelb përshtatjen me atë që do të vendosnin të tjerët: po të ruhej Jugosllavia do të kërkonte statusin e republikës brenda federatës, po të prisheshin kufijtë e republikave do të kërkohej një republikë për të gjithë shqiptarët aty, po të mos kishte Jugosllavi do të kërkohej bashkimi me Shqipërinë. Jugosllavia u zhduk nga harta e shqiptarët e saj as nuk u bashkuan me Shqipërinë dhe as me njëri-tjetrin në një republikë të vetme. Dje Shqipëria jepte shembullin se si mbrohet pastërtia e marksizëm-leninizmit, sot shqiptarët japin duhet të japin shembullin e integrimit. Sa për të dhënë një shembull, po citojmë një frazë nga intervista e Teuta Arifit, zv/kryeministre e IRJM-së për çështjet europiane, dhënë revistës “Shenja”, numri i shkurtit 2012: “…mendoj se janë ata (shqiptarët), të cilët duhet ta bartin procesin e integrimit euroatlantik të Ballkanit dhe të jenë shembull i mirë për Ballkanin dhe për veten”. Madje në të njëjtën intervistë ajo shprehet se demokracia nuk mund të fitohet plotësisht pa u integruar në BE e NATO, duke e harruar se vetë fjala “demokraci” do të thotë sundim i popullit!

Shqiptarët duhet të fillojnë ta mendojnë integrimin në funksion të bashkimit dhe bashkimin në funksion të integrimit. Në fakt, këtë gjë e ka bërë një nga mendimtarët më origjinalë shqiptarë, Ukshin Hoti. Dihet se shqiptarët u ndanë si pasojë e rivalitetit të fuqive në Europë. Kjo situatë e rëndë e shqiptarëve në Europën e fillimshekullit XX, Ukshin Hoti mendon se në fund të shek. XX mund të kthehet në përparësinë e shqiptarëve, sepse që bashkimi i Europës të realizohet dhe të qëndrojë në të ardhmen, duhet që gjeopolitika si e tillë të kapërcehet nga shtetet europiane. Kapërcim i saj do të thotë që nuk ekziston më arsyeja themelore për ndarjen e shqiptarëve. Prandaj, çështja shqiptare kthehet në një gur prove i projektit të bashkimit të Europës: “Lufta e popullit shqiptar për të zgjidhur problemet e veta dhe çështjen e vet është pikërisht në funksion të zgjidhjes së proceseve të Europës dhe të avancimit të proceseve të saj pozitive, përveç faktit se është edhe masë për matjen e ecurisë së tyre. Për këtë shkak dhe nga ky aspekt, shqiptarët vetëm sa po e kryejnë pjesën e vet të detyrës gjithevropiane (U. Hoti dhe I. Kadare, “Bisedë përmes hekurash”, 2000, f. 154). Eshtë e vërtetë se as serbët dhe as shqiptarët nuk e kanë në dorë bashkimin e Europës, mirëpo ata mund të sillen në pajtim ose në kundërshtim me integrimin. Serbët duan që pozitën e tyre hegjemoniste përballë shqiptarëve dhe popujve të tjerë të rajonit, pozitë e fituar për shkak të gjeopolitikës, ta “kontrabandojnë” edhe brenda BE-së, ndërsa shqiptarët me përpjekjen e tyre kombëtare nuk duan tjetër veç barazi mes kombeve, gjë që është në pajtim me projektin e bashkimit të kombeve të kontinentit (“Bisedë”, f. 63).

Kur është kështu, atëherë përse duket sikur përfaqësuesit e BE-së sot nuk e nxisin, por e shkurajojnë përpjekjen për bashkim të shqiptarëve? Përveç efekteve të gjeopolitikës që mbeten të fuqishme akoma, një arsye tjetër, sipas Hotit, është edhe frika nga e panjohura që mund të sjellë ndryshimi i kufijve mes shteteve ku jetojnë shqiptarët. Në përgjigje të kësaj frike, që është frikë e Europës nga vetja, shqiptarët nuk duhet të përgjigjen duke shpallur se po heqin dorë prej bashkimit, por se bashkimin po e kryejnë në pajtim me parimet e lirisë, demokracisë dhe vetëvendosjes që qëndrojnë në themel të Europës së sotme (“Bisedë”, f. 106-107).

Mendimi i Hotit priret të shquajë universalen te përpjekja kombëtare shqiptare. Pra, jo bashkim paçka asaj që po ndodh në Europë dhe në botë, por bashkim kombëtar sipas parimeve universale mbi të cilët po kryhet integrimi europian dhe ruajtja e paqes dhe e rendit ndërkombëtar. Ai nuk e shtyp partikularizmin e çështjes shqiptare në emër të parullave universale (internacionalizmi komunist, globalizimi, integrimi europian etj.), por e shtron detyrën kombëtare të shqiptarëve së bashku me detyrën që ata kanë ndaj bashkimit të Europës dhe ndaj paqes e barazisë mes popujve dhe njerëzve në mbarë botën. Sot, projekti i bashkimit politik të Shqipërisë me Kosovën nuk i nxjerr shqiptarët jashtë rrjedhave integruese europiane, përkundrazi i vendos ata bindshëm brenda logjikës së integrimit. Si mund të pranohet që një komb të gjallojë i ndarë në kohën kur po kërkohet një solidaritet mbareuropian prej kombeve të kontinentit?

Si?-ja para Pse?-së së bashkimit

Integrimi është ideologji hegjemonike në politikën dhe kulturën shqiptare. Si i tillë ai operon i vetvetishëm me anë të formulave të gatshme që qarkullojnë në nivelin e logjikës së shëndoshë së jetës së përditshme të shqiptarëve. Integrimi nuk ka nevojë të shpjegohet, sepse është bashkëpëlqimi i të gjithë politikanëve, justifikimi i politikave të tyre, objekti i debateve, akuzave dhe grindjeve midis tyre. Gjithmonë duke u paraqitur si i vetëmjaftueshëm dhe alternativa e vetme, d.m.th. si projekti politik i shqiptarëve kudo ku ndodhen në Ballkan. Në kushte të tilla të hegjemonisë së integrimit, nacionalizmit shqiptar i nevojitet që të argumentojë se përse bashkimi kombëtar është domosdoshëm, pse bashkëpunimi brendashqiptar është i dobishëm, pse nuk duhet marrë si e mirëqenë që integrimi e përjashton bashkimin, pse kombet fqinje nuk duan një shtet të fuqishëm shqiptar, por dy shtete të dobët etj. Synimi është që ideja e bashkimit shkallë-shkallë të kthehet në një hegjemoni të re në politikën dhe kulturën shqiptare.

Pikërisht në këtë luftë të madhe publike rreth Pse?-së së bashkimit kombëtar të shqiptarëve, hidhet pyetja “Si do ta bëjmë bashkimin?”. Kinse jemi të gjithë dakort dhe e dëshirojmë ta bëjmë, por nuk e dimë se si. Si?-ja nuk i drejtohet projektit të integrimit, sepse vetëkuptohet se ai shkon përtej vullnetit dhe fuqisë sonë, se për realizimin e tij fjalën e fundit e kanë të huajt e fuqishëm. Ngaqë e dimë se të huajt nuk angazhohen për bashkimin, prandaj ndaj këtij projekti që duhet të jetë i yni ngrihet pyetja Si? Kjo pyetje nuk drejtohet ndaj atyre qeveritarëve e politikanëve shqiptarë që dikur në Kosovë dhe IRJM morën armët e drejtuan luftën për bashkimin kombëtar, por tani nuk e përmendin më. Si?-ja nuk i drejtohet qeverisë së Kosovës, sepse ky shtet e ka të shkruar në Kushtetutë se nuk mund të bashkohet me asnjë shtet rrotull tij (me përjashtim të integrimit në BE). Si?-ja nuk drejtohet as ndaj qeverisë së Shqipërisë, të cilën fryma e Kushtetutës e detyron të punojë për bashkimin kombëtar, por arritjen më të madhe në këtë drejtim paraqet abetaren e përbashkët me Kosovën (mëse 100 vjet pas Kongresit të Manastirit kemi ngelur po tek abetarja unike), ndërkohë që një ministri e saj punon e tëra për integrimin. Jo, ajo që ndodh rëndom është që Si?-ja t’u drejtohet pikërisht atyre individëve dhe atyre forcave politike që janë shpallur në favor të bashkimit dhe por që nuk kanë pushtet ekzekutiv, që nuk mund të miratojnë të vetme ligje e akte të tjera shtetërore, pra atyre që tani për tani nuk mund të bëjnë politika publike. A thua se nuk ka më vend për Pse?-në, se është shteruar debati publik për bashkimin. Ngritja e pyetjes Si? për bashkimin bëhet në mënyrë që të mos bëhet pyetja Pse?. Përgjigjet e pyetjes Pse? shfaqin para shqiptarëve nevojat, logjikën dhe potencialin e tyre të brendshëm. Si?-ja edhe kur është e sinqertë, nëse vendoset para Pse?-së luan rolin e një retorike bllokuese, sepse shfaq mosbesim te aftësitë e shqiptarëve. Si?-ja kur nuk adresohet aty ku duhet, e delegon bashkimin te fusha e të pamundurës dhe e të pamendueshmes.

Tani shqiptarët kanë ardhur në një situatë kur duhet të pyesin sa më shumë Pse? Pse qeveritë dhe shumica e politikanëve shqiptarë nuk veprojnë sipas vullnetit të popullit? Pse qeveria e Kosovës nuk vendos reciprocitetin ekonomik dhe politik me Serbinë? Pse diplomatët e huaj po na thonë se përmendja e termit “republikë” në rastin e Kosovës na qenka e panevojshme? Pse shqiptarët u dashka të shpëtojnë  nga fundosja anijen me emrin IRJM (metafora e Teuta Arifit) ku veten e ndiejnë si refugjatë pa leje dhe jo si qytetarë që vendosin për drejtimin se nga do të shkojë anija? Pse Kuvendi i Shqipërisë në njëzet vite nuk ka miratuar asnjë rezolutë për çështjen çame? Pse në Malin e Zi gjobitet valëvitja pa leje e flamurit shqiptar? Pse po arrestohen shqiptarët në Luginën e Preshevës? Këto janë disa pyetje “naive” që duan përgjigje. Kur merren përgjigjet e duhura për këto e pyetje të tjera që kanë të bëjnë me kombin, atëherë kur vërtet besohet te projekti i bashkimit, atëherë kur edhe integrimi nuk shihet më si zëvendësues, por plotësues dhe ndihmës i bashkimit, atëherë vetvetiu do të fillojnë të adresohen aty ku duhet edhe pyetjet, si dhe të marrin përgjigjet e duhura.

Historia e Tiranës mes hamendësimeve e propagandës

06/06/2012 Lini një koment

ARBEN TAFAJ

HISTORIA E TIRANËS MES HAMENDËSIMEVE E PROPAGANDËS

Arben Tafaj

Thuaj një gënjeshtër të madhe, vazhdo përsërite atë, e më në fund njerëzit do të të besojnë”. Kjo është shprehja e famshme e “propagandës së zezë” që i atribuohet ministrit nazist të propagandës, Jozef Gebels. Kështu edhe retorika se “Tirana nga një fshat i madh u kthye në kryeqytet brenda dhjetë vitesh” është bërë një “gënjeshtër e madhe që po përsëritet prej vitesh”, tashmë edhe në faqet e gazetave, sigurisht jo nga Dr. Paul Jozef Gebels, por nga ca “doktorantë shqiptarë”, të cilët, me gjithë patosin e tyre, fatmirësisht nuk e kanë arritur ende “mjeshtërinë” e Gebelsit!…
Marr shkas për këtë opinion nga artikulli me titull “Tirana kryeqytet në 1920 apo në 1931”, botuar pak ditë më parë në një nga të përditshmet e njohura të kryeqytetit, ku autorja i mëshon idesë se Tirana, para shpalljes së saj kryeqytet, nuk ishte veçse një fshat i madh, i cili u kthye në kryeqytet brenda një dekade nga italianët! Për të ilustruar këtë “bindje të saj” ajo përdor thëniet e “kronistit” Francesko Jakomoni, sipas të cilit, “… Tirana në vitin 1926 ishte kryeqytet me fjalë, një fshat me ndoshta 5 mijë frymë”…. Ndërsa në vitin 1936, kur Mbreti Zog dekoron me medaljen e artë arkitektin italian Di Fausto, Jakomoni shkruan se “fshati i dikurshëm, falë kontributit tonë (pra: të Italisë musoliniane), ishte zhdukur. Tirana ishte me të vërtetë një kryeqytet praktik me fakte ku jetonin 30 mijë banorë….). Gjithsesi, autorja e artikullit nuk përmend faktin se vizita e Jakomonit në Tiranë, si diplomat i Musolinit, në prill 1926, kishte për qëllim përgatitjen e nënshkrimit të Traktatit të miqësisë midis Italisë fashiste dhe Shqipërisë, ose për ta perifrazuar sipas thënies së tij, “midis Romës dhe kryeqytetit-fshat me ndoshta 5 mijë banorë” të shqiptarëve, Tiranës…. Por, edhe këtu kemi një “kapërcim të shpejtë” logjik në argumentimin e “historianes” në fjalë. Nëse Tirana nuk ishte kryeqytet i Shqipërisë në vitin 1926 (siç autorja sugjeron), atëherë përse Jakomoni duhet të vinte pikërisht në Tiranë për përgatitjen e nënshkrimit të kësaj “marrëveshjeje mirëkuptimi”? Në fakt, ajo që thuhet në librat e historianëve shqiptarë e që u mësohet nxënësve e studentëve tanë në shkolla, është se Tirana, edhe “de juro”, u shpall kryeqytet i Shqipërisë nga Asambleja Kushtetuese e vitit 1925, dhe jo më 1931-shin (shiko: Kristo Frashëri: “Historia e Tiranës” f.417). Gjithsesi, kjo përbën subjektin e një debati akademik që nuk mund të shtjellohet në një artikull apo opinion gazetaresk.
Por, ajo që më bën përshtypje më tepër, është fakti se Francesko Jakomoni citohet në këtë rast si burimi i vetëm i huaj për të përshkruar Tiranën e gjysmës së parë të shekullit XX, ndërkohë që ka shumë kronistë të huaj, të cilët e kanë vizituar Shqipërinë midis shekujve XIX-XX, si antropologia britanike Edith Durham (nga 1900-1908), apo  diplomati austriak Johan Georg Von Hahn (1850) etj., të cilët e paraqesin atë si një nga qytetet më të mëdha e të zhvilluara të Shqipërisë së epërme (sigurisht në kontekstin e nocionit zhvillimor të Shqipërisë në atë kohë) dhe asnjëri prej tyre nuk e përngjason Tiranën me “një fshat të madh”.
Ndërkohë, në vitin 1917, vetëm tre vjet para hyrjes së qeverisë së Kongresit të Lushnjës në Tiranë në shkurt 1920, sipas regjistrimit të popullsisë, të bërë nga administrata austro-hungareze, e cila kontrollonte në këtë kohë një pjesë të madhe të territorit shqiptar, Tirana regjistrohet si prefekturë më vete dhe qyteti i Tiranës, me 1848 shtëpi dhe 10 251 banorë, është i dyti për nga popullsia në Shqipërinë e Epërme pas qytetit të Shkodrës, me rreth 23 000 banorë, duke lënë pas Elbasanin (me 10 102 banorë) dhe ia kalonte disa herë për nga numri i popullsisë Durrësit, me 4175 banorë, apo Krujës, me 3861 banorë, të cilat ishin historikisht qytetet më të mëdha të kësaj treve. Këto statistika janë marrë në një kohë kur popullsia e qytetit kishte shënuar një lloj tkurrjeje përgjatë periudhës së fillim-pavarësisë dhe Luftës së Parë Botërore; përndryshe, statistikat e mëparshme, midis viteve 1890-1905, flasin për një popullsi të Tiranës që varion nga 17 000 banorë (S. Frashëri: 1892; E. Barbarich 1905 etj.) deri në 25 000 banorë (A. Degrand 1901); ndërsa sipas vetë regjistrit vjetor turk (salname) të vitit 1911, qyteti i Tiranës numëronte 15 000 banorë. S. Frashëri thekson gjithashtu se  nënprefektura e Tiranës numëronte në atë kohë 40 000 frymë (dhe kjo popullsi ishte, sigurisht, baza e rritjes demografike të qytetit). (Të dhënat janë marrë nga: K. Frashëri, “Historia e Tiranës”, vëll. 1, f.291).
Gjithashtu, Tirana, që në fundshekullin XVIII dhe fillim shekullin XIX kishte marrë tashmë fizionominë mbi të cilën do të ngrihej më vonë kryeqyteti i Shqipërisë. Që në këtë kohë ishin krijuar të gjitha akset rrugore që vijonin nga qendra drejt qyteteve kryesore të vendit; si Rruga e Durrësit, Rruga e Kavajës, Rruga e Dibrës, Rruga e Shkodrës (sot rruga “Mine Peza”), Rruga e Elbasanit, Rruga e Shën Gjergjit (sot rruga “Ali Demi”), Rruga e Bamit (që edhe sot njihet si “Varri i Bamit”), Rruga e Pishës, Rruga e Çarshisë (sot Rruga e Barrikadave) etj. Shumica e këtyre rrugëve njihen edhe sot nga qytetarët e Tiranës me po të njëjtat emërtime, pavarësisht emrave të ndryshëm që ato kanë marrë në vite. Të njëjtat linja të shtrirjes urbane u konservuan më pas edhe nga arkitektët italianë që hartuan planet e para rregulluese të kryeqytetit shqiptar.
E bëra këtë retrospektivë të shkurtër (dhe të cunguar) për të treguar se që në shekullin XIX Tirana ishte një nga qytetet më të mëdha të vendit; kjo pikërisht, sipas të dhënave të kronistëve të huaj, midis të cilëve edhe një institut gjeografik italian (Nozioni Geografiche sull-Allbania, f.27). Sërish, asnjë nga këto burime nuk e cilëson Tiranën si një “fshat të madh”, por si një nga qytetet më të mëdha të Shqipërisë. Kjo ishte Tirana që njihej disa dhjetëra vjet para shpalljes së saj kryeqytet.
Atëherë i rikthehem pyetjes: Përse midis të gjitha këtyre burimeve duhet të përdoret si referencë pikërisht “hamendësimi” i Francesko Jakomonit se “Tirana ishte një fshat i madh me ndoshta 5000 banorë”? Por kush është, në fakt, Francesko Jakomoni? Sigurisht, nuk pretendoj që brenda një artikulli gazete të hedh dritë të plotë mbi figurën e Jakomonit, mëkëmbësit të “Perandorit të Romës, Etiopisë dhe Shqipërisë”, siç vetëshpallej asokohe Mbreti i Italisë, Viktor Emanueli, apo thënë më qartë, figurën e hierarkut të lartë fashist të Duçes, hijes së kolonializmit fashist në Shqipëri, themeluesit të “Partisë Fashiste Shqiptare”, Fashistit që qëndronte në krye të listës së kriminelëve të luftës, ekstradimi i të cilëve u kërkua nga shteti shqiptar që në shkurt 1945, vetëm tre muaj pas çlirimit, firmosësit të operacioneve e reprezaljeve ushtarake kundër popullit shqiptar. Lista e këtyre epiteteve është shumë e gjatë, por mjafton të përmendim faktin se F. Jakomoni, për veprimtarinë e tij gjatë periudhës së fashizmit, u gjykua së bashku me hierarkët e tjerë fashistë dhe u dënua nga Gjykata e Lartë e Italisë me 24 vjet burgim.
Jakomoni, si diplomat, me gjithë formimin dhe karrierën e tij të njohur, ishte mishërim i grahmave të fundit të epokës kolonialiste, ku kolonizatori ishte “një qenie superiore”, i cili “përhapte në çdo vend që pushtonte zhvillimin dhe progresin”, ndërsa vendet e kolonizuara e “vasale”, nga ana tjetër, ishin “njerëz të egër e primitivë” që duhet të nxirreshin nga injoranca historike-shekullore për t’iu bashkuar familjes së kombeve të qytetëruara”; kjo ishte ajo që Jakomoni përfaqësonte në Shqipëri, dhe mendimi i tij për Shqipërinë dhe Shqiptarët në përgjithësi nuk mund të ishte i ndryshëm. Opinioni që ai jep për Tiranën si kryeqytet i Shqipërisë është, në fakt, syri me të cilin ai e shikonte të gjithë Shqipërinë!
Sigurisht, jetojmë në një epokë të lirisë së shtypit e të fjalës, kur Francesko Jakomonit, këtij  simboli të imperializmit fashist që shqiptarët i shikonte si të një racë inferiore, tashmë në Shqipëri jo vetëm që mund t’i botohen kujtimet në vëllime prej qindra faqesh, por edhe të cilësohet si një nga “kronistët më të besueshëm të kohës” e të përdoret si burim referencial për të përcaktuar “statusin e Tiranës” në kohën e pushtimit fashist.
Zonja autore e këtij shkrimi, e cila para emrit të saj vë titullin e doktorantit që ajo mban, duhet të ketë parasysh se përveç Jakomonit, ka edhe shumë personalitete të tjera, kronistë të huaj e vendas, të cilët kanë shkruar rreth Tiranës përgjatë disa shekujve; disa prej tyre i përmenda më sipër.
Por sidomos duhet të mbajë parasysh, ajo dhe “historianë” të tjerë si ajo, se Tirana në këtë periudhë kishte të dhëna pak a shumë të sakta që flasin për një popullsi disa herë më të madhe se ajo e “fshatit” të Jakomonit; ajo kishte disa qindra dyqane e objekte tregtare, si dhe ndërtesa të përshtatshme për vendosjen e administratës shtetërore shqiptare (sigurisht, parë në kontekstin zhvillimor të kohës). Kështu, misionari protestant amerikan, Çarls T. Erikson, i cili ka vizituar  Shqipërinë pak para pavarësisë e në vazhdim, me gjithë përshkrimin mjaft të zymtë që i bën realitetit ekonomiko-shoqëror shqiptar të kësaj kohe, pohon se gjatë qëndrimit në Tiranë ka jetuar në shtëpinë më të mirë që kishte pasur ndonjëherë në Shqipëri, banesë të cilën e përshkruan me detaje.
Tirana më 1926-n jo vetëm që nuk kishte “NDOSHTA! 5000 frymë” por ishte një nga qytetet më të mëdha të vendit. Ndërsa e dhëna historike se qeveria e Kongresit të Lushnjës në shkurt 1920 ishte nisur fillimisht drejt Durrësit (e dhënë, me të cilën autorja aludon se Tirana ishte një zgjedhje e “detyruar” në pamundësi për të hyrë në Durrës…),  lidhet kryesisht me faktin që Durrësi, edhe pse me një popullsi disa herë më të vogël se ajo e Tiranës, ishte porti më i madh i vendit, gjë që garantonte një siguri më të madhe për qeverisjet proteksioniste të Shqipërisë gjatë Luftës së Parë Botërore, duke filluar që nga Princ Vidi, 1914, e deri tek italianët, më 1919-n; në kushtet e një paqëndrueshmërie politike totale, vendosja e selive qeveritare në qytetin port të Durrësit e kishte bërë këtë të fundit të njihej ndërkombëtarisht si kryeqytet i shqiptarëve. Për këto arsye, Qeveria e Lushnjës, duke u vendosur atje, do të dëshmonte një vazhdimësi të qeverisjes edhe në plan ndërkombëtar, mundësi të cilën (siç citon vetë autorja) nuk ia lejuan okupatorët italianë.
Në këtë pikë më lejoni t’ju kujtoj diçka: koha e propagandës së zezë të Dr. Gebelsit, kur sajesat dhe trillimet mund të servireshin si fakte, ka kaluar dhjetëra vite më parë. Sot propaganda ka marrë trajta të tjera, nga të cilat më e rëndomta është përzgjedhja e atyre burimeve referenciale apo fakteve që përputhen me qëllimin e atyre që i përdorin. Kjo është një betejë për të vërtetën ku duket se arma kryesore është bërë masmedia. Tashmë “historianë” hamendësish si autorja në fjalë, të armatosur me “shqytin e doktoraturës” dhe “faqet e gazetave”, janë lëshuar në “fushë-betejën” e përdhosjes së atyre vlerave që paraardhësit tanë i kanë ruajtur dhe pasuruar me një kosto shumë të shtrenjtë gjaku dhe përpjekjesh.
E gjithë kjo “mesele”: më kujton filmin e famshëm komik italian “La Marcha Su Roma” (1962) të Dino Risit, me aktorët e mëdhenj italianë Ugo Tonjaci dhe Vittorio Gasman, ku ky i fundit luan rolin e një ish-ushtari të Luftës së Parë Botërore, i cili, shtyrë nga varfëria e skajshme e provincës ku jetonte, sajon disa medalje false në kërkim të një pune apo përkrahje nga shteti italian. Të gjithë e refuzojnë, derisa has një ish-kapitenin e tij të përfshirë në lëvizjen fashiste, i cili, pasi i jep një shuplakë në fytyrë për këto “medalje false”, i propozon që të bashkohet me partinë e Musolinit, ofertë të cilën ai e pranon pa mëdyshje. Më pas ky adept i ri tërheq pas vetes edhe një ish-shok të tij, fshatar i varfër (Ugo Tonjaci). Edhe pse refuzohen e madje ndiqen me gurë nga vetë bashkëfshatarët e tyre, të dy “adeptët” e rinj të Musolinit u bashkohen turmave të këmishëzinjve që u dyndën nga të gjitha skajet e Italisë për në Romë, në të ashtuquajturin “Marshim mbi Romë” të tetorit 1922, që shënoi edhe “triumfin e fashizmit të Duçes” (fundin e të cilit e njohim mirë, sikurse njohim dhe pasojat që ai solli si për vetë italianët, ashtu dhe për popujt e pushtuar apo të “kolonizuar”).
Nëse dikujt nuk i pëlqen të lexojë historinë apo nuk ka kohë të qëmtojë në letrat e historianëve, le të shikojë këtë film në kohën e tij të lirë…
Kjo zonjë doktorante që “nuk arrin të deshifrojë” mesazhin e Kryeministrit të sotëm shqiptar kur ky i fundit bën një vlerësim politik të zhvillimit historik të Tiranës në 92-vjetorin e kryeqytetit (tek e fundit Kryeministri është një politikan), na shfaqet nga ana tjetër “e bindur” në faktet historike që na përcjellin “hamendësitë e Jakomonit”, kur ky i fundit i thur lavde “bekimit fashist” për Shqipërinë.
Zoti na ruajttë nga  “historianët” gazetareskë “të hamendësive”, që në emër të “fjalës së lirë”, u bien trumbetave të një “marshimi mbi Tiranën”.  Jakomoni, po të ishte gjallë, ndoshta do t’i kishte shumë për zemër këta “historianë” që edhe sot, plot 39 vjet pas vdekjes së tij në shkurt 1973, vazhdojnë ta citojnë atë si “burimin më të besueshëm referencial të kohës”.
A është kjo një nostalgji për epokën “musoliniane”? Një nostalgji për aneksimin tokësor dhe asimilimin kulturor që regjimi fashist i Musolinit deshi t’u bënte shqiptarëve përgjatë viteve 30-40 të shekullit të kaluar; kur flamurit shqiptar, krahas shqipes dykrenore iu shtuan sëpatat e liktorit? Apo mos është fillimi i një epoke të ringjalljes së “propagandës së zezë”?… Sido që të jetë, nuk duhet të lejojmë kurrë që kjo të prekë krenarinë e zhvillimit tonë urban e civil, që pa dyshim është kryeqyteti ynë, Tirana. Ideja e mbrapshtë se “Tirana e fillimshekullit XX ishte një fshat i madh”, përveç se një gënjeshtër e madhe, nuk i bën dobi asnjë shqiptari; as tiranasve autoktonë, as atyre dhjetëra e mijërave qytetarëve të Tiranës, të ardhur nga Jugu e Veriu, që prej disa brezash jetojnë në këtë qytet, as edhe atyre qindra e mijëra banorëve të Tiranës që gjatë 20 vjetëve të fundit janë bërë “de fakto” dhe “de juro” qytetarë të Tiranës, por që shumë shpejt ata dhe pasardhësit e tyre duhet dhe do të jenë edhe kulturalisht kryeqytetarë të këtij vendi!

Marrë nga faqja: http://www.panorama.com.al/opinion/historia-e-tiranes-mes-hamendesimeve-e-propagandes/

Historia e një familjeje mësuesish e patriotësh

28/05/2012 Lini një koment

Anila DUSHI

Familjet e mëdha: Familja Boriçi 

HISTORIA E NJË FAMILJEJE MËSUESISH E PATRIOTËSH

Daut Boriçi, pikturë nga Ismail Lulani

Mësimdhënës të shkëlqyer, patriotë e atdhetarë, rilindës që luftuan me pushkë e penë për çështjen kombëtare, por dhe ekonomistëe administratrorë të aftë. Në 12 breza familja Boriçi, i ka dhënë Shkodrës një sërë figurash të nderuara, me një aktivitet që i ka kaluar caqet e qytetit dhe i përket gjithë vendit. Brezat e kësaj familjeje shquhen për veprimtarinë e tyre atdhetare e patriotike, për nivelin e lartë të arsimimit, për kontributin në përhapjen e gjuhës shqipe, për reformat në fushën e ekonomisë para Luftës së Dytë Botërore, për bibliotekat e pasura dhe trashëgiminë kulturore e arsimore të tyre. Historiae saj fillon në fshatin Boriç të Tivarit dhe sipas të dhënave të familjarëve, të parët e tyre janë vendosur në Shkodër në shekullin e 17-të, rreth vitit 1650.

Fillimisht janë vendosur në lagjen Sudbeq, dhe më pas në lagjen Perash të qytetit, ku vazhdojnë akoma të jetojnë mjaft prej pasardhësve të tyre. Familja ka pasur shtrirje gjeografike dhe degë të sajnë mjaft rrethe të tjera. Pesë brezat e parë të familjes janë hoxhallarë të arsimuar dhe të afërmit i mbajnë mend edhe sot, Hysenin, Rexhepin, Salihin, Mustafanë dhe Daut Boriçin. Më pas këtij misioni iu kushtuan dhe Shefqeti e Rizaja deri në vitin 1967 ku u hoq feja. Bijtë e kësaj familjeje u punësuan më së shumti në administratën publike. Mustafai i brezit të pestë, sekretar në Stamboll, Dauti inspektor arsimi në Stamboll, e Drejtor Arsimi në Shkodër, Ahmeti në administratën turke si doganier e më pas në atë shqiptare si drejtor i doganës, Ademi e Mustafaja në gjykatë, Jonuzi në dogana, Sulejmani në gjendjen civile, Hajriudhe Ihsani oficer, ku i dyti kishte përfunduar akademinë ushtarake.

Arsimimin e tyre para Luftës së Dytë Botërore e kryen në shkolla jashtë Shqipërisë, kështu Ihsani në Akademinë Ushtarake për ekonomi ushtrie, Zijaja në shkencat ekzakte, Adem Boriçi në vitin 1920 është anëtar i Këshillit Bashkiak, përbërja e të cilit kishte raport të barabartë fetar.

Abetare e Daut Boriçit

Gjatë luftës së dytë botërore aktivizohen në luftën çlirimtare, kundër pushtuesve, Et’hemi, Xhemali, Abazi, Nexhat Boriçi dhe mjaft të tjerë. Ndërkohë pas luftës ndër figurat mëtë njohura të kësaj familjeje janë dhe Hamid Boriçi, gazetar dhe pedagog, autor librash për fakultetin e gazetarisë dhe një nga krijuesit e tij, Bahri Boriçi, kryetar i bashkisë Shkodër në vitet 1996-2000 dhe Vahid Boriçi, këshilltar në Presidencë.

E veçantë e kësaj familjeje shkodrane janë dhe bibliotekat e pasura, që ruajnë trashgimtarët e saj, ku përveç literaturës së pasur gjen dhe dokumente me rëndësi të të parëve të kësaj familjeje, dekrete emërimesh, ditare e kronika të viteve të shekullit të 19e më pas. Në bibliotekën Myhsin Boriçit, gjenden kopje të abetares së shkruar nga Daut Boriçi, dekretet e emërimeve të pjesëtarëve të kësaj familjeje në poste të larta të administratës.

Persekutimi: Boriçët që u detyruan të arratiseshin nga komunizmi

Ahmet Boriçi

Pjesëtarë të kësaj familjeje intelektuale e të arsimuar nuk i shpëtuan persekutimit komunist . Kështu janë burgosur e internuar 3 vëllezërit Hajri, Fevzi dhe Nexhat Boriçi, ku ky i fundit i arratis në mal në vitet 1944- 1946, u dënua me burgim dhe pas përfundimit të burgut u arratis jashtë vendit. Punoi si mësues në Kosovë ku kishte luftuar në vitin 1943 kundër pushtuesve si vullnetar në batalionin “Besnik Çato”. Internime e burgime, përjashtime nga shkollat e mesme e mosdhënie të drejte për të shkuar në shkollë të lartë pësuan dhe Ruzhdi Boriçi e Ihsan Boriçi.

Familja që ruajti në ditar jetën e Shkodrës

Mustafa Boriçi ishte sekretar në Pashallëkun e Shkodrës deri në rënien e tij. Më pas ai u mor me tregti. Ai ka lënë disa ditare e kronika ë shkruara ku jepen të dhëna për zhvillime ekonomike e shoqërore të kohës nëShkodër. Ka lënë një regjistër kontabiliteti për lëvizjen e mallrave. Këto ditare nga viti 1834 janë edhe regjistra marrëdhëniesh tregtare e bujqësore ku Mustafa Boriçi ka shënuar llogaritë që ka pasur me tregtarë vendas e të huaj, me fshatarët dhe shumë të tjerë. Po kështu në to janë përfshirë çmimet e produkteve të ndryshme, me datë e vit, përqindjet e taksave doganore tokësore e detare, janë shkruar emrat e tregtarëve shkodranë që zhvillonin aktivitet brenda e jashtë vendit ku përmenden dhe destinacioni dhe lloji i mallrave që importoheshin dhe eksportoheshin prej tyre si në Rumeli, Serbi e Bullgari, ku merrnin e çonin mallra si mëndafsh, lesh, lëkurë, dru apo fruta të thata. Këto ditare u trashëguan nga familja dhe u vazhduan nga njëri prej djemve të Mustafa Boriçit, Salo Boriçi. Ndërsa në kronikat e shënuara nga Mustafa Boriçi, përmenden me datë, ditë e orë ngjarje si rrënimi i minares nga gjuajtja e topave më 1831, emrat e shkodranëve, tiranasve e matjanëve që luftuan e dhanëjetën duke luftuar kundër malazezve e mjaft ngjarje të tjera nga qyteti i Shkodrës. I biri i tij, e vazhdoi këtëtrashëgimi të pasur, duke lënë ditare mjaft të rëndësishme për historinë e qytetit. Daut Boriçi ka lënë ditare të pasur ku jep të dhëna për zhvillime të rëndësishme të jetës ekonomike e shoqërore të vendit, zhvillimin e arsimit, për mbledhjet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit e mjaft të tjera si këto. Në këto ditare, në mënyrë kronologjike dhe me saktësi, me datë e ditë, madje ndonjëherë dhe me orë, jepen të dhëna të hollësishme për zhvillime historike si pushtimi i Shkodrës nga Turqit apo rrethimi i kalasë së Tivarit. Po kështu në ditaret e Daut Boqiçit gjenden të shënuara dhe llogari marrëdhëniesh të drejtorisë së arsimit me arkën e shtetit apo Bankën Bujqësore, duke treguar dhe kreditë e tërhequra për plotësimin e rogave të mësuesve të varur nga zyra e tij. Madje në to përfshihen dhe shpenzime për riparimet e bëra të institucioneve arsimore në varësi të zyrës së arsimit që drejtohej nga Daut Boriçi. Gjithashtu ai ka shënuar dhe vërtetimin e daljes së tij në pension në vitin 1892. Një nga ditaret e tij është gjendur nga pasardhërsit vetëm dy vjet më parë, dhe sipas Myhsin Boriçit, stërnip i Daut Boriçit ai ka tërhequr vëmendejn e akademikëve e studiuesve shqiptarë, por duke qenë i shkruar në turqishten e vjetër nuk ka mundur të përkthehet.

Mësuesi, që krijoi abetaren shqipe për Shkodrën

Një ndër përpjekjet për të pasur një abetare me germa shqipe, është edhe ajo e Daut Boriçit, njërit prej mësuesve më të njohur të Shokdrës, njëkohësisht pjesëmarrës aktiv në Lëvizjen e Prizrenit dhe luftën e shqiptarëve për pavarësi. Daut Boriçi është padyshim një nga figurat më të nderuara të historisë sonë kombëtare. Një patriot i spikatur, diplomat e politikan i aftë, e një rilindas me vlerë që dha ndihmesë konkrete në përhapjen e gjuhës shqipe në kohën kur vendi ishte nën sundimin turk, një mësimdhënës dhe edukator i përkushtuar. Ai është ndër ato figura të ndritura që luftuan me pushkë e pendë për krijimin e një Shqipërie të pavarur. Si hoxhë përparimtar e mësues i popullit ai është nismëtar i përhapjes së shkrimit shqip, si dhe një patriot i madh që drejtoi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit në Shkodër.

Daut Boriçi lindi në Shkodër në vitin 1825 dhe shkollën fillore e kreu pranë familjes. Kjo vërtetohet nga ditaret e vetë Daut Boriçit, por dhe të babait të tij Mustafa Boriçi, i cili ka qenë sekretar i Pashallëkut të Shkodrës. Në vitin 1848, Daut Boriçi është imam në xhaminë e Draçinit, ku pasi merr mësime fetare ai vazhdon studimet e larta në Stamboll , studime që i përfundon me rezultate shumë të mira. Për këtë ai emërohet mësues në Stamboll e më vonë inspektor arsimi atje. Kthehet në Shqipëri pas kërkesës së babait së tij për t’i shërbyer atdheut të vet. Këtu punon si punon si mësimdhënës në mejtepin Ruzhdije, më i njohuri në qytetin e Shkodrës në atë periudhë dhe më pas kryemësues apo drejtor i mejtepit. Kjo shkollë konsiderohej si i pari institut modern i kohës në Shqipëri dhe frekuentohej nga shumë djem shkodranë pavarësisht nga besimi fetar. Deri me 1867, Daut Boriçi drejton këtë shkollë, ndërsa në vitin 1870 emërohet inspektor arsimi në Shkodër dhe ngarkohet me detyrën e përgjegjësit të përhapjes së shkollave në vilajetin e Shkodrës. Misionin e tij si mësimdhënës e vazhdoi deri në vitin 1874.

Ai është autor i botimit të së parës abetareturqisht- shqip në themel të një alfabeti me shkronja arabe. Duke qenë se ndalohej botimi i broshurave në gjuhën shqipe, ai e botoi pa emër. Kjo vepër përmbante 226 fjalë, emra, mbiemra, folje e fjalë të tjera dhe 25 fjali. Përveç kësaj vepre Daut Boriçi ka lëne dhe vepra të tjera në gjuhën shqipe si gramatika egjuhës shqipe, vepër kjo e papërfunduar prej tij, fjalori turqisht – shqip, dhe dy përpjekje për abetare ndryshme nga ajo e para . Më 11 korrik 1878, në Shkodër krijohet dega e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit e cila drejtohet per tre vjet nga DautBoriçi. Me atdhedashuri, vendosmëri e dinamizëm, ai udhëhoqi komitetin ndërkrahinor të Lidhjes së Prizrenit për Shkodrën. Ai ka jetuar në kujtesën e popullit si figura e një patrioti shkodran që vuri në dispozicion të çështjes kombëtare intelektin, fuqinë fizike dhe jetën.Shtëpia e tij, sot medreseja e vajzave në Shkodër, u kthye në një qendër të rëndësishme të lëvizjes kombëtare ku në dhomën e tij të pritjes vinin personalitete të rëndësishme si Abdyl Frashëri. Daut Boriçi i dërgoi djemtë e tij në trashetë e luftrave për mbrojtjen e kufijve shqiptarë nga copëtimi, dhe ato luftojnë me armë në dorë për mbrojtjen e trojeve në Hot, Grudë, Plavë e Guci.

Pas rënies së Ulqinit, së bashku me patriotë të tjerë Daut Boriçi internohet ne Turqi ku lirohet pas 7 vitesh. Vdes në vitin 1896.

Shtëpia nga muze në medrese

Shtëpia e Daut Boriçit ka qenë shtëpi muze e kategorisë së parëderi pas viteve 90-të. Më pas ajo u dëmtua së tepërmi deri sa u muar nga një shoqatë islame që ndërtoi aty medresenë vajzave në Shkodër, funksion që vazhdon ta kryejë. Daut Boriçi është dekoruar me “Urdhrin e Lirisë” të klasit të tretë për përpjekjet e tij dhe punën e palodhur në përhapjen e arsimit në gjuhën amtare. Emrin e tij e mban një prej rrugëve kryesore në Shkodër.

Toleranca: Hoxha, që vuri gurin e themelit të Kishës së Madhe

Në muajt mars e prill 1880, Shkodra ishte një fushë e ngjarjeve të rëndësishme. Në një tubim të madh tek Pazari i Vjetër, ku u mblodhën krerët e Shkodrës e të Malsisë, u lidh besa që shqiptarët pa dallim feje e besimi, të luftonin me qëllim që të mos lejohej copëtimi i vendit. Nga kjo asamble popullore doli një komision i kryesuar nga DautBoriçi, i cili nuk u kursye të japë ndihmesën e tij në këto momente. Gjatë kohës që Daut Boriçi drejtoi degën e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit në Shkodër, ai mori vendime të rëndësishme siç ishte nënshkrimi i memorandumitdrejtuar konsujve të fuqive të mëdha në Shkodër , më 18 maj 1880. Por Daut Boriçi shfaqi dhe aftëi në lëmin diplomaik duke gëzuar respektin e përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha në Shkodër, bashkëpunoi në mënyre mjaft efikase më përfaqësues tëbesimeve tjera fetare në Shkodër, dhe kryesisht të familjeve katolike. Bashëekzistenca fetare shembullore duket dhe në faktin se Daut Boriçi merr pjesë dhe mban fjalim në ceremoninë e vendosjes së gurit të themelit për ndërtimin e Kishës së Madhe, ndër më të mëdhatë në Ballkan.

Ahmet Boriçi: Nismëtari i ngritjes së doganave shqiptare

Ahmet Boriçi, është një tjetër figurë e rëndësishme e kësaj familjeje, me kontribut e vlera të mëdha në shërbim të vendit, kryesisht në fushën e financave dhe të ekonomisë. Ai ishte djali i madh i Daut Boriçit, i lindur në vitin 1866, dhe pasi kreu shkollimin fillor e të mesëm në Shkodër i mbaroi studimet e larta në Stamboll për administratë publike Pas mbarimit të shkollës, në vitin 1883 punon si nëpunës, sekretar në administratën e Stambollit, nëpunës dogane e më pas drejtor i doganave. Kthehet në Shqipëri dhe në vitin 1920 emërohet drejtor i përgjithshëm i shërbimit doganor shqiptar. Në këtë periudhë shquhet për vendosjen e rregullave doganore të panjohura më parë dhe për hartimin e projekteve për ligjet doganore. Ka miqësi të madhe me Ndoc Çobën, nën shembullin e traditës familjare të bashkëjetesës fetare të familjes së tij. Më parë, në vitin 1918, me dekret nr 2967 lëshuar nga mbretëria e Austrisë dhe Hungarisë, Ahmet Boriçi dekorohet me urdhërin “Kalorës i urdhërit të Franc Jozefit”. Me dekret te Mbretit Zog, të datës 14.06.1925, dekret që bashkë me të tjerë ruhen si një pasuri e vyer e familjes Boriçi, Ahmet Boriçi emërohet drejtor i doganave në Shkodër. Nga bashkia Shkodrës, Ahmet Boriçi caktohet delegat i këtij qyteti në festimet për shpalljen e pavarësisë në Tiranë, ku paraqet urimet përkatëse bashkë me delegatë të tjerë si Gjon Çoba, Man Tepelija, Faslli Ademi dhe Tefë Gerën. Ahmet Boriçi ka merita të mëdha pasi është nismëtar i mobilizimit të kapitalit të lirë për zhvillimin e shoqëriveme kapital të përbashkët. Në vitet 1926-1930 në Shqipëri u zhvilluan shoqëritëe para me kapital të përbashkët. Me nismën e tij u krijua një hoqëri me kapital të përbashkët për prodhimin e çimentos, me qëllim pakësimin e importit, të cilin e evidentonte përmes detyrës së kryedoganjerit. Ftesën e tij e përkrahën fillimisht disa biznesmenë që ishin aksionerët e parë të kësaj shoqërie, që më pas u shtri në të gjithë vendin. Ahmet Boriçi është dy herë radhazi drejtues i këshillit mbikëqyrës të kësaj shoqërie dhe udhëhoqi korrespondencën me firmat e prodhimittë makinave industriale, organizoi vendosjen e një administrate të kualifikuar.

Roli i fisnikërisë shqiptare në zhvillimin kulturor të vendit

06/05/2012 Lini një koment

Dr. sc. Nehat KRASNIQI

 

ROLI I FISNIKËRISË SHQIPTARE NË ZHVILLIMIN KULTUROR TË VENDIT

Prof. Dr. Nehat Krasniqi

Prof. Dr. Nehat Krasniqi

Tri arsye themelore më kanë shtyrë që të merrem me këtë temë: e para, është se fisnikëria shqiptare ka luajtur rol parësor dhe të pazëvendësueshëm në zhvillimet kulturore islame në trojet shqiptare, pothuaj gjatë tërë periudhës osmane, më saktë deri në fund të dekadës së tretë të shek. XIX, por rolit të saj nuk i është dhënë vendi i merituar në shkencë; e dyta, është qëndrimi anashkalues i institucioneve shkencore shqiptare, që mbahet ndaj trashëgimisë kulturore shqiptare me frymë islame, përgjithësisht. Ky qëndrim ka varfëruar shumë atë pjesë të trashëgimisë kulturore.

Edhe pse roli i fisnikërisë shqiptare në zhvillimet kulturore të vendit nuk është trajtuar më parë si temë e veçantë, megjithatë janë publikuar punime, të cilat sjellin informacione deri-diku të mjaftueshme për këtë temë. Do veçonim këtu kontributet e studiuesve: H. Kaleshi[1], E. Vlora[2], K. Frashëri[3], S. Rizaj[4], V. Buharaja[5], J. Rexhepagiq[6], F. Duka[7], H. Bushati[8], N. Krasniqi[9], M. Asimov[10], R. Vërmica[11], M. Kiel[12] etj. Nga literatura e zgjedhur turke po veçojmë enciklopeditë, si: Kamus-ul’a‘lam e Samiut, Sicill-i osmani e Mehmed Süreyyas, Islam ansiklopedisi, Türk ansiklopedisi; biografitë dhe biobibliografitë e poetëve (tezkiretu’ş-şuara) të autorëve Sehi, Latifi, Salim, Riza, Bejani, Kënali-zade Hasan Çelebi, Mehmed Tahir Bursallë, Ali Emiri e të tjerë, Seyahatnamen e Evliya Çelebisë, veprën e E. H. Ayverdit: “Vepra të arkitekturës osmane në Evropë”, si dhe sallnamet e katër vilajeteve shqiptare, të cilat ofrojnë informacione me vlerë. Burime informacionesh të rëndësishme, për këtë temë, kemi pasur edhe Koleksionin e dorëshkrimeve orientale të Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës, si dhe koleksionet e dorëshkrimeve orientale të bibliotekave speciale dhe familjare në Kosovë dhe jashtë saj.

* * *

Depërtimi osman në tokat shqiptare, që filloi nga dekada e tetë e shekullit XIV, dhe instalimi i pushtetit osman në këto toka gjatë dekadave të mëpastajme, krijuan kushte për një varg procesesh, që lidhen ngushtë me zhvillimin etnik dhe historik të shqiptarëve. Konfirmimi i vasalitetit të një vargu fisnikësh shqiptarë ndaj sulltanëve osmanë dhe fillimi i pranimit të fesë Islame prej tyre dhe vartësve të tyre, iu hapi rrugën e integrimit shumë të shpejtë në jetën shoqërore të Perandorisë Osmane. Sistemi i ashtuquajtur “gulam-i mir” u mundësonte djemve të fisnikërisë shqiptare, të veçuar si shtresë shoqërore dhe të formuar qysh në periudhën paraosmane, që të edukoheshin në institucionin më të rëndësishëm, në “Enderun-i Humajun”, ku përgatiteshin kuadro për funksionet më të larta administrative shtetërore. Një numër i konsiderueshëm shqiptarësh kanë mbaruar shkollimin në Enderun-i humaju, apo nëpër institucione të tjera arsimore osmane dhe kanë arritur pozita të ndryshme ushtarake e administrative, përfshirë këtu edhe pozitën e sadr-i a‘zamit, (kryeministrit të shtetit osman). Ata dhe sidomos pasardhësit e tyre, pastaj, u bënë shtresa drejtuese e vendit dhe bartësit e shartuesit kryesorë të kulturës islame në trojet shqiptare. Sipas të dhënave që kemi, nga gjiri i popullit shqiptar kanë dalë 39 kryeministra, 14 admiralë, 9 ministra të financave, 3 sheyh’ul-islamë, shumë vezirë, pashallarë, beglerë, sanxhakbeglerë, valinjë, myteselimë, mir-i miranë, si dhe rreth 400 poetë e shkrimtarë e shumë myderrizë, myftilerë, kadilerë, naibë, e të tjerë.

Disa dyer të mëdha shqiptare, si: Skurajt, Mahmut-begollët, Vlorajt, Asllan-pashallitë, Sinan-pashët, Bushatllinjët, Kurt-pashët, Bargjinollët, Hoxhollët, Rrotllat, Rexhep-pashët, Gjinollët, Toptanët, Biçakçinjtë, Tepelenasit etj., fituan të drejtën e trashëgimit familjar të posteve, ofiqeve dhe gradave të larta shtetërore, duke ushtruar pushtet, pothuaj, autonom në njësi të ndryshme administrative brenda hapësirës etnike shqiptare. Këto dyer të mëdha kanë pasur të gjitha tiparet dhe rolin e një fisnikërie të mirëfilltë shqiptare. Pikërisht në këto dyer janë përpunuar idetë jetike për fatin historik të popullit shqiptar.
Roli dhe kontributi i fisnikërisë shqiptare, në drejtim të zhvillimit të kulturës dhe të civilizimit islam ndër shqiptarët ka qenë i gjithanshëm, i shumëllojshëm dhe vendimtar për këto zhvillime. Ai është shfaqur kryesisht në këto pika:
1. Kanë themeluar një varg kasabash të reja, duke futur frymën e urbanizmit oriental islam.
2. Kanë themeluar një varg institucionesh fetare, kulturore e arsimore, përpunohej, krijohej dhe kultivohej kultura shqiptare me frymë islame dhe prej nga përhapej ajo.
3. Kanë përkrahur dhe kanë inkurajuar dijetarët, letrarët dhe artistët.
Ndër kasabatë më të rëndësishme shqiptare që ka themeluar fisnikëria vendëse janë: Korça, Kavaja, Gjakova, Kaçaniku, Tirana, Peqini, Zinova, Rogova etj.
Korça statusin e kasabasë e ka fituar pas ndërtimeve dhe vakufimit të objekte prej Iljaz Bej Mirahorit në vitin 1495. Iljaz beu i njohur edhe si Koxha Mirahor, është lindur në Panarit[13]. Si fëmijë i krishterë me emrin Ilo, u mor devshirme, kur Sulltan Murati II hyri në Shqipëri. U shkollua dhe u aftësua në Enderun-i Humajun në Edrene që ishte kryeqendër e Perandorisë Osmane. Pas shkollimit ai pati një karrierë të bujshme. Një kohë ka shërbyer si oficer i trupës së jeniçerëve. Fitoi famë si luftëtar trim, sidomos në luftën për marrjen e Konstantinopolit nga ana e Sulltan Mehmetit II, më 1453. Për aftësitë që tregoi, sulltani e gradoi bej. Iljaz beu ka qenë vali në disa vilajete osmane. Në vitet 1460-65 ai ka qenë vali i Janinës[14]. Në kohën e Sulltan Mehmet Fatihut arriti pozitën e Mirahorit. Vitet e pleqërisë Koxha Mirahori i ka kaluar në Korçë, ku dhe ka vdekur në vitin 1500-501. Është varrosur në tyrben pranë xhamisë që vet e ka ndërtuar. Iljaz bej Mirahori në Korçë përveç xhamisë ka ndërtuar edhe një medrese, një imaret (kuzhinë ku ushqeheshin të varfrit falas)[15], një teqe të tarikatit halveti, disa dyqane që përbënin pazarin, i cili ishte nga më të bukurit në Shqipëri. Ai është ndërtuar me gurë të gdhendur e me qepena të hekurta, në dy anët e lumit Morava[16]. Iljaz beu në Korçë ka ndërtuar edhe një hamam. Zbukurimet e xhamisë së Iljaz beut dhe mbulesa e plumbtë është bërë nga pasardhësi i tij, Mehmet beu në vitin 1572.
Kavaja ka arritur të promovohet kasaba në vitin 1561 pas ngritjes së Xhamisë së Vjetër dhe objekteve të tjera nga Ali Hajdar Beu. Xhaminë Kubelije të Kavajës e ka ndërtuar pasardhësi i Ali Hajdar beut, Kapllan pasha, në vitin 1735[17]. Nga dera fisnike e Kavajës ka pasur edhe poetë të shquar, njëri prej tyre ka qenë “Tevfik” Kavaja. “Tevfik” Kavaja ka ndërtuar, në vitin 1817, sahat-kullën (kullën e orës) shumë të bukur të Kavajës[18]. Mësimet i ka vijuar në Shkodër e Tiranë ku, përveç tjerash, ka zotëruar shumë mirë poetikën dhe stilistikën. Vdiq në vitin 1260 H. / 1844, duke lënë një përmbledhje poezish.. Ka njohur mirë krijimtarinë poetike të poetëve shqiptarë nga qytetet fqinje me Kavajën, gjë që e dëshmojnë poezitë nazire (imituese).
Gjakova ka fituar statusin e kasabasë me objektet që ka ndërtuar dhe ka dhuruar Sylejman Hadim-aga, nga fshati Guskë i rrethit të Gjakovës. Ai në vitin 1003 H. / 1594 ka dhuruar një xhami, që njihet me emrin Xhamia e Hadumit, një mekteb (shkollë), një bibliotekë, një muvakit-hane (objekt për matjen e kohës dhe për caktimin e kalendarit me ndihmën e kuadranteve astrolabike), një hamam, një han dhe disa dyqane. Për mirëmbajtjen e këtyre objekteve, ai pastaj ka kërkuar nga Sulltani që t’i bashkëngjiten vakëfit të tij një varg tokash nga haset sulltanore dhe të ardhurat e tyre të përdoren për mirëmbajtjen e objekteve dhe pagimin e personelit të angazhuar me punë në këto objekte. Zhvillimi i arsimit dhe kulturës në Gjakovë gjatë periudhës osmane nuk mund të merret me mend pa kontributin e familjes Kurtpasha. Pinjollët e kësaj familjeje kanë ndërtuar pothuaj të gjitha objektet e kultit dhe të kulturës islame në Gjakovë. I pari pashë i kësaj dere fisnike ka qenë Kurt Pasha, muhafiz i Ujvarit në vitin 1663. I biri i tij, Hasan Pasha, ka qenë pjesëmarrës aktiv në luftërat austro-turke. Në vitin 1694, Hasan Pasha ka qenë mytesarrif i Shkodrës. Mbi njëzet pasardhës të Kurt Pashës, kanë arritur gradën pasha. Disa prej tyre u dalluan si mbështetës të zhvillimeve kulturore e arsimore në Gjakovë. Mahmud Pasha, i biri i Hasan Pashës, ka ndërtuar xhaminë dhe mektebin në qendër të Gjakovës që mban emrin e tij. Murad Pasha, i biri i Adem Pashës, (vd. rreth vitit 1748), ka ndërtuar dhe ka dhuruar Medresenë e Madhe dhe Teqenë e Madhe të saadinjve në Gjakovë[19]. Këto dy objekte kanë qenë institucionet më të rëndësishme kulturore edukative të Gjakovës. Myderriz i parë në Medresenë e Madhe të Murad Pashës në Gjakovë, ka qenë Yvejs efendiu nga Shkodra. Ndërsa shehi i parë i Teqesë së Madhe ka qenë Sylejman Axhiza Baba, po nga Shkodra[20].
I ati i Murad Pashës, Adem Pasha, në ato vite, ka qenë mytesarrif në disa sanxhaqe shqiptare. Në vitin 1694 ka qenë mytesarrif i Ohrit, në vitin 1696 mytesarrif i Elbasanit, në vitin 1697 përsëri mytesarrif i Ohrit, ndërsa në vitin 1699, kur Axhiza Baba vjen në Gjakovë, Adem Pasha ishte mytesarrif i Shkodrës[21]. Shejh Sylejman Axhiza Baba në Gjakovë ka ardhur në vitin 1699 dhe ka filluar aktivitetin për ngritjen shpirtërore të masave dhe për përhapjen e tarikatit Saadi, tarikat ky, deri atëherë i papranishëm në trojet shqiptare. Objektet që Murad Pasha ndërtoi, kanë rëndësi të veçantë kulturo-arsimore dhe fetare. Teqenë e Madhe Murad Pasha e ka ndërtuar në vitin 1714, siç konfirmon Axhiza Baba me një tarih (kronogram) në Divanin e tij[22]. Ndërsa vakufimi i saj dhe i objekteve tjera që ka ndërtuar Murad Pasha, është bërë në vitin 1732. Axhiza Baba, në Divanin e tij i ka kushtuar një poezi lavdëruese Mehmet Pashës së Gjakovës, nga e cila kuptojmë se ai, në vitin 1717, përkrah Mehmet Pashë Gjakovës ka marrë pjesë në luftën kundër venedikasve që është zhvilluar në Ulqin[23]. Axhiza Baba ka vdekur në Prizren në vitin 1747-48.
Murad Pasha ka qenë mecen i vërtetë i dijetarëve dhe intelektualëve të kohës. Ai edhe vetë ka qenë njeri i ditur dhe i penës, gjë që vërtetojnë dorëshkrime të cilat ruhen nëpër disa koleksione në Prishtinë, Gjakovë dhe Sarajevë. Nga dera fisnike e Kurtpashëve dolën dijetarë dhe poetë, si: Sejfedin Pasha, i biri i Ali Pashë Gegës (vd. 1790); Ahmed Kurd Pasha ( vd. 1827) dhe Mustafa Pasha (i biri i Sejfedin Pashës). Sejfedin pasha i parë ka ndërtuar një xhami e cila quhej Xhamia e Sefës. Edhe zonjat Sofa dhe Hanka, të cilat kanë qenë nga kjo derë fisnike, kanë ndërtuar nga një xhami në Gjakovë.
Kaçaniku ka marrë statusin e kasabasë në vitin 1003 H. / 1594 kur Koxha Sinan Pasha, i biri Ali begut, i lindur në Topojan të Lumës, ndërtoi aty xhaminë, një hamam, një shkollë, një imaret dhe dy hane. Sinan Pasha gjatë periudhës 1580-1596 ka zënë pozitën e vezir-i azamit pesë herë.
Sinan Pasha dhuroi një varg objektesh fitimprurëse: 12 dyqane në Shkup, një hamam në Prishtinë, si dhe pasuri tjera të paluajtshme në disa fshatra të Shkupit, në disa fshatra të Kosovës, në Lumë, në Shqipërinë jugore, në Ulqin e gjetiu[24]. Edhe djali i tij, Mehmed Pashë Kaçaniku (vd. 1605) themeloi një varg vakëfesh. Në vitin 1601 ai ngriti një xhami në Shkup. Po në Shkup, ndërtoi një shkollë. Mehmed Pashë Kaçaniku ka ndërtuar edhe një bibliotekë dhe një teqe në Shkup[25]. Titujt e librave të bibliotekës, i ka shënuar në vakufname. Po ky vakif ka ndërtuar edhe një xhami dhe një shkollë në Gostivar, kurse për mirëmbajtjen e tyre ka vakufuar një karavansaraj dhe një hamam në Gostivar.
Tirana e ka fituar statusin e kasabasë falë objekteve që i ka ndërtuar dhe i ka dhuruar Sylejman Pashë Bargjini, nga fshati Mullet[26]. Ai, para se të vritej në luftë në vitin 1o24 H. /1614, ka ndërtuar xhaminë, e cila njihej me emrin Xhamia e Vjetër, një hamam, një imaret, një furrë dhe sarajin e tij. Sylejman Pashë Bargjini ka qenë i zoti i penës dhe i shpatës. Ka shkruar poezi në të tri gjuhët e orientit islam: në arabisht, në persisht dhe në osmanisht. Në poezitë e tij, Sylejman Pasha ka përdorur pseudonimin poetik “Halimi”, që ka domethënien “i buti”; “i mëshirshmi”[27]. Në poezitë e “Halimi” tiranasit reflektojnë shpirtmadhësi, butësi dhe shije artistike të hollë. Ndërsa me xhaminë e tij, ndërtimin e së cilës vetë e ka projektuar dhe e ka mbikëqyrë,[28], ka promovuar një stil autentik të xhamisë shqiptare. I biri i Sylejman “Halimi” Pashë Bargjinit, Ahmet Pasha, në vitin 1633 i ndërtoi minarenë xhamisë dhe një krua pranë saj[29].
Djali i Ahmet Pashës, Ibrahim Pashë Bargjini dhe i biri, Kahraman Beu, që prej kohësh ishin angazhuar në lëvizjet kryengritëse të Bushatllinjëve, si përkrahës, por edhe si miq familjarë të tyre.(Zonja e Mahmud Pashë Bushatit ka qenë e bija e Ibrahim Pashë Bargjinit, më vonë edhe bija e Ibrahim Pashë Bushatit u martua me Ahmet Pashë Bargjinin II). Ibrahim Pashë Bargjini u burgos nga pushteti osman dhe, më vonë, u ekzekutua në burgun e Jedi-kules, në vitin 1788, me pretekst se nga burgu ka komunikuar msheftas me dhëndrin e vet, Kara Mahmud Pashën, të shpallur fermanli nga Sulltani dhe të rrethuar në Kalanë e Shkodrës[30].
Rol të veçantë në zhvillimet kulturore në Tiranë dhe më gjerë kanë lozur pasardhës të themeluesit të këtij qyteti nga vija femërore. Mehmet Molla Beu në vitin 1208 h./ 1793 hodhi themelet e xhamisë më të bukur të Tiranës, e cila sot njihet me emrin Xhamia e haxhi Ed’hem Beut. Kështu e mori emrin, sepse Mehmet Molla Beu nuk arriti ta përfundojë ndërtimin e saj deri sa qe gjallë dhe, pas vdekjes së tij në vitin 1223 h./ 1808, i biri, Haxhi Ed’hem Beu, e përfundoi ndërtimin dhe dekorimin e saj në vitin 1236 h./1820. Këto të dhëna i përmban mbishkrimi i vendosur mbi portalin e jashtëm të saj. Autor i këtij mbishkrimi është Haxhi Ymer Mustafa Kashari, i cili, në krijimtarinë e vet poetike, përdorte pseudonimin “Suzi”, e jo poeti turk Ahmed “Suzi” nga Sivasi, siç supozon M. Kiel[31]. Një mbishkrim tjetër është skalitur mbi portalin e brendshëm të xhamisë. Autor i këtij mbishkrimi është poeti, dijetari dhe arsimtari tiranas Ibrahim Alltiparmak efendiu, i cili, në krijimtarinë e vet poetike, përdorte pseudonimin “Muznib”, e jo “një farë Zija”, siç shkruan K. Frashëri[32]. Ibrahim “Muznib” Alltiparmak efendiu ka qenë mësues i djalit të Haxhi Edhem Beut, Ali Riza Beu, i lindur në vitin 1832[33]. Pas ndërtimit të minares së xhamisë, të sofasë dhe pas zbukurimit të interierit dhe eksterierit të saj, Haxhi Ed’hem Begu ndërtoi kullën e sahatit dhe medresenë. Vitin e përfundimit të ndërtimit të kullës së sahatit 1238 h./1822, e ka shënuar poeti krutan Shaban “Hulusi” Bej Toptani (vd. 1833) në një poezi përhajruese me kronogram, të cilën ia ka kushtuar Haxhi Ed’hem beut[34]. Nuk kemi gjetur askund vitin e ndërtimit të medresesë së Haxhi Ed’hem Beut, por mund të supozojmë se ndërtimi i saj nuk do të ketë shkuar më vonë se viti 1825. Haxhi Ed’hem Beu (1783-1848) ka qenë poet mjaft prodhimtar. Ka përdorur dy pseudonime poetike: “Shehidi” dhe “Vefaji”. I takonte tarikatit bektashi, e jo atij kaderi, si thotë K. Frashëri[35]. Ai, madje, pas largimit nga Tirana, afër dhjetë vjet (1808-1818) ka qëndruar në Karaağaç në dergjahun bektashi të Mustafa Fatih Babës, ku ka shërbyer si postneshin (Baba) i këtij dergjahu[36]. Një Divan i Haxhi Ed’hem Beut gjendet në Bibliotekën Universitare të Stambollit, me numrin e signaturës Ty 1017.
Në Tiranë kanë jetuar dhe vepruar edhe tre poetë dhe shehlerë kaderi, të cilët kanë bërë aso kohe. Ata janë Sheh Rexhep “Lisani”, Sheh Selim “Halimi” dhe Hasan “Hadim” Tirana.
Sheh Rexhep “Lisani” Tirana (1670-1789), ka qenë sheh dhe poet i dalluar tiranas. I ati quhej Dervish Kubati, që nga mbiemri kuptohet se ka qenë me prejardhje nga fshati Kubat. Ka jetuar e vepruar në Tiranë, ku plot shtatëdhjetë vite qëndroi në postin e shehit të tarikatit kaderi[37]. Vdiq në Tiranë në moshën 119 vjeçare, më 1789[38]. Në krijimtarinë e tij letrare Sheh Rexhepi nënshkruhej me emrin poetik “Lisani”. Ai ka qenë një sheh shumë i ditur dhe i ngritur.
Sheh Selim “Halimi” Tirana (1793-1853) u lind në Tiranë. Është djali i Sheh Junus Efendiut dhe nipi i Sheh Rexhep “Lisani” Efendiut. Mësimet fillestare i mori në vendlindje, pastaj mësoi edhe nga i ati. Ndërsa mësimet e larta dhe ato speciale nga fusha e tesavufit, i vazhdoi në Dibër, te dijetari dhe shehu i njohur kaderi, Sheh Osman Efendi Dibra. Pasi mori nga ai hilafetnamen (diplomën për sheh) dhe veshi hërkën (rrobën e shehit), u kthye në Tiranë. Pas vdekjes së të atit, në vitin 1831, Sheh Selim “Halimi” zuri postin e tij. Këtë post ai e ka mbajtur 23 vite rresht, deri kur vdiq në vitin 1853. Është varrosur në tyrben pranë teqesë së kaderive në Tiranë. Sheh Selim “Halimi” Tirana kishte njohuri solide nga fusha e fikhut (e drejta e sheriatit). I zotëronte të tri gjuhët orientale: arabishten, persishten dhe osmane. Ka shkruar poezi në këto tri gjuhë, por tarihi (poezia jetëshkrimore) në gjuhën perse, të cilin ia kushtoi gjyshit të tij, Sheh Rexhep “Lisani” Efendiut, është një dëshmi e qartë se në çfarë shkalle të lartë zotëronte këtë gjuhë dhe letërsinë e poetikën orientale përgjithësisht. Përveç poezive të shumta që ka lënë në gjuhët orientale, Sheh Selim “Halimi” ka bërë edhe komentimin e disa veprave të njohura mistiko-filozofike, siç është vepra e Abdyl-Kadër Gjejlaniut “Tuhfetu’l-gajb”. Komentimin e kësaj vepre e ka përfunduar në vitin 1242 H./1826.[39] Për këtë dijetar e poet, të dhëna jetëshkrimore me interes sjell poeti tiranas Said Efendiu, i biri i Haxhi Ymer “Suzi” Kasharit, me mersijen (elegjinë) kushtuar Sheh Selimit me rastin e vdekjes.[40]
Hasan “Hadim” Tirana (vd. 1805) ka qenë sheh i kaderive dhe poet i letërsisë se teqeve. U lind në Tiranë ku edhe vijoi shkollimin. Mësime speciale nga fusha e tesavufit dhe e ngritjes shpirtërore mori nga dijetari dhe gnostiku më i madh tiranas i asj kohe, Sheh Abduselam Tirana (vd. në vitin 1776), i njohur me atributin e lartë “Shejhu’l-islam”.[41] Hasan “Hadim” Tirana nga ky dijetar i famshëm mori, po ashtu, hilafetnamen për sheh kaderi. Ai kishte themeluar një hanikah (teqe) në Tiranë, ku mblidheshin ithtarët e rendit kaderi, të cilët i mësonte dhe edukonte në frymën e këtij rendi. Pas një veprimtarie mbi dyzetvjeçare, ka vdekur në Tiranë në vitin 1805 dhe është varrosur në tyrben pranë hanikahit të tij[42]. Ka shkruar shumë poezi të karakterit mistiko-filozofik në të tri gjuhët orientale.
Peqini ka arritur të promovohet kasaba falë objekteve që ka ndërtuar dhe dhuruar Abdurrahman Pashë Peqini, nga fshati Çicul (Vd. 1687). Abdurrahman pasha në vitin 1666 ka ndërtuar një xhami, një hamam, shtatë kroje, hane, dyqane, ura etj. Abdurrahman Pasha ka qenë i afërm i Hoxha –zade Hasan Pashës. Në vitin 1669 u bë aga i jeniçerëve. Në vitin 1674 fitoi gradën e vezirllëkut dhe pozitën e valiut të Bagdadit. Prej atje, më 1679 shkoi në Egjipt, kurse në vitin 1681 u emërua vali i Bosnjës. Në vitin 1682 ishte muhafiz (komandant) i kalasë së Kamenicës, kurse në vitin 1684 u bë vali i Budimit. Në vitin 1685 qe komandant i ushtrisë osmane në Hungari dhe, po atë vit, shkoi vali në Halep. Në vitin 1686 shkoi vali në Budim, për herë të dytë dhe atje, më 26 gusht 1687, është vrarë në luftë, në moshën 80 vjeçare. Ai, përveç vakëfeve që ka lënë në Peqin, ka rindërtuar edhe tyrben e Ma’ruf-i Kerhit në Bagdad[43].
Nga kjo derë kanë dalë veprimtarë të shquar shoqërorë dhe kulturorë, si Xhafer “Sadik” Pashë Peqini (vd. 1834). Xhafer Pasha u lind në Peqin, qytezë kjo që, atëherë, binte nën juridiksionin e Vilajetit të Shkodrës. Ai rrjedh nga një familje fisnike peqinase, e cila luajti rol parësor në themelimin dhe zhvillimin e kësaj qyteze. I ati i Xhaferit, Sylejman Pashë Peqini (vd.1820), ishte një nga autoritetet e vendit. Stërgjyshi i Xhaferit, Abdurrahman Pashë Peqini (vd.1687), ndërtoi dhe një varg objektesh të rëndësishme, të cilat Peqinit i dhanë tiparet dhe statusin e një qyteze. Mësimet e para, Xhaferi i mori në vendlindje, ndërsa studimet i ka vijuar në Shkodër. Në Shkodër mori mësime nga myderisi shkodran me famë, Myrteza “Safi” Efendiu, si dhe nga dijetarë të tjerë shkodranë[44]. Pas vdekjes së babait, Xhaferi kthehet në Peqin, ku, më 1821, u emërua mydyr (prefekt) i kësaj qyteze. Për aftësitë administrative, por edhe ushtarake, që tregoi Xhaferi, pas një viti, fitoi gradën vezir. Në vitin 1827, Xhafer Pasha u emërua mytesarrif i Maçinit (tani Dobruxha në Rumani), në vitin 1829 u emërua guvernator i Inebahtit (Lepanto) dhe, po atë vit, u emërua vali i Karlli-ilit. Në luftërat që ndodhën atëherë në vilajetin e Karlli-ilit, Xhafer Pasha mori pjesë dhe tregoi aftësi të rralla ushtarake[45]. Në vitin 1833 ai shkoi në Stamboll ku u prit në audiencë te Sulltan Mahmudi II[46]. Një vit më pas (1834), Xhafer Pasha vdiq.
Xhafer Pasha në shkrimet e tij ka përdorur pseudonimin poetik “Sadik”. Një gazel i Sadikut është botuar nga biografi i parë i tij, Ali Emiri. Përndryshe, vepra e tij letrare ka mbetur në dorëshkrim dhe ruhet në bibliotekën popullore (Millet Kütüphanesi) në Stamboll. Ajo është e përmbledhur në një divan në të cilin gjejmë poezi të Xhafer “Sadik” Pashës të shkruara gjatë kohës së sundimit të tre sulltanëve osmanë: të Selimit III (1789-1807), të Mustafës IV (1807-1808) dhe të Mahmudit II (1808- 1839).[47] Xhafer Pasha ishte poet, por edhe stilist i dalluar, ishte njeri i vendosur, i edukuar dhe fisnik. Tek ai pikasnin atributet më të mira njerëzore. Poet i njohur peqinas ka qenë edhe vëllai i Xhafer Sadik Pashës, Ibrahim Fehmi bej Peqini (vd. 1853). Biobibliografët dhe autorët e antologjive të ndryshme të letrarëve osmanë ofrojnë pak të dhëna për këtë poet, madje, e ngatërrojnë me ndonjë person tjetër.
Përveç këtyre kasabave (qytezave) që u përmenden më lart, ka pasur edhe vendbanime të tjera që kanë arritur statusin e kasabave, por, për arsye të ndryshme, ato nuk kanë njohur një zhvillim progresiv dhe, me kalimin e kohës, e kanë humbur këtë status. Vendbanime të këtilla kanë qenë Zinova e Opojës dhe Rogova e Hasit.
Zinova statusin e kasabasë e ka fituar falë ndërtimeve dhe vakufimeve të Mehmet Kukli-begut. Kukli-begu ka qenë njëri nga legatorët më të rëndësishëm shqiptarë. Me objektet që ka ngritur, e ka ndihmuar shumë zhvillimin e kulturës islame ndër shqiptarët e sanxhakut të Prizrenit dhe më gjerë. Nga vakufnameja e tij, e legalizuar në vitin 1538, në Prizren, shohim se ai ka vakufuar këto objekte: 2 xhami, 1 mesxhid, 1 teqe, 3 hamame, 14 karavansaraje, 167 dyqane, 1 urë, 2 puse, 16 gurë mulliri, 50.000 akçe argjendi, shumë parcela tokash, si: vreshta, bahçe, livadhe, male etj. Prej këtyre, në kasabanë Zinovë të Opojës, ka vakëfuar: 1 shkollë, 1 xhami, 1 mesxhid, 1 karavansaraj, 1 hamam dhe 1 krua[48].
Rogova statusin e kasabasë e ka arritur falë bujarisë së birit të saj Hasan Pashë Jemishçiu (“Perimtari”), sadriazam (kryeministër) i Perandorisë Osmane prej 22 korrikut të vitit 1601 deri më 4 tetor të vitit 1603, kur u shpall fermanli dhe u ekzekutua nga sulltani. Hasan pasha në Rogovë ka ndërtuar fillimisht një urë në vitin 987 H./ 1579[49], pastaj, në vitin 989 H/ 1581 ka ndërtuar xhaminë e cila edhe sot qëndron. Përveç këtyre, Hasan Pasha në Rogovë ka ndërtuar një hamam, një imaret, një karavan-saraj disa kroje dhe dyqane. Po ashtu, nga kjo periudhë ka mbetur edhe kulla e tij, e njohur si kulla e Hasan Agës. Hasan Pasha ka lënë vakëfe edhe në Prizren dhe në Gjakovë.
Kontribut tejet të rëndësishëm zhvillimeve kulturore i ka dhënë dera fisnike e Bushatlinjve të Shkodrës, sidomos duke filluar nga Mehmet Pashë Plaku e këndej, qoftë duke themeluar institucione të arsimit e të kulturës, apo qoftë duke u marrë edhe vetë me krijimtari letrare[50]. Medreseja e Qafës, e ndërtuar nga Mehmet Pashë Plaku, ka qenë institucion me rëndësi të veçantë për zhvillimin e arsimor dhe kulturor të Sanxhakut të Shkodrës dhe më gjerë. Myderrizi i parë që ka dhënë mësim në këtë medrese është Murteza “Safi” Shkodra (vd. pas vitit 1775), i biri i Murteza “Raxhi” Shkodrës. Nga tradita njihet si Myrteza efendi Shoshi[51], ka qenë myderrizi kryesor, poeti e mjeshtri i poetëve dhe myftiu i Pashallëkut të Shkodrës. Si dijetari më i dalluar shkodran që ishte, Mehmed Pashë Plaku ia besoi arsimimin dhe edukimin e fëmijëve të vet. Kështu që, mësuesi dhe edukatori kryesor i Ibrahim “Halili” Pashës, qe Murteza “Safi” Shkodra. Ibrahim Pasha edhe artin e letërsisë dhe poetikën i mësoi nga ky poet i dalluar i kohës së tij.[52] Ky dijetar i shkëlqyer dhe poet elokuent, me rastin e vdekjes së Mehmed Pashë Plakut, i kushtoi një tarih (poezi jetëshkrimore), nga kronovargu i së cilës del viti 1189 H/ 1775, që tregon vitin e vdekjes së tij[53].
Murteza “Safi” Shkodra nxori një plejadë shkollarësh e poetësh, të cilët, pastaj, i dhanë shtytje e ndihmesë të rëndësishme zhvillimit kulturor, arsimor e shoqëror të vendit, në veçanti Pashallëkut të Shkodrës. Kontribut i veçantë i tij është nxitja e dashurisë për artin e letërsisë te studentët e tij. Po veçojmë këtu Ibrahim Halili Pashë Shkodrën dhe Xhafer Sadik Pashë Peqinin. Personalitetin e Murteza efendiut e stolisnin virtytet më të larta që mund të kishte një intelektual i lartë i kohës së tij. Jehona e famës së tij kishte arritur deri në Oborrin sulltanor. Prandaj ai ka qenë ftuar nga Shejhu’l-islami i Perandorisë Osmane për vizitë pune dhe, në atë rast, është pritur edhe në audiencë te Sulltani.[54]
Mehmed Pashë Plaku ka ndërtuar edhe objekte tjera. Nga ato po përmendim Xhaminë e Plumbit, e ndërtuar në vitin 1773, dhe bibliotekën e pare publike e cila njihej si Biblioteka e Vakëfit. Objekte të rëndësishme kulturore ka ndërtuar edhe Kara – Mahmud Pasha. Medreseja e Pazarit me Bibliotekën dhe Xhaminë e Madhe janë ndërtime të tij.
Me krijimtari letrare nga kjo derë fisnike janë marrë: Ibrahim Pasha, me emrin letrar “Halili” (vd. 1809); Mehmed Pasha, me emrin letrar “Asaf” (1768-1802) dhe Mustafa Pasha, me emrin letrar “Sherifi” (1797-1860). Bijtë e Mustafa Pashës: Mahmud “Hamdi” Pasha, i lindur në Shkodër më 1824 dhe Hasan “Haki” Pasha, i lindur në Shkodër më 1826. Këta janë dëshmuar poetë të talentuar dhe të thellë. Nga këta do të veçonim Mehmed “Asaf” Pashë Shkodrën (1768-1802). Në shkrimet e tij, Mehmed Pasha është nënshkruar me emrin poetik “Asaf”. Mehmed “Asaf” Pasha ka qenë dijetar i ngritur, shkrimtar letrar i formuar dhe poet me talent dhe shije të hollë artistike. Kështu, Mehmed Asaf Pasha ka qenë shëmbëlltyrë e poetit, intelektualit dhe e pushtetarit të kohës[55]. Poetët bashkëvendës të Mehmed Asaf Pashës, shkonin në zyrën e tij dhe lexonin poezitë e tyre. Me dijetarët dhe, sidomos, me letrarët që shkruanin në persishte, Mehmed Asaf Pasha shkëmbente letra me anekdota në vargje. Njëri nga ata ishte dijetari e poeti Mesud Kamber Demiri nga Shkodra, i cili, sipas Ali Emirit, ishte poet i rangut të Saibit[56] dhe Nabiut[57]. Mesud Kanberi i kishte dërguar Mehmed Asaf Pashës një poezi të shkurtër në gjuhën perse, me të cilën kërkonte nga ai përmbledhjen e fetfave të Ali Efendiut.[58]
Një derë fisnikësh, që u dallua në Prizren për kontributin që i dha përparimit të jetës kulturore, duke themeluar e dhuruar institucione të ndryshme, ishte familja e famshme Rrotlla, me prejadhje nga fshati Nangë i Lumës, e cila në Prizren kishte sunduar mbi një shekull, nga fillimi i shek. XVIII deri në fund të dekadës së katërt të shek XIX. I pari i kësaj familjeje ishte Salih Zajmi, të cilit, pas aftësive që kishte treguar në luftën e Kretës, në vitin 1667, sadriazami Fadil-Ahmet pashë Qypërliun i kishte dhuruar një zeamet. Salih Zaimi la dy djem: Mahmudin dhe Mehmedin, për të cilët nuk kemi informacione, nëse kanë pasur farë pozite ose jo. Por nipi i tij, Salih Pasha, i biri i Mahmudit, në vitin 1747 fitoi gradën Pashë dhe u emërua sanxhakbe i Prizrenit. Këtë pozitë e mbajti deri në vitin 1749/50. Pas tij, sanxhekbejlerë të Prizrenit patën ardhur të bijtë e tij, Emrullah Pasha (qe vrarë nga pashai i Shkodrës më 1774) dhe Ismail Pasha (sanxhakbeg i Prizrenit në vitet 1785/86). Këtë pozitë, më pastaj, e patën marrë të bijtë e Emrullah Pashës, Tahir Pasha 1794/95 dhe Rustem Pasha (1800). Më vonë këtë pozitë e kishin arritur bijtë e Tahir Pashës, Said Pasha (1805-1815), Mahmud Pasha (1819-1836) dhe Emin Pasha, i cili qe emëruar për të dytën herë sanxhakbe i Prizrenit në vitin 1842 (vdiq më 1843)[59]. Nga ndërtimet që kanë bërë ata, po veçojmë: Tahir pashë Rotlla, sipas vakufnames së tij, një kopje të së cilës kemi në dorë, në vitin 1794 ka dhuruar 120.000 akçe dhe një mulli me dy gurë në Nashec afër Prizrenit për mirëmbajtjen e ndërtesës së medresesë pesëdhomëshe, të cilën e ka ndërtuar afër xhamisë së Mehmet Pashës. Mahmud Pashë Rrotlla ka ndërtuar tri xhami në Prizren: njërën në Kala në vitin 1828, tjetrën në Bylbyl-dere dhe të tretën në Mahallën e Hoçës në vitin 1833. Mahmud Pasha ka ndërtuar, po ashtu, një medrese ndërmjet viteve 1806-1831, Kullën e sahatit në vitin 1816. Nga një kullë sahati ka ndërtuar në Rahovec (1791) dhe në Mamushë (1815). Djali tjetër i Tahir Pashës, Emin Pasha (Vd. 1843) në Prizren ka ndërtuar një xhami (1831) dhe ka themeluar një medrese, ndërtimi i së cilës është përfunduar në vitin 1855-56, pas vdekjes së themeluesit të saj. Myderrizi i parë i Medresesë së Emin Pashës ka qenë Mehmet Tahir efediu, farefis i Emin Pashë Rrotllës.
Dera fisnike e Mahmut-begollëve të Pejës, po ashtu, ka ndihmuar zhvillimin kulturor të Pejës dhe të sanxhakut të Dukagjinit. Shumica dërmuese e objekteve fetare dhe kulturore arsimore në Pejë janë ndërtuar dhe janë dhuruar prej tyre. Kjo derë ka dhënë mbi 20 pashallarë, ndër ta edhe kryeministrin Merre Hysejn Pasha i cili, në pozitën e kryeministrit të Perandorisë Osmane, ka ardhur dy herë gjatë viteve 1622-1623. Merre Hysejn Pasha në Pejë ka ndërtuar Xhaminë e Plumbit, një hamam dhe një han. Medreseja e Vjetër dhe Biblioteka e Vjetër janë ndërtuar nga pjesëtarë të kësaj familjeje fisnike. Kara Hysejn Pasha, i biri Mahmud Pashës, ka ndërtuar një xhami në Pejë. Ahraman Pasha ka ndërtuar një shkollë (mejtep).
Familja fisnike Gjinolli ka dhënë kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës në Prishtinë. Jashar Pashë Gjinolli (vd. 1840), në vitin 1834 ka ndërtuar një xhami, ndër më të bukurat në Kosovë nga aspekti i dekorimeve. Dekori artistik i kësaj xhamie është i ngjashëm me atë të Haxhi Ed’hem Beut në Tiranë dhe të Xhamisë së Larme në Tetovë. Abdurrahman Pasha, i biri i Jashar Pashës, në vitin 1869 ka ndërtuar Ruzhdijen (gjimnazin e ulët). Pas djegies në vitin 1881, atë e kanë rindërtuar bijtë e Abdurrahman Pashës: Zija Bej Prishtina, Ali Danish Beu dhe Fuad Pasha.
Një derë fisnike shqiptare që ka luajtur rol të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës shqiptare me frymë islame, është ajo e Rexhep Pashë Tetovës. Ka qenë djali i një Dervish Shalës. Kjo familje fisnike, që nga fillimi i shek. XVIII ka ndihmuar kulturën dhe arsimin. Teqeja bektashiane e Harabati Babës në Tetovë është rindërtuar nga Koxha Rexhep Pasha në vitin 1780, kur edhe u gradua Pashë. Në këtë vit, ai ka vendosur mbishkrimin mbivarror të Harabati Babës, kurse në vitin 1790 ka ndërtuar aty një krua. Kryevepër e Abdurrahman Pashës është Kalaja e Tetovës. Nga kjo derë fisnike kanë dalë shumë pashallarë, por edhe poetë të njohur. Mehmet Akif Pasha (1822-1893), pastaj i biri tij, Salih Rashit Pasha (1846-1920), kanë lënë një krijimtari të begatë poetike. Abdurrahman Pashë Tetova, së bashku me vëllezërit e vet, mbante nën pushtetin e tij krahinën nga Prizreni deri në Shtip. Mori pjesë në Lëvizjen kryengritëse të pashallarëve shqiptarë kundër pushteti qendror Osman të viteve ‘30 të shek. XIX. Në fillim të vitit 1834 Abdurrahman Pashë Tetova u thirr në Stamboll prej nga nuk u kthye më.
Medresenë më të madhe në Berat e kanë ndërtuar bashkëshortët Ajshe Kadën dhe Sali Beu në dekadat e fundit të shek. XVII.[60]
Pashallarët e Beratit, veçanërisht Ismail Pashë Velabishti dhe Ahmed Kurd Pasha, kanë ndihmuar jetën kulturore. Për të parin, dihet se ka shkruar edhe poezi shqipe dhe se ka qenë mecen i Nezim Beratit, përfaqësuesi më të rëndësishëm të letërsisë shqipe alhamiado.
Dera fisnike Libohova, e njohur si familja e Asllan Pashallinjëve të Janinës, i ka kontribuar zhvillimit kulturor të vendit. Zylfikar Aga është ndërtuesi dhe dhuruesi i Bajrakli Xhamisë në mes të Pazarit të Janinës, para vitit 1583[61]. Asllan Pasha, sanzhakbe i Janinës, në vitin 1615 ndërtoi në Kalanë e Janinës xhaminë e tij madhështore[62]. Asllan Pasha II, i biri Mustafa Pashës dhe dhëndri i Mahmut Pashë Begollit të Pejës, ka ndërtuar pazarin e Janinës. Ai ka qeverisur në Janinë nga viti 1702 deri më 1740[63]. Libohova, nga fundi i shek. XVII, mori tiparet e një qyteti.
Është me shumë rëndësi të theksohet se edhe femra shqiptare të dyerve fisnike, kanë dhënë një kontribut të çmuar në zhvillimin e kulturës gjatë periudhës osmane. Dervish Hatixhja nga Tirana ka një vend të veçantë në mesin e femrave shqiptare që i kontribuuan zhvillimit të kulturës. Ajo është gruaja e parë që krijoi poezi shqipe alhamiado[64]. Po ashtu, ajo ka ndërtuar një teqe ku, më vonë, u bë sheh i kësaj teqeje të tarikatit Kaderi. Ky është rasti i parë dhe mbase i vetmi në historinë tonë, që një femër shqiptare të mbajë postin e shehit. Zejnep Hanmi në Tiranë ka ndërtuar një xhami. Fatma Hanmi ka ndërtuar një faltore në një fshat të Beratit. Koxha Hanmi ka ndërtuar një xhami në Durrës. Ajshe Hatuna ka ndërtuar një mesxhid në Elbasan. Rabie Hatuna, e bija e Mustafa Efendiut, ka ndërtuar një xhami dhe një zavije në Elbasan. Po në Elbasan, është e njohur Xhamia e Nazireshës. Hatixhe Hatuna ka ndërtuar një xhami në një lagje të Shkodrës, Hanife Hatuna, po ashtu, ka ndërtuar një mesxhid në Shkodër, Fatime Sherife Hanmi ka ndërtuar xhaminë e Qafës në Shkodër, të cilën pastaj dhëndri i saj, Mustafa Pashë Shkodra, e ka meremetuar. Gylfem Hatuna ka ndërtuar një xhami në Pejë. Motrat Sofa dhe Hanka kanë ndërtuar nga një xhami në Gjakovë. Në Prishtinë, po ashtu, dy zonja kanë ndërtuar nga një xhami që njihen me emrat Xhamia Hatunije dhe Xhamia Kadrije. Shehzade Hanmi, e bija e Mehmet Tahir Pashë Rrotllës nga Prizreni, ka ndërtuar një xhami në Gjilan në vitin 1835. Hysnija Hanmi ka ndërtuar xhaminë më të bukur në Tetovë. Ajshe Hatuna në vitin 1596 ka ndërtuar një Xhami në Tetovë. Po në Tetovë, Mensure Hanmi ka ndërtuar një hamam.

Përfundim

Gjatë periudhës osmane në Shqipëri, fisnikëria shqiptare ka qenë shtysë e zhvillimeve kulturore. Ajo ka ndërtuar dhe ka dhuruar një varg medresesh, bibliotekash, xhamish e teqesh, si dhe një varg objektesh ekonomike, tregtare e utilitare. Me të ardhurat që realizonin objektet ekonomike tregtare, mirëmbaheshin institucionet kulturore, arsimore e fetare dhe paguhej personeli që punonte në këto institucione. Të gjitha këto institucione e objekte të ndryshme, në këtë periudhë, janë ngritur fund e krye sipas sistemit të vakëfit.
Si rrjedhojë e islamizimit më masovik të shqiptarëve, në shek. 18 kemi një zhvillim më intensiv të jetës kulturore në vend. Këtë e ka shoqëruar edhe përdorimi më dendur i gjuhës shqipe në jetën letrare e fetare, gjë që i ka dhënë një cilësi të re jetës kulturore shqiptare. Roli i fisnikërisë shqiptare në këtë kohë merr peshë më të madhe dhe përmasa më të gjera.
Rrjeti relativisht i gjerë i mektebeve që janë hapur madje edhe nëpër viset rurale me popullsi shqiptare myslimane, si dhe hapja e medreseve nëpër të gjitha qytetet dhe kasabatë e vendit, na çon në përfundimin se arsimi dhe edukimi i komunitetit shqiptar të besimit islam, në këtë periudhë, ka njohur një masivizim të lakmueshëm për rrethanat e atëhershme. Ky masivizim ka shkallëzuar, sidomos në shekullin XVIII, në radhë të parë, falë kontributit të fisnikërisë shqiptare në ndërtimin e institucioneve edukative e kulturore. Po ashtu, mbështetur në planprogramet mësimore të medreseve vendore, në këtë periudhë, si dhe në nivelin mjaft të lartë profesional dhe intelektual të arsimtarëve (myderrizëve) që jepnin mësim në to, gjë që pasqyrohet në veprat e tyre të mbetura në dorëshkrime, arrijmë në tjetër përfundim: këto medrese kanë qenë fidanishte të inteligjencies fetare e akademike të kohës. Në këto medrese janë kopjuar, komentuar e krijuar vepra të shumta, fushash dhe disiplinash të ndryshme shkencore, letrare e fetare, të cilat presin të studiohen nga historianët, historianët e kulturës, linguistët, teologët dhe sidomos nga orientalistët. Nga koleksionet e ruajtura të dorëshkrimeve, del se një pjesë e konsiderueshme e tyre është rezultat i punës intelektuale të fisnikërisë shqiptare, kurse një pjesë tjetër e rëndësishme e këtyre dorëshkrimeve kanë qenë pronë e kësaj fisnikërie.
Fisnikëria shqiptare, krahas pjesëmarrjes aktive në jetën politike dhe qeverisëse të vendit, gjithmonë ka pasur rol të veçantë që t’i sigurojë vendit rregullin, paqen, sigurinë dhe kështu të mbajë të zgjuar në popull ndjenjën për vetadministrim dhe besimin në forcat e veta, njëkohësisht ka luajtur rolin kryesor në zhvillimin kulturor të vendit.
Gjatë tërë periudhës së sundimit osman, fisnikëria shqiptare, ka përkrahur bujarisht dijen dhe artin dhe ka kultivuar shijen e hollë për të bukurën dhe të madhërishmen.

 

* Punimi është version i zgjeruar i kumtesës së lexuar në Simpoziumin e dytë Ndërkombëtar “Kultura dhe Civilizimi Islam në Ballkan” ( Tiranë 5-7 dhjetor 2003).

 

[1] Hasan Kaleši: Najstariji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku = Dokumentat më të vjetra të vakufevet në Jugosllavi në gjuhën arabe, Prishtinë 1972; Hasan Kaleši, Ismail Eren: Prizrenac Mahmud -Paša Rotul, njegove zadužbine i vakufnama, Në: Antikitete të Kosovës VI-VII, Prishtinë 1973; Kemal Ozergin, Hasan Kaleshi, Ismail Eren: Prizren Kitabeleri, Në: Vakıflar Dergisi VII, Ankara 1968. (Hasan Kaleshi): Përmendoret e arkitekturës islame dhe dorëshkrimet orientale. Në: Kosova dikur e sot, Beograd 1973, f.467-478.
[2] Eqrem bej Vlora: Kujtime, Tiranë:Shtëpia e librit dhe e komunikimit, 2001; Ekrem Vlora: Kalaja e Kaninës: [separat i revistës Shejzat], Romë,1961.
[3] Kristo Frashëri: Historia e Tiranës, Vëll.I, Tiranë: Toena 2004.
[4] Skender Rizaj: Kosova gjatë shekujve XV, XVI dhe XVII, Prishtinë:Rilindja 1982.
[5] Vexhi Buharaja: Mbishkrime turko-arabe në Shqipëri (Dorëshkrim, ruhet në Arkivin e Institutit të Historisë ) Tiranë,1980.
[6] Jashar Rexhepagiq: Školstvo i prosveta na Kosovu: Od kraja XVIII stoleca do 1918. godine. Prishtina, 1974 ; Jashar Rexhepagiqi: Dervishët dhe teqetë. Bot. i dytë, Pejë: Dukagjini, 2003.
[7] Ferit Duka: Berati në kohën osmane (shek. XVI-XVIII). Tiranë 2001.
[8] Hamdi Bushati: Shkodra dhe motet. Vëllmi I Shkodër 1998: Vellimi II Shkodër 1999. ; Hamdi Bushati: Bushatllinjtë. / Pajisur me shënime dhe një Suplement nga Nexhmi Bushati. Shkodër 2003
[9] Nehat Krasniqi: Dy dokumente gjenealogjike të rendësishme. në: “Dituria Islame”, nr. 59, Prishtinë 1994; Nehat Krasniqi: Kronika (Menakib) e Tahir efendiut, burim i rendësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane. Në: Edukata Islame, nr.57,Prishtinë 1995; Nehat Krasniqi:Mehmet Kuklibegu – legatori më meritor për zhvillimin ekonomik dhe kulturo-arsimor të Opojës gjatë shek XVI. Në: Penda, nr.1. Prizren 1995; Nehat Krasniqi: Kontributi i pashallarëve Bushatlinj të Shkodrës në fushën e kulturës. Në: Seminar i katërt ndërkombëtar “Shkodra në shekuj”, Vëllimi I. Shkodër 2002.
[10] Muxhait Asimov: Osmanska epigrafika na Kosovu i Metohiji. (Disertacion i doktorates në dorëshkrim). Prishtina 1995.
[11] Raif Vırmica: Kosova’da Osmanlı Mimari Eserleri. Ankara 1999.
[12] Machiel Kiel: Ottoman architecture in Albania 1385-1912. Istanbul 1990.
[13] N. D. N. : Korça dhe kadundet e qarkut. Korçë 1923, f. 35.
[14] Poaty f. 60.
[15] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 3, Istanbul 1996, f. 796.
[16] N.D.N.: Korça dhe katundet e qarkut, f. 36; 43.
[17] Machiel Kiel: Ottoman architecture in Albania 1385-1912. Istanbul 1990, f. 158. Sipas Mehmed Syrejasë, Kapllan Pasha me gradën mirimiran ishte muhafiz i Vlorës. (Sixhill-i Osmani 3, f.867).
[18] Ali Emiri, Po aty; Machiel Kiel, Ottoman Architecture in Albania 1385-1912, Istanbul: Research Centre for Islamic History, Art and Culture, 1990, f. 155.
[19] Nehat Krasniqi, Dy dokumente gjenealogjike të rëndësishme, Në: Dituria Isalame, nr. 59, Prishtinë 1994, f. 14.
[20] Është e pambështetur hipoteza se Axhiza Baba rrjedh nga familja e Bushatllinjëve.
[21] Mehmet Süreyya: Sicill-i Osmanî 1, Istanbul 1996, f. 141.
[22] Në kopjen e Divanit të Axhiza Babës që ruhet në Teqen e Sheh Banit në Gjakovë, f.118-119, është poezia epigrafike të cilën autori ia ka kushtuar ndërtuesit të Teqes së Madhe, Murad Pashës. Data e ndërtimit të saj del nga kronogrami: “Allah gani” i cili sipas llogaritjes ebxhedike jep vitin 1126 H. që është ekuivalent me vitin 1714 sipas erës sonë.
[23] Divani i Axhiza babes, që ruhet në Koleksionin e Dorëshkrimeve të Bibliotekës Kombëtare dhe universitare të kosovës, f 43-44.
[24] Hasan Kaleshi: Najstariji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku = Dokumentat më të vjetra të vakufevet në Jugosllavi në gjuhën arabe, Prishtinë 1972, f. 274; 328.
[25] Hasan Kaleši, Mehmed Mehmedovski: Tri vakufnami na Kačanik Mehmed Paša. Skopje 1955, f. 15 ; 33.
[26] Ali Emiri: Işkodara Vilayeti Osmanlı Şairleri, Në: Istanbul , Mil-let Kütüphanesi, Trh. 1190, f. 20.
[27] Ali Emiri. Po aty.
[28] Ali Emiri. Po aty.
[29] O. Myderizi: Qyteti i Tiranës. /ribotim/ Tiranë 1998, f. 43.
[30] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 3, Istanbul 1996, f. 772; Ahmed Cevdet Paşa: Tarih-i Cevdet, cild 4, Istanbul 1973, f. 138-139.
[31] Machiel Kiel. Po aty f. 257.
[32] Kristo Frashëri. Po aty f. 187.
[33] Ali Emiri. Po aty, f. 33. Kur biobibliografi dhe bibliofili turk Ali Emiri e viztoi Vilajetin e Shkodrës në cilësinë e inspektorit financiar në vitin 1896, Ali Riza Beu i kishte dhenë atij të dhëna biografike për 12 poetë tiranas dhe krutanë. Ali Riza Beu aso kohe ishte pensionuar duke qenë Kajmekam i Kazasë së Kavajës
[34] Ali Emiri. Po aty, f. 28.
[35] Kristo Frashëri. Po aty f. 243.
[36] Baba Rexhepi: Misticizma Islame dhe Bektashizma. New York 1970, f. 343-345; Ali Emiri. Po aty f.28.
[37] Ali Emiri, Işkodra … Vep. e cit. fl. 21.
[38] Dhimitër S. Shuteriqi, Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850, Prishtinë: Rilindja, 1978, f. 145.
[39] Ali Emiri, Işkodra vilayeti … Vep. e cit. fl. 23.
[40] Po aty, fl. 22.
[41] Për pozitën dhe rolin e shejhu’l-islamit në komunitetin mysliman në përgjithësi dhe në Perandorinë Osmane në veçanti, shih punimin: Institucioni i shejhu’l-islamit te osmanlinjtë dhe shejhu’l-islamët shqiptarë, Në: “Dituria Islame” nr. 50, Prishtinë, 1993, f. 24-26.
[42] Ali Emiri, Işkodra vilayeti … Vep. e cit. fl. 25.
[43] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 1, Istanbul 1996, f. 95.
[44] Ibnülemin Mahmud Kemal Inal, Son Asır Türk Şairleri, cüz 9, Istanbul: Maarif matbaası, 1940, f. 1559.
[45] Mehmed Süreyya, Sicilli Osmanî, cilt 2, Istanbul, 1996, f.383.
[46] Istanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma Divanlar Katalogu, IV cilt, fasikul I,II, f.129.
[47] Istanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma … vep. Cit. f. 130.
[48] Nehat Krasniqi: Mehmet Kuklibegu – legatori më meritor për zhvillimin ekonomik dhe kulturo-arsimor të Opojës gjatë shek XVI. Në: Penda, nr.1. Prizren 1995
[49] Mbishkrimin e urës së Hasan Pashë “Perimtarit” e ka gjetue z. Shaqir Shala, autor i librit Kronika e Rogovës. Ai ma solli një fotokpje të mbishkrimit për ta lexuar dhe për ta përkthyer. Informacioni për përmbajtjen e këtij mbishkrimi këtu po paraqitet për here të pare. Mbishkrimi respektivisht kronogrami përmban tre vargje në gjuhën osmane me shkrim sulus. Autori i kronogramit poeti i mirënjohur shqiptar Valihi, përndryshe autor edhe i kronogramit të xhamisë se Hasan Pashës në Rogovë. Përmbajtja e kronogramit është si vijon: ”Aynı ayān Hasan Ağa kim oldı makbūl-i șahınșahı cihān. Ola ta müˇberā binā-i sebīl yaptı bir cisr muședded erkān. Valīhi dedi onun için tarih: Hey aceb cisr metin’ül-bünyān”. Vlera numerike e kronostikut është 987 që tregon vitin e ndërtimit të urës sipas kalendarit hixhrijan dhe i përgjigjet vitit 1579 sipas erës sonë. Domethënia e këtij kronogrami është: I njëjti bujar Hasan Aga i cili u bë i pranueshëm i mbretit të mbretërve të botës. Që të bëhet ndërtimi i rrugës te vendkalimi i lumit , ka bërë një urë të përforcuar me shtylla. Valihi për këtë e tha kronstikun: O urë e çuditshme ndërtim i fortë.
[50]Më gjërësisht lidhur më këtë shih: Nehat Krasniqi, Kontributi i pashallarëve bushatlinjë të Shkodrës në fushën e kulturës, Në: Seminari i Katërt Ndërkombëtar “Shkodra në shekuj” 20-22 nëntor 2000, Vëllimi i parë, Shkodër 2002.
[51] Hamdi Bushati, Shkodra Dhe Motet, Vëllimi I, Shkodër, 1998, f. 596- 597.
[52] Ali Emiri, Işkodra Vilayeti… Vep. e cit. fl. 3.
[53] Po aty, fl. 2. Një kopje e kësaj poezie ruhet në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë.
[54] Më gjërësisht për këtë vizitë të tij në Stamboll, shih: Hamdi Bushati, Shkodra … Vep e cit , Vëllimi II,
f. 90-91.
[55] Sadettin Nüz’het Ergun, Türk Şairleri, Istanbul, /s.a./ f. 97.
[56] Saib (vd. 1676). Poet i njohur persian nga Tebrizi. Është dalluar me gazelet dhe kasidet e tij të bukura.(Më gjërësisht: Ibrahim Alaettin, Meşhur adamlar, cild IV, Istanbul, 1933-36, f.1402.)
[57] Nabi (vd. 1712). Poet i njohur turk, i cili u dallua me poezitë e tija filozofike.
[58] Zenbil-li Ali Efendiu, respektivisht Ali Efendi Shporta, ka qenë njëri ndër shejhulislamët më të shquar të Perandorisë Osmane. Ka mendime se ka pasur prejardhje shqiptare. (Shih: Kultura Islame , Tiranë 1942 viti II, nr. 16, f. 90).Pozitën e shejhulislamit e ka mbajtur prej vitit 1503 e deri në vdekje më 1526. Gëzonte epitetin e njeriut të drejtë e të guximshëm, sa dhe u bë simbol i drejtësisë. Vepra e tij “Fetavi” konsiderohet nga më të arrirat në fushën e jurisprudencës islame.(Shih: Ismail Hami Danişmend, Izahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi : Osmanlı Devlet Erkanı, Istanbul: Türkiye yayınevi, 1971, f.111).
[59] Nehat Krasniqi: Kronika (Menakib) e Tahir efendiut, burim i rendësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane. Në: Edukata Islame, nr.57,Prishtinë 1995.
[60] Po aty, f. 192.
[61] Ajet Libohova: Breznitë Libohova në shekuj, Tiranë, 2003, f. 9.
[62] Po aty, f. 12.
[63] Po aty, f. 29.
[64] Një poezi të saj e ka botuar për herë të parë Kristo Frashëri në librin Historia e Tiranës, Vëll. I, Tiranë 2004.

Suzi Prizreni, dijetar dhe bamirës i shekullit XV-XVI

18/04/2012 Lini një koment

Nexhat IBRAHIMI

SUZI PRIZRENI, DIJETAR DHE BAMIRËS I SHEKULLIT XV-XVI

Nexhat Ibrahimi

Hyrje

Historiografia Osmane, por edhe ajo ballkanike, është e varfër në pikëpamje të hollësive historike mbi mënyrën dhe faktorët e depërtimit të Osmanlinjve në Ballkan dhe të vetë popujve ballkanikë nën sundimin osman. Të gjithë historiografët e hershëm, por edhe ata të mëvonshëm për këtë periudhë kryesisht flasin me përgjithësime, sigurisht, në mungesë të të dhënave historike dhe të studimeve të specializuara. Ndër ata që dallohen me shkrime të përimta mbi ndodhitë e shumta të asaj periudhe në Ballkan janë Sebai Sulejmani Çelebiu nga Drinopolje, i cili në 5 mijë bejte (distihe) i këndoi aktivitetet ushtarake në Bosnjë nga veziri i madh Koxha Daud Pasha (vdiq më 904 h./1598)[1] dhe Suzi Prizreni nga Prizreni, i cili në 15 mijë bejte i këndoi luftërat dhe trimëritë e Gazi Ali bej Mihaloglut, trimit dhe komandantit turk me famë[2] të madhe në mesin e bashkohësve dhe më vonë.

Krahas këtij synimi të qartë se Suzi Prizreni paraqet burim të dorës së parë për studimin e shekullit XV-XVI, synimi vijues për trajtimin e Suziut është që ky dijetar dhe personaliotet të mos harrohet, sepse studimi i figurës së tij shumëpërmasash do të ndihmojë të kemi një histori më të plotë dhe më objektive. Për prizrenasit dhe më gjerë interesimi për të ka edhe pikëpamje praktike, sepse edhe sot e gjithë ditën, besimtarët shfrytëzojnë bamirësitë, vakufet e Suzi Prizrenit, si xhaminë, bibliotekën, shkollën, tokat e tij të lëna vakuf etj.

Deri në vitet e tridhjeta të shekullit XX veprat e Sebai Sulejman Çelebiut dhe të Suzi Prizrenit mendoheshin të humbura, por viti 1929 paraqet një kthesë në këtë aspekt. Akademia Jugosllave e Shkencave në Zagreb dhe Preussische Statsbibliothek në Berlin njëkohësisht në koleksionin e tyre oriental fituan fragmente të veprës së madhe të Suziut.[3]

Edhe pse vepra e Suzi Prizrenit është zbuluar pjesërisht para 7-8 dekadash, deri tash shkencëtarët krejt pak janë preokupuar me veprën e tij: me autenticitetin e veprës, me të dhënat e saj historike, kulturore, gjuhësore etj. Nuk duhet zhvlerësuar përpjekjet e kufizuara të Aleksej Olesnickit, Hasan Kaleshit, Mehmed Mujezinoviqit e të ngjashëm në ndriçimin e Suziut dhe të veprës së tij, por përpjekjet e tyre kanë qenë fillestare dhe gurthemel për hulumtime të mëtejshme.

As përpjekja jonë nuk synon t’i kapërcejë këto studime. Shkaqet janë të natyrës objektive (mosnjohja e gjuhës osmane, mospasja akces në dorëshkrime etj.) dhe subjektive (mosinteresimi i studiuesve për këtë temë si pasojë e mospërkrahjes së institucioneve dhe mosofrimit të ndihmës materiale për këtë punë shumë, shumë të lodhshme e të shtrenjtë etj.). Synimi ynë është që kjo temë të shtrohet objektivisht jashtë interesimeve politike e ideologjike, të vendoset në themele të shëndosha dhe shkrimet e deritashme të vlerësohen shkencërisht.

     I. Rrethanat shoqërore-historike në Prizren gjatë shekujve XV-XVI

Prizreni edhe para ardhjes së Osmanlinjve paraqiste qendër të rëndësi të shumëfishtë: politike, strategjike por edhe tregtare e kulturore. Të dhënat historike tregojnë se prej shekujve X-XIV Prizreni ka ndërruar shumë pushtues: bullgarët, bizantinët, nemanjidët, sërish bizantinët, bullgarët dhe nemanjidët, përkatësisht serbët.[4]Shkruarje-ardhja e pushtuesve Prizrenin e dëmtoi rëndë. Shekulli XV Prizrenin e gjeti të dërrmuar politikisht dhe të konsumuar ekonomikisht. Këtë gjendje në Prizren e gjetën edhe osmanlinjtë. Por, shumë shpejtë, Prizreni me ardhjen e osmanlinjve filloi të gjallërohet dhe të bëhet pikë mjaft frekuentuese e grupeve tregtare, zejtare por edhe e të interesuarve të tjerë. Zhvillimi i përshpejtuar kryesisht bazohej në mënyrën zejtare të prodhimit, komunikacioni zhvillohej me karvane, kurse për nevojat e përgjithshme shtetërore u themeluan qendrat, organizatat tregtare, administrative, politike, religjioze, shëndetësore dhe kulturore-arsimore.[5]

Shkencërisht ende është e diskutueshme se kur e pushtuan Prizrenin osmanlinjt. Sipas burimeve turke, Prizreni është pushtuar nga vetë Sulltan Mehmedi II Fatihu përfundimisht më 1459. Historiani nga Kosova, Skender Rizaj, si shkak për këtë vonesë kaq të madhe i merrë luftrat e Gjergj Kastriotit[6] që i zhvillonte kundër osmanlinjve. Por, Hasan Kaleshi mendon se Prizreni është pushtuar nga osmanslinjt para 21 qershor 1457[7], që është më afër të vërtetës.

Mirëpo, nga aspekti ushtarak i pushtimit të Prizrenit, vëmendjen e lexuesit do të zhvendosim në aspektin e rrethanave të përgjithshme të Prizrenit në fillim të shekullit XVI. Në këtë kohë Prizreni pati filluar të merrë tiparet e një qyteti oriental musliman. Kishte namazxhahun (musalën), disa xhami, disa shkolla, medrese dhe disa biblioteka me dorëshkrime në gjuhën arabe, persiane e turke. Po ashtu, tashmë disa njerëz kishin vizituar Qabenë në Mekë. Deri sa për qytetin mund të thuhet se frymonte islam, periferia, apo fshatrat nuk e kishin gjendjen e qytetit. Atje ende nuk e kishin përvetësuar Islamin krejtësisht.[8]

Hulumtuesi A. Olesnicki pohon se turqit e kanë quajtur Prizrenin “gurrë, burim të poetëve”, apo, djep të poezisë. Por, për fat të mirë, ky epitet e ka përcjellë Prizrenin deri në ditët e sotme, duke prezantuar një qytet të kulturës, të arsimit, të frymëzimit dhe krijimit artistik. Nga periudha e hershme kemi poetë të njohur: Suziun, Nehariun, Suxhudiun, Ashik Çelebiun, Sa’jin, Shem’in, Behariun, Texhel-liun dhe shumë e shumë të tjerë për të cilët dihet dhe për shumë të tjerë për të cilët nuk dihet, por që gjeniu popullor nuk i ka harruar në ndonjë mënyrë.[9]

Mirëpo, njëri ndër produktet më të dalluara, më frytdhënëse dhe më sfiduese të kësaj periudhe, pa dyshim, ishte Suzi Prizreni, i cili në vazhdim do të jetë objekt shqyrtimi.

      II. Jeta e Suzi Prizrenit

Në periudhën e ndërrimit të kulturës dhe qytetërimit kristian me kulturën dhe qytetërimin musliman, të cilat në shikim të parë janë dy fe të afërta, por në realitetin historik shpeshherë dy antipode dhe armiqë të përbetuar, i pari në rënie, fikje e tërheqje, kurse i dyti në rritje e lulëzim, në periudhën kur kundërthëniet shoqërore-politike patën arritur kulmin e tyre, në Prizren u lind Muhamedi, i biri i Mahmudit i biri i Abdullahut, nga Prizreni, në popull dhe në literaturë i njohur si Suziu[10]. Në popull njihet edhe si: Soziu, Sozi Baba, Suzi Çelebiu etj.

     II.1. Emri dhe prejardhja nacionale e Suziut

Një kohë të gjatë nuk është ditur emri i plotë i Suziut dhe i të parëve të tij. Me të drejtë Franz Babingeri pati tërhequr vërejtjen se emri Suzi është nofkë poetike e jo emër i vërtetë. Mirëpo, këtë enigmë e zgjodhi dr. Aleksej Olesnicki. Ky në vjeshtën e vitit 1930 e vizitoi Prizrenin dhe nga imami i xhamisë së Suzi Prizrenit, hafiz Kemal Kajseriu, i huazoi për disa ditë ca dokumente të vjetra osmane. Ndër këto dokumente ishte edhe Vakuf-nameja e Suzi Prizrenit. Duke e studiuar këtë dokument A. Olesnicki e zbuloi emrin e vërtetë të Suzi Prizrenit por dhe shumë të dhëna të tjera me rëndësi kapitale.[11] Nga hulumtimet që janë bërë vërehet se nofka “Suzi” është emër i vonshëm, atëherë kur Suziu kishte formuar veten e tij dhe ishte afirmuar në rrethin ku ka jetuar dhe vepruar.

Sikur edhe shumë të dhëna të tjera biografike që janë të mjegulluara, ashtu edhe të dhënat rreth lindjes së tij janë të mjegulluara. Aleksej Olesnicki lindjen e tij e vendosi diku ndërmjet vitit 1455 dhe 1465[12], por as vetë ai nuk ishte plotësisht i sigurt. Rezultatet e deritanishme shkencore nuk ofrojnë diçka më tepër lidhur me këtë çështje. Mendohet se Suziu u lind, u rrit dhe u edukua në Prizren.

Më e qartë nuk është as çështja e prejardhjes nacionale të Suziut. Në mungesë të provave të dorës së parë duhet kundruar me kujdes burimet dytësore rreth këtyre çështjeve, siç janë defterët kadastralë, sallnamet, sixhilët e ndryshëm, udhëpërshkrimet e të tjera, në mënyrë që të zbardhen të dhëna të reja.

Për prejardhjen e Suziut ekzistojnë disa hipoteza. Disa mendojnë se ai është ardhacak turk, disa thonë se është me prejardhje sllave, përkatësisht serbe[13] dhe ka edhe hipoteza të tjera. Ne mendojmë se këto hipoteza janë rezultat i ngarkesave ideologjike dhe i dëshirës së tyre që personalitetet e mëdha të përvetësohen, e herë-herë edhe të diskreditohen. Këtë rrëmujë e kanë shkaktuar apo thelluar edhe shkencëtarët diletantë, pa njohuri më të thella dhe më të gjithanshme kulturore-historike.

Konsiderojmë që hipoteza se Suzi Prizreni është ardhacak nga Turqia është e paqëndrueshme historikisht dhe logjikisht. Këtë e argumentojmë me provën se në të gjitha veprat historike-letrare turke, por edhe në vakufnamen dhe epitafin e tij shënon se Suziu është “zerrin - prizrenas”. Po ashtu, është një rregull i pashkruar, i cili lehtë mund të identifikohet në literaturën muslimane, sipas së cilës, kudo që të jetojë, të shkollohet apo të veprojë një personalitet, por edhe një njeri i zakonshëm, ai do të quhet sipas vendit nga e ka prejardhjen, sipas përkatësisë nacionale apo së paku do të quhetmuhaxhir.[14] Këtë e provon edhe historia e hershme islame. Selman Farisiu nga Persia, Bilal Habeshiu nga Abisinia, Imam Buhariu nga Buhara, Imam Gazaliu nga Gazeli (Horasani), Sami Frashëri nga Frashëri etj. janë shembull eklatant. Një gjë e tillë është edhe me Suziun. Ky quhet Suzi Zerrini (Suzi Prizreni). Sikur Suziu të mos ishte prizrenas, pa dyshim do të quhej ndryshe, për më tepër si i huaj. Këtë mendim se Suziu është prizrenas e mbante edhe Aleksej Olesnicki, por, si duket, vetëm e vetëm për të provuar që Suziu të konsiderohet “autokton me prejardhje sllave, ose më saktë, serbe.”[15] Këtë mendim të tij Olesnicki e argumenton me faktin se të islamizuarit (muslimanët) e rinjë, me rastin e pranimit të Islamit, kurse për t’iu ikur emrave të tyre të mëhershëm me prejardhje joislame, merrnin emrin Abdullah(Rob i Allahut). A. Olesnicki mendon se Suziu është serb, por për t’i ikur emrit të vërtetë të gjyshit të tij, e ka emëruar atë me Abdullah. Edhe pse një dukuri e këtillë në fillim ka qenë e shpeshtë, hipoteza e Aleksej Olesnickit në lidhje me Suziun është e paqëndrueshme, për arsye se marrja e emrit Abdullah nuk ka qenë tipike dhe karakteristike vetëm për muslimanët e rinjë me prejardhje serbe apo sllave, por edhe për muslimanët e rinjë shqiptarë dhe për popuj të tjerë. Nëse është kështu, kurse mendojmë se kjo është më se e sigurt, nga një anë, dhe nga ana tjetër, nëse struktura nacionale e popullsisë së Prizrenit në periudhën e Suziut ka qenë në epërsi të konsiderueshme të shqiptarëve, që edhe kjo është më se e sigurt[16], atëherë me të drejtë Suziu do të konsiderohej shqiptar, të parët e të cilit e kanë pranuar Islamin.

     II.2. Arsimimi i Suziut

Mbi shkollimin e Suziut edhe sot e kësaj dite nuk kemi të dhëna. Nuk dimë as për vendin, as për kohën e shkollimit të Suziut. Megjithatë, disa autorë mendojnë se Suziu u lind, u rrit dhe u edukua në Prizren. Sami Frashëri thekson një të dhënë se pas shkollimit Suziu punoi një kohë si kadi.[17] Kemi edhe një informacion interesant, një anekdotë që ende qarkullon në Prizren, e sipas të gjitha gjasave ka qenë ndodhi e vërtetë, të cilën e ka shënuar edhe Petar Kostiq. Sipas kësaj anekdote, Suziu, duke u kthyer nga Konstantinopoli në vendlindje pas shkollimit të përfunduar, u ndal të pushojë në Tetovë. Aty hasi në një kadi, i cili abuzonte me kompetencat e detyrës së tij. Suziu lidhur me këtë dukuri që e hasi i shkroi Sulltanit një letër të thurur në vargje, kundër kadiut të këtillë. Këtë denoncim Shejh’ul-islami ia dorëzoi sulltanit. Sulltani e eliminoi problemin, por në shenjë mirënjohjeje për këtë gjest të mirë dhe për besnikëri ndaj hilafetit, i dhuroi Suziut të dhjetën (ushrin) e të ardhurave shtetërore nga fshati Grazhdanik.[18]Këtë të dhënë e provon edhe Vakuf-nameja e Suziut, të cilën ndonëse jokomplete, e përktheu A. Olesnicki në studimin e tij, shpesh të theksuar në shkrimin tonë.

     II. 3. Aktiviteti i Suziut dhe vendosja e tij në Prizren

Duke i hulumtuar shkrimet dhe veprimtarinë e gjallë të Suziut vërejmë se Suziu pati arritur arsimim dhe ngritje intelektuale të lartë. Fliste osmanishten, arabishten dhe persishten por edhe gjuhët vendore të kohës. Ishte mjaft inteligjent dhe tregoi rezultat në të gjitha fushat. Gjithnjë shihej në kontakt dhe në prani të dijetarëve dhe krijuesve. Shkrimet e tij të gjetura, të cilat ruhen në Zagreb, Berlin e qendra të tjera vërtetojnë për shkallën e lartë intelektuale të Suziut. Po ashtu, këtë fakt e provon edhe biblioteka e tij e pasur dhe e llojllojshme e lënë vakuf. Suziu si personalitet gëzonte renome të lartë. Franz Babingeri i shkroi Aleksej Olesnickit duke e theksuar se vetëm dy autorë, Sebaiu dhe Suziu, meritonin vëmendje, sepse me përshkrimet e tyre ofrojnë histori reale dhe objektive për kohët e bujshme në Ballkan.

Nga ajo që mund të lexohet dhe të konkludohet nga shkrimet e tij është e qartë se Suziu me kënaqësi ka kryer detyrën e imamit, hatibit e mualimit, pastaj të muezinit dhe të tjera.

Një pjesë të jetës së tij Suziu e kaloi si sekretar personal i Ali Bej Mihaloglut, njërit nga akinxhinjtë[19] më të dalluar në Perandorinë Osmane, për të cilin do të flasim kur të trajtohet Suziu si historian dhe poet.

Nuk kemi të dhëna se kur u vendos Suziu në Prizren. Vakufnameja e tij e legalizuar në vitin 1513 jep të kuptojmë se ai më herët është kthyer dhe vendosur në vendlindjen e tij në Prizren pas shkollimit dhe aktivitetit ushtarak të tij. Kjo kuptohet edhe nga fakti se për ta fituar atë pasuri, për t’i ndërtuar gjithë ato objekte dhe për t’i lënë vakuf ato objekte kërkohet kohë, që jep të kuptojmë se Suziu një kohë më të gjatë jetoi në Prizren.

Lidhur me Suziun duhet sqaruar edhe dy çështje: E para është nofka “Çelebi” e cila i atribuohet Suziut dhe e dyta është vdekja e Suziut.

     II. 4. Nofka “Çelebi”

Çështja e nofkës, ofiqit “çelebi”[20] është e rëndomtë thuajse nga të gjithë autorët turq, evropianë dhe të vendit kur është fjala për Suziun. Sipas dijes sonë, i pari i cili e tërhoqi vërejtjen për përdorimin e gabueshëm të nofkës çelebi për Suziun është Hasan Kaleshi, pa dyshim orientalisti më i madh shqiptar. Ai konsideron se i pari këtë nofkë e futi në përdorim poeti i lashtë prizrenas Sa’ji, autor i veprës “Tezkere”. Nga ky e transmetoi Surreja, kurse prej tij Franz Babingeri, e nga ky e huazoi edhe Aleksej Olesnicki. Me rastin e botimit kritik të Gazavet-names edhe Agah Sirri Levend, i ndikuar nga A. Olesnicki, e përdori këtë nofkë. Mirëpo, Hasan Kaleshi mendon se nofka çelebiështë përdorur gabimisht duke u përcjellë nga njëri autor në tjetrin. H. Kaleshi kundërshton përdorimin e shprehjes çelebi për Suziun dhe lidhur me këtë problem sjellë argumente bindëse:

Në vakufnamen e Suziut askund nuk përmendet nofka çelebi. Por, në vend të saj përmendet nofka Mewlana Suzi (Zotëriu ynë Suziu);

Ndër dëshmitarët të cilët gjenden në vakufnamen e Suziut, pesë persona e bartin nofkën çelebi. Sikur Suziu ta kishte këtë nofkë, sigurisht se do ta shënonte në vakufname;

Në mbishkrimin, epitafin e varrit të Suziut qëndrojnë vetëm fjalët Suzi Zerrini (Suzi Prizreni), por jo edhe nofka çelebi;

Ndër qytetarët (e hershëm – NI) të Prizrenit Suziu nuk njihet si “Suzi Çelebiu”, por vetëm si Suzi, Sozi, Sozi Baba, apo edhe Xhamia e Suziut (Suzi Camisi), Kroni i Suziut (Suzi çesmesi), Ura e Suziut (Suzi Koprusu) e shprehje të ngjashme;

El-Latifi, poet bashkëkohës i Suziut, gjithashtu nuk e përmend nofkënçelebi, por thekson se Suziu i përket tarikatit nakshibendij, prandaj edhe ka qenë i njohur si Suzi Nakshibendij;[21]

Një varg dokumentesh të cilat hyjnë në një sixhil të Prizrenit, kurse i cili tash gjendet në Akademinë e Shkencave, emri i Suziut gjithnjë shënohet si “Mulla Suziu”[22];

Edhe shkencëtari i madh Sami Frashëri, Suziun e quan vetëm Suzi[23], pa nofka e shtesa të tjera.

Është e qartë se Hasan Kaleshi me të drejtë konkludon se përdorimi i nofkës çelebi për Suziun ka qenë në gabim, i cili iu atribua Suziut për shkak të pjesëmarrjes së tij në ekspeditat e shumta ushtarake të Ali bej Mihaloglut, në cilësi të sekretarit personal të tij.

     II. 5. Vdekja e Suziut

Vdekja e Suziut është çështje që kërkon sqarime. Literatura nuk ofron qartësi të mjaftueshme, madje përcillet me një lloj misterioziteti. Aleksej Olesnicki transmeton një gojëdhënë të dëgjuar në Prizren, e cila edhe tash aty-këtu dëgjohet, sipas së cilës Suziu ka vdekur në një përleshje me jobesimtarët në periferi të Prizrenit, te shpella afër vendbanimit të Nashecit[24], dhe këtë gojëdhënë e merr për të vërtetë.

Mendojmë se Aleksej Olesnicki ka ngatërruar gjerat dhe mendimi i tij nuk është i qëndrueshëm. Ja disa arsye:

- Në përditësinë muslimane është traditë që luftëtarët muslimanë në vendin ku bijnë shehid aty edhe varrosen. Mirëpo, Suziu është i varrosur në oborrin e xhamisë së tij e jo në Nashec, që hedh poshtë pretendimet e Olesnickit;

- Po të kishte rënë shehid Suziu, në epitafin e tij të varrit do të shënohej nofka “shehid”, që për periudhën në fjalë ishte traditë e pashmangshme[25], kurse për këtë çështje në epitafin e tij nuk ka kurrfarë shenjash se nuk është vdekje e zakonshme;

- As bashkëkohësi i tij, El-Latifi, por edhe dokumentet e tjera të shumta ku përmendet emri Suzi nuk japin shënime të drejtpërdrejta as të tërthorta lidhur me vdekjen e tij në shpellën e Nashecit;

- As Mehmed Tahir efendiu në Kronikën[26] e tij të njohur ndër shkencëtarët si El-Menakib, nuk e përmend se Suziu ka rënë shehid. Është mirë e njohur se Tahir efendiu  ka qenë i njoftuar me ndodhitë e ndryshme në Prizren sikur edhe me personalitetet e mëdha në të kaluarën e Prizrenit.[27]

As kronikat turke, as dokumentet e tjera, deri tash të njohura, nuk shënojnë në këtë periudhë ndonjë luftë rreth Prizrenit, kështu që Suziu nuk ka zhvilluar luftë, për më tepër, atëherë Suziu kishte rreth 69 vjet[28], dhe nuk ka qenë i aftë të zhvillojë luftë.

Në bazë të epitafit të Suziut, i cili edhe sot ekziston, mund të konstatojmë se Suziu ka vdekur në vitin 931 hixhrij, përkatësisht ndërmjet 29. 10. 1524 – 17. 10. 1525 sipas kohës së re.

Këto të dhëna i lexojmë nga mbishkrimi në epitafin e varrit të Suziut, i cili nuk ndryshon për nga forma dhe dimensionet me atë të vëllait të tij, Nehariut. Këto nishane në bazë kanë rrethin me diametër 20 cm. Nishanet në kokë nuk kanë turban, por në mënyrë konike mbarojnë sikur edhe nishanet në këmbë. Në anën e kokës janë të gëdhendura mbishkrimet me shkronja të mëdha nes’h xhel-li, në prozë, në gjuhën arabe[29]. Mbishkrimi i Suziut ka pesë radhë:

ألمتوفي  ألمرحوم  ألمغفور

سو زۑ  زريني

في   تاريخ   سنة

تسعماء  إحدى  و  ثلثين

رحمة  واسعة.

     “I vdekuri, i mëshiruari, i faluri

     Suzi Zerrini

     Vdiq në vitin

     Nëntëqind e tridhjetë e një

     Ndaj tij past mëshirë e gjerë.”[30]

Nëse tekstin e sipërm dhe atë që e sjellë A. Olesnicki[31] e krahasojmë, vërejmë se te Olesnicki është i pranishëm edhe invokacioni هوا لبا قى  (Ai është i përjetshëm). Nga A. Olesnicki, pa ndonjë shikim kritik, por edhe pa shikuar në vend të ngjarjes, si duket, këtë invokacion e huazoi edhe Hasan Kaleshi. Mirëpo, historikisht, ky invokacion në mbishkrimet e varrezave paraqitet në shekullin XVIII[32], e jo në gjysmën e parë të shekullit XVI.

Gjithashtu, te A. Olesnicki dhe Hasan Kaleshi vërejmë prefiksin پر  “prî” kur është fjala për Prizrenin. Ky prefiks nuk gjendet në të vërtetë në epitafin e Suziut. Në epitaf lexojmë përjashtimisht سوزي زريني   (Sûzî Zerrînî), pa prefiksin “prî”.

Për të dëshmuar se nuk është fjala për ndonjë gabim apo dëmtim të epitafit, të shkaktuar nga dhëmbi i kohës apo të qëllimtë, as për ndonjë vendbanim tjetër, theksojmë edhe epitafin e vëllait të Suziut, Nehariut. Edhe me këtë rast Prizreni është quajtur “زريني “ (Zerrini), pa prefiksin “pri”:

     “Ka ndodhur vdekja e të mëshirshmit

     Të falurit Nehariut

     Zerrinit në vitin

     Nëntëqind e njëzet

     E nëntë

     Ndaj tij past mëshirë e gjerë.” [33]

Nuk është pa rëndësi të theksohet një shënim me rëndësi nga dorëshkrimi i Tefsirit /Komentit/ të Kur’anit në gjuhën persiane nga Husein Kashifiu, të cilin e vakufoi Sofi Sinan pasha, veziri i madh i Sulltan Muratit (1588-1589) për xhaminë e Gazi Mehmed pashës, dorëshkrim ky i cili gjendet në Bibliotekën e Gazi Mehmed pashës në Prizren, ku përveç tjerash shkruan:

… و شرط أن يوضع و يقرأ في جامع بنأء اخوا ألدستور ألمشار اليه أعني المرحوم ألمغفور له محمد باشا بقصبة زرين وقفا صحيحا شرعيا علي قول من جوز وقف ألمنقولات …[34]

     “…Ai i cili e ka kushtëzuar që (ky tefsir[35]) të vehet dhe të lexohet në xhaminë të cilën e ka ndërtuar vëllai i vezirit të përmendur, d.m.th.: I mëshiruari dhe i faluri nga Zoti, Mehmed pasha, në kasabën e Zerrinit. Këtë e ka lënë vakuf si vakuf korrekt dhe sipas sheriatit, sipas fjalëve të atyre të cilët e mendojnë të lejueshëm lënien vakuf të luajtshmërive …”.[36]

Nuk e kemi të qartë nga ka rrjedh kjo inkonsekuencë te A. Olesnicki dhe H. Kaleshi në çështjen e prefiksit “pri”, të tepërt në rastin e deshifrimit të emrit të Prizrenit? Si duket, që të dytë janë mbështetur në format standarde të vakufnameve dhe nuk janë angazhuar sa duhet në leximin e drejtë të epitafit. Në këtë çështje ka ndihmuar sigurisht edhe vështirësia e leximit korrekt të mbishkrimit, sepse epitafi sigurisht ka qenë i pluhërosur dhe i gëlqerosur nga dhëmbi i kohës apo edhe nga banorët e lagjes.

     III. Veprimtaria e Suziut

     III.1. Fëmijëria dhe rinia

Gjatë hulumtimit dhe studimit të veprës së Suziut në pikëpamje të veprimtarisë së tij, paraqiten dy probleme:

- Problemi i parë konsiston, siç cekëm më herët, në mungesën e burimeve historike që të ndriçohet vepra e tij;

- Problemi i dytë konsiston në aktivitetin e llojllojshëm të Suziut, por njëherit edhe aq të frytshëm sa që është vështirë të përcaktohet se në cilën fushë është më i frytshëm: si luftëtar, historiograf, udhëpërshkures, poet, vakif apo si imam, hatib e mual-lim.

Në pamundësi që të merremi me të gjitha pikëpamjet e jetës dhe të aktiviteteve të tij, në vazhdim do t’i trajtojmë disa rrafshe, të cilat njëherit janë trajtuar më pak lidhur me Suziun.

Nëse Suziun e përcjellim në pikëpamje kronologjike, do të hasim në Suziun fëmijë. Për fat të keq, kjo periudhë është e errët në aspekt të informacioneve, sepse nuk kemi kurrfarë të dhënash. As vetë Suziu por as bashkëkohësit e tij nuk kanë lënë shënime për familjen e Suziut, për veprimtarinë e tyre etj. Edhe faza vijuese, ajo e nxënësit dhe e studentit është mjaft e varfër dhe çdo gjë që dimë për të mund të nxirret nga aktiviteti i mëvonshëm. Këto të dhëna tregojnë se Suziu ka qenë nxënës dhe student i zellshëm, nga më të dalluarit e kohës së tij. Po ashtu, mund të themi se Suziu ka qenë lexues i pasionuar, sidomos lexues i poezisë dhe i historisë. Ka lexuar poetët e mëdhenjë, mistikët e njohur, teologët me renome të ehli sunetit dhe xhematit.

Pas shkollimit të përfunduar disa të dhëna Suziun e prezantojnë në funksionin e kadiut dhe atë të suksesshëm. Këtë e themi në bazë të shënimit nga vakufnamja e tij, kur sulltani i dha të dhjetën pjesë (ushrin) nga të ardhurat e tokës në fshatin Grazhdanik[37], i cili vend gjendet në periferi të qytetit të Prizrenit dhe edhe sot njihet po me këtë emër.

     III. 2. Veprimtaria shoqërore-politike

Mirëpo, detyrën e kadiut si duket e kreu për një kohë të shkurtër. Ndonëse nuk kemi shënime të sakta, ka gjasa që Suziu ndërmjet viteve 1480 dhe 1490 u vendosë në pallatin e Ali be Muihalogllut[38], i cili në gjysmën e dytë të shekullit XV ka qenë prijësi i akinxhinjve rumelian.[39] Edhe pse Suziu ishte në moshë të re, kjo nuk i mungoi që me aftësitë e tij të imponohet dhe të bëhet sekretar personal i Ali be Mihalogllut. Këtë detyrë e kreu edhe pas cvdekjes së Ali be Mihalogllut më 913 hixhrij/1507, në Plevne të Bullgarisë, në pleqëri të shtyrë[40], kur në sundim erdhi i biri i Ali beut, Mehmed beu.[41] Si duket, Suziu nuk mbeti edhe shumë kohë te Mehmed beu, sepse qysh më 1513 e hasim në Prizren, kur edhe e legalizoi vakufnamen e tij. Sipas Kronikës së Mehmed Tahir Efendiut, Suziu xhaminë e tij e ndërtoi pas vitit 900 hixhrij[42]/ 1494. Sipas mendimit tonë, ndërtimi ndodhi nga fundi i dekadës së parë të shekullit XVI. Këtë e themi duke e marrë parasysh se Suziu ishte në shërbim të Ali beut deri në vitin 1507, kur ai vdiq, kurse Suziu qëndroi edhe për një kohë të shkurtër në postin e sekretarit te Mehmed beu, d.m.th. deri kah viti 1510 më së largu.

     III. 3. Suziu si poet e historian

Suziu i talentuar dhe me shpirt të rafinuar qysh gjatë jetës së Ali beut dëshiroi t’i përjetësojë veprat e pavdekshme të eprorit të tij. Ai trimëritë e Ali beut në gazevate (luftra) me jomuslimanët nuk i bëri duke shkruar një histori klasike, por ngjarjet historike i shkroi me gjuhë poetike. Këtë punë e nisi para vdekjes së Ali beut, kurse e përfundoi pas vdekjes së tij.[43]

Këtë vepër Suziu e quajti Gazevat name-i Ali beg Mihaloglu (Libri i pushtimeve të Ali be Mihaloglut) dhe sipas kronikave më të vjetra, pastaj edhe sipas Alejksej Olesnickit[44] dhe të disa hulumtuesve të tjerë, përmban 15 mijë bejte, përkatësisht 30 mijë distihe. Siç theksuam edhe në fillim, Akademia e Shkencave në Zagreb dhe Preussische Statsbibliothek në Berlin, në vitin 1929, në përmbeldhjet e tyre orientale fituan fragmente nga Gazevatnameja e Suziut dhe atë fragmentet e Berlinit përmbanin 1688 bejte, kurse të Zagrebit 217 bejte. Deri në vitin 1958, kur shkencëtari turk Agah Sirri Levend e publikoi veprën e Suziut, mendohej se këto janë vetëm fragmente prej gjithsej 15 mijë bejtesh. Levendi e botoi këtë vepër në bazë të fragmenteve të Berlinit dhe Zagrebit dhe të dy dorëshkrimeve të gjetura në Turqi. Në bazë të veprës së botuar mund të konstatohet se nuk janë përshkruar të gjitha luftrat. Ndonëse Hasan Kaleshi dyshon në numrin e përgjithshëm të bejteve, 15 mijë bejteve, konsiderojmë se këtë çështje duhet t’ua lëmë hulumtimeve më të reja shkencore, që ato ta thonë fjalën e fundit.[45]

Karakteristikë tjetër e kësaj vepre është vepra e shkruar në metrin poetik methnevij, ku rimohet pjesa e parë e bejtit me të dytin. Në fillim ka një hyrje më të gjatë, pastaj i rradhitë luftrat e Ali Beut dhe në fund e përshkruan dashurinë romantike të Ali beut me një femër.[46]

Përveç kësaj vepre poetike-historike, Suzi ka shkruar edhe poezi të tjera, sikurse janë nadhiret[47], poezi didaktike-satirike[48] dhe të tjera[49].

     III. 4. Suziu vakif dhe bamirës

Suziut nxënës e student, kadi, luftëtar, sekretar personal i prijësit të akinxhinjve, Ali be Mihaloglut, poet e historiograf, në vazhdim do t’i shtojmë edhe Suziun vakif dhe bamirës të muslimanëve dhe popullit në tërësi.

Suziu ishte mjaft aktiv dhe i gjallë në rrafshin shoqëror, politik, por edhe shkencor e kulturor. Kjo i solli Suziut edhe të mira materiale – pasuri të luajtshme dhe të paluajtshme. I udhëhequr nga mësimet kur’anore-sunetike, këto të mira materiale Suziu i vakufoi. Mirëpo, deri në viti n 1930 nuk kemi pasur vakuf-name të Suziut në dorë. Atë vit Aleksej Olesnicki, i bëri një vizit Prizrenit dhe nga imami i xhamisë së Suziut, hafiz Kemal Kajseriu, mori një përshkrim të vonshëm të vakufnames së Suziut, së cilës i mungojnë si shqyrtimi gjyqësor ashtu edhe dëshmitarët.[50]

Hasan Kaleshi pohon se gjatë vizitës së tij në Prizren, nga imami i xhamisë së Suziut gjeti një përshkrim të vërtetuar të Vakufnames së Suziut. Sipas tij, ky përshkrim dallon dukshëm nga ai i Aleksej Olesnickit, ku përveç tjerash ka nënshkrimin e 22 dëshmitarëve dhe urdhëresën si të menaxhohet pasuria pas vdekjes së vajzës së tij, Aishes, pastaj gjendet lista e librave të vakufuara dhe dispozitat si të përdoren ato.[51]

Mirëpo, me sa dimë, këtë vakufname Hasan Kaleshi nuk e ka publikuar, kurse ne, për shkak se nuk disponojmë me këtë vakufname, nuk mund të themi asgjë më tepër.

Suziu Vakufnamen e legalizoi, mendohet për atë origjinale, në muajin Rebi’ul-ahir të viti 919 hixhrij, përkatësisht në qershor–korrik të vitit 1513 në Prizren. Struktura e saj përbëhet nga dy pjesët kryesore:Hyrjes (Instroductio) dhe Tekstit (Expositio). Hyrja është në gjuhën arabe, kurse teksti është i shruar në gjuhën turke.[52]

Nga vakufnameja e Suziut vërejmë se ai kishte ndërtuar dhe kishte lënë vakuf mesxhidin (xhaminë), i cili është ndër mesxhidet e parë në Prizren. Përveç xhamisë, ka vakufuar edhe mualim-hanen(mësonjtoren), për të cilën orientalisti Nimetullah Hafizi, pohon se është shkolla e parë në Prizren.[53] Këtë e pohojnë edhe autorë të tjerë.[54] Pranë mesxhidit dhe mualim-hanes, Suziu e themeloi edhe Bibliotekën, të cilën gjithashtu e vakufoi për nevojat e besimtarëve dhe qytetarëve të Prizrenit. Mehmed Tahir Efendiu thekson se Suziu i ndërtoi dy biblioteka, kurse Umer beu e përfundoi ndërtimin e tyre.[55]

Sipas provave historike Biblioteka e Suziut është e para në Kosovë[56]dhe ndër më të lashtat në rajon. Sipas vakufnames, të cilën e përmend Hasan Kaleshi, mund të konkludohet se veprat që i ka vakufuar Suziu në bibliotekën e tij janë të rangut më të lartë, me autorët më të mëdhenjë të botës muslimane, në gjuhë arabe, persiane dhe turke. Aty gjenden vepra nga fusha e hadithit (të traditës), të drejtës së sheriatit (jurisprudencio), tesawufit (misticizmit islam) si veprat e Feriddudin Attarit, Xhelaluddin Rumiut dhe sidomos veprat e filozofit të njohur, Imam Gazaliut e shumë të tjera. Kjo na cytë të mendojmë se jo vetëm Suziu por edhe qytetarë të tjerë në këtë periudhë në Prizren lanë mundur të lexojnë dhe ta përdorin këtë literaturë kaq serioze.[57]

Përveç këtyre që përmendem, Suziu ka vakufuar edhe:

- Të ardhurat në naturë nga livadhi (çairi) dhe ara;

- Ispenxhen (tatimet), të cilat merren nga banorët të cilët jetojnë në këtë çifllëk (në Grazhdanik);

- Tatimet e tjera të rëndomta (rusum-i urfije);

- Mullirin me katër çikrike që gjendet në zonën e kësaj prone, në lumin Lumëbardh, i cili rrjedhë nëpër qytet;

- Dy livadhe (çaire) të mëdha në periferi të qytetit.[58] Duket se këto dy livadhe i janë lënë në shfrytëzim vajzës së tij, Aishes, deri sa të jetë gjallë, që pastaj të inkuadrohen në tërësinë e vakufeve të tjera të Suziut.[59] Gjithashtu, Suziu para se të vdesë e ka vakufuar edhe shtëpinë e tij.[60]

Pranë xhamisë Suziu e ndërtoi edhe kronin dhe urën , të cilat mbajnë emrin e tij në kujtesën e popullit edhe sot, të cilat për fat të keq mund të vërehen vetëm nga fotografitë e vjetra.

Në Prizren ende qarkullon legjenda sipas së cilës Suziu e ndërtoi kanalin për ujitje në gjatësi prej 5-7 km, i cili fillonte nga Kërk Bunari dhe mbaronte në fshatin Grazhdanik. Disa thonë se kanali ekzistonte qysh në kohën e mbretit serb Car Dushanit, e mbase edhe më herët[61]. Sido që të jetë, merita e Suziut është se e ndërtoi kanalin, e më së paku e rindërtoi, e aftësoi kanalin për ujitjen e fushës në Prizren.

Kah fundi i tekstit të vakufnames lexojmë edhe kushtet (shartet) ase si duhet shfrytëzuar këtë pasuri. Kështu, ai kushtëzon se deri sa ai të ejtë gjallë do të kryejë në xhaminë e tij detyrën e imamit, mualimit dhe muezinit dhe për këto do të merrë të ardhurat e përmendura nga vakudi. Pas vdekjes së tij imami dhe mualimi bëhet një person, kurse muezini dhe ndihmësi në mualim-hane personi i dytë. Të dy këta persona marrin të ardhura nga vakufi në përpjesëtim dy të tretat. Suziu thotë më tej se “imami dhe muezini së bashku le të mbikqyrin çifllëkun e tij të përmendur dhe nga të ardhurat …., le t’i riparojnë vendet të cilat kërkojnë përtëritje.”[62]

     III. 5. Disa karakteristika për Suziun dhe veprën e tij

Pjesën e fundit të jetës së tij Suziu e kaloi si imam, hatib, mualim dhe muezin në xhaminë e tij. Duke e marrë parasysh faktin se xhamia e tij është ndër xhamitë e para në qytet, se shkolla e tij është ndër të parat në Prizren e rajon, kurse Biblioteka e tij e para në Prizren e rajon, pastaj literatura e vakufuar e shumë të tjera, mund të konkludohet se Suziu ka qenë ndër intelektualët e parë dhe më të mëdhenjë të kohës së tij. Gazavet-nameja e tij sot në qarqet shkencore të botës konsiderohet si më tipike në llojin e vet.

Ka të dhëna nga disa autorë se Suziu ka kultivuar edhe aspekte të tesavufit[63]. Meqenëse nuk kemi akces të plotë në veprën e tij, vlerësimet përfundimtare do të mund të shtyheshin për ndonjë studim më të përimtë, në ndonjë monografi, çfarë e meriton Suziu dhe vepra e tij.

     III. 6. Gjendja aktuale e vakufeve të Suziut aktualisht

Një pjesë e vakufeve të Suziut edhe sot janë në gjendje relativisht të mirë. Themi relativisht, sepse në kompleksin e xhamisë është një shtëpi e Suziut, në të cilën sot banon një familje, e cila sipas dëshirës bën modifikime të ndryshme, ndërsa ankesat e Bashkësisë Islame si pronar i vakufeve të Suziut nuk hasin në përkrahje të organeve përkatëse gjyqtare dhe shtetërore.

    Përmbyllje

    Periudha e sundimit të Sulltan Mehmed II Fatihut është karakterizuar me lulëzimin e diturive të shumta islame, e sidomos me lulëzimin e poezisë. Ndër më të dalluarit në këtë periudhë është edhe Suziu nga Prizreni.

Për fëmijërinë e hershme dhe për shkollimin e Suziut nuk kemi gati asnjë informatë, përveç të dhënës se ka lindur në vitin 1455 në Prizren, kurse ka vdekur në vitin 1524 gjithashtu në Prizren. Gjatë jetës së tij është marrë me detyrën e kadiut, pastaj ka qenë në shërbim të prijësit të akinxhinjve, Ali be Mihalogllut, si sekretar personal i tij, pastaj si imam dhe mësues në xhaminë dhe shkollën, të cilat i ndërtoi nga pasuria e tij dhe të cilat i vakufoi në vitin 1513.

Është interesant se shkolla dhe biblioteka e Suziut numërohet si e para në Kosovë e rajon. Përveç këtyre Suziu c vakufoi edhe pasuri të tjera të shumta për të mirën e xhamisë, shkollës, bibliotekës dhe të varfërve të kohës.

Krahas të mirave materiale, Suziu pas vetes la edhe vepra të shkruara. Deri sot dimë diç më tepër për librin Libri i pushtimeve të Ali be Mihalogllut, të cilën Suziu e shkroi në gjysmën e dytë të ejtës së tij. Me këtë vepër Suziu i përshkroi sukseset e komandantit të tij, i përshkroi rrethanat historike të asaj periudhe dhe e përjetësoi suksesin e komandantit bashkë me ushtrinë e tij. Por, për shkencën e historiografisë dhe gjuhësisë osmane-turke dhe botërore, vepra ka një rëndësi të jashtëzakonshme si në pikëpamje historike, fetare, politike, por edhe në pikëpmaje të zhvillimit të gjuhës dhe sidomos të poezisë në përgjithësi.

Është për të shpresuar se në të ardhmen institucionet kompetente do të angazhohen seriozisht në prezantimin e shkrimeve për Suziun dhe më apstaj të preokupohen me studimet analitike dhe krahasimtare të tyre nga pikëpamje të ndryshme, shumështresore, çfarë ka qenë jeta dhe veprimtaria e Suziut.


[1] Shih: Encyclopedie de l’Islam, I, pp. 953, Leiden, 1913, cituar sipas: Aleksej Olesnicki, Suzi Čelebi iz Prizrena turki pesnik-istorik XV-XVI veka – Prilog biografiji, Glasnik Skopskog Naučnog Društva XIII, Skopje, 1934, fq. 69.

[2] Dr. Franz Babinger, Die Geschichte der Osmanes u thre Werke, Leipzig, 1927, pp. 34, cituar sipas: A. Olesnicki, op. Cit., fq. 69.

[3] Shih: A. Olesnicki, op. Cit., fq. 69.

Fragmenti zagrebas i veprës së Suzi Prizrenit gjendet në Përmbledhjen Islame në Akademinë Jugosllave me nr. 535/1, ndërsa ai i Berlinit me Ms.or.qu-1468. Fotokopia e dorëshkrimit të Berlinit është e regjistruar me nr. 1131.

[4] Grup autorësh, Historija naroda Jugoslavije, I, Zagreb, 1953, cituar sipas: Esat Haskuka, Historijsko-geografska analiza urbanih funkcija Prizrena, Djakovica, 1985, fq. 92-93.

[5] Shih: Esat Haskuka, op. cit., fq. 106.

[6] Skender Rizaj, Historia e përgjithshme – Koha e Re (1453-1789), Prishtinë, 1985, fq. 17.

[7] Hasan Kaleshi, Shënime nga e kaluemja e Prizrenit gjatë periodës turke, Përparimi – revistë kulturore, VII/7-8, Prishtinë.

Me këtë rast dua të tërheq vëmendjen se Prizreni është pushtuar nga osmanlinjt menjëherë pas Betejës së Kosovës, por ky pushtim nuk ka qenë i qëndrueshëm për shkak se Osmanët nuk kishin ndonjë interesim të theksuar të qëndronin për shkak të sistemit të vazalitetit, ku sundonte pushteti i deriatëhershëm por duke e njohur autoritetin politik dhe ekonomik të osmanlinjve. Por, pas rebelimeve të herë pas hershme nga grupime të pakënaqura nga popullata e vendit, Osmanët vendosën që përfundimisht ta pushtojnë Prizrenin.

[8] Gjerësisht: Hasan Kaleshi & Redzep Ismaili, Prizrenac Kukli beg i njegove zaduzbine, Prilozi za Orijentalnu filologiju, VI-II-IX, 1958-1959, Sarajevo, 1960, fq. 143. Krhs.: Muhamed Tërnava, Përhapja e islamizmit në territorin e sotëm të Kosovës deri në fund të shekullit të XVII, Gjurmime albanologjike, Seria e historisë, IX/1979, Prishtinë, 1980, fq. 45 e tutje.

[9] Hasan Kalesi, Prizren kao kulturni centar za vreme turskog perioda, Gjurmime albanologjike, 1/1, 1962, Prishtinë[, fq. 101-113. Krhs.: Fuad Koprulu, Opci pogled na razvoj turskog jezika i knjizevnosti u Anadoliji (XIII-XVI), Islamska Misao, IX/1987, br. 107-108, Sarajevë, fq. 28 etj.

[10] A. Olesnicki, op. cit., fq. 70.

Fjala “suzi” rrjedh prej infinitivit të foljes ‘Sukhtan – Suhtan’ që do të thotë: të ndriçosh, ndriçim, të digjesh, djegie, nxehtësi, temperaturë etj. Shih për këtë: Lugatname Dah Khoda, Vellimi 29, fq. 699. Botimi i Universitetit të Teheranit-Fauklteti i Filologjise’ Instituti i gjuhës dhe letërsisë persiane, Teheran, viti 1345 Hixhri Shemsi; Krhs.: Farhangi Bozorgi Farsi, dr. Mahshid Mashiri. Botimi i Shtëpisë botuese ‘Soruosh’ – Teheran, 1369 H.K. Këto të dhëna i sigurova duke iu falënderuar zotëri Abdullah Rexhepit, i cili ndjek studimet pasuniversitare në Teheran.

[11] Ibid., fq. 69-70. Gjithashtu: Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 102.

[12] A. Olesnicki, op. cit., fq. 71. Shih: Mehmed Mujezinovic, Natpisi na nadgrobnim spomenicima Suzi-Čelebije i Neharija u Prizrenu, Prilozi sa Orijentalnu filologiju, XII-XIII, 1962-1963, Sarajevo, 1965, fq. 268. Krhs.: Hasan Kaleši, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 104.

Sipas traditës së gjallë dhe sipas disa shënimeve, Suziu ka pasur vëllnë me emrin Ramadan efendiu, i mbiquajtur “Nehariu”. Sipas mbishkrimit në varrin e tij, i cili gjednet së bashku në turben e Suziut, ka vdekur në vitin 929 hixhrij, apo ndërmjet 20.XI. 1922-9. XI. 1523.

[13] A. Olesnicki, op. cit., fq. 71.

[14] Ibid., fq. 71.

[15] Ibid., fq. 71.

[16] Krahaso: Halil Inalcik, Od Stefana Dusana do Osmanskog Carstva, Prilozi za Orijentalnu Filologiju, III-IV/1952-1953, Sarajevo, 1953, fq. 23-54; Muhamed Tërnava, Përhapja e islamizmit…., op. cit.; Gasprer Gjini, Skopsko-prizrenska biskupija kroz stoljeca, Zagreb, 1986, fq. 67-204.

[17] Shemsuddin Sami Frashëri, Qanu’ul-A’lam, IV, fq. 2684, cituar sipas: Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 102.

[18] Hasan Kalesi, Prizren kao kulturni centar, op. cirt., fq. 102-103.

[19] Akinci - nga turqishtja do të thotë kalorës, sulmues i trupave sulmuese turke, jo të rregullta, në periudhën e hershme. Këta i vëzhgonin dhe i hulumtonin territoret kufitare dhe u raportonin njësive të rregullta ushtarake osmane. Kanë vepruar me taktikë guerile, kurse paguheshin nga ajo që rrëmbenin nga pala kundërshtare. Sipas: Nexhat Ibrahimi, Leksikoni i thukët islam, dorëshkrim.

[20] Fjala çelebi në literaturë ka kuptime të shumta, por kuptimet më të spikatura janë: zotëri, dashamirës, i sjellshëm; pastaj zotëri apo beg; ndonjëherë është përdorë edhe për ata që dinë shkrim dhe lexim; çelebi janë quajtur edhe dijetarët të cilët nuk kanë marrë pjesë në kuvendet shkencore. Çelebi janë thirrur edhe shokët e padishahëve, pastaj ata që e pasojnë tarikatin mevlevij; nofkë për princat në perandorinë osmane; ata që posedojnë kulturë qytetare. Gjerësisht për nocionin çelebi shih: İslam Ansiklopedisi, cilt 8, İstanbul, 1993, s. 258.

Për kuptimet e nocionit çelebi, shih edhe: Fehim Nametak, Traktat o izrazu Čelebi od Hasan Kafije Pruščaka i kasnija upotreba te riječi, ANALI Gazi-husrev-begove biblioteke, II-III, Sarajevë, 1974, fq. 33-40.

[21] Hasan Kaleši, Prizren kao kulturni centar, op. cit.,, fq. 105.

[22] Ibid., fq. 105.

[23] Ibid., fq. 105.

[24] A. Olesnicki, op. cit., fq. 71.

[25] Mehmed Mujezinovic, op. cit., fq. 268.

[26] Ja si e përshkruan Tahir efendiu Suziun në Kronikën e tij:

Biografia e zotërisë sonë Suzi – Allahu ia shenjtëroftë sekretin dhe xhaminë e tij

Edhe i nderuari ynë Suzi ka ndërtuar një xhami të vetme,

dhe kjo ka ndodhur pas të nëntëqindave.

Dhe e ka gjallëruar me vakëfe sidomos me toka,

që kishte blerë nga thesari i mbretit.

Deri më tash një e treta (e saj) ishte përherë e myezinit,

e pjesa tjetër e imamit, kështu kemi vepruar.

Ka vakëfuar një pronë për bukëpjekësin e tij në afërsi të xhamisë,

dhe shtëpinë e vet, po ashtu, aty afër.

Ajo kishte pjesën e epërme, e pjesa e poshtme ka qenë mekteb,

Ymer beu e ka rinovuar dhe i ka ngritur minarenë.


(Sipas: Nehat Krasniqi, Kronika (Menakib) e Tahir Efendiut burim i rëndësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane, Revista Edukata Islame, nr. 57, Prishtinë, 1995, fq. 86.

[27] Mehmed Tahir efendiu, kronika El-Menakib, e cila gjendet në dorëshkrim në Bibliotekën e Bashkësisë Islame të Prizrenit, kurse të cilën e kemi në përgatitje e sipër edhe në gjuhën shqipe. (Këtë Kronikë më vonë në gjuhën shqipe e ka përkthyer Nehat Krasniqi op. cit., fq. 59-113.

[28] Hasan Kalesi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 104; Krhs.: M. Mujezinovic, op. cit., fq. 268.

[29] Mehmed Mujezinovic, op. cit., fq. 266-267.

[30] Ibid., fq. 266-267.

[31] Turbeja (Mauzoleu) e Suziut dhe e Nehariut është e gjatë 4.25 m, e gjerë 2.65 m, kurse e lartë është 2.25 m, me mure të trasha rreth 30 cm. Krhs. A. Olesnicki, op. cit., fq. 71.

[32] M. Mujezinovic, op. cit., fq. 267.

[33] Ibid., fq. 267.

[34] Teksti gjendet në Tefsirin e Kashifiut.

[35] Tefsiri i Husein Kashifiut, i cili gjendet në Bibliotekën e Këshillit të Bashkësisë Islame te xhamia e Gazi Mehmed pashës, rradhitet ndër dorëshkrimet më të vjetra në gjuhën persiane në Ballkan dhe sipas të gjitha gjasave është ekzemplar unikal.

[36] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 95. Krhs.: Mehmed Mujezinovic, op. cit., fq. 268.

[37] Shih: Vakufnamja e Suziut, në: A. Olesnicki, op. cit., fq. 78-80.

[38] Ibid., fq. 71.

[39] Ibid., fq. 73.

[40] Nuzhet Mehmed Paşa, Ahval-I Gazi Mihal, Istanbul, 1315/1897, fq. 76 dhe 78, Biblioteka Nacionale e Parisit, Ancien Fonda turc. N. 98, fol. 72 ab dhe 73 a., cituar sipas: A. Olesnicki, op. cit., fq. 73.

[41] A. Olesnicki, op. cit., fq. 74-75.

[42] Nehat Krasniqi, Kronika (Menakib) e Tahir Efendiut, op. cit..

[43] A. Olesnicki, op. cit., fq. 75.

[44] Ibid., fq. 69.

[45] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 103.

[46] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 106. Krhs.: A. Olesnicki, op. cit., fq. 71.

[47] Nadhireh - Poezi e cila është kënduar sipas tjetrës, me të cilën pajtohet në temë, trajtë, metër dhe rimë.

[48] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 106.

[49] Ibid., fq. 103.

Mendojmë se Suziu ka shkruar edhe në zhanret e tjera të poezisë dhe këtë e mbështesim në faktin se Suziu i shkroi Sulltanit shkresë-ankesë në stilin e poezisë e të ngjashme.

[50] A. Olesnicki, op. cit., fq. 70 dhe 78.

[51] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 92.

[52] A. Olesnicki, op. cit., fq. 78.

[53] Nimetullah Hafiz, Specificnost prizrenskog turskog govora, Prilozi za Orijentalnu Filologiju, 27/1977, Sarajevo, 1979, fq. 62.

[54] Libra të rrallë (Përmbledhje e librave të vjetra), prizren, 2006, fq. 5 dhe 7.

[55] Nehat Krasniqi, op. cit..

[56] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 92

[57] Ibid., fq. 92.

[58] Vakufnameja e Suziut sipas Al. Olesnickit, op. cit., fq. 78-80.

[59] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 103.

[60] Nehat Krasniqi, op. cit., fq.

[61] M. Grujic, Jedan primjer nepouzdanosti narodne tradicije, GSND, XIV, vëll. 8 (1935), fq. 230, cituar sipas: Hasan Kaleshi, op. cit., fq. 103.

[62] Vakuf-nameja sipas: A. Olesnicki, op. cit., fq. 79-80.

[63] A. Olesnicki, op. cit., fq. 76.

Intervistë me Prof. Dr. Mehdi Polisi

16/04/2012 Lini një koment

INTERVISTË ME PROF. DR. MEHDI POLISI PËR RADIO KOSOVA E LIRË

Dr. Mehdi Polisi

Dr. Mehdi Polisi

RKL: Profesor i nderuar! Keni qenë i ftuar për të marrë pjesë në Panairin e Librit, që u mbajt në Teheran të Iranit, në cilësinë e prodekanit të Fakultetit Filologjik Dega e Orientalistikës. Cilat janë përshtypjet Tuaja nga kjo ngjarje kulturore?

Mehdi Polisi: Po ashtu është, ne me dy kolegët të Degës së Orientalistikës ishim të ftuar të marrim pjesë në panairin ndërkombëtar të librit që mbahet në Teheran ne e Republikën Islamike të Iranit. Ftesën na i dërguan më kohë dhe të gjitha shpenzimet e udhëtimit dhe të gjitha shpenzimet e qëndrimit atje i hoqi Republika Islamike e Iranit. Ne, normalisht, kur e morëm këtë ftesë u gëzuam tepër sepse dëshironim të dilnim në një botë tjetër, do të thotë në botën e lindjes, ku kishim dëgjuar për Iranin që parë nga literatura që e kemi shfletuar, sidomos nga Kamus-Al Alami i Sami Frashërit, i cili në mënyrë të hollësishme e ka paraqitur kulturën, të arriturat e deri të atëhershme kur është botuar Kamus-Al Alami, dhe shumë gjëra në hollësi për vendet, qytetet, malet, fushat, lumenjtë, bukuritë, kulturat e lashta etj. Dhe, ketë botë të Lindjes kishim dëshirë ta shikojmë edhe drejtpërdrejt do të thotë nuk mundë te fshehim as gjë këtu kishim dëshirë ta provojmë dhe një gjë e tillë u realizua, kështu qe ne morëm ftesat së bashku me kolegun, Isa Memishi, dhe Abdullah Hamiti profesor të Degës së Orientalistikës. Në Teheran arritëm me 5 maj dhe u vendosem. Ditën e nesërmen menjëherë filluam kontaktet, në fakt ne kishim menduar se do të ishim të lirë të vizitojmë Panairin e librit dhe pastaj te shëtisim, mirëpo ata kishin organizuar, edhe pse ne ishim me ftesë te drejtorit të Studimeve Ballkanike, të themeluar tash shpejt në kuadër të Institutit për hulumtime shkencore Ibën SIna, drejtor ishte zotëri Vahidi i cili ka mbrojt temën e Magjistraturës me titull: “ Pavarësia e Kosovës”. Atë e shoqëronte dhe përkthyesi nga persishtja në shqip nga shqipja në persisht, i cili ishte student i yni, i orientalistikës zotëri Abdullah Rexhepi.
Dhe të nesërmen siç e thash edhe më parë ne menduam që kjo vizitë të jetë në kuadër të panairit të librit, por punët dolën shumë më tepër seç e kishim menduar ne. Filluan kontaktet filluan vizitat tjera. Ishte një agjendë më të vërtetë e jashtëzakonshme sa që nuk kemi pasur kohë as për pushime. Kontaktet kanë qenë të përditshme, sa më njërin aq me tjetrin, vizitat nëpër institucione kulturore e kështu më radhë. Qëllimi i vizitave ishte normalisht njoftimi nga dora e parë, edhe për të marrë informacione për atë vend, të cilin ne kishim dëgjuar por tash që ne qëndronim aty, dhe njëkohësisht edhe për të dhënë informacione të vendit tonë dhe të atyre personaliteteve, me të cilët ne ishim në kontakt të vazhdueshëm. Atyre iu interesonte bota shqiptare, dhe kështu shkëmbenin mendimet të ndryshme. Natyrisht nga kultura nuk mund të anashkalohej edhe pjesa tjetër politike d.m.th. pak sa më gjithë ne nuk kishim atë autorizim që atë të flasim por në atë cilësi ishim më tepër punëtorë të shkencës e të kulturës, dhe në këtë drejtim përpiqeshim të jemi sa ma objektivë, të mos i hiperbolizojmë gjërat por t‘i themi ashtu si janë dhe informacionet që i merrnim prej tyre ishin të tilla. Jam i mahnitur me durimin që pati drejtori i studimeve ballkanike zotëri Vahidi edhe përkthyesi Abdullah Rexhepi, që na kanë shoqëruar në çdo vend, në çdo institucion, se pa ndihmën e tyre nuk do të kishim mundur të realizonim as një çerek të punës, gjatë qëndrimit në Teheran dhe vizitat tjera në qytete të tjera te Iranit.

RKL: Cilat vende i keni vizituar dhe çfarë u ka bërë përshtypje më tepër?

Mehdi Polisi: Ne vizituam shumë e shumë vende, shumë institucione duke filluar më se pari vizitën e Pallatit të Mbretit normalisht vizitën e Panairit aty ishin vazhdimisht shkonin, kishte mjaftë libra për të rijnë kishte pasuri të madhe te librit si të vendit ashtu edhe nga jashtë shtetit, ishte Panair por ishte një objekt jashtëzakonisht i përshtatshëm për Panair të librit, ishte objekt i përshtatshëm për një panair aq të madh ndërkombëtar të librit. Mandej vizituam Pallatin e Mbretit, pastaj një vizitë në bibliotekën impozante Maraashij, në kullë një qytet dy qind kilometra larg Teheranit. Kjo bibliotekë vetëm me dorëshkrime, shkrime të vjetra prej vitit 1350 si na informuan zyrtaret e asaj biblioteke. Aty kemi parë gjëra të jashtëzakonshme dorëshkrime, bukurshkrime të ndryshme të tipit më madhështor, të shkruar me dorë por ta qonin mallin se janë të botuara me shtypshkronja. Dorëshkrime të ruajtura dhe ato dorëshkrime i kishte mbledhur ky Maraashi, si quhej personi që i ka mbledhur ato dorëshkrime me vetë iniciativë pa ndonjë kompensim po siç po them gjithmonë me fjalët e atyre zyrtarëve aty gjithmonë duke shpenzuar parat e fundit duke i grumbulluar. Më ka habitur një punë aq e madhe. Kishte rreth tridhjetë mijë dorëshkrime, kishte dorëshkrime të veprave të ndryshme, dorëshkrime të Kur’anit, dorëshkrime të tjera. Ishte një bibliotekë shumë, shumë e pasur me dorëshkrime. Pastaj në qytetin Kum ne vizituam edhe Universitetin ku quhej Universiteti i Studimeve Islamike, “Al Mustafa”. Aty u pritem nga prorektori i Universitetit biseduam rreth programeve rreth planeve mësimore. Aty qëndruam një kohë, pas asaj vizite u nisem në një fshat që quhej Abjane. Ne na shoqëronte dhe na jepte shpjegime të caktuara, zotëri Vahidi, drejtori i studimeve ballkanike. U nisem drejt atij fshati i cili ishte tremijë vjet i vjetër, një fshat shumë interesant.

RKL: Çfarë vlera ruante ai fshat?

Mehdi Polisi: Fshati e ruante arkitekturën. Unë u habita kur e pashë, sepse ishte ruajtur, dhe kur e llogarisë kohën 3 mijë vjeçare, një arkitekturë të tillë të ruhet në atë mënyrë ajo tregonte një qytetërim të jashtëzakonshëm të lashtë, kjo tregonte se ato vende, në bazë të këtyre monumenteve të ndryshme, tregojnë për qytetërimet e lashta absolutisht të ruajtura. Ishte e rëndësishme aty akoma banohej, siç na thanë banoret e atij fshati se prej tij kanë dalë pesë gjashte ministra, që janë me punë e që vazhdojnë punën dhe intelektualë të tjerë. Ishte një shpat kështu dhe ishin të radhitura edhe ndërtesat ishte interesant, ishte vendi ku ata i kishin ruajtur ujin etj. Flitej gjuha persiane iraniane, po ata e kishin ruajtur edhe gjuhën e vjetër Pehlevite. Banoret e flisnin edhe gjuhën e vjetër pehlevite, gjuhën e vjetër Iraniane në atë fazën më të hershme. Dhe kështu lulëzonte dhe kështu ishte i ruajtur, mbahej dhe ishte në mbrojtje të shtetit absolutisht. Mandej vazhduam vizitën në Bibliotekën Kombëtare. Mandej morëm pjesë në një emision televiziv të Teheranit. Ishte emision në gjuhën shqipe dhe aty ne ishim në studio dhamë disa informacione rreth raporteve, rreth kulturave të përbashkëta ku kanë filluar kontaktet e para në mes të shqiptarëve dhe persianëve, por gjithnjë duke referuar librit, literaturës. Edhe aty na kanë pritur jashtëzakonisht mirë. Mandej vizituam Fakultetin për Studime Ndërkombëtare, ku ishin më shumë degë interdiciplinare. Ishte dega e studimeve amerikane, angleze, frënge, italiane etj. Edhe ata ishin shumë të gatshëm për të hapur edhe degën e gjuhës shqipe. Biseduam edhe rreth këtyre problemeve, tash ne duhet të përpiqemi këtu ta formojmë edhe opinionin tonë zyrtar nëse janë të gatshëm ata. Automatikisht ata ishin të gatshëm për një gjë të tillë, jo si një gjuhë shqipe por në mënyrë interdiciplinare, ku do të prezantohej historia, gjeografia,kultura, ekonomia, sepse ashtu i kishin edhe degët të tjera të jashtëm.
Aty na ka pritë jashtëzakonisht mirë dekani i Fakultetit dhe ai na tha se rektori mungonte dhe po të ishte edhe ai do të na kishte pritur. Pritjet e ngrohta dhe miqësore kanë qenë në çdo institucion, ku kemi marrë pjesë nëpër institucionet kulturore kanë qenë po ashtu të jashtëzakonshme, tejet mikpritës në atë drejtim nuk e di se çka të them më shumë e këta ishin fakultete për studime ndërkombëtare ishte jashtëzakonisht i interesuar të ketë bashkëpunim, mandej edhe për shkëmbim studentesh vizita ata të vijnë këndej shkuan aq larg sa që thanë do harxhime edhe studenteve tuaj do t’ia heqim ne. Në këtë fushë ishin të pa kompromis të them të vërtetën. Mandej vizituam Bibliotekën Universitare të Teheranit. Për objektet kushtet të mos flasë se çfarë kushtesh kishin krijuar. Ne hymë, nëpër salla të mësimit ku mbahej mësimi. Në disa fakultete, dhjetë vetë, gjashtë studentë, dhe profesori rrinte aty me projektor me internet dhe të gjitha kushtet, dhe hapësirat që i kishin që njeriu vetëm kur shkon ti shoh krijon përshtypje me vërtetë objektive, shumë lehtë është të flasësh prej këtu se është ky ,ky dhe nuk flet realitetin, dhe unë më të vërtetë po flas realitetin pa hiperbolizime më ka mahnit mënyra e objekteve, mënyra e përgatitjeve, pastërtia, lulëzimi, kopshtet, parqet dhe është diçka e pa përshkruar.
Dy ditë pas këtyre vizitave ne shkuam në qytetin e famshëm të Istfahanit. Unë për këtë qytet pata dëgjuar si nxënës i shkollës së mesme. Më patën thënë se është një ndër qytetet më të bukura në bot. Më të vërtetë ishte i tillë. Ne shkuam në qytetin e Istfahanit, i cili kishte mbi 2 milionë banorë dhe u vendosëm së bashku me drejtorin e studimeve ballkanike, z. Vahidin dhe përkthyesin, Abdullah Rexhepin. U vendosëm në qendër të Istfahanit në një hotel të kategorisë më të mirë. Kjo do të thotë se ata na nderuan me pritjen e tyre dhe nuk na kanë lënë për asnjë çast anash, sikur të ishim tamam si mysafir të lartë. Ne u vendosëm aty, e vizituam Istfahanin dhe të shohësh, gjelbërimi shtrihej kudo, rregullimi i qytetit shumë i mirë. Vizituam sheshin që quhej Nakshiqihan i cili është sheshi kryesor dhe në të gjendet pallati mbretëror, Pallati mbretëror i Safanitëve. Ai shesh ishte shumë i gjerë, i rrethuar rreth e përqark, tani me shitore të ndryshme të artizanateve, puna e dorës ishte shumë e zhvilluar, dhe kjo ishte edhe arsyeja që ne shkuam nëpër ato vende, ku ato punonin këto gjëra ku njëra punë dore punohej për 1 ose 2 javë, sipas stileve të ndryshme.
Ishte një popull jashtëzakonisht punëtor. Ne në Istfahan i kaluam 2 ditë, në atë pallat jashtëzakonisht të mrekullueshëm i cili nuk mund të përshkruhet, por mund ta krahasojmë me Taxh Mahallën e Indisë, dhe të heqim paralele mes shesheve të tyre, meqë ato janë bërë për treguar se si duket xheneti në këtë botë, pra nuk është bërë pa qëllim. Edhe gjatë vizitave tjera që bëmë aty pamë një urë mbi një lumë, emrin e të cilit nuk po arrijë ta rikujtoi, por lumi ishte i madh me një sipërfaqe të madhe ndërsa ura që ishte mbi të ishte e mrekullueshme. Ajo ishte shumë e njohur, me një arkitekturë të jashtëzakonshme. Gjëja tjerët që më la përshtypje të veçantë gjatë vizitës sonë ishte vizita në parkun e shpezëve, në parkun e luleve, të gjitha këto ishin në kuadër të vizitës në Istfahan. Atje i kishin të gjitha kushtet dhe mua kjo më ka habitur. Të krijohet një lulishte, një gjelbërim, në një vend ku edhe toka është e përshtatshme për një gjë të tillë nuk është për t’u habitur por kur e sheh se rreth e përqark atij vendi është shkretëtirë ndërsa aty, në atë oazë ndërton një qytet me një kulturë të tillë kjo është e çuditshme dhe këto më ka bërë përshtypje të mëdha.
Gjatë vizitave tona, gjatë kohës së lirë, patëm një vizitë edhe në një objekt, që ata e quanin objekt i zjarrit, pra dihet se persianët e vjetër kanë qenë Zaratustrianë, ata kanë adhuruar zjarrin, dhe ne shkuam në atë objekt ku ata kanë kryer ritin e tyre fetar, ritin e zjarrit, të cilin nuk e kanë lënë të fiket asnjëherë, dhe për të cilin përherë ka pas një kujdestar, pra nuk e kanë lënë të fiket fare deri në pranimin e fesë islame. Tani qëndronte vetëm objekti i cili qëndronte në një kodër ku distanca nga fundi deri në majën e saj mund të kalohej përafërsisht prej 1 orë e gjysmë. Kjo ishte interesante për kohën kur është ndërtuar ai objekt.
Pas kthimit prej Istfahanit, ne patëm takime me përfaqësuesin e Ministrit të Arsimit, z. Genxhiu. Gjatë bisedave me të, shtruam çështjen e njohjes së diplomave të fakultetit tonë se a mund të hasin studentët tanë probleme me njohjen e diplomave të tyre. Ai na premtoi se kjo nuk do të paraqes problem dhe na premtoi se do të angazhohet personalisht për njohjen e diplomave të studentëve të Kosovës duke shtuar se studentët mund të vijnë pa ndrojtjen se do të kenë problem me njohjen e diplomave të tyre. Mandej kishim një takim me drejtorin e radios shqiptare të Teheranit, takime me Këshillin e Lart të Fakultetit për Studime Ndërkombëtare, po ashtu kishim edhe takime të tjera.

RKL: Z. profesor, Ju referuat temën “Marrëdhëniet Persiane-shqiptare”. Na thoni diçka më shumë rreth kësaj teme?

Mehdi Polisi: Mbajtëm një fjalim në Organizatën për Marrëdhënie Kulturore. Atyre ju interesonte të dinë çdo gjë dhe unë u paraqita me temën “Marrëdhëniet Shqiptaro – Perse” . Prej fillimit dhe unë dhashë shpjegime për dorëshkrimet prej kur kanë filluar të ruhen përshkrimet persiane, në cilat biblioteka tona ruhen dhe ju thashë se këtë ligjëratë do ta ndaj në dy pjesë ngase kam dëshirë të ju jap informacione edhe për Kosovën. Ata ishin mjaftë të interesuar për këtë temë dhe duke ju dhënë atyre një historik për vendin tonë, ju thashë se ju duhet të kuptoni shqiptarët dhe Kosovën ku Kosova është një term gjeografik, ku jetojnë shqiptarët, Por shqiptarët janë një tërësi e tërë por që mjerisht në vitin 1912 i kanë ndarë në 5 shtete. Ata kishin informacione sepse aty ishin të pranishëm edhe diplomatë por unë dëshirova që ata të kenë informata nga dora e parë dhe ju thashë që në vitin 2008 Kosova është bërë e pavarur. Ju shpjegova për dhunën që është ushtruar kundër shqiptarëve, kushteve dhe rrethanave historike, deri te pavarësia dhe ju sqarove se ajo është njohur nga 67 vende, sa ishin atëherë, duke nënvizuar me keqardhje se pavarësia e Kosovës nuk është pranuar nga Irani.

RKL: Cili ishte reagimi i tyre me këtë rast?

Mehdi Polisi: Reagimi ishte i tillë që Irani ta më parë ta njohë Kosovën dhe kjo çështje bisedohet në qarqet e Iranit. Mësova se kryetari i vendit është i informuar për këtë çështje dhe ne lutemi që një ditë Irani të merr vendim për njohjen e Kosovës. Ndoshta nuk kam pasur të drejtë, por unë e ngrita këtë çështje dhe nuk është keq që secili intelektual të angazhohet në punën e tij. Kjo ka qenë vetëm një bisedë spontane ku unë fola për njohjen e Kosovën nga shumë vende të botës dhe për mosnjohjen e saj nga Irani dhe kështu përfundoi kjo bisedë. Pas kësaj, unë vazhdova ligjëratën time ku fola për kontaktet, me fillimin e marrëdhënieve persiane, çka është ruajtur nga kultura e lashtë persiane, për ruajtjen e dorëshkrimeve të ndryshme ku përveç tyre kemi edhe pjesën tjetër të kontakteve. Shkrimtarët tanë janë motivuar nga ato shkrime, ata i kanë përshkruar ato pastaj i kanë përkthyer mandej nga ato shkrime ata janë motivuar dhe kanë marr tema origjinale nga letërsia. Ata kanë qenë të ndikuar nga ajo letërsi, p.sh nga Rubairat e Omer Khajamit, etj, etj. Kështu që kemi arritur te përfundimi dhe kështu e përfunduam vizitën, e cila ka qenë e frytshme dhe e mirë. Gjatë këtyre shpjegimeve që ju dhashë atyre unë fola për Naim Frashërin, Sami Frashërin, Hafiz Ali Korçën. Për Samiun ju thashë se ka shkruar aq shumë sa po të mblidhet i tërë ai shkrim në një tërësi mund të dalë një vepër e tërë, për Hafiz Ali Korçën, ju thashë se ka qenë nga një vend i vogël, por që me shkrimet e tij ka mahnitur drejtorët e gazetave, se si është e mundur që një person nga një vend kaq i vogël të shkruaj me një stil kaq të lart, janë habitur edhe poetët dhe shkrimtarët persianë. Ligjërata jonë ka zgjatur rreth 2 orë, për këto janë dhënë edhe lajme.
Qendra për Studime Ballkanike vepronte në kuadër të Institutit për Hulumtime Shkencore që quhet Ibn Sina, ( Aviciena ), drejtor i së cilës ishte Hosili. Ai na priti dhe zhvilloi me ne një bisedë. Institutit për Hulumtime Shkencore që quhet “Ibn Sina” nga viti 1996 ka një përfaqësi edhe në Sarajevë. Në kuadër të këtij instituti ishte botuar vepra “Divani i Shirazit”, të cilën na e dhuruan neve e që ishte e përgatitur tejet mirë. Ata ishin të interesuar që të hapin përfaqësinë edhe në Kosovë. Ne kemi biseduar mjaftë shumë rreth këtyre çështjeve por se sa do të realizohet mbetet të shihet.

RKL: Po radioja shqiptare që e përmendët Ju?

Mehdi Polisi: Ajo kishte emisione shqip dhe trajtonte probleme të ndryshme lidhur me Kosovën, shqiptarët, kulturën, pra ishte një radio që kishte program në gjuhën shqipe.

RKL: Sa kishte program kjo radio në gjuhën shqipe?

Mehdi Polisi: Programi i saj në gjuhën shqipe zgjaste rreth 30 minuta. Gazetarët ishin shqiptarë, aty punonte edhe përkthyesi që na shoqëronte, i cili kishte edhe një tezë të doktoraturës, por që njëkohësisht punonte edhe për të mbajtur familjen, pasi atje kishte edhe familjen e tij. Punonte edhe një djalë që ishte nga Tetova, që quhej Agim, një tjetër ishte nga Shqipëria kështu që vepronin sikur ata të emisioneve të tjera në gjuhë të tjera.

RKL: Cila është panorama e Iranit me femrat e mbuluara?

Mehdi Polisi: U përpoqa që së bashku me kolegët e mi, Isa Mehmetin dhe Abdullah Hamitin, të japim informacione që do të jenë të frytshme, të jenë të dobishme si për ne si për shtetin e Iranit, do të thotë ky ka qenë edhe qëllimi ynë i vizitës, qëllimi që të marrim pjesë në atë panair edhe të kontaktojmë me personalitete dhe institucione të ndryshme. Qëllimi ka qenë pikërisht të njihemi sa më mirë sa më afër të jemi sa më afër njëri tjetrit kështu, kam përshtypje të mira kam përshtypje me të vërtetë të një rregullimi të brendshëm gjithësie. Edhe diçka desha të them neve po na jepet një tablo, një panoramë e Iranit ku në mënyra të ndryshme, sidomos kur shohim ato mbulesa. Ai ishte ligj shtetëror, mbulesa e femrës shamia ishte një ligj shtetëror i cili shumë lehtë mund të tejkalohet, mund të hiqet thënë të vërtetën, por në qofte se kthejmë nga ana tjetër, dhe të hetojmë sa të drejta kishin femrat. Unë ku shkova nëpër të gjitha institucionet mandej më treguan shoqëruesit tanë, që ka edhe ministre d.m.th. që janë femra që janë pozita të larta shtetërore, madje vete në rrugë i shihja, në komunikacion gjysma ishin femra që vozitnin vetë d.m.th kishin ato të drejta për mendimin tim të mëdha nuk ishin të ngulfatur të mbyllura të persekutuar të lëna mbas dore. Absolutisht kishin gjitha të drejta,t hynin në restorante shëtitnin se kur është e mbyllur ka tjetër tretman. Këtë desha ta shtoj nga ky aspekt.

RKL: Profesor i nderuar, Ju jeni prodekan i Degës së orientalistikës, ligjërues në fakultet, jeni edhe autor i shumë shkrimeve shkencore, përkthimeve të ndryshme. Si i keni arritur këto?

Mehdi Polisi: Po, gjithsesi mund ta them u bënë gati prej viteve të 80-ta, që punoj, veproj këtu në Fakultetin e filologjisë. Rrugët nuk kanë qenë të lehta si të them të shtruara me lule, gjithmonë kemi pas probleme, prej 80-ës, 81-shi, kështu me radhë gjithmonë kemi qenë presione të ndryshme, po vullneti dëshira për të arritur më tepër për tu ndihmuar studenteve në të gjitha lëmitë, në fushat profesionale i mund, edhe pse ne probleme me vuajtje ku ta di unë. Vullneti për tu ndihmuar të tjerëve, për t’i ndihmuar kulturës tonë në radhë të parë duke u ndihmuar studentëve, unë kështu kam arritur edhe të jem në mësim edhe në punët shkencore profesionale. Kam vuajtur vetë kur kam qenë student për shkak të teksteve, nuk ka pasur, mungesa e teksteve ka qenë e tillë dhe që të mos vuajnë studentët unë menjëherë fillova një hap që të filloj të bëj një tekst universitar, një gramatikë të cilën e ligjëroj Gramatikë e gjuhës turke, dhe ja dolëm. Një pune të tillë është vlerësuar mirë nga ana e studentëve, është një tekst profesional. Gjithmonë kamë pas dëshirë të merrem me një personalitet të vlerësuar të çmuar, historikisht të çmuar si Sami Frashrin. Kur kam kontaktuar së pari në veprat e tij shumë prej tyre i kamë hulumtuar. E kam edhe bibliotekën time personale. kam një mori veprash. Samiu është një autor që ka shkruar shumë, në të gjitha fushat e dijes ai ka qenë: enciklopedist i shkencave natyrore, ka qenë poliglot, gjuhëtar, filolog… Në shumë pjesë, në shumë vepra, shumë fusha, është pionier, ai është i pari që ka shkelë në botën e Perandorisë Osmane, në atë kohë në shekullin e 19-te, edhe dëshira për të arritur meqë ai ka shkruar në turqisht, osmanishte në fakt krejt veprimtarinë e ka në osmanishte u deshtë që si profesionist i asaj të merrem me problemet, dhe fillimisht kam nxjerrë nga ” Kamus al Alam ” personalitetet shqiptare, që më interesonin në fillim më tepër, pasi e kreva atë diku kah viti 1994 puna nuk u ndal, në fillim më herët shumë më herët në vitin 1984 e botova librin “Dashuria e Talatit me Fitnetën” një roman shumë i mirë kështu është pëlqyer shumë. E botoi atëherë fillimisht Rilindja te botimet ekskluzive të mira, mandej personalitetet, kam bërë edhe vepra të tjera për Sami Frashrin, veç studimeve që i kam pas po secila prej këtyre veprave është e përcjellë me një studim, natyrisht qoftë linjë para thënies qoftë si para thënie, por janë thënë karakteristikat e veprës e të tjera. Kërkohej një vepër shumë e njohur e Samiut gjuha. “lisan”në kontakt me kolegë albanologë gjithmonë kërkonin gjithmonë e përmendnin, por nuk dinin se çka në të vërtetë. Dhe i hyra edhe asaj vepre shumë të rëndësishme. Samiu e ka pasuruar literaturën gjuhësore tek ne. Atë që mund ta them që e kanë thënë edhe gjuhëtarët kompetentë, albanologët po mund ta them edhe vetë se pikëpamjet që i ka shfaqur Samiu rreth gjuhës, zhvillimit të gjuhës, ndarjes të gjuhëve, familjeve gjuhësore, nuk janë absolutisht larg pikëpamjeve të cilat janë thënë shumë më vonë, ku shkenca e gjuhësisë filloi hovin ma të madh. Do të thotë ai ishte tamam një filolog që i kishte njohuritë e jashtëzakonshme. E nga aspekti leksikografik mos të flasim aty ka bërë 5-6 fjalorë, qoftë një gjuhë qoftë dy gjuhësh, e thotë se është ekspert, kishte arritur shkallën më të lartë të dijes. E në letërsi mu desh edhe anekdotat, i ka shumë të kënaqshme të mira i përktheva. Në vitin 2004 kishte jubileun 100 vjetorin e vdekjes, ishte një jubile, e dija që do të jetë viti i Samiut pak më herët i hulumtova disa vepra të tij siç janë p.sh “Toka” , “Qielli” ,”Njeriu”, “Përsëri njeriu “, Anekdotë” “Mitologjitë 5 vepra u bënë, edhe ato 5 më parë unë e pasurova literaturën d.m.th u bënë 10 vepra të tilla. Nuk ka qenë lehtë se gjuha është e vjetër, gjuha e Samiut është e rëndë e vështirë, se përdorë edhe fjale arabe edhe persiane, fjalë evropiane terma terminologjie në këtë drejtim. Po do të thosha edhe 10 vepra të Samiut i kam përkthyer dhe i kam studiuar këtë drejtim dhe jam i kënaqur i lumtur në këtë punë që kamë arrite. Nuk mundem pa e përmend një vepër që e kam përkthyer nga osmanishtja “Problemet e Shqipes”, po nuk mundem të mos e them një abetare një dorëshkrim të Hafiz Aliut, Kjo abetare ka shëtit këndej andej e kamë marrë prapë në dorë dhe nuk u arrit që të punohet, dhe dy profesor të Shkodres, Islam Dizdari dhe profesor i ndjerë Faik Luli. U takuam rastësisht ma dha mua atë abetare dhe unë e punova. Është një abetare shumë e vlefshme, ka qenë një shkrim unikat dorëshkrim i vetmi që është gjetur në bibliotekat e Shqipërisë, dhe ma dhanë. Unë atë e punova, doli një vepër shumë e mirë d.m.th transkriptimi, përkthimi , shpjegimet e mundshme i dhashë aty. Nuk mund të them që jam i kënaqur aq shumë, duhet të punohet akoma, shpresoj se po të kemi shëndet do të punojmë edhe ma tutje, përveç atyre studimeve të tjera, artikujve të ndryshëm përkthimeve letrare, po tash është pak më vështirë prej se jam në detyrën e prodekanit punët janë shtuar, angazhimet janë më të mëdha po shpresoj se do të tejkalohen të gjitha, edhe do të punoj edhe më tutje në fushën profesionale dhe shkencore.

RKL: Faleminderit për kohën që ndatë gjatë kësaj bisede me ne. Ju uroj suksese, shëndet, dhe shpresoj që të jemi sërish bashkë edhe për trajtimin e temave tjera që meritojnë të trajtohen.

Mehdi Polisi: Faleminderit! Unë ju përgëzoj edhe për emisionet, unë Radion Kosova e Lirë e dëgjoj rregullisht, faleminderit për punën që e bëni dhe për kohën që sot e keni ndarë për t’u njohur për së afërmi rreth punës dhe aktiviteteve të mia.

Marrë nga faqja: http://radiokosovaelire.com/archive.php?nav=6,1&id=1747

 

Idetë e humanizmit në krijimtarinë e bejtexhinjve

05/04/2012 Lini një koment

Balil GJINI

 

IDETË E HUMANIZMIT NË KRIJIMTARINË E BEJTEXHINJVE

Balil Gjini

Balil Gjini

Kundrimi dhe qasja ndaj poezisë së shekujve të mëparshëm mund të bëhet për shkaqe dhe arsye të gjithfarëshme: njohëse, historike, fetare, kritike, kureshtjeje, krahasuese, polemizuese etj. Duhet të pranojmë se ekskursioni drejt të shkuarës na shkakton një lloj tronditjeje që vjen nga neveria prej trajtimit klasor dhe ideologjik me të cilin është gjykuar vazhdimisht kjo e shkuar.

E shkuara në jetën e popujve, është redaktorja që korrekton gabimet e mundshme të së sotmes. Në këtë kuptim, ajo është dhe vendosësja e hierarkisë së vlerave. Rruga e vazhdueshme revolucionare e Shqipërisë, rrugë e cila barabiti malin me fushën dhe patricin me plebeun, ka ndodhur dhe ndodh, sepse s’është vendosur kjo hierarki vlerash, apo e kundërta: nga që s’ është vendosur kjo hierarki vlerash është ndjekur rruga revolucionare. Nëse në qendër të qytetit të Beratit, p.sh, do të kishim një muze të Qyprilinjve, bustin e Mehmet Ali Vrionit apo një muze të Muzakajve me gjithë flamujt, stemat, arin dhe argjendin, pra me gjithë atë arsenal aristokratik që të step dhe të befason, punët nuk do të kishin arritur gjer në këtë farë gjendjeje ku janë sot.

Jemi mësuar që poezinë e shekujve të mëparshëm ta quajmë bejte dhe autorët e saj bejtexhinj. Kjo fjalë është shndërruar në një sintagmë me kuptim ngjyrues negativ. Bejtexhi kuptohet çobani i dhive që, me krrabë e cule në dorë, kërren herë pashere vargje që satirizojnë veprimet e shtetit, meseletë e katundit apo edhe të njerëzve të zakonshëm. Zhgarravitës, shkarrashkrues, kalemxhi, bejtexhi, vargëzues, pra një mori e tillë kësisoji janë fjalët ironizuese për atë që mëton të mbërrije tek zeja dhe mjeshtëria e poetit.

Vetiu të vjen ndër mend se përderisa thirreshin “bejtexhinj”, ata që për dy-tre shekuj ushtroheshin në mjeshtërinë e poezisë, duhet të kishte dhe një rrymë tjetër alternative, e cila kuturiste drejt poezisë së vërtetë, poezi që lypsej të ishte shumë lart në sqimën artistike. Por një rrymë të tillë s’ ka patur. Ata që kanë përfaqësuar poezinë kombëtare për dy-tri shekuj me radhë, kanë qenë ata që i kemi përgojuar me emrin bejtexhinj: Hasan Zyko Kamberi, Nezim Frakulla, Sulejman Naibi, etj. Po pse kështu? Përse duhet të quhen poetë Naimi apo Noli dhe jo Nezim Frakulla. Nga cilësia artistike, thonë. Por po të marrim një nga vjershat më të mira të Nolit, “Anës lumenjve”, vëmë re se është e shpëlarë, nga figurat dhe mjetet letrare dhe është kryesisht një poezi propagandistike. Apo dhe te Naimi: shumica e poezive të tij janë didaskalike dhe përshtatje të poezive perse. Poema e tij “Bagëti e bujqësi” është botuar në një kohë me poezinë e Rembosë “Zanoret” Po të merren dhe të krahasohen dy tekstet e poezive, vihet re mangësia artistike që i ndan nga njera-tjetra. Atëherë , si? Në vlerësimin e artit nuk mund të ketë dy kute: një për “tanët”, të çanakut, dhe tjetri për “të huajt”, të josofrës. Duke shkruar kështu, e di që po qëlloj me gurë tek dritarja e zotave, sepse është fjala për mitet. Qëllimi nuk është t’ iu hyjmë atyre në hak, por të vendosim balanca të njëmendëta për hir të së vërtetës dhe jo të kulteve.

Një shkak tjetër që e ka përcaktuar këtë poezi si bejte, duhet të jetë forma e saj e ilahive apo kasideve. Një pretendim i tillë bie menjëherë poshtë po të kemi parasysh se Dantja e shkroi “Komedinë Hyjnore” në tercina, pra në një formë vargu të ngurtësuar.

Poezia që u shkrua menjëherë pas humanistëve, ka qenë një poezi e shkruar për mjedise dhe njerëz të kohe tjetër: ajo iu drejtohej atyre që kishin një farë arsimimi, që kishin mbaruar medresetë apo shkolla të tjera. Në këtë kuptim, ajo ka qenë shumë larg bejteve, sepse ka synuar të jetë një poezi elitare. Shumë nga poezitë e tyre këndoheshin apo recitoheshin. Pra organizoheshin takime si ato që quhen sot “Netët e Strugës”, “Ditët e Lasgushit” etj.

Ata që shkruajtën poezinë në shekujt XVII – XVIII kanë qenë të shumtë. Qendra e kësaj poezie, sipas gjasave, ka qenë Berati. “Berati ka qenë qendra e Gjyqit të diktimit, – shkruan “Zani i Naltë” – dhe ka pasur tre dijetarë të lartë, superiorë përmbi gjithë sundimtarët e vendit. Ata janë interesuar dhe kanë ngritur dy medrese. Si Shqipërisë së jugut, ashtu edhe asaj të veriut, së këtejmi u janë përgatitë e sigurue elementi kultural i kohës.

Poetët e posthumanizmit kanë qenë të shumtë. Shpesh poezitë e tyre kanë humbur. Është interesante të imagjinosh si mund të kenë qenë poezitë e Ismail Pashë Velabishtit, kur prej tij kemi vetëm një poezi apo mbase një fragment poezie. Ja ajo:

“…Mbi këtë kala të shkretë/ kush u bë sebep që na pru/ Belaja kurrë mos iu heqtë…”

Siç mund të shihet këto tri vargje, më shumë se poezi janë një firomë, një psherëtimë. Poeti zëre se ka lëshuar në ajër një “ah!” për mundimet e asqerit në kalanë e Lepantos; është një “ah” që vërvitet në ajër gjithë pupla e pendë për gati dy shekuj, pa mundur të gjejë prehje në tokë. Dy poezi kemi prej Sulejman Temanit. Me kaq pak material është thuajse e pamundur të rikonstruktosh ngrehinën e veprës së tyre poetike. Është njëlloj, si nga një gjurmë mbi një gjethe pylli, të përcaktosh nëse kafsha është elefant apo dinosaur.

Elementet që zbërthejnë kodet estetike të këtyre poetëve janë dy: bilbil dhe trëndafil. Nezim Frakulla: “Përmbi lulet trëndafili/ Mbret që s’e ka shoqn/ shumë vuajtje hoq bilbili/ me të sa u poq … .” Sulejman Naibi: “Ç’ i thotë gjyli gjylit:/ Neve kundërmojmë apo ajo hënë? / I prishet mendja, të shkretit bylbylit/ dhe e le përgjysëm këngën që ka zënë … .” Është e vërtetë që janë elemente të mbartura nga poezia orientale, por kjo nuk do të thotë asgjë negative. Veç kësaj, e rëndësishme është struktura poetike e ilahive, kasideve apo gazelave, si dhe atmosfera me të cilin ajo mvishet. Të mos harrojmë një gjë: gjuha shqipe në kohën e tyre ishte si gjithësia në kohën e Kaosit: amorfe, e çrregullt, e pakultivuar.

Jemi mësuar që meritat e formësimit të gjuhës letrare t’ ua veshim rilindë sve. Sigurisht, ata kanë meritën e madhe, por është fyerje ta trajtosh gjuhën e poetëve pashumanitarë si gjuhë anadollake. Kur Abdulla Ferhati dërgoi për botim Divanin e Nezim Frakullës tek “Zani i Naltë”, revista në fjalë shkruajti: “Ky poet i shkëlqyeshëm, veç që na shfaq një shpirt artisti shqiptar të shekullit XVIII, por na paraqitet edhe si një shkrimtar i përsosun i gjuhës kombëtare. Nezimi me vjershat e tij e provon se ka patur zotësi me e përkulë nën pendën e tij gjuhën shqipe, të palëvruar deri atëhere. Veç kësaj, Nezimi na parashtron edhe dialektin e Beratit, i cili duket se nuk është shumë larg nga gjuha letrare e sotme. Nezimi në këto vjersha na paraqet disa trajta morfologjike e sintaksore të padëgjuara deri më sot”.

Siç shihet, dy kanë qenë poetët që kanë rivalizuar për hierarkinë poetike: i pari, Hasan Zyko Kamberi, i dyti, Nezim Frakulla. Sipas dëshmive, Hasan Z. Kamberi ka qenë i paarsimuar dhe dellin e poetit e ka patur të lindur. Nezim Frakulla, përkundrazi, ka ditur tri-katër gjuhë të huaja, ka jetuar dhe vdekur si poet, duke provuar internimin dhe më pas burgun, ku edhe vdiq.

Poezitë e Hasanit kanë qenë poezi me tematikë shoqërore, veçanërisht ato që mbahen si kulmet e tij: “Paraja” dhe “Trahanaja”. Është kjo arsyeja pse janë mistifikuar nga kritika e realizmit socialist. Në thelb, ato janë vargëzime agjitative.

Me sa duket, kemi dhe dy qëndrime të ndryshme ndaj misionit të poezisë: qëndrimi i parë, që e sheh poetin si kritikues të realiteteve shoqërore, pra dhe si misionar për ndryshimin e këtyre realiteteve. Hasan Zykoja është më pranë këtij vlerësimi. Qëndrimi i dytë e shikon poezinë si vlerë dhe bukuri më vete. Nezim Frakulla është partizan i këtij qëndrimi. Jo më kot, ai thotë “Shiri është një hidajeti hak” (poezia është një frymëzim hyjnor).

Jemi të mendimit se poezitë e Nezim Frakullës dhe Sulejman Naibit janë konceptualisht më afër me poezitë moderne që erdhën më pas. Të tilla, poezitë e tyre i bëjnë temat universale që kanë trajtuar: dashuria, xhelozia, brenga, vuajtja. Poezitë e tyre s’kanë si objekt denoncimin e padrejtësive dhe pabarazisë shoqërore, por kënaqësinë estetike, që buron prej thelbit të tyre. Këta poetë e shikojnë njeriun në thelbin e vet ekzistencial dhe jo në realitetin politik apo shoqëror.

Për hir të së vërtetës, duhet të pranojmë se në Divanin e Nezim Frakullës ka shumë poezi,` ku flitet për ashikë e dylberë dhe ku i këndohet bukurisë së tyre. Tani për tani, e kemi të vështirë të pranojmë që në Shqipërinë orientale të shkruhej hapur (bile dhe të recitohej) për një tematikë të tillë tabu, ndërkohë që edhe në Europën e qytetëruar janë dënuar nga morali i asaj kohe, Ë ilde, Rembo dhe Pol Valerni. Rreth kësaj teme ka patur dhe debate midis Mati Logorecit dhe zonjës Prendë dhe ne parapëlqejmë që debatin mbi këtë temë, hëpërhë, ta lemë të hapur për studiues te tjerë.

Së mbrami, lypset të themi se poezia që erdhi pas humanizmit shqiptar, ka qenë një poezi brenda rrjedhës kulturore natyrale dhe s’ka pse të fyhet me ndajshtime keqësuese. Studimet për të kanë qenë më së shumti studime të përcaktuara nga ideologjia, ndaj duhen studime e vlerësime të tjera.

BIBLIOGRAFI

1. Sami Frashëri, “Mbledhje e këngëve të reja e të ra”, Stamboll, 1882.
2. “Antologjia e letërsisë shqiptare”, Botim 1955, fq. 64.
3. “Zani i naltë”, Botim i vitit 1938-1939.
4. “Kultura islame”, nr. 5, 6, 7, 1942, fq. 157.
5. “Nezim Frakulla në Berat”, Shetos ( pr. dr. Shefik Osmani).
6. “Alhamiada shqiptare”, vëllimi I, fq. 53, Mahmud Hysa në artikullin “Vera poetike e Nezim Frakullës”.
7. Mahir Domi, “Historia e letë rsisë shqipe”, fq. 254-300, 1959.

Shqiptarët në kërkim të një identiteti

26/03/2012 Lini një koment

Ferit LIKA

SHQIPTARËT NË KËRKIM TË NJË IDENTITETI

Ferit Lika

Ferit Lika

A është identiteti i shqiptarëve një identitet evropian? Apo është një identitet me qasje orientaliste? Apo shqiptarët kanë identitetin e tyre kombëtar të mirë konsoliduar?
Njeriu, duke lënë mënjanë identitetet që merr përgjatë rrugëtimit në kohë – ka një identitet të vetin, atë të qenies njerëzore. Pra çdo individ e ka një identitet të vetin familjar, fetar, klasor, regjional, kulturor, kombëtar, universal-njerëzor, etj. Në varësi të rrethanave me të cilat ballafaqohet, ai e përforcon njërin identitet më fuqishëm se tjetrin. Kjo gjë normalisht vlen edhe për shoqërinë. Pra ky identitet krijohet natyrshëm që në lindjen e një kombi të caktuar, ndryshon gjatë kohës duke u pasuruar apo varfëruar.

“Identiteti kombëtar unik është kulminacion i homogjenizimit politik, kulturor dhe zhvillimit ekonomik të një populli. Popujt që më herët e kanë arritur këtë stad zhvillimi kanë ecur më të sigurt dhe më shpejt në rrugët e vështira të historisë njerëzore. Nuk ka dyshim se sot, në kohët moderne, individi i është nënshtruar ndikimeve të ndryshme globale, identiteteve transnacionale dhe atyre subnacionale. Megjithë ndryshimet dhe paqartësitë rreth konceptit të identiteteve që bashkëveprojnë në një individ dhe kolektiv në të njëjtën kohë, nga studiuesit seriozë pranohet fuqishëm ekzistenca e identitetit kombëtar.”Ky identitet i atribuohet një kombi të caktuar i përcaktuar nga gjuha, gjaku, vendi, historia, etj.

***

“Ashtu si në shumë procese historike edhe në procesin e krijimit të një identiteti të fuqishëm kombëtar shqiptarët janë të vonuar.” Identiteti shqiptar në vijimësi ka qenë i rrezikuar nga fqinjët tanë, të cilët kanë kërkuar zbehjen apo dhe “ekzekutimin” e tij.

Periudha të ndryshme të historisë njerëzore të njohura si epoka e makinës, epoka e teknologjisë dhe shpeshherë si epoka në të cilën njerëzit e zakonshëm shfaqen në skenën historike, epoka e revolucionit shoqëror e industrial, e udhëtimeve hapësinore e globalizmit, e shteteve të mëdha e luftërave botërore, kanë nxitur pasqyrime të reja mbi çështjen e identitetit. I tillë është edhe rasti i Shqipërisë të post-komunizmit, në të cilën ka lindur një diskutim i mprehtë mbi atë se shqiptarët kanë një identitet perëndimor (evropian) apo një identitet lindor (oriental), ku njëra palë ngre hipotezën e vet dhe hedh poshtë palën tjetër që mbështet të kundërtën.

Akademikë, intelektualë, shkrimtarë e politikanë në vendin tonë përpiqen t’i mveshin shqiptarëve një identitet sipas interesit të tyre apo me justifikimin “për të mirën e kombit” duke kamufluar të vërtetën, e cila mund të jetë shumë më e lehtë për t’u kuptuar dhe akoma më pak e komplikuar nga ç’paraqitet. Njëra palë mbështet idenë apo teorinë e shqiptarëve me identitet evropian (në kërkim të modernizimit dhe evropianizimit të Shqipërisë), a thua se “kontinenti mëmë” nuk na pranon në gjirin e saj nëse nuk kemi identitet evropian?! Ndërkohë që nga ana tjetër, një palë tjetër ngulmon në identitetin lindor të shqiptarëve, të kushtëzuar nga ngjarjet dhe rrethanat historike, në kushtet kur mbi 70% e shqiptarëve i përket besimit islam (i ardhur nga lindja).

Hipoteza e dytë hidhet poshtë me çdo kusht nga e para, që e sheh si pengesë të madhe apo si faktor që e distancon vendin tonë nga “shenjtëria moderne”, Evropa.

Pjesë e kësaj skene në rolin e regjisorëve dhe protagonistëve kryesorë u bënë shkrimtari Ismail Kadare dhe akademiku kosovar Rexhep Qosja në vitin 2006 përmes një debati publik mbi identitetin, i njohur si “Debati Qose-Kadare”, ku u polemizua fuqishëm mbi rolin e fesë në identitetin kombëtar të shqiptarëve të sotëm. Shkrimtari Kadare mbështet konceptin e identitetit evropian të shqiptarëve në sprovën e tij me të njëjtin emër, ku konkludon se shqiptarët janë evropianë se janë racë e bardhë dhe se shqiptarët në të gjitha aspektet kanë identitet evropian. Duke i dhënë rëndësi aspektit fetar Kadare përpiqet të gjejë në rrënjët e historisë krishterimin e shqiptarëve duke ia bashkangjitur evropianizimit. Ai shkon më tej duke arsyetuar se myslimanizmi i shqiptarëve pengon shqiptarët në të qenët evropianë dhe me një identitet të tillë.

Ndërkohë që nga ana tjetër akademiku Qose, thekson rolin e Islamit në formimin e identitetit tonë kombëtar. Sipas tij ekzistojnë disa nënidentitete, pjesë e të cilave edhe ai fetar-mysliman, që të bashkuar përbëjnë një identitet kombëtar të vetëm. Në këtë skenë u ngjitën edhe aktorë të tjerë si personazhe të dorës së dytë, analistë, historianë e shkrimtarë, duke e nxjerrë komponentin fetar jashtë formimit të identitetit të një kombi, madje duke e quajtur identitetin fetar si të rremë. Sipas analistit Arbër Xhaferrit, popujt që nuk kanë identitet kombëtar, përpiqen ta sajojnë atë përmes fesë, politikës apo përkatësisë gjeografike. Në këtë situatë shqiptarët paraqiten me një identitet në “krizë”. Një tjetër personazh i kësaj komedie – do ta quaja, – ishte edhe historiani Kristo Frashëri. Ky fundit kundërshton të dy personazhet kryesorë Qose-Kadare që i kushtojnë një rëndësi të madhe aspektit fetar, duke thënë se feja nuk është komponent i identitetit kombëtar. Ndërkohë sipas Rexhep Qoses, “të gjitha identitetet – individual e kolektiv, kulturor, fetar, politik, etj. – mund të bashkohen në një të tërë të quajtur identitet kombëtar. Domethënë që identiteti fetar është element, pjesë e identitetit kombëtar.”

Përkatësia islame e shqiptarëve që shihet si pengesë nga “modernistët” shqiptarë, bie poshtë si pretendim, nuk e them këtë për të mbrojtur pretendimin e dytë atë të një identiteti lindor të shqiptarëve,përkundrazi, por në një shoqëri demokratike që pretendojmë se jemi, në një botë e cila e sheh demokracinë si nivelin më të lartë të lirisë dhe të drejtave të individit, nuk ka vend për të tilla komplekse, pasi në një shoqëri demokratike ngjyrimi fetar nuk mund të shihet kurrsesi si pengesë për integrimin tonë në familjen evropiane.

Një pretendim i tillë bie poshtë edhe për faktin se çdo komb përfaqësohet me identitetin e vet. Evropa ka një mori kombesh dhe identitetesh në “barkun” e saj, të cilat dallohen mes tyre dhe nuk është e aspak nevojshme, mendoj unë, që të na duhet një identitet evropian të “flakim” tej kartën islame për t’u pranuar në Evropë. Në kërkim të identitetit, në rrugëtimin e gjatë e të vështirë për zgjidhjen e kësaj dileme, shqiptarët janë përplasur herë nga lindja e herë nga perëndimi, me qëllim për të kuptuar vetveten dhe për t’i mbijetuar rrymave të kohërave moderne. Por mesa duket ata në asnjë nga këto dy pole, (Lindje-Perëndim) nuk kanë gjetur identitetin e tyre, ose të paktën nuk e kanë dalluar dot se me kë kanë më shumë ngjashmëri.

Mesa duket ata që përpiqen t’i mveshin shqiptarëve një identitet sipas shijes dhe preferencave të tyre, harrojnë elementet kryesorë që e përcaktojnë ekzistencën e një identiteti kombëtar si: gjuha, historia, tradita, zakonet, vendndodhja gjeografike, etj.

Me të drejtë profesori boshnjak Adnan Silajdzic thotë: “Asnjë vepër që synon të trajtojë krizën e njeriut modern, enë veçanti krizën e identiteteve… në botën moderne kulturore e historike, nuk mund të lërë pa trajtuar edhe konceptet e traditës dhe modernizimit.”

Tradita e një populli në të cilën përfshihen zakonet normative dhe intelektuale, tradita e tij kushtetuese dhe shpjeguese, nuk mund të shihen si të ndara nga identiteti, pasi ato janë elemente të lidhur organikisht dhe që përcaktojnë identitetin e një populli të caktuar.

Rëndësinë e traditës Silajdzic e ngre në nivele universale, kur thotë: “Nëse e gjithë përvoja shpirtërore, intelektuale dhe kulturore e një populli të caktuar, përfytyrohet si një pemë e vetme me shumë degë, atëherë tradita përbën rrënjët e saj: sikurse edhe pema për të mbijetuar e për t’u rritur, duhet të ketë rrënjë të forta, që e ushqejnë dhe e bëjnë të çelë filiza të rinj vit pas viti.”

Ashtu sikurse popujt në tërësi, edhe shqiptarët nuk mund të ekzistojnë pa njëtraditë të vetën, traditë e cila modelon identitetin e tyre. Kjo do të thotë se askush nuk mund të mbajë një qëndrim asnjanës ndaj traditës. Në njëfarë mënyre ne jemi në marrëdhënie të përhershme me të, si një element i pandashëm me identitetin. Rrjedhimisht tradita pas gjuhës është përcaktuesi kryesor i identitetit tonë autentik, paçka se kohët e fundit modernia dhe dëshira për të vrapuar drejt modernizimit po zbeh elementet e traditës sonë shekullore.

Shkëputja e plotë (shkencore dhe teknologjike) nga tradita çon në shfaqjen e krizës së identitetit e për rrjedhojë qoftë si individ, qoftë si anëtarë të shoqërisë ne shndërrohemi në objekte të thjeshta që shfrytëzohen në mënyrë të paskrupullt nga pushteti i shkencës dhe i teknologjisë moderne.

Do të kishim marrëdhënie të mira me traditën, vetëm atëherë kur nuk do ta konsideronim si një njësi të ndarë apo të pandryshueshme, por si një proces jetësor, dinamik e cilësor.” Po sipas Silajdzic, nga pikëpamja funksionale tradita ka një rëndësi të trefishtë:

Së pari, ajo është në themeltë zakoneve të një populli të caktuar. Së dyti, tradita siguron vazhdimësinë, ruan vlerat ekzistuese dhe i transmeton apo i pasuron ato për brezat e ardhshëm. Së treti, tradita ka një rol edukativ pasi përbën vetëdijen dhe unitetin për të duruar.

Kështu, përkundër traditës tonë ashtu si përkundër çdo tradite të ndonjë populli tjetër në botë, qëndron si antitezë moderniteti i saj, i cili gërryen e shkërmoq çdo ditë e më tepër themelet e traditës sonë.

Qytetërimi modern i hedh poshtë të gjitha gjërat tradicionale, e sidomos ato me “nënshtetësi” fetare. “Për rrjedhojë, mund të themi me siguri se thelbi kulturor i modernizimit është mania për të harruar (përfshirë edhe veten)…Në këtë mënyrë, modernizmi me teoritë e tij të veçanta qytetëruese është antitezë e traditës.”

Përballë dëshirës së madhe të shqiptarëve për t’u bërë pjesë e familjes evropiano-perëndimore, shoqëria jonë gjendet në udhëkryqe të njëpasnjëshme. Perëndimi i qytetëruar me mitet e tij të famshme të arsyes, shkencës, progresit material, konsumit, demokracisë na ka çuar drejt një pesimizmi duke menduar se ne e kemi të pamundur t’i qasemi këtyre arritjeve që, siç e thashë më lart, janë vetëm mite dhe si të tillë nuk do të na shërbenin shumë.

Me të drejtë Prof. Dr. Andan Silajdzic në librin e tij “Muslimanët në kërkim të një identiteti” ngre shqetësimin, se si mund të kujdesemi për traditën tonë shpirtërore, kulturore dhe fetare në një kohë të tillë. Pra si mund të kujdesemi ne për traditën tonë në një kohë kur jemi nën presionin e përshtatjes – i referohem profesorit boshnjak Adnan Silajdzic, pasi si vende me traditë myslimane si Bosnja ashtu edhe Shqipëria, kanë shumë të përbashkëta në problemet që shqetësojnë këta dy popuj – kështu tradita shqiptare është në një krizë të dyfishtë atë të përshtatjes dhe krizës së identitetit.

Këto dy kriza(përshtatja dhe identiteti) janë të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën. “Sa më shumë që tradita moderne mundohet të përshtatet në këtë epokë laike, aq më thellë do të bjerë në krizën e identitetit të vet shpirtëror, kulturor e kombëtar dhe anasjelltas, sa më shumë që feja të mundohet ta afirmojë identitetin e vet vetëm nëpërmjet ritualeve tradicionale, strukturave të vjetra teologjike dhe koncepteve dogmatike, aq më e papërshtatshme do bëhet për shoqërinë laike të ditëve të sotme.”

Silajdzic në analizën e tij vëren dy shkolla mendimi që përcaktojnë formën sociale, politike, kulturore dhe fetare të botës së sotme. Ato janë globalizmi nga njëra anë dhe individualizmi e pluralizmi nga ana tjetër. Globalizmi ka në thelb, konceptin e tij – modelin transnacional kulturor e fetar, ndërsa pluralizmi dhe individualizmi synojnë pluralizmin e vlerave individualizuese kulturore e fetare. Këto dy drejtime shkaktojnë krizën e identitetit individual dhe atij kolektiv. Detyrimisht shqiptarët në kërkim të globalizimit dhe pluralizmit e individualizmit rrezikojnë identitetin e tyre kombëtar.

Duke iu referuar mendimeve të filozofit arab Al-Biruni, arrijmë në përfundimin së nëse do të ishim të gjithë njëlloj dhe do të mendonim po njëlloj, atëherë nuk do të ishte e nevojshme ekzistenca e njerëzimit. Në rastin konkret nuk do të ishte e nevojshme ekzistenca e kufijve, kombeve, popujve apo kulturave të ndryshme. Por do të ishim një komb i vetëm me një identitet të vetëm të quajtur “njerëzim”.

Në një kohë të tillë pranimi apo njohja e identitetit tonë sa vjen e bëhet më e vështirë dhe polemika të tilla i bëjnë shqiptarët më konfuzë. “Si të pranojmë identitetin tonë në një botë e cila ka humbur ndjenjën e një kuptimi të lirisë…, një botë e cila është ndarë në të fortë dhe të dobët, të pasur dhe të varfër – dhe në të njëjtën kohë, në një botë që më shumë se kurrë më parë, po ulërin për dialog dhe bashkëpunim të afërt mes kulturave dhe popujve.”

Në vijimësi shqiptarët janë vërtitur ndërmjet traditave të tyre shpirtërore, kulturore e fetare dhe kulturës moderne. Kjo orvatje shekullore, ndoshta më e theksuar në këto 20 vitet e një demokracie të deformuar, është shfaqur herë me zhgënjime të lehta e herë me kriza të thella identiteti.

Orvatja e shqiptarëve në kërkim të identitetit mes lindjes dhe perëndimit, orvatje që, për mendimin tim, më shumë se sa e shqiptarëve është e grupeve të caktuar të interesit,është e dështuar. Shqiptarët kanë një identitet të tyrin kombëtar, kulturor, social e fetar, një identitet autentik, i cili mbështetet fuqishëm në gjuhën, traditën, historinë unikale të kombit tonë, e cila bashkon të gjithë shqiptarët si dhe kulturën e tyre, pavarësisht se në rrugëtimin historik mund të ketë elementë të importuar nga lindja apo perëndimi. Në vijimësi të mendimit të akademikut kosovar Rexhep Qose, besoj se identiteti i një populli nuk është i caktuar dhe definuar përfundimisht njëherë e përgjithmonë por ai vjen duke ndryshuar përmes pasurimit apo varfërimit gjatë procesit historik. “Në procesin historik identitetet marrin dhe japin kulturat e tyre, qytetërimeve të kombeve të tjera.”

Idetë që krijojnë kulturën dhe motivojnë e drejtojnë zhvillimin e saj nuk mund të jenë ekskluzivet për askënd. Secili prej nesh individualisht, në grup apo në një komunitet shoqëror, merr pjesë në procesin e formimit të elementeve përbërës të identitetit, kulturës, zhvillimit kulturor të botës, si krijues dhe përçues.

Elita e dijetarëve muslimanë shqiptarë dhe sprova e burgjeve komuniste

19/02/2012 Lini një koment

Muhamed SYTARI – Myftiu i Shkodrës

 

ELITA E DIJETARËVE MUSLIMANË SHQIPTARË DHE SPROVA E BURGJEVE KOMUNISTE
16 nëntori i vitit 1990, shënoi rihapjen e Xhamisë së Plumbit

Muhamed Sytari

Muhamed Sytari

16 nëntori i vitit 1990 është një datë historike për kombin shqiptar. Pas një periudhe të gjatë nën sistemin ateist të Partisë së Punës, pas shumë persekutimesh e dhunimesh të të drejtave më elementare njerëzore ndaj këtij populli, vargonjtë dhe zinxhirët e diktaturës komuniste ranë. Së bashku me to ra edhe sistemi politik monist. Zhvillimet demokratike e morën shoqërinë shqiptare drejt realitetesh të reja e qëllimesh ende të parealizuara…
16 nëntori i vitit 1990, shënoi rihapjen e Xhamisë së Plumbit, ku qindra e mijëra qytetarë të Shkodrës morën pjesë në këtë gëzim të madh kombëtar (sikurse edhe në rastin e rihapjes së Kishës së Rrmajit), ndonëse erëra të reja do të frynin për myslimanët shqiptarë dhe identitetin e tyre fetar, edhe pse kishin dalë nga një realitet i zi drejt një tjetri, në pamje të parë i ndryshëm nga i pari.
Sa herë që kujtojmë 16 nëntorin e vitit 1990, na shkon mendja edhe tek elita e dijetarëve më të shquar të Islamit në vendin tonë, të cilët në një formë a në një tjetër u persekutuan dhe u dhunuan nga “revolucionarët e kuq”. I kujtojmë me respekt dhe u dërgojmë rahmetet e sinqerta shpirtrave të tyre të trazuar, kujtimit të tyre të paharruar, emrit të tyre të madh!
I kujtojmë me respekt martirët e besimit, dëshmorët e fjalës së lirë, shehidët e përballimit me forcat e territ femohues, njerëzit e mëdhenj me të cilët çdo komb do të mburrej.
Në këtë ditë, është e pamundur të mos qëndrojmë me respekt para kujtimit të elitës së dijetarëve myslimanë shqiptarë që u sprovuan në burgjet komuniste a në lirinë e tyre intelektuale, si:
1. Hafiz Ali Korça (burgosur në vitin 1945),
2. Hafiz Ibrahim Dalliu (burgosur në vitin 1946),
3. Hafiz Ismet Dibra, ish- drejtor i Medresesë së Përgjithshme, Tiranë (burgosur në vitin 1946),
4. Hafiz Sabri Koçi (burgosur në vitin 1966),
5. Dede Reshat Bardhi (internuar 15 vjet),
6. Haki Sharofi, ish-kryeredaktor i revistës “Zani i Naltë” (burgosur në vitin 1946),
7. Jonuz Bulaj (burgosur në vitin 1946),
8. Vexhi Buharaja (burgosur në vitin 1946),
9. Ismail Muçej (burgosur në vitin 6 shtator 1952 – 24 prill 1963),
10. Haxhi Faik Sheh Qazim Hoxha (burgosur në vitin 4 qershor 1966),
11. Hasan Tahsini (burgosur në vitin 1947),
12. Baba Bedriu i Brerimës (ekzekutuar në vitin 1947),
13. Baba Hajro Progonati (ekzekutuar në vitin 1947),
14. Hafiz Mustafa Varoshi, ish-myfti i Durrësit (burgosur në vitin 1945),
15. Hafiz Sherif Lëngu, ish-kryetar i Këshillit të Naltë të Sheriatit (burgosur në vitin 1945),
16. Hafiz Esat Myftia, ish-kryetar i Komunitetit Mysliman Shqiptar (burgosur në vitin 1946),
17. Hafiz Musa Dërguti[1] (burgosur në vitin 1946),
18. Hafiz Ali Kraja[2] (burgosur në vitin 1945),
19. Imam Liman Shabani (vdekur në burg më 1945),
20. Imam Met Troci (vdekur në burg më 1947),
21. Sheh Ibrahim Karabunara (vrarë në burg më 1947),
22. Sheh Myslim Luma (vdekur në burg më 1953),
23. Baba Myrteza Kruja (vdekur në burg më 1945),
24. Imam Ahmet Hyseni (vdekur në burg më 1945),
25. Dervish Mehmet Verleni (vdekur në burg më 1947),
26. Xhemal Naipi (me vendim nr. 218, dt. 23.6.1947 të Gjykatës Ushtarake Shkodër është dënuar … me privim lirie për jetë, me punë të detyruar, humbjen e të drejtave civile e politike…- vdiq në burgun famëkeq të Burrelit në vitin 1955 në moshën 77 vjeçare, pa pasur familjarët dijeni as për varrin e tij),
27. Hafiz Sheuqet Boriçi (i vetëizoluar në shtëpi deri në vdekje),
28. Hafiz Sabri Bushati (u vetëizolua në shtëpi në vitin 1967, në moshën 77 vjeçare deri në vdekje),
29. Molla Alush Zaganjori (i vetëizoluar në shtëpi deri në vdekje),
30. Shejkh Hafiz Vehbi Sulejman Gavoçi (u ndalua disa herë nga regjimi komunist për të vizituar vendlindjen e tij, Shkodër), etj.[3]
(Për efekt të moszgjatjes, nuk po përmend shumë emra të hoxhallarëve të nderuar, të dënuar me punë të rënda fizike e denigruese në syrin e shoqërisë. Sprova e tyre ishte më e rëndë se ekzekutimi i menjëhershëm, internimi a burgosja e gjatë!)
Janë të shumtë. Edhe më shumë sesa të përfshihen në këtë përkujtimore jo të parastësishme. All-llahu e pranoftë vuajtjen e tyre, sakrificën, durimin, persekutimin, brengat, lutjet me duar të lidhura e të gjakosura..!
“E për ata që u vranë në rrugën e Allahut mos thoni: “Janë të vdekur”, Jo, ata janë të gjallë, por ju nuk kuptoni (gjallërinë e tyre)”[4]

 

————————————————
[1] [Po ashtu i mbështjellë nofullash me shami për mungesë mjekre edhe plaku tjetër hafiz Musa Dërguti, që do kohë ma parë ia kishte la në gjak fytyrën nji polici, kur ai i kishte pasë derdhë ujtë e “abdesit” aty te truma, e që kur kishte kenë në Sigurim, i kishte pasë thanë nji shoku të dhomës: “Më kërkojnë me folë për priftën, dojnë me na përça, e nesër me thanë se u pushkatuen priftënt me dëshmitë e hoxhallarëve. U kam thanë bani çka të doni, se atë punë s’e baj kurr”]- Shih: Ahmet Bushati, “Në gjurmët e nji ditari”, Shkodër, 2007, fq. 428.
[2] “Më 1934, kur unë isha ende student në Medresenë e Tiranës, Hafiz Ali Kraja botoi librin me titull: “A duhet feja? A e pengon bashkimin kombëtar?” ku u jepte përgjigje diskutimeve të asaj kohe për këtë çështje. Libri i tij ruan vlera të mirëfillta edhe sot sepse mbron parimin demokratik me argumente të shëndosha se besimet fetare nuk ka se si ta pengojnë bashkimin kombëtar”- Shih: Imam Vehbi Ismaili, “Baza e çdo feje- përsosmëria morale”, në përmbledhjen: “Shekulli 21- mendime dhe opinione”, ideja dhe sponsorimi nga Dino Asanaj, New York, 1996, fq.190.
[3] Një material më shterrues rreth emrave të hoxhallarëve dhe shehlerëve të persekuatuar nga sistemi komunist është edhe ai i zotërinjve Nasuf Dizdari e Faik Kasollja, në gazetën “Drita Islame”, viti I i botimit, e premte, 6.3.1992, nr.5, prej nga janë marrë edhe disa nga të dhënat e mësipërme.
[4] Kur’ani: 2:154.

 

Marrëveshja e Veli Pashës me Suliotët dhe shkelja e marrëveshjes nga Suliotët

18/02/2012 Lini një koment

Abedin RAKIPI
(Studiues, Shkrimtar)

MARRËVESHJA E VELI PASHËS ME SULIOTËT DHE SHKELJA E MARRËVESHJES NGA SULIOTËT

Abedin Rakipi

(Ky shkrim eshte nje kunderpergjigje akademike ndaj grekomanit Arben Llalla i cili i vene ne sherbim te ideologjise grekofile te Sulioteve kerkon te fshehi te verteta historike te pamohueshme. Ja pra zbulohet edhe marreveshja qe shkelen Suliotet, duke prere ne bese Veli Pashen i cili me pas i perndoqi dhe vrau. E verteta eshte ndryshe, jo siç na e paraqesin grekomanet ne faqet e korruptuara te historise se Shqiperise)

Pas sulmeve te pafundme qe banditet dhe kusaret Suliote te vargmaleve te Sulit kryenin mbi banoret muslimane te fshatrave te ultesires, dhe pas taksave te pafundme qe ata i vinin fshatrave çame nen kercenimin e shfarosjes, Ali Pashe Tepelena duke mos duruar me kete gjendje kaosi vendosi qe te mbledhe gjithe bejleret, çame dhe toske per te sulmuar Suliotet. Menjehere pas perhapjes se lajmit se Ali Pasha po mbledh nje ushtri te madhe per te rrethuar Sulin, Arqipeshkvi i Artes Ignaci i shkruan nje leter te krishtereve te Kasiopise qe ti shkojne ne ndihme Sulioteve nen, kercenimin e shkisherimit. Ai i shkroi gjithashtu shefave te Armatoleve ku nder te tjera i thoshte : Kurajo Metropolitane, mos bini ne lojen e gjarperinjve. (Me fjalen gjarperinj ai nenkuptonte muslimanet, dhe njerezit e Ali Pashes, sepse armatolet ishin vene ne sherbim te tij.) Ndersa nje nga prifterinjte e fetareve Sinaite te Shen Katerines se Sinait, (sekt ky i vendosur ne Janine) shkoi ne malet e Sulit dhe ju kerkoi Sulioteve qe te dorezonin armet dhe te binin ne terma paqesore me Ali Pashane. Por ata i thane te largohej se ndryshe do ta pushkatonin. (1) Jerotheosi, arqipeshkvi i Janines u perpoq gjithashtu qe ti bindte Suliotet, por pa rezultat. Edhe kryeprifti i fshatit te Gliqit ne lindje te Paramithise morri te njejten pergjigje, dhe bile u detyrua te largohej per ne Parge, nga frika e kercenimeve qe i bene Suliotet. Ne vitin 1800 Suliotet qe kishin humbur nje pjese te mire te komandanteve te tyre, gjate luftrave te shumta kunder Aliut, nen drejtimin dhe urdhrat e priftit Samuil, i cili prej vitesh ishte orkestruesi kryesor i sulmeve dhe karnazheve gjakatare te bera nga Suliotet, mbi fshatrat çame, filluan sulmin ndaj keshtjelles se Velanit, ne jug te Paramithise, dhe ne veri te Dhrohomise. Samuili organizoi planin e sulmit te keshtjelles, qe mbahej nga 180 çamer muslimane nen urdhrat e bejlereve, çame qe benin pjese ne aleancen e madhe Ali Pashiane kunder Sulioteve. Gjate sulmit ai kendonte psalme, se gjoja Mitokokali, qe ishte krahu i tij i djathte eshte njeriu i Dites se Gjykimit i ngjallur nga vullneti hyjnor per te rrenuar kalane e Velanit. Sonte naten kendonte ai me nje ze profetik muret e Velanit, do te bien si muret e Jerikos ne bibel. Nuk i kerkoj Zotit veçse 200 burra, disa fuçi barut, dhe disa gra te forta Suliote per te transportuar ne malet tona gjithe mallin e muslimaneve vazhdonte ai. Ata u leshuan si ujq te uritur qe e shikojne nga malet e larta gjahun e tyre, duke e sulmuar kur bariu eshte ne gjume, dhe duke e shqyer dhe gjakosur deri ne vdekje. Ndoshi ashtu si e kishte parashikuar Samuili i cili municionet dhe fuçite e pafundme te barutit i merrte nga Francezet, nepermjet Parges ose Korfuzit, duke i kaluar ato neper male, dhe rruge te fshehta. Samuili bashke me disa Suliote gerrmuan nje tunel te fshehte deri afer keshtjelles dhe pasi i kaluan ne te fuçite e barutit hodhen te ere keshtjellen e mbajtur nga çamet. Pasi nje pjese e murit te keshtjelles hidhet ne ere rruga hapet per Suliotet, te cilet i mbyllin çamet akoma me ne brendesi te keshtjelles dhe rreth 60 prej tyre i dogjen te gjalle. Pasi lajmi i shkaterrimit te kalase afer Velanit, dhe lajmi se Suliotet ishin shume afer Paramithise i shkoi Aliut ne Janine, ai u çmend nga inati, dhe trishtimi. I nervozuar ai hapi dritaret e pallatit te tij dhe filloi te ulerinte fort perpara oborrit te pallatit : A nuk ka me besimtare muslimane? Deri kur o race e turpshme do te vazhdoni te beni nje jete te tille te felliqur(duke ju nenshtruar kusareve suliote)? A do te lejoni ju nje grusht kusaresh te pikellojne muslimanizmin ? A mos do te prisni qe ata te vijne tju marrin edhe Janinen ? Te gjitha ata qe jane bijte e islamit te vijne menjehere dhe te bashkohen nen flamurin tim!(2) Ali Pasha pasi mblodhi 14.000 trupa me shqiptare muslimane filloi fushaten e tij te gjate te luftrave kunder kusareve Suliote. Pasi disa vitesh lufte,Suliotet
qe tashme nuk merrnin me provizione dhe municione nga Parga dhe Korfuzi pas largimit te Francezeve, ishin te rrethuar nga te gjitha anet nga trupat e Aliut ne malet e Sulit. Parga tashme smund tju vinte me ne ndihme, dhe malet e tyre ishin te shkreta, dhe smund ti afronin atyre asgje me teper sesa nje vdekje nga uria. Samuili me se koti i drejtonte qiellit lutje, dhe i jepte zemer njerzve ne ane moment, kur nje ze i pare therret per kapitullim. Duhet te kapitullojme vazhduan te ngrihen zera te tjere, skemi rruge tjeter. Zerat qe therrisnin per kapitullim u bene shumice, aq sa Samuili i nervozuar kerceu nga vendi dhe tha : Ata qe duan te behen skllever le te kapitullojne, ata qe besojne ne Diten e Gjykimit, le te rreshtohen nen flamurin tim. Por tashme askush si degjon me perrallat e Samuilit. Te gjithe Suliotet i kerkuan Foto Xhavelles qe te kerkoje nga Veli Pashai (djali i Ali Pashes qe mbante te rrethuar Suliotet)
nje armepushim, dhe nje kapitullim. Menjehere Veliu ju pergjigjet pozitivisht duke ju propozuar amnistine e meposhtme tekstualisht te shkeputur nga libri “Historia e rigjenerimit te Greqise.” (Histoire de la regeneration de la Grece 1843)
ALLAHU
(eshte)
Paqe dhe Falje,
Une, Veli Pasha i Delvines, djali i Aliut, djali i Veliut, djali i Muktarit, djali i Salih Tepelenes, Valiu i Thesalise, Deverenghi Pasha, anetar i keshillit suprem te Portes se Larte, te Monarkut te monarkeve, te Sulltanit te Lavdishem qe shperdan kurora te arta, qe mbreteron mbi tronet e botes me lejen e tij, i akordoj te krishtereve te Sulit aktin e meposhtem :
Suliotet do te kene lirine te dalin nga vendi i tyre me armet e tyre, bagazhin, municionet, plaçkat dhe gjithçka ata do te duan te marrin me vete per te shkuar ose jashte Shqiperise, ose brenda saj, sipas deshires se tyre.
Angazhohem te paguaj personalisht te gjitha kafshet e transportit qe do te duhen per transportimin e tyre, te plaçkave te tyre, te kafsheve te tyre, te pleqve, grave, famijeve, te plagosurve, dhe gjithçka tjeter deri ne vendin qe ata do te duan te shkojne.
Te gjitha pengjet Suliote qe mbahen te burgosur me urdher te babait tim do te lirohen.
Ata Suliote qe duan te jetojne ne Shqiperi, dhe te banojne me ne do te gjejne prona, toka, fshatra, gjithçka falas, mbrojtje, siguri, dhe miresi prane meje dhe babait tim.
Betohem se ky pakt eshte i shenjte, betohem se asnje nga Suliotet nuk do te preket, shahet, ngacmohet, apo gjykohet per ate qe ka kryer ne te kaluaren e tij. Nese e shkel kete pakt, apo nese shkelet nga ndonje nga ne, neshtrohem per veten dhe te mite qe te meritoj titullin e muslimanit apostat(qafir femohues, qe ishte kulmi i turpit te nje burri ne ate kohe, ishte me mire te vdisje sesa te quheshe i tille). Nese e shkelim kete pakt, le te na brakstisin edhe grate tona, qe do te benin betimin e madh. Si prove e besnikerise time nje kopje e ketij pakti do ti jepet Sulioteve, dhe Zoti me mallkofte dhe shkaterrofte nese e shkel ate.
Shkruar dhe nenshkruar nga une dhe vellezerit e mi ne te armeve, muslimane sunite.
Suli 12 dhjetor 1803 Veli Pasha Ali Zade
Elmaz beu, Ismail bej Konica, Muhamet beu, Ismail bej Prronjo, Hasan bej Çapari, Ago beu, Abedin bej Zarkani, Omer beu, Meçe bej Bono, Haxhi Bido, Latif Hoxha, Hyse Toska, Abaz Tepelena. (3)
Ne 15 dhjetor te 1803 Veli Pasha i dergoi nje leter kapedaneve te Parges duke ju kerkuar atyre qe ti strehonin Suliotet, dhe ti ndihmonin ata ne kalimin e tyre per atje ku ata deshironin te shkonin. Nen drejtimin e Foto Xhavelles Suliotet filluan te largoheshin nga vendi i tyre duke marre drejtimin e Parges. Nder prijesat qe i shoqeronin ata ishin edhe Dhimo Drako, Dhimo Zerva, Diamant Zerva, nga fshati Zerve i Sulit(nga fisi i Zervave te Sulit rrjedh edhe gjakatari Napolon Zerva i cili ne 1944 kreu masakren e kobshme ndaj çameve duke i masakruar ata pa meshire). Nje pjese tjeter e Sulioteve nen drejtimin e Kutzonikes, Jorgo Boçarit, Palaskes etj morren drejtimin e Zalongos. Nje pjese tjeter morren morren drejtimin e Etolise per tu bashkuar me armatolet e udhehequr nga Paleopullo.
Ndersa Suliotet po largoheshin nga malet e tyre shqiptaret hyne ne malet e Sulit, dhe kryeprifti Samuil qe per disa dekada rresht kishte udhehequr luften kunder tyre, me dredhi i terhoqi ata per te vendi ku ai kishte fshehur gjithe fuçite e barutit qe perdornin Suliotet. Pasi i terhoqi ata deri atje ai ai i vuri zjarrin fuçive te barutit qe e hodhen e ate ne ere se bashku me nje grup te madh shqiptaresh muhamedane, qe e kishin ndjekur. Ai per kete u ndihmua edhe nga disa Suliote qe se kishin pranuar kapitullimin. Veli Pasha qe ishte dhe vete deshmitar i shperthimit dhe vrasjes se qindra muslimaneve shqiptare e konsideroi kete gjest si thyerje te marreveshkjes dhe paktit te paqes.(4)
Dhe vertete ajo ishte nje thyerje e qarte e marreveshjes se paqes qe ai beri me Suliotet. I trishtuar nga vdekja e shume njerezve te tij, dhe pas thyerjes se paktit te Sulioteve me kete gjest ai urdheroi qe te ndiqen dhe te vriten te gjithe Suliotet. Nese Suliotet nuk do ta kishin prere ne bese Veliun ai do ti kishte lene ata te iknin te qete ne punen e tyre ashtu siç ai vertete i lejoi. Edhe pse Suliotet qe ai i la te lire te largoheshin pas disa dekadash krime monstruoze te kryera prej tyre ishin larguar tashme dhe ishin larg, ushtrite e Veliut arriten nje pjese te tyre, dhe vrane gjithe burrat, por duke dashur te zene rob grate e tyre ato u hodhen nga shkembi ne Zalongo, akt ky i cili nga shkrimtaret aventuriere franceze qe levdonin Greqine u quajt edhe vallja e Zalongos. Ate qe shkrimtaret progreke franceze harrojne te shkruajne eshte se me qindra vajza çame u hodhen neper puse, kroje, shkembinj etj, per mos te rene ne duart e Suliotit Napolon Zerva dhe trupave te tij. Kjo eshte pra ngjarja e vertete e Kapitullimit te Sulioteve te cilet pasi u falen nga Veli Pasha vrane me qindra nga njerezit e tij, duke thyer keshtu paktin e firmosur prej tyre, gje kjo qe detyroi Veli Pashain, djalin e Ali Pashait, te hakmerret ndaj pabesise se tyre duke i perndjekur dhe vrare nje pjese te tyre. Ky shkrim denjon te tregoje qarte historine e vertete te kapitullimit te Sulit, i cili nuk diti ta mbaje fjalen e dhene, dhe siç e meritonte e pesoi. Eshte nje kunderpergjigje ndaj genjeshtrave dhe krijimeve historike te grekomaneve
shqipfoles te cilet e deformojne historine tone duke e trajtuar kete ngjarje si nje pabesi te Ali Pashait qe sulmoi Suliotet dhe i preu ata ne bese pasi firmosi kete pakt me ta. Por historianet perendimore flasin ndryshe duke e treguar qarte ate qe ndodhi si per ti thyer hundet grekomaneve si Suliotit Arben Llalla i cili faktet historike i deformon duke i bere ato prosuliote dhe duke u kenduar kenge lavdie Sulioteve qe vete e prene ne bese Veli Pashen. Ate qe fsheh Arben Llalla eshte se edhe Napolon Zerva eshte Suliot nga fshati Zerve i Sulit qe gjendet ne jug te Zhirmiut dhe ne verilindje te Valanidhit. Ne lindje te ketij fshati shtrihet Filipjadha. Tushe Zerva, Dhimo Zerva, Diamant Zerva jane disa nga emrat e Sulioteve qe luftuan kunder Ali Pashes, çameve dhe toskeve. Jorgo Boçari, Marko Boçari jane disa nga emrat e fshatit Boçar te Sulit qe gjendet ndermjet Gliqise dhe Nikolices, qe luftuan kunder Ali Pashes dhe shqiptareve te tjere muslimane. Marko Boçari dhe shoket e tij i benin thirrje Pargariteve me 28.06.1821 me fjalet e meposhtme : “Pargarite! Gjarpri musliman u shtyp me kryqin. Flamuri i shenjte me kryq valevitet kudo ne bregdetin e Epirit…”. Tashme dihet qarte se per cilin flamur me kryq luftoi Marko Boçari ne 1821.(5)
Ndersa pasardhesit e tyre jane Kolonel Dhimiter Boçari, i cili perfaqesonte Greqine ne komisionin e ndarjes se kufijve ne vitet 1913-1917. Ishin njerezit e Kolonel Dhimiter Boçarit qe vrane gjeneralin italian Telinin sepse ky disa fshatra kufitare shqiptare ja kaloi Shqiperise ne dem te Greqise. Ndersa Boçaritet e tjere Sotir Boçari dhe Jorgaq Boçari ishin dy nga drejtuesit e andarteve qe kryen tmerret masive ne Paramithi ne vitin 1944.(6)
Njerez si Arben Llalla dhe Isuf Hajredini me genjeshtrat e tyre progreko-suliote kerkojne te hedhin hi mbi te vertetat historike duke i deformuar ato dhe duke i dhene atyre ngjyra progreke ne dem te çameve dhe shqiptareve ne pergjithesi. Keta njerez qe ngrene te qiell vlerat e Sulioto-Arvaniteve duke shkelur me kembe gjenocidin e eger qe pesoi popullsia çame kerkojne te fshijne memorien e ketij gjenocidi duke e mbuluar ate me petkun e lavdise Suliote qe gjate dy shekujve te fundit me kryqin ne nje dore dhe thiken ne anen tjeter masakroi me qindra mijera çame dhe shqiptare te tjere muslimane.

1. Histoire de la regeneration de la Grèce fq. 139
2. Ibid f. 141
3. Histoire de la regeneration de la Grèce f. 151
4. Ibid f. 154
5. Ibrahim D. Hoxha Enciklopedi Jug Shqiptare f. 56
6. Viset kombetare shqiptare ne shtetin grek f. 362

Hafiz Ibrahim Dalliu

04/02/2012 Lini një koment

H. Faik A. KASOLLJA

 

HAFIZ IBRAHIM DALLIU

Hafiz Ibrahim Dalliu

Hafiz Ibrahim Dalliu

Teologu, përkthyesi, poeti, publicisti, mësuesi e patrioti Hafiz Ibrahim Dalliu, lindi në Tiranë më 1878 në një familje të nderuar e me tradita fetare. Ndjenjat fetare ia ushqyen prindërit qysh në fëmijëri, më vonë gjatë procesit të studimeve në Stamboll, Ibrahimi i ri u pajis me një kulturë të shëndoshë islame e qytetare dhe që nga kjo kohë ai e përcaktoi rrugën e vet të një pasuesi të vendosur të Islamit e të një mbrojtësi konsekuent të çështjes së Shqipërisë.

Hafiz Dalliu mendonte se funksionarët e Xhamisë dhe të gjithë besimtarët myslimanë kishin nevojë të menjëhershme për literaturë fetare në gjuhën shqipe, prandaj nxitonte qysh kur ishte në auditorët e shkollës që fillimisht djemve e vajzave t’u mësonte shkrimin e leximin e shqipes dhe për këtë sapo u kthye në atdhe, me shumë zell mori përsipër detyrën e mësuesit në një nga shkollat e para të Tiranës (1901), me gjithë vështirësitë e shumta e pa u shkëputur nga detyra e imamit në faltoret e qytetit të lindjes.

Në formimin me ndjenja patriotike te Dalliu ndikoi bashkëpunimi me atdhetarë tiranas. Në librin e tij “Patriotizma në Tiranë”, autori ka përmendur mbi 150 burra aktivistë e veprimtarë të vendosur të kombit. Këto qenë motivet që Hafiz Dalliu u zgjodh delegat i Tiranës në Kongresin e Elbasanit më 1909, ku u vendos hapja e Shkollës Normale (e para shkollë e mesme pedagogjike në gjuhën shqipe në Shqipëri) e ku Dalliu u emërua mësues i kësaj shkolle të re. Mirëpo këto bindje e qëndrime ‘heretike’ të një shqiptari të përkushtuar e çuan Hafiz Dalliun në burgje mizore deri në dënimin kapital dhe përndjekje të egra. U desh ndërhyrja e miqve dhe e shokëve si Hasan Prishtina, Mihal Grameno etj., që detyruan autoritetet gjyqësore ta nxirrnin nga burgu. E gjithë jeta e Hafizit është e ngjeshur me ndjekje policore sepse ai luftonte padrejtësitë dhe mbronte interesat e Shqipërisë. Pas Luftës II Botërore u emërua mësues në Medresesnë e Përgjithshme të Tiranës për lëndët e Besimit Islam. Ne, ish-nxënësit e tij dëgjonim me vëmendje e interesim të posaçëm shpjegimet e mësimeve të besimit islam, të cilat pedagogu gjithsesi i shoqëronte me histori e ngjarje nga përvoja e tij e gjatë, ku binin në sy pikëpamjet e tij shoqërore e ideologjike që herë pas here i ilustronte më versete nga Kurani Famëmadh e porosi të zgjedhura nga fjalët e H. Muhamedit a.s.

Zhvillimet politiko-shoqërore që ndodhën në vendin tonë pas Luftës, në fundin e vitit 1944, ndryshuan strukturën sociale e të gjitha fushave të jetës në qytet e në fshat, në sistemin ekonomik, arsimor… deri në raportin e marrëdhënieve të individit me të tjerët. Vendosja e diktaturës së shtetit monist cenonte interesat e të gjitha shtresave dhe të drejtat e masave popullore, prandaj Hafiz Dalliu nuk mund të pajtohej me regjimin ateist, komunist e diktatorial dhe pikëpamjet e tij i shprehte hapur qoftë edhe përpara nxënësve gjatë orës së mësimit. Ai nuk mund ta mendonte shtetin të tillë që merr nëpër këmbë të drejtat më elementare të qytetarëve, ndërgjegjen dhe bindjet e tyre fetare. Është thënë se atje ku ishin ngjarjet e mëdha të vendit, atje gjendej dhe Hafiz Dalliu. Vetë Hafiz Dalliu thoshte: “… Përderisa në vendin tonë do të dominojnë e do të administrojnë njerëz që nuk kanë menduar në të mirë të Atdheut, unë do të jem në opozitë…”

Mirëpo ky lloj qëndrimi nuk i pëlqente diktaturës së kuqe, prandaj e arrestuan, e burgosën dhe e torturuan pa asnjë argument ligjor; pas disa muaj mundimesh në duart e persekutorëve të birucave (nëpër qelitë e burgut), e liruan për mungesë faktesh dhe del nga burgu i sëmurë, i dobësuar sa nuk qëndronte dot në këmbë dhe për pasojë vdes në vitin 1951.

* * *

Harmonizimi i veprimtarisë së tij të larmishme dhe botëkuptimit me prirje idealiste në një linjë të unifikuar te Hafiz Ibrahim Dalliu, është në radhë të parë një dhunti që vetë Zoti xh.sh. i dhuron pa masë një kategorie të veçantë njerëzish, të cilët dallohen prej të tjerëve nga shpirti i tyre i madh e i pakursyer, iu dhuron atyre që bëjnë më shumë për të tjerët sesa për vetveten.

Me Madhninë e Tij, kë don, Allahu xh.sh. e drejton në rrugën e mbarësisë. “… Jehdi men jeshau ila siratin mustekim…” (Kurani,) Është thënë se bujaria i hap besimtarit mysliman rrugën e Parajsës. Edhe Hafizi i tillë ishte. Ai nuk kurseu as pasurinë, as fuqitë fizike e as intelektin e tij me atë horizont të gjerë kulturor në të mirë të Islamit, në të mirë të Shqipërisë. H. I. Dalliu ishte i bindur se pa një shtet të stabilizuar, të qetë, të pasur e të sigurtë njeriu nuk mund të ushtrojë besimin fetar. Tek ai gjejmë të ngjizura në një ekuacion faktorët e binomit FE – ATDHE si zgjidhja më e mirë dhe e garantuar, ku asnjëra nga të dy kufizat nuk qëndron dot pa tjetrën.

Shkrirja në një front të vetëm të përpjekjeve për përparimin dhe konsolidimin e Islamit me luftën për çështjen kombëtare, pa zvogëluar rëndësinë e njërës në kurriz të tjetrës dhe pa i dhënë njërës më shumë prioritet se tjetrës, në këto motive konsistonte sekreti i mundit plot vetmohim i Hafiz Ibrahim Dalliut, mishërim i binomit “Fe-Atdhe” që bashkëjetojnë në të njëjtën kohë e vend e asnjëra nuk e përjashton tjetrën. Shqipëria dhe Islami janë dy nocione që detyrimisht qëndrojnë pranë njëri-tjetrit. I madhi Faik Konica ka thënë: “Të mos ishte Islami, populli shqiptar do të ishte shumë më tepër në numër por jo shqiptar”.

Hafiz Dalliu me shkrimet e tij u përpoq që të hapte shtigje drite në mendjet e në ndërgjegjen e bashkatdhetarëve, në atë periudhë tranzicioni dhe tepër kritike të historisë së kombit shqiptar të mbetur pa përkrahje e pa mbrojtje, mes armiqsh të shumtë e të pangopur. Të flasësh për Hafiz Dalliun nuk është asnjëherë e tepërt, porse për të njohur më mirë këtë figurë madhore islame, këtë luftëtar trim të shqiptarizmës, këtë poet gojëmjaltë të vargut shqip, gjithsecili në mënyrën e vet do të arrijë vetëm duke njohur shkrimet e këtij mësuesi veteran. Për këtë qëllim po sjellim fare shkurt subjektet e disa prej veprave të tij fetare e letraro-patriotike:

1. “Libri i së Falmes”, tregon rregullat kryesore të të gjitha namazeve ditore e periodike, dispozitat kuranore në lidhje me këtë shtyllë të Islamit. Aty janë përfshirë pjesët kuranore që mund të shërbejnë gjatë faljeve dhe lutjet e rastit në arabisht e të transkriptuara dhe të përkthyera në gjuhën tonë. Hafiz Dalliu i vinte rëndësi të madhe faljes (namazit), ashtu siç e ka vlerësuar Allahu xh.sh. në Kuran. Libri është shpërndarë falas; ai ka ndihmuar për shumë kohë besimtarët myslimanë që të falen, të kryejnë këtë detyrë, të obliguar për çdo individ.

2. “Dhanti e Ramazanit”, përmban rregullat e agjërimit, si e kur lejohet që të mos agjërohet, kur ndërpritet agjërimi dhe si konsiderohet agjërimi i prishur etj. Autori ka parashtruar në këtë libër edhe dobitë fiziologjike, rëndësinë e edukimit moral nëpërmjet agjërimit dhe vlerën shoqërore të tij.

3. Ilahija “Një lutje shpirtit të madhnueshëm të Resulull-llahit”, botuar shumë herët, është hymn fetar i frymëzuar për dashurinë që ka myslimani për Profetin e tij dhe për Islamin. Ideja se feja myslimane është shtrirë në të tërë rruzullin tokësor jepet me art nëpërmjet perifrazës së bukur: “…N’rruzull t’dheutanëembanë/ Në çdo çast thirret ezan,/ Ty Resulull-llah të thanë./ ndoresh ja Resulull-llah…”. Në hapësirat e veprimtarisë letrare H.I. Dalliu ka shpalosur talentin poetik dhe shpirtin patriotik të paepur.

4. Te libri “Patriotizma në Tiranë”, autori ka marrë në analizë zhvillimet e shoqërisë shqiptare dhe pjesëmarrjen e atdhetarëve të Tiranës në veprimtari patriotike, para e pas shpalljes së Pavarësisë Kombëtare, si lëvizje e përhapur edhe në qytete të tjera të vendit. “Patriotizma…” është një vepër dokumentare e papërsëritshme e këtij dëshmitari okular, siç ishte vetë Hafizi, pjesëmarrës aktiv i vijës së parë në veprimtaritë e kohës.

5. Poema satirike “Dokrrat e Hinit” vë në lojë ata njerëz që nuk i sjellin asnjë dobi atdheut dhe e kalojnë kohën nëpër lokale kafenesh me biseda të padobishme. Ja se si i ironizon poeti pseudointelektualët që i përdorin fjalët e huaja vend e pa vend: “…Ja, për t’quejt, inteligjenca,/ Flasin disa fjalë të gjata,/ Konferenca, konkurenca,/ Proponimi, komunikata./ A kështu ka folë yt atë?/ Ku asht shqipe kjo gjuhë dreqi?/ ç’janë kto fjalë nga’i hapashalë?….”. Sidoqoftë kryevepra e Hafiz Dalliut është vepra “E lemja dhe jeta e të madhit Muhamed a.s.”, vepër origjinale në vargje (6143 vargje), po nuk bie më poshtë edhe Tefsiri i Kuranit i titulluar “Ajka e kuptimeve të Kur’ani Qerimit” përkthyer prej vetë Dalliut.

Kontributin e Hafiz Ibrahim Dalliut në dobi të të gjithë botës islame shqiptare e kanë patur parasysh edhe shqiptarët e trojeve etnike të Kosovës, Maqedonisë, Malit të Zi e më gjerë. Ata kanë vendosur ta botojnë e ta ribotojnë të plotë të gjithë veprën e Hafiz Dalliut. Një studim me rëndësi për jetën e Hafiz Dalliut ka bërë Doc. Sinan Tafaj që ka mbetur në dorëshkrim deri tani.

Dihet edhe një gjë tjetër që emri i mirë që ka gëzuar dhe gëzon në popull, janë munduar që ta eklipsojnë elitat dhe është lënë në harresë prej tyre, siç konstaton edhe prof. Aurrel Plasari: “…Ka qenë prirje që figurën e Hafiz Ibrahim Dalliut për ta lënë jashtë, për ta lënë në harresë, për mos ta dashur…”.

Pas vendosjes së pluralizmit në Shqipëri janë bërë studime e hulumtime serioze për dijetarë e atdhetarë të veshur me petkun e nderuar fetar; janë botuar monografi, artikuj gazetash e studime të posaçme shkencore e veprimtari të tjera për aktivistë të shquar si: Haxhi Vehbi Dibra, Hafiz Ali Korça, Said Najdeni, Ferid Vokopola etj.

Le të shpresojmë që edhe një monografi për Hafiz Ibrahim Dalliun të dalë sa më parë në dritë.

Krijimtaria e Hafiz Ibrahim Dalliut

a) Veprat fetare

· Texhvidi (Rregullat e leximit të Kuranit), botuar më 1921.
· Ilmihali (Mësime të Fesë Islame).
· Dhanti e Ramazanit, botimi i parë 1921.
· Ajka e kuptimeve të Kur’ani Qerimit (U botuan vetëm shtatë xhuze, pjesa tjetër mbeti pa u botuar).
· E lemja dhe jeta e të madhit Muhamed a.s., 6143 vargje, 1934.
· Ç’është Islamizmi, 1935.
· Udha Muhamedane (Tarikati muhamedije) e Muhamed Bergjiviut, përkthyer nga Dalliu dhe botuar më 1936. Ribotuar më 2000 nga AIITC.
· Besimet e muselmanëve, në vargje. Botimi IV më 1937.
· Libri i së falmes, botuar më 1937.

b) Krijimtari artistike e studime historike

· Grenxat e kuqe të Tiranës, poem satirike në vargje, 1915.
· Dokrrat e hinit, satirë në vargje, 1922.
· Patriotizma në Tiranë, botuar më 1930.

c) Publicistikë

· Gazeta “Dajti” 1924.
· Gazeta “Dajti në gaz”.

Sami Frashëri për qytetet shqiptare

01/02/2012 Lini një koment

SAMI FRASHËRI PËR QYTETET SHQIPTARE

Në veprën e tij “Viset shqiptare në Kamus Al Alam” Sami Frashëri shkruan gjendjen e qyteteve shqiptare në shekullin XIX.

Sami Frashëri

Ja disa pjesë të shkëputura nga vepra “Viset shqiptare në Kamus Al Alam” të Sami Frashërit.

Berati

Qytet, qendër sanxhaku në mes të Shqipërisë e varur nga vilajeti i Janinës, 145 km në veriperëndim të saj, 185 km në jug të Shkodrës dhe 50 km në lindje të bregdetit të Adriatikut, buzë një lumi, me të njëjtin emër, që derdhet në Devoll, rrëzë malit, në gjerësinë veriore 40 4′30″ dhe në gjatësinë lindore 17 36′27″. Ka 10 000 frymë, pjesa më e madhe e të cilëve është myslimane. Ka 10 xhami të vogla pa minare, 1 medrese me 15 dhoma përreth, 1 shkollë plotore, disa fillore, shumë teqe, 600 dyqane, 1 hamam dhe 1 bezistan. Në majë të kodrës që ngrihet në anën e sipërm të qytetit është një kala e vjetër shumë e rëndësishme. Megjithëse klima është pak e rëndë, vreshtat dhe kopshtet janë të shumta. Është një vend me tregti të zhvilluar dhe tregu ka shumë lëvizje. Në lindje të qytetit shtrihet një mal i lartë, i veçuar dhe me formë të çuditshme, i emëruar Tomori, nga brendia e të cilit herë pas here ndihet një ushtimë e ngjashme me gjëmimin e topit, e cila nga populli njihet si shenjë për një ngjarje të jashtëzakonshme.

Qyteti i Beratit gjatë sundimit bullgar u quajt Beligrad. Bejlerët e Beratit janë pasardhës të fisit të vezir Omer Pashë Tepelenës. Xhamia më e madhe ajo e ndërtuar nga sulltani Bajaziti II. Edhe me emrin e Omer Pashë Vrionit është një xhami.

Kazaja e Beratit është e madhe, përbëhet nga katër nahije dhe 347 fshatra, përfshin edhe pjesën më të madhe të fushës së gjerë të quajtur Myzeqe. Megjithëse toka është prodhuese, dimrit shumicën e fushës e mbulon uji, ndërsa në verë ujërat e ndenjura e prishin klimën. Meqë nuk janë bërë punimet e duhura për të rregulluar shtratin dhe grykën e lumit, toka nuk shfrytëzohet si duhet. Megjithatë, jep prodhime të mira si misër, grurë elb, tërshërë dhe drithëra të tjera, si dhe rrush e lloje të tjera pemësh e duhan. Edhe drurët u ullirit janë të shumtë . Teprica e prodhimeve të kazasë eksportohet nga porti i Semanit në Trieste dhe Itali. Ka me shumicë bagëti, dhen dhi. Në fushën e Myzeqesë rritet një lloj kali i vogël, por shumë i fortë . Popullsia e kazasë është 40 000 frymë, më shumë se dy e treta e saj janë mysliman dhe shqiptar. Megjithëse shumica e të krishterëve janë vlleh, edhe këta janë shqiptarizuar dhe flasin gjuhën shqipe. Në tërë kazanë ka 22 xhami, 25 shkolla fillore, 2 punishte lëkure, 88 mullinj dhe 8 ura. Në kazanë e Beratit punohen artikuj prej leshi, si qilima të trashë , culla çorape etj Sanxhaku i Beratit. Është një nga katër sanxhakët që përbëjnë vilajetin ë Janinës, shtrihet në pjesën veriore të tij. Përbëhet nga një pjesë e Shqipërisë së Mesme dhe nga pjesa veriperëndimore e Toskërisë. Në jug kufizohet me sanxhakun e Gjirokastrës, nga Perëndimi me detin Adriatik, nga veriu me sanxhakun e Durrësit të vilajetit të Shkodrës dhe me sanxhakun e Elbasanit të vilajetit të Manastirit, ndërsa nga Lindja kufizohet me sanxhakun e Korçës në vilajetit të Manastirit…

Elbasani

Qytet në Shqipëri, në pjesën e saj të mesme, i cili ndan Gegërinë nga Toskëria. Shtrihet në anën e djathtë të lumit Shkumbin, domethënë në veri, në një luginë dhe fushë të bukur dhe pjellore. Ka 20 000 frymë, nga të cilët rreth 35000 janë të krishterë dhe të tjerët musliamn. Mbi lumin Shkumbin ka një urë të bukur dhe të fortë. Këtu prodhohen tyta pushkësh shumë të pëlqyera nga shqiptarët. Është një qytet me tregti të zhvilluar, sidomos për artikuj e leshit, të lëkurës dhe të dyllit. Në kohën e romakëve andej kalonte rruga Ignatius, me lëvizje të madhe, midis Durrësit dhe Selanikut. Meqë andej do të kaloj edhe një hekurudhe, që mendohet të ndërtohet, kjo do të ja riste rëndësinë në tregti.

Nuk dihet se kur dhe kush e ndërtoi këtë qytet por mendohet të jetë vet Albanopolisi, i përmendur nga Plotemeu dhe në veprat e gjeografëve të tjerë të vjetër. I përket vilajetit të Manastiri dhe deri vonë ka qenë qendër kazaje e përfshirë në sanxhakun e Dibrës, por kohët e fundit, për nga rëndësia e pozicionit, është bërë qendër e sanxhakut.

Sanxhaku i Elbasanit përbëhet nga vet Elbasani dhe dy kazatë: të Gramshit dhe të Peqinit, dhe ka gjithsej 312 fshatra. Toka është malore, por lugina e Shkunbinit është shumë pjellore. Prodhohen ullinj, rrush, drithëra të ndryshme, kurse orizi prodhohet shumë në kazanë e Peqinit. Në maje ka pyje më drurë lisi e të tjerë.

Gjakova

Qytet, qendër kazaje në sanxhakun e Pejës të vilajetit të Kosovës. Gjendet 35 km në juglindje të Pejës dhe 30 km në veriperëndim të Prizrenit, në fund të një fushe të rrethuar me male, pranë lumit të Rekës, që derdhet në Drinin e Bardhë. Ka popullsi me 17 000 frymë plotore dhe disa shkolla fillore, 1 bibliotekë rreth 1.000 dyqane dhe godina, si hane, hamame. Banorët janë të dëgjuar për natyrën e ashpër të tyre dhe për fanatizmin në ruajtjen e zakoneve të vjetra e, krahas kësaj, kanë prirje për tregti dhe zeje. Punojnë rroba kombëtare, gajtanë, ibërshim, saftjan, këpucë etj.

Kazaja e Gjakovës përfshin 149 fshatra, shumicë e cilave në Malësi; populli është trim dhe i armatosur. Megjithëse numri i popullsisë ende nuk dihet saktë, mendohet të jenë 25 000 frymë. Po të mbahet parasysh se brenda në një kulm nuk është rrallë që të gjenden edhe 40 -50 veta të afërt për të mbrojtur pushkë, sasia e popullsisë së kazasë duhet të jetë më e madhe. Vetëm 1/5 ose1/6 e popullsisë janë të krishterë, katolik ose ortodoks, kurset tjerët janë musliamn. Nga ky qytet kanë dalë në çdo periudhë dijetar dhe myderrizë të shquar. Shumë nga ata vijnë në Stamboll për plotësimin e mësimeve.

Këtu ka fusha dhe lugina pjellore, ku prodhohet grurë, elb, tërshërë, thekër, misër, fasule, si dhe lloje ndryshme pemësh, perimesh. Në malet e saj ka shumë kullota, ku mbahen mjaft dhen, dhi dhe bagëti të tjera.

Mitrovica

Qendër kazaje na sanxhakun e Prishtinës, të vilajetit të Kosovës, 38 km në veriperëndim të Prishtinës, së anën e djathtë të lumit Ibar, mbi lumin e vogël Sitnica, që derdhet në të. Ka rreth 5 000 frymë, 3 xhami, 1 tjetër më e vogël, shkollë plotore dhe shkollë fillore. Mbi qytetin gjendet rrënoja e një kështjelle të shkatërruar. Sot hekurudhat që zgjatet nga Selaniku në drejtim të Bosnjës, mbaron në këtë qytet. Kazaja e Mitrovicës gjendet në skajin perëndimor të sanxhakut të Prishtinës. Kufizohet nga jugu me kazanë e Vushtrrisë, në anën veriperëndimore më sanxhakun e Novipazarit nga boshnjakët dhe shqiptarët, shumica e të cilëve mysliman. Toka, në përgjithësi, është malore, por ka edhe lugina e fusha pjellore. Ka shumë pyje dhe nga drurët e lisit e të pishës priten shtylla dhe lëndë druri. Prodhime bujqësore janë drithërat e ndryshme dhe shumë lloje perimesh e pemësh. Nxirren edhe gurë shumë të mirë për mullinj, madje eksportohen edhe në vende të afërta. Ka edhe shumë bagëti. Tri orë larg qendrës së kazasë gjenden llixhat, me emrin Banjska, të dobishme kundër disa sëmundjeve.

Prishtina

Qytet në anën verilindore të Shqipërisë, qendër e nja sanxhaku të vilajetit të Kosovës. Gjendet 80 km në veriperëndim të Shkupit dhe 10 km në lindje të hekurudhës së Selanikut. Ngritet në rrëze të disa maleve dhe në skajin lindor të fushës së Kosovës, në një vend me pamje të bukur. Ka 10 638 frymë nga të cilët 8165 janë mysliman, kurse të tjerët të kombeve të ndryshme. Megjithëse në përgjithësi popullsia është shqiptare, në qytet më të shumtën flitet turqisht. Prishtina ka 13 xhami, 5 të tjera më të vogla, 2 medrese, 1 shkollë plotore, 2 shkolla fillore, nja për meshkuj enjë për femra, disa shkolla fillore turanike, 3 hamame, një spital ushtarak dhe një depo (municion)jashtë qytetit, rreth 500 magazina dhe dyqane, 10 hane dhe 2 bujtina. Nga xhamitë, 3 janë të mëdha, prej të cilëve njëra është filluar nga sulltan Murati II dhe u mbarua nga sulltan Mehmeti i II, tjetra u ndërtua nga sulltan Mehmeti II, ndërsa të tjetrën e ndërtoi Jashar Pasha nga parësia vendëse. Në Prishtinë punonte një lloj sapuni shumë i pëlqyer. Ky qytet, duke qenë qendër e kazasë, më vonë u bë qendër e vilajetit të Kosovës dhe, pas transferimit që qendrës së vilajetit në Shkup, ka mbetur qendër sanxhaku. Gjysëm ore larg Prishtinë gjendet vendi ku u vra Sulltan Mehmeti II dhe ka një tyrbe të përsosur dhe të bukur. Kazaja e Prishtinës është një nga gjashtë sanxhakët që formojnë vilajetin e Kosovës. Kufizohet nga jugu me sanxhakun e Shkupit, nga lindja dhe verilindja me Serbinë, nga veriperëndimi me Novipazarin dhe nga jugperëndimi me sanxhakun e Prizrenit, që varet nga vilajeti i Manastir. Gjatësia e sanxhakut nga juglindja në drejtim të veriperëndimit është 120 km dhe gjerësia mesatare 65 km. Toka nëpër gjithësi është lartë dhe sikundër ashtu se në lindje dhe verilindje shtrihet rrëzat e maleve, që ndajnë kufirin me Serbinë në lindje dhe verilindje, edhe në anën jugperëndimore zgjatet vargmali i Sharit. Midis këtyre dy palë maleve, formohet gryka e Kaçanikut, që hap rrugë lumit Lepenka. Edhe në anën veriperëndimore gjenden disa male. Midis tyre Fusha e Kosovës, që përbën pjesën më të madhe të tokave të sanxhakut,shtrihet në një rrafshnaltë, me disa kodra të vogla e të valëzuar dhe,megjithëse fuqia e saj prodhuese është e pashembullt, pak toka punohet…

Prizreni

Një nga qytetet më të mëdha të Shqipërisë, qendër e një sanxhaku që bën pjesë në vilajetin e Kosovës. Gjendet në rrëzën veriperëndimore të malit Sharr dhe buzë një lumi të vogël, të quajtur Bistrica, 55 km veriperëndim të Shkupit, që është qendra e vilajetit, 140 km në veriperëndim të Manastirit dhe 125 km në lindje të Shkodrës. Është një qytet i bukur me 38 000 frymë, me disa medrese, me Pazar të madh, 24 xhami, një shkollë plotore. Përmbi qytet gjendet një kala e fortë, një pallat i vjetër për të banuar nëpunësit e qeverisë. Ka shumë ujë rrjedhëse, disa ura 1000 dyqane, shumë punishte për përpunimin e armëve,gërshërëve, thikave dhe veglave të tjera prej çeliku, si edhe punishte për përpunimin e argjendit. Ka, gjithashtu disa punishte lëkure dhe tregti të madhe. Krejt popullsia është shqiptar dhe shumica mysliman, pjesa tjetër janë ortodoks dhe katolikë. Ka edhe pak vlleh dhe sllavë.

Banorët merren me tregti dhe zejtari, ata janë shumë të paduruar dhe pashtruar. Para turqve, Prizreni ka qenë pushtuar nga serbët, të cilët për disa kohë e kishin kryeqytet. U pushtua nga sulltan Mehmeti i II. Meqenëse është qendër e pjesës lindore të Greqisë, prej kohësh disa herë ka qenë qendër vilajeti dhe kohët e fundit i është bashkuar vilajetit të Kosovës.

Sanxhaku i Prizrenit është një nga gjashtë sanxhakët që formojnë vilajetin Kosovës dhe gjendet në anën perëndimore të saj. Ky sanxhak më parë përfshinte edhe Gjakovën e Pejën dhe shtrihej deri në kufirin me Malin e Zi. Sot është një sanxhak i vogël, i përbërë nga vetë Prizreni dhe nga kazatë e Lumës dhe Tetovës. Përfshin 400 fshatra dhe ka 260 000 frymë. Përveç pak të krishterëve, që jetojnë në qytetin e Prizrenit, krejt popullsia e sanxhakut janë musliaman dhe shqiptarë. Banorët e qytetit të Prizrenit flasin shqip e turqisht. Sanxhaku gjendet në dy anët e malit të Sharit. Toka e anës perëndimore, megjithëse punohet shumë, nuk është aq prodhuese, kurse ana lindore dhe në veri të Sharit është shumë pjellore. Prodhohen shumë drithërat e ndryshme, rrushi dhe pemë të tjera shumë të mira. Sidomos janë të dëgjuar mollët, dardhat, kumbullat, pjeshkët, et. Në Stamboll shiten mollë të quajtura me emrin “mollë shqiptare” që sillen këtu nga Prizreni dhe Tetova. Prodhohet edhe verë e mirë. Ka shumë pyje dhe kullota, prandaj popullsia rrit shumë dhen e dhi, si dhe bagëti të tjera. Këtu ka shumë drurë mani dhe prodhohen me shumicë fshikëza mëndafshi, nga të cilat bëhet mëndafshi në Prizren. Kazaja e Prizrenit përbëhet nga qyteti dhe 190 fshatrat, që gjenden në toka të sheshta në anën veriperëndimore, duke përfshirë edhe krahinën e Rahovecit. Toka është prodhuese dhe janë të dëgjuara sidomos mollët e saj.

Pse quhemi Shqiptarë?

29/01/2012 Lini një koment

Bukurosh Z. DYLGJERI

 

PSE QUHEMI SHQIPTARË?

Shkas i këtij shkrimi u bë im bir, nxënës në një shkollë 9-vjeçare i cili një pasdite teksa ishte duke mësuar tekstin e historisë së popullit tonë, krejt papritur më pyeti: – Babi, pse quhemi shqiptarë ne? U ndjeva ngushtë, nuk po dija si të përgjigjegja, diç mërmërita me gjysmë zëri dhe i thashë se do të përgjigjem më saktë ndonjë ditë tjetër. Në fakt, kemi mësuar në shkollë dhe më pas se në lashtësi vendasit që banonin me shumicë në gadishullin Ballkanik, pasardhës të të cilëve jemi ne shqiptarët e sotëm, quheshin ilirë (mendohet se e kemi zanafillën nga formacionet etnike të lashta ose pellazgjike! ), ndërsa vendi ynë thirrej Iliri. Hapësira ilirike shtrihej nga Istria në perëndim e deri në lumin Tuna (Danubi) në lindje, si dhe vazhdonte poshtë në jug deri në malet e Pindit (Greqi) e kthehej në perëndim në Gjiun e Ambrakisë në detin Jon. Këtë dëshmi e japin shumë dijetarë dhe udhëpërshkues të huaj, antikë dhe të mëvonshëm (Ptolemeu, Plini, Polibi, Livi, Hierakli, Straboni, Halkokondili, Prokopi i Çezaresë, Anonimi i Ravenës, Itinerari i Antonit, Itinerari i Burdigales, Kristobuli, Hoxha Saddedin Efendi, Idris Tbilis, Haxhi Kallfa, Çelebi, Hahn, Durham etj.). Po kështu, qytetet e Ilirisë (Apollonia etj.) përmenden edhe në Bibël, kur bëhet fjalë për apostullin Pal i cili gjatë rrugëtimit të tij nëpër Europë për të predikuar krishtërimin, kaloi edhe nëpër vendin tonë (Veprat e Apostujve, 17:1). Hapësira ilirike u rrudh më pas nga dyndjet sllave në shekujt VI-VII e.s. dhe popullsia veriore e këtyre trevave u përzie dhe u asimilua me ta prej nga u krijuan kombi kroat, boshnjak, slloven, maqedon e pjesërisht edhe ai serb. “…Ilirët do të përmenden për herë të fundit në historinë kishtare në Euagrit në lidhje me luftën e Bizantit kundër avarëve në vitin 584…” (S.Anamali).
Në vazhdimësi sot ne vetënjihemi me emrin shqiptarë dhe vendin tonë e quajmë Shqipni-Shqipë ri, ndërkohë që të huajt atdheun tonë e cilësuan Albanoi (Plini), apo Arbanon, Arbëri dhe ne na quajtën: arbanë, arbnesh, arbanas, albanë (ndoshta për shkak të emrit që mbanin fiset që banonin nga Durrësi deri në Dibër, ose nën Shkodër). Ndërkohë që të tjerë të huaj përdorin shprehje derivate të këtij termi si albanci, albanezi, alvanikos, arnautë etj.. Sipas dokumenteve kishtare të vjetra del se popullsia albanofone emërtohej etnikisht sipas fesë dhe në varësi të pushtetit politiko-fetar të sundimtarëve të kohës, pra latin për katolikun, grek për ortodoksin, bullgarë për ata që ishin nën sundimin bullgar, apo dhe vlleh(!) për ata që ishin blegtorë. Në periudha të caktuara të kësaj kohe nga të huajt u përdorën për këtë popullsi edhe termat ilirë, romaios, makedonë, epirotë etj. Kjo ishte gjendja deri para pushtimit osman i cili siç do të rezultojë, do ta ndërpresë sllavizimin dhe greqizimin e mëtejshëm të arbërve.
Por pse gjithë këto emra, kur ka ndodhur kalimi nga një term i caktuar etnogjeografik tek një tjetër, për çfarë shkaqesh… janë pyetje që kërkojnë me u ndal gjatë. Siç shihet edhe më lart, kalimi i emrit nga ilirë në arbën, arbër mendohet se u bë në Mesjetën e herëshme. Të dyja trajtat: arbnesh apo alban për popullsinë albanofone fillimisht janë dokumentuar nga autorët bizantinë Mihal Ataliati dhe Ana Komnena në shek.XI. (Hist.Shqipë risë , Vol.I, 1967,fq.153) .
Në këtë periudhë të Mesjetës vihet re se shumë bujarë arbër të kësaj kohe kishin lidhje të shumta martesore me familjet ortodokse sllave dhe bizantine të të njëjtin rang dhe mbiemrit të tyre origjinal këta fisnikë i shtonin edhe mbiemrat e krushqive që bënin. Kështu p.sh. Aranitët mbanin mbiemrin Golem-Komnen- Topia, familja e Kastriotëve kishte lidhje martesore me një familje bujare sllave nga Pollogu afër Tetovës, Balsha II kishte grua Helenën që ishte e bija e car Lazarit të Serbisë, mungesa e alfabetit shqip, si dhe nën presionin e pushteteve politikë të huaj njerëzit e thjeshtë krahas emrave origjinalë arbër mbanin edhe emra e mbiemra me sufiksë sllavë ose krejt sllavë, apo grekë etj. Pra, mendoj se lidhja e martesave të këtij lloji, përdorimi i antroponimeve sllavë, latinë apo bizantinë nga arbërit, besimi fetar kristian i përciptë dhe lënia e tyre jashtë prej historiografisë bizantine të jepte përshtypjen e një populli pa identitet. Një kronist bizantin i fundshekullit XIV, jo pa qëllim, për të përcaktuar përkatësinë etnike të një fisniku arbër, përdori termin e përçudnuar “servo-arvanito- vullgaro- vllah”! Për mendimin tim, tre ishin shkaqet e kësaj tollovije të etnosit albanofon në këtë periudhë të mugët të Mesjetës: mungesa e onomastikës tonë unitare kombëtare, mungesa e klasës së formuar feudale dhe mungesa e kishës tonë kombëtare, siç i kishin fqinjët përreth.
Por, qëllimi i këtij shkrimi është që të përqendrohemi shkurtimisht vetëm te rasti i fundit, ai i kalimit nga arbën, arbër në shqiptarë, fakt të cilin tekstet tona të historisë dhe të gjuhësisë historike e anashkalojnë dhe nuk japin fare asnjë të dhënë. Ja sa thuhet për këtë çështje në “Shqiptarët dhe trojet e tyre”, botim i Akademisë së Shkencave të R.P.S. të Shqipë risë, autor Rrok Zojzi, fq..507. “…Formimi i kombit shqiptar u shpreh edhe me emrin e përbashkët “shqiptar” për popullin e “Shqipni” për vendin, që shkoi duke mbuluar emrat e krahinave të veçanta. Nuk dihet se kur filloi të përdoret për herë të parë emri shqiptar për gjithë popullin shqiptar; në literaturë ndeshet për të parën herë në vitin 1766 tek Zmajçeviçi në veri dhe më 1774 te Thunmani në jug. Emrat e rinj u përgjithësuan që në fillim të shek. XIX dhe janë shprehje e zhvillimit kombëtar të popullit tonë…”. Asgjë më shumë.
Parë sa më sipër, rezulton se ky emërtim i ri pra, shqip për gjuhën, shqiptarë për popullin dhe Shqipni-Shqipë ri për vendin, duhet të ketë ndodhur aty kah messhekulli i XVII deri në shekullin e XVIII. Në veprën studimore Antologji Historike, (botim i “SEIKO”, 2001, fq.120) autori Mustafa Kruja jep një fakt interesant duke na rrëfyer se i fundmi komunitet arbërish që janë larguar nga trungu amë (krahina e Krajës, sot në Malin e Zi) në vitin 1726 e që përdor ende fjalën arbnesh për identifikim etnik, janë shqiptarët e vendosur në Borgo Erizzo pranë Zarës në Kroaci. Pra, para 283 vjetësh. Më tutje, fjala arbnesh, arbëresh ndër banorët e të 4 Vilajeteve shqiptare është shuar, nuk përdoret më dhe është zëvendsuar me fjalën: shqiptar. Sipas autorit, shkaqet që çuan në këtë ndryshim termi ishin të thella dhe kishin të bënin me ruajtjen e vetëdijes kombëtare dhe kompaktësinë territoriale nën një realitet të ri, që do të thotë se është koha kur arbërit masivisht filluan me ndërrue fenë. Nëse çështja trajtohet në kontekstin etimologjik dhe kronologjik, ky ndryshim emri përputhet vërtetë me kohën kur duke iu referuar regjistrave osmanë për popullsinë (tahrir defterleri), arbërit me shumicë filluan të konvertohen valë-valë nga të krishterë në myslimanë (ndonëse paria feudale dhe popullsia e qyteteve kishin nisur më herët islamizimin).
Sipas autorit të mësipërm M.Kruja, ky përdorim i ri i termit përcaktues etnogjeografik u bë për të shmangur dasitë e reja fetare dhe lindjen e konflikteve të mundshme. Pra, lindi emri i ri: shqip, shqiptarë dhe Shqipni-Shqipë ri. Por, nuk jepen shpjegime bindëse. Megjithatë, kemi përpara një gjë tepër interesante, dallohet qartë se me konvertimin konfesional, populli ynë filloi të përdorë emrat: shqip, shqiptarë dhe Shqipni-Shqipë ri. Mirëpo, ky korrelacion i ndërrimit të fesë dhe ndërrimit të emrit kombëtar njëkohësisht nuk ishte krejt rastësor.
Me të drejtë lindin pyetjet, pse u kthyen arbërit nga të krishterë në myslimanë gati 300 vjet pasi kishte përfunduar pushtimi osman; pse ky kthim nuk u krye që në fillim të pushtimit, pse kthimi nuk qe i përgjithshëm dhe i menjëhershëm ashtu siç vepruan bogumilët e Bosnjës? (e quajtur lëvizje heretike antifeudale, antikatolike- hungareze dhe antiorthodokse- sllave njëkohësisht). Pse nuk e ndërruan fenë edhe grekët, serbët, bullgarët, polakët, hungarezët, armenët etj. të cilët ishin nën të njëjtat kushte si edhe ne? A mundet që dhuna ushtarako-ekonomike osmane ishte më e madhe tek ne dhe më e vogël te fqinjët; si shpjegohet që grupe të mëdha të popullsisë në brendësi të vendit e ruajtën fenë e parë (Himara, Myzeqeja, Shpati, Mirdita, Malësia e Veriut etj.); çfarë mënxyre parandjenë arbërit saqë u shtrënguan me “tradhtue” besimin e parë; nga kush kërcënoheshin; dhe a u tjetërsua geni arbër me kthimin në fenë e re, gjuha, psikika, tradita, toponimia, ritet e lashta, mënyra e jetesës, kultura shpirtërore në përgjithësi?
Le t’i gjykojmë gjërat me radhë. Bash në këtë kohë zhvillimet politiko-ushtarake përreth hapësirave me popullsi autoktone albanofone në Ballkanin Jug-Perëndimor, po lëviznin me shpejtësi dhe kahje jo të favorshme për ta. Kjo situatë duhet të ketë pasur pa dyshim ndikim absolut në vetëpagëzimin me emrin: shqiptar. Kështu, pas humbjes në Luftën e Krimesë me rusët, Perandoria Osmane u detyrua të firmosë më datë 21 korrik 1774 dokumentin më fatzi të historisë së saj, Traktatin e Kyçyk Kajnarxhasë në të cilin Sulltan Mustafai III (mbretëroi 1757-1774) u bëri lëshime të shumta rusëve. (Hist.Perandorisë Osmane….., botim i ” Jehona Study Center “, 2006, autor S.J.Shaw, fq.301). Me anë të kësaj marrëveshje perandoresha Ekaterina e Rusisë përveç përfitimeve territoriale në kurriz të osmanëve mori edhe rolin e mbrojtjes së ortodoksëve në Ballkan në të cilin bënin pjesë edhe shumica e arbërve, që më herët kishin qenë pjesë e Bizantit për afro 6 shekuj. Në të njëjtën kohë dhe në po atë linjë fanariotët grekë shpallën se të gjithë ortodoksët që jetojnë nën sulltanin “duhet të jenë grekë”(!), kurse serbët e paraqitën Kosovën si me qenë “djepi i trashëgimisë së tyre historike”(!). Ata shkuan edhe më tej duke përpunuar programe politike antishqiptare siç ishin Naçertanja serbe dhe Megaliidhea greke. Haptas synohej gllabërimi i trojeve me popullsi albanofone që atbotë banonte në pellgun adriatiko-ballkanik prej Tivarit deri në Prevezë në një sipërfaqe afro 100.000 km kuadrat. Referuar kohës dhe hapsirës kur zhvilloheshin këto ngjarje, arbërit pra, ishin të përfshirë pa dashje në këtë qerthull kobzi për ta. E në këto kushte, mendohet se të trembur nga ky ekspansion pansllav në tërësi, nga presioni asimilues e kontinuitiv i fqinjëve sllavo-ortodoksë për fat të keq me të njëjtin besim fetar e që e rrethonin në tre anë të horizontit në veçanti, si dhe mungesa e aleatëve të fuqishëm bëri që instikti i vetëmbrojtjes ta shtyjë shumicën e arbërve të përqafojnë vullnetarisht fenë e pushtuesit osman, fenë Islame. Ishin pikërisht banorët e rajoneve kufitare më të ekspozuarit e për pasojë më të rrezikuarit ndaj rrezikut sllavo-bizantin, që u konvertuan të parët në myslimanë dhe krijuan si të thuash një “kordon sanitar”. Këtë të vërtetë e pranon edhe studiuesi ynë Aleks Buda i cili konstaton: “Proceseve të serbizimit dhe greqizimit iu kundërvu deri diku islamizimi i një pjese të popullsisë shqiptare, ndërsa vazhduan deri vonë për pjesën tjetër të mbetur e krishterë” (Shqiptarët dhe trojet e tyre”, botim i Akademisë së Shkencave të R.P.S. të Shqipë risë, fq.38). Këtë ide e përforcon edhe tradita jonë gojore dhe veçanërisht Eposi Shqiptar i Kreshnikëve i cili është tërësisht antisllav dhe aspak antiosman.
Dhuna dhe metodat barbare që kishin nisur me kohë serbo-sllavët për zbimin e shqiptarëve nga trojet e tyre ishin të përbindshme. Kjo dëshmohet edhe në Kanunin e perandorit serb Stefan Dushan i cili që në kohën e mbretërimit të tij (mbret 1331-1342 dhe perandor 1345-1355) shpalli sllavizimin e orthodoksizimin e të gjithë besimtarëve të besimeve të tjera. Në Nenin Nr.10 të këtij Kanuni famëkeq thuhet: “Dhe në qoftë se ndodh që ndonjë heretik (joorthodoks) të jetojë mes pravosllavëve, të damkoset me hekur të skuqur në fytyrë dhe të përzihet, e nëqoftëse gjendet dikush që i jep strehim, edhe ai të damkoset”. – (Zakonik Stefana Dušana, autor Stojan Novaković).
Për fat të keq, koha-kjo aleate besnike e drejtësisë vërtetoi pse arbërit patën të drejtë që u ndjenë të friguem. Meqenëse asimilimi “paqësor” i tyre që kish filluar kah motit tash me kthimin në fenë Islame u ndal, ahere në skenë u thirrën ushtritë sllavo-orthodokse të bekuara nga kishat e tyre shoviniste, të cilat ndërmorën fushata masive vrasjesh, djegie të banesave, shkatërrim të pronave dhe shpërnguljen me forcë të shqiptarëve drejt Turqisë duke i paraqitur këta sikur të ishin myslimanë turq. Sipas historianit amerikan Justin McCarthy, pansllavistët rusë, serbë, bullgarë, grekë, malazezë dhe armenë brenda një shekulli (1821-1922) vranë, masakruan si dhe dëbuan prej shtëpive mbi 10 milion myslimanë (shqiptarë, turq, boshnjakë, çerkezë, kurdë etj). nga ky genocid u vranë 5.060.000 burra, gra e fëmijë, ndërsa 5.381.000 të tjerë u dëbuan nga shtëpitë. (“Death and exile- the ethnic cleansing of Ottoman Muslims, 1821-1922″.-The Darwin Press, New Jersy 1995″, evidentuar nga historiani Skënder Riza në botimin “Kosova në shekujt…”).
Me kthimin në fenë e re Islame, shqiptarët u distancuan përfundimisht nga fqinjët e tyre agresivë orthodoksë dhe me vetëpagëzimin e ri, shqip për gjuhën, shqiptarë për veten dhe Shqipni-Shqipë ri për vendin, ata u distancuan njëkohësisht edhe nga popujt e Lindjes që më së shumti e përbënin perandorinë Osmane.
Kjo ishte si një mrekulli hyjnore. U njësua kështu nën të njëjtin emër kompaktësia etnike dhe gjeografike shqiptare. Megjithatë, ndonëse shumica dërrmuese e shqiptarëve u kthyen në myslimanë ndjenja nacionale ishte aq e fortë tek ata sa që këtë të vërtetë e kanë dalluar me habi edhe shumë udhëtarë apo konsuj europianë të kohës që kalonin nëpër Rumeli. Kur këta të huaj pyetnin banorët e rajoneve të ndryshme se çfarë jeni, përgjigja ishte sipas përkatësisë fetare dhe vetëm shqiptarët, pavarësisht nga besimi fetar, përgjigjeshin sipas përkatësisë kombëtare. Po kështu, midis shqiptarëve, tash e tutje me besime të ndryshme nuk ndodhi dhe nuk ka për të ndodhur kurrë as edhe një e vetme Natë Shën Bartolome.
Nën këtë emër të ri gjithëpërfshirës, pjesë të veçanta të trojeve nga trungu albanofon që njiheshin më herët me toponimet antikë e mesjetarë si Dardania, Maqedonia, Arbëria dhe Epiri, tash do të vihen në heshtje paqësisht.
Ndërkohë, dihet se fise të tëra arbërish që banonin në veri dhe pikërisht në territoret ku sot janë Mali i Zi, Serbia dhe F.Y.R.O.M. (Maqedonia) e që nuk u konvertuan në myslimanë, u sllavizuan përfundimisht.
Është i njohur koncepti mesjetar osman, por edhe europian i kohës sipas të cilit: e kujt ishte kisha, e atij ishte edhe kombësia që ndiqte atë fe. Fatkeqsisht kjo ndodhi edhe me popullsinë shqiptare të Çamërisë në fund të Luftës II Botërore, ku çamët myslimanë u masakruan dhe u deportuan dhunshëm drejt Shqipërisë ndërsa vëllezërit e tyre me besim orthodoks u mbajtën në Greqi, por u greqizuan dhe pothuajse nuk njihen më si shqiptarë.
Por, le të kthehemi te qëllimi i këtij shkrimi dhe të shohim, kush e vendosi emrin e ri shqiptar, ç’përfaqson ky emër, nga e ka prejardhjen…?
Natyrisht ky term nuk u shpik, nuk u planifikua dhe aq më pak nuk u “importua” nga jashtë prej ndonjë propagande proshqiptare. Meritë e këtij termi universal, etno-kulturor- gjeografik të kombit tonë është vetë mendja e gjeniut shqiptar.
Sipas studiuesit M. Pirraku (Përmbledhje studimesh, botim i “Genelek”, 2003, fq.80) thuhet se vallja e emrit të ri për gjuhën, popullin dhe vendin, nisi nga vendet e Dardanisë-Peonisë antike dhe pikërisht nga trevat albanofone midis Nishit-Limit- Malet e Sharrit-Matit- Dibrës-Strugës-Shtipit e Kumanovës, me epiqendër në viset e qytetit të Shkupit, që në shkencën gjuhësore konsiderohen si djepi i gjuhës shqipe, fazë moderne e ilirishtes dhe e popullit shqiptar historik pasilirian. Në vazhdim ky autor shkruan se emri i ri për popullin, emri kombëtar, duhej të ishte emër i një popullsie dardano-ilire i periudhës parakrishtere dhe pikërisht emri i popullsisë që jeton midis Qafës së Prushit dhe poshtë nën qytetin e Shkupit, banorët e të cilës Plini i lashtësisë i shënoi si skirtarë, kurse aleksandrini Ptoleme i quajti skyrtonë. Emri i ri mund të ishte edhe shumësi i banorëve të Shkupit: shkuptarë, shkyptarë, shqyptarë, shqiptarë; lidhje më e thellë me emrin e shpendit totem ose Orë dardano-ilire; shqype, shqipe. Në këtë përfundim arrin edhe studiuesi ynë E.Çabej i cili shkruan: “Brenda kësaj treve, ndër të tjera Naissus-Nish, Scupi-Shkup e Astibos-Shtip dëshmojnë që Dardania bashkë me viset kufitare të Maqedonisë e të Peonisë bëjnë pjesë në territorin e formimit të shqipes”.
Dhe nuk është çudi, pasi edhe albanologu i shquar austriak Norbert Jokl mbas studimesh të shumta albanologjike arrin në përfundimin se: djepi i lashtë i shqiptarëve në Ballkan ka qenë Dardania. (Shqiptarët dhe trojet e tyre”, botim i Akademisë së Shkencave të R.P.S. të Shqipë risë, fq.43, nga E. Çabej referuar Eberts Reallexikon der Vorgeschichte I,1924).
Çuditërisht, edhe turqit osmanë e quajtën qytetin e Shkupit: Ysqyp, që kur artikulohet është shumë i ngjashëm me hipotezën e mësipërme, ku baza ose rrënja e kësaj fjale është sqyp, shqyp, shqip.
Në përfundim, mendoj se ky shkrim do të ndihmojë sado pak në shtjellimin dhe përcaktimin e saktë të prejardhjes së fjalëve: shqip, shqiptar dhe Shqipni-Shqipë ri.. Është e drejta e gjuhëtarëve dhe historianëve tanë që të merren me këtë çështje dhe të vendosin të vërtetën përfundimisht në tekstet e historisë tonë, veçanërisht sot kur që prej 19 vjetëve nuk ka më diktat dhe mungesë të lirive intelektuale.

Shndërrimi i Hapësirës Urbane në Tiranë

27/01/2012 1 koment

Roald A. HYSA

 

SHNDËRRIMI I HAPËSIRËS URBANE TË TIRANËS* (1925-1965)
(Shndërrimi i Tiranës nga një qytet mesjetar musliman në kryeqytetin e Shqipërisë moderne)[1]

Roald Hysa

Në kohën e shpalljes së Tiranës kryeqytet provizor nga Kongresi i Lushnjës, Tirana asokohe ishte një qytet i vogël me 11.000 banorë. Megjithatë përfundimisht Tirana vendoset si kryeqytet nga parlamenti shqiptar në dhjetor të vitit 1925. Kështu dy janë periudhat kryesore të shndërrimit të hapësirës urbane të Tiranës dhe këto janë të lidhura me zhvillimet historiko-politike të saj. Shndërrimet urbanistike të Tiranës mund t’i ndajmë në dy faza kohore, të dallueshme historikisht dhe politikisht. Periudha e parë i përket ngritjes dhe stabilizimit të monarkisë së Ahmet Zogut dhe viteve të Luftës së Dytë Botërore, nga viti 1925 e deri më 1945, ndërsa periudha e dytë i përket pasluftës në vitet 1945 e më tej, kur ndryshon përsëri pamjen qendra e Tiranës. Tirana i përket një qyteti ku jeta kryesore ekonomike zhvillohej në Pazarin e Vjetër dhe lagjet ruajnë disa dallime ku paraqesin një farë pavarësie relative brenda zonës së banuar. Kjo e fundit shprehej në ekzistencën thuajse në çdo lagje të xhamisë, pranë të cilave një shesh i vogël është një shfaqje e zakonshme, ku edhe Tirana nuk bën dallim nga qytetet e tjera[2]. Pra, kemi lindjen e qytetit të bazuar mbi bërthamën kryesore historike: Kompleksin e Sulejman Pashës, me të cilin daton edhe themelimi i qytetit dhe kalimin e qytetit të Tiranës në fazën e modernizimit të saj, e cila fillon pas shpalljes së Tiranës, kryeqytet i Shqipërisë dhe i shqiptarëve, gjë e cila solli zhvendosjen e qendrës nga kompleksi i Sulejman Pashës tek kompleksi i Et’hem Beut, për shkak të vlerave të tij, që u vunë re nga arkitektët italianë, të cilët gjithashtu krijuan ansamblin qendror qeveritar të Sheshit Skënderbej, siç njihet edhe sot. Tirana është tashmë një qytet unicentrik, ku administrata e Monarkisë më pas do të përpiqej të ndërtonte një qendër të denjë për kryeqytetin dhe ndërtesa madhështore për ministritë përkatëse, me një ansambël të dallueshëm arkitekturor.

Faza e parë (1925-1945)

Janë disa arsyet, të cilat çuan në zhvillimin e Tiranës nga bërthama kryesore e saj e deri në atë çka njohim nga Tirana e vitit 1917, kohë kur austro-hungarezët kanë lënë një hartë të qytetit. Shtysat kryesore për zhvillimin dhe zgjerimin e një qyteti janë ato të pozicionit gjeografik, zhvillimi i komunikacionit dhe ato ekonomike.
Vetë kjo fazë mund të ndahet shumë mirë në dy pjesë kohe të dallueshme cilësisht nga njëra-tjetra. Ngritja e shtetit shqiptar dhe periudha e monarkisë, të cilat patën shumë elemente të përbashkëta për nga zhvillimet politiko-historike. Më pas kemi një pauzë të ndërmjetme 6-vjeçare, prill 1939 – nëntor 1944, kohë gjatë së cilës ndodhën ndryshime të mëdha dhe del në skenë Partia Komuniste e Shqipërisë me udhëheqësin e saj, diktatorin Enver Hoxha. Këto arritën ta mbizotërojnë skenën politiko-historike shqiptare deri në vitin 1990, kur merr fund regjimi monist. Nga pikëpamja kohore kjo fazë fillon menjëherë pas shpalljes së Tiranës si kryeqytet provizor më 9 shkurt të vitit 1920 nga Kongresi i Lushnjës, si dhe i nevojës për t’u shndërruar në një qytet modern siç i takonte të ishte tashmë e në vijim kryeqytetit të vendit. Ideja e shpalljes së Tiranës kryeqytet është më e hershme se kaq. Kjo pikëpamje është shfaqur nga Abdyl Bej Frashëri dhe Mehmet Ali Vrioni, të cilët ishin delegatët e Komitetit Shqiptar në takimin që patën në Janinë, në gusht 1877 me diplomatin grek Mavromatis, përfaqësues i qeverisë së Athinës, ku “…deklaruan pikëpamjen e tyre për të caktuar Tiranën si kryeqytet të shtetit të tyre të ardhshëm”. Rilindësit, të cilët patën një ndikim të madh në të ardhmen e vendit e shihnin të arsyeshme që kryeqyteti i ardhshëm i Shqipërisë të ishte në mesin gjeografik të saj, mendim i cili ndikoi shumë në zgjedhjen e Tiranës si kryeqytet edhe për shkak të pozicionit të saj gjeografik të favorshëm. Këto ndryshime nuk qenë të shpejta për shkak të mungesës së stabilitetit politik në vend. Tirana shpallet përfundimisht kryeqytet më 31 dhjetor 1925 nga parlamenti shqiptar, plot pesë vjet më pas.
U deshën më tepër se tetë vjet që Shteti i ri Shqiptar të gjente qetësi dhe të fillonte konsolidimi i tij, çka solli më pas edhe ndryshimin e Tiranës në një kryeqytet modern. Shpallja e Shqipërisë monarki më 1 shtator 1928, të Ahmet Zogut si mbret i Shqipërisë dhe i shqiptarëve, si dhe të një Kushtetute të re me baza evropiane, bënë të detyrueshme edhe ndryshimet e hapësirës urbane që pasuan. Ndërkaq vetë mbreti Zog së bashku me stafin e vet drejtues ishte i vendosur që t’i jepte një fytyrë të re evropiane jo vetëm kryeqytetit, por të gjithë Shqipërisë dhe të gjithë jetës shoqërore të vendit. Qendra e Tiranës, e cila asokohe ishte e parregulluar filloi nga ndërtimi dhe rregullimi aty nga viti 1929. Kështu tashmë kanë ndryshuar kushtet dhe rrethanat. Rregullimi i Tiranës fillon nga qendra, e cila krijon kontaktin e parë me vizitorin dhe u besohet profesionistëve. Ky rregullim realizohet nga arkitektë-urbanistë, pra, i projektuar me kujdes dhe në bazë të zhvillimeve më të fundit urbanistike, ku parimet udhëheqëse janë ato të krijimit të një fytyre të re për kryeqytetin. Studimi e hartimi i planeve rregulluese të Tiranës e me mjaft gjasë edhe të Durrësit iu besua Armando Brazinit, arkitekt i njohur për disa ndërtime në Itali, në koloni e jashtë vendit të tij[3]. Është e ditur se në këtë periudhë regjimi i Fashove i ngritur në Itali, i kishte konsoliduar vizionet e veta futuriste për një perandori të re romake. Këto vizione ndjehen edhe në fytyrën e re urbanistike që u munduan t’i japin më pas qendrës së Tiranës, urbanistët italianë pasi Italia e pushtoi Shqipërinë. Gjatë periudhës 1929-31 ngrihen 6 pallate të ministrive në qendër të qytetit[4] dhe në marrëveshje me familjen e Karapicëve prishet xhamia me të njëjtin emër, për t’i hapur vend ndërtimit të ndërtesës së re të Bashkisë, e cila edhe kjo vetë më pas do të prishej për t’i hapur vend ndërtimit të godinës së Muzeut Historik Kombëtar. Më 1931 ndërtohet godina e re e medresesë dhe një mulli bloje. Hapja e rrugës së re Mbretnore (sot Barrikadave) solli prishjen e godinës së Medresesë së vjetër dhe të varrezave të Xhamisë së Sulejman Pashës, po ashtu edhe hapja e bulevardit të madh, i cili sot njihet me emrin “Zog I”, në anën veriore solli prishjen e xhamisë së Haxhi Jasës[5]. Kjo xhami përfshinte një truall prej 5 dynymësh aty ku gjendet spitali obstetri-gjinekologjisë “Mbretëresha Geraldinë”, që u ndërtua gjatë kësaj kohe.
Gjatë kësaj periudhe shtohet ndjeshëm rindërtimi dhe zgjerimi i rrugëve ekzistuese në të gjithë Tiranën dhe kjo mund të vërtetohet lehtësisht nga burimet dokumentare. Përpjekja për t’i mbledhur varrezat e ndryshme që ndodheshin rreth xhamive, në një varrezë kryesore ndihmoi në gjetjen e hapësirave të reja, të cilat sollën zgjerimin e rrugëve dhe të shesheve në Tiranë. Kështu kemi rastin e hapjes së bulevardit “Dëshmorët e Kombit” ku u hoqën varrezat tek Et’hem Beu; prishjen e Medresesë së Vjetër dhe varreve te Xhamia e Sulejman Pashës dhe zgjerimin e rrugës Mbretnore (Barrikadave); prishjen e varreve tek xhamia e Kokonozit dhe ngritjen e Pazarit të Ri etj. Pas pushtimit italian të vitit 1939 fillon ndërtimi i bulevardit “Dëshmorët e Kombit” dhe i godinave të tjera qeveritare që gjenden përgjatë këtij bulevardi. Fundi i këtij bulevardi mbaronte me godinën e Luogotenencës (Mëkëmbësisë), e cila në planin urbanistik do të përfaqësonte fundin e sëpatës së liktorit.

Tirana e viteve 1945-1965

Ndërrimet e forta historike-politike sollën edhe parime të reja udhëheqëse në planet urbanizuese të Tiranës. Regjimi i ri komunist futi një frymë të re me tendencë shkëputjen e kujtesës kolektive nga e kaluara. Me prishjen e Pazarit të Vjetër dhe fillimin e punimeve për ndërtimin e Pallatit të madh të Kulturës në vitin 1960, u shembën dy objekte kulti, xhamia e Stërmasit dhe teqeja e Ali Pazarit. Me zgjerimin e rrugës 28 nëntori në harkun e lidhjes së saj me rrugën e Barrikadave (Mbretnore), mjaft troje vakëf u bënë ndërtime njëkatëshe, të cilat shërbyen deri vonë si dyqane artizanati[6]. Kështu xhami që mbanin mbi vete copëza të rëndësishme historie të lagjeve dhe të vetë Tiranës u shkatërruan sistematikisht, për të shkëputur lidhjet me të kaluarën dhe t’i përgjigjeshin kushteve dhe rrethanave të reja, të krijuara nga ideologjia komuniste, parimet e së cilës udhëhiqnin shtetin shqiptar. Ishin këto parime që i drejtuan urbanistët të shkatërronin edhe Pazarin e Vjetër, po ashtu edhe godinën e Bashkisë, për t’i lënë vend objekteve të reja me vulë komuniste dhe kështu të zëvendësonin kujtesën kolektive, duke shkatërruar të vjetrën. Ndërkaq Tirana jo vetëm që ishte kthyer prej kohësh në qendrën administrative e politike të vendit, por regjimi filloi edhe industrializimin e saj. U ndërtuan fabrika e kombinate, të cilat më pas do të shërbenin edhe si bërthama për lagjet e reja, duke krijuar më pas edhe qendrat përkatëse administrative të varura nga komiteti ekzekutiv (përndryshe bashkia) i Tiranës. Në 1954 fillon nga puna Kombinati i Tekstilit “Stalin” dhe rreth tij ndërtohet lagjja e re me emrin Kombinati, ku fillesën e ka me Pallatin e Beqarëve dhe më pas ndërtohen një seri godinash 2-katëshe me planimetri sovjetike dhe me një lulishte të madhe e rrugë të gjera, të cilat e bëjnë të dallueshme qendrën e kësaj lagje të re. Këtyre viteve i përket uzina “Enver” me parkun automobilistik të mallrave dhe të udhëtarëve. Qyteti i Nxënësve me Kombinatin Ushqimor “Ali Kelmendi”, Kombinatin e përpunimit të drurit “Misto Mame” e komplekset studimore ku gjendeshin shkolla e ndërtimit e rezervave, ku merrje njohuritë bazë që kishin të bënin me mekanikën, dhe më vonë shkolla e mjeshtërisë sportive, e cila sot njihet me emrin “Loro Boriçi”. Në lagjen e re të Laprakës pranë saj ndërtohet Kombinati i përpunimit të inerteve “Josif Pashko”. Në pjesën veriperëndimore të Tiranës ndërtohen dy uzina mekanike: “Dinamo” dhe “Dajti” si dhe ndërmarrja kimike e prodhimit të detergjenteve, pranë asaj që njihej si zona e Medresesë. Në pjesën juglindore të sheshit Skënderbej, pas pallateve të Shallvareve, filloi ndërtimi i lagjes që njihet me emrin “Tirana e Re”, ku në qendër të saj u vu kompleksi i futbollit “Dinamo”, sot “Selman Stërmasi”. Në lindje të rrugës “Qemal Stafa” kanë ekzistuar “Varrezat e Bamit” dhe në hyrje xhamia e teqeje e tyre. I gjithë trualli i tyre, përfshirë varrezat, u shndërrua në shesh ndërtimi për banesa. Qytetarëve iu dha mundësia për të shpërngulur eshtrat e të afërmve të tyre, por një pjesë mbeti në themelet e pallateve që u ndërtuan. Pak më sipër u ndërtua edhe fabrika e prodhimit të llullave dhe e porcelanit, të cilat pas viteve 1970 u urbanizuan më tej. Sipas dëshmive të ndryshme Tirana do të merrte formën e një ylli pesëcepësh me rreze, dhe në fund të viteve 1970 pak a shumë kjo formë u bë e dukshme nga lart, por që nuk arriti të realizohej.
Ndërkaq i gjithë ky industrializim kërkonte edhe fuqi të re punëtore, të cilën nuk mund ta garantonte vetëm popullsia e kryeqytetit. Për këtë shkak u sollën nga rrethe të ndryshme të vendit forcë e re punëtore që do të përballonte nevojat e punësimit, por e gjitha kjo u krye në mënyrë të kontrolluar nga pushteti qendror e lokal njëkohësisht, në bashkëpunim me njëri-tjetrin.
Një karakteristikë e veçantë e kësaj kohe është edhe ndërtimi i tregjeve të fruta perimeve në çdo qendër lagjeje, si dhe i mapove industriale e ushqimore. Kështu kemi mapon e madhe në qendër të Tiranës, si dhe në Laprakë e Kombinat. Pra, kemi kështu urbanizimin e zonave të tëra krejtësisht të reja dhe njëkohësisht atyre ekzistuese, si p.sh., mapoja ushqimore në Pazarin e Ri, e cila iu bashkëngjit tregut fshatar të ndërtuar gjatë kohës së monarkisë.
Le të themi dy fjalë rreth organizimit administrativ të Tiranës. Pas vitit 1945 emërtimi Bashki u hoq nga fjalori administrativ prej pushtetit qendror dhe bashkitë u emërtuan si Komitete Ekzekutive. Tirana ishte e ndarë në katër rajone, ku tre prej tyre mbulonin qytetin dhe i katërti fshatin. E gjithë Tirana më pas ndahej në 10 lagje, të cilat kishin kryetarin e tyre dhe në zona më të vogla ku secila kishte kryeplakun e vet. Çdo lagje kishte godinën e vet administrative, ku secila kishte zyrën e punësimit, të gjendjes civile, të strehimit dhe të arsimit. Teorikisht pushteti ushtrohej nga lart poshtë dhe urdhrat administrative zbatoheshin me rigorozitet, duke marrë në konsideratë ankesat e popullit. Praktikisht u zbatua vetëm rruga e urdhrave administrative që vinin sipas hierarkisë shtetërore nga lart poshtë.
Nga sa përshkruam më sipër dallohet një zhvillim thelbësor në shndërrimet e hapësirës urbanistike të Tiranës, kemi kalimin nga një qytet unicentrik në një qytet policentrik me qendra të dallueshme, por jo të pavarura krejtësisht, për vetë faktin se në politikat e tyre ishin krejtësisht të varura në nivelin administrativ lokal.

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 

*Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 2, Pranverë-Verë, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

[1] (Kjo kumtesë është mbajtur në Konferencën Ndërkombëtare të IUAES – Commission on Urban Anthropology “Urban Identity, Power and Space: The case of Trans-European Corridors – Tirana, 27-31 August”, organizuar në Tiranë nga Instituti i Kulturës Popullore dhe Universiteti Katolik i Tiranës.)
[2] Riza, Emin; Qyteti dhe banesa shqiptare e Mesjetës së vonë, ASHSH, Instituti i Monumenteve të Kulturës, Tiranë 1990, f. 25.
[3] Miho, Koço; Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës, 8 Nëntori, Tiranë 1987, f. 120.
[4] Po aty, f. 125.
[5] Tirana kryeqytet, ndryshimet urbane dhe objektet e kultit musliman, prof. dr. Myzafer Kazazi, Drita Islame, nr. 15, shtator 1999, f. 4.
[6] Kazazi, prof. dr. Myzafer, shkrimi i cituar.

 

Pazar dhe çarshi, traditat ballkanike në Shqipëri

24/01/2012 Lini një koment

Elsa DEMO

 

PAZAR DHE ÇARSHI, TRADITAT BALLKANIKE NË SHQIPËRI

Tiranë - Çarshia e Vjetër

Tiranë – Çarshia e Vjetër

Pazar dhe çarshi, një hapësirë e hapur, një tjetër e mbuluar, që prej fillimit të erës otomane kur modeli erdhi nga Lindja e Mesme në Ballkan dhe u ngrit një traditë. Sot disa qytete të mëdha e kanë transformuar, në të tjera, i ngjajnë nga ndërhyrjet pa kriter, kaut balash. Një studim mbi antropologjinë urbane nga Armanda Kodra. Zhdukja e një hapësire mashkullore

Kur u pranua në Institutin e Kulturës Popullore në vitin 2000, Armanda Kodrës iu caktua si fushë studimi zejtaria tradicionale. Për të kaluar tek etnologjia, për të kuptuar më mirë se çfarë është kjo fushë që nuk studiohet në shkollat shqiptare, bashkë me antropologjinë (për paradoks kemi së fundi një transplant emërtimesh: Instituti i Kulturës Popullore bëhet Instituti i Antropologjisë Popullore) zejtaria i shërbeu si portë hyrëse për tek pazaret.
Armanda e quan një pikënisje a priori, për të bërë një studim antropologjik të çarshive, pazareve në Shqipëri, si qendra të shkëmbimit ekonomik, shoqëror dhe kulturor. Me këtë monografi ajo mbron tezën e doktoraturës. Janë të gjitha arsyet për të qenë entuziastë për disa të rinj që pa i mbushur xhepat me mastera perëndimorë dhe opinionin publik me llafe, gjejnë formën për të kapërcyer kushtet primitive të terrenit arsimor dhe shkencor në Shqipëri. Armanda duket një nga ata.
Studimi i saj, i perifrazuar në këtë intervistë, na çon nga modeli otoman i një hapësire publike si çarshia, në Shqipëri dhe në Rajon (çarshitë e famshme të Sarajevës, Mostarit, Shkupit, Manastirit) tek të tjerat që janë transformuar shumë, si çarshia e Ohrit, dhe çarshitë shqiptare parë në raport me modelin fillestar dhe krahasur mes tyre, çarshia e Tiranës me të Shkodrës, e Krujës me të Korçës.
Dhe së fundi e quan çarshinë një hapësirë mashkullore, ku janë reflektuar dukshën statusi social dhe etika gjinore. Ajo na sjell ndër mend këngën e famshme popullore për dy të dashuruar në çarshi. Kënga thotë:
Hej, Hej…
dil moj vashë njiher n’çarshi
dil n’çarshi moj bukuri
hej, hej,
o mor djalë o djalë i ri
a je kon nojher n’çarshi
a ke pa molla me sy
Unë mollat i kam pa
faqet tuja m’asht përga
çova dorën me i përla
mollaxhia nuk më la
e n’hall’o kam ra
Kjo hapësirë publike na shfaqet si një kundërshti: nga një vend i hapur në një vend të ndaluar që nxit imagjinatën.

Armanda, me dy fjalë ç’është kjo monografi që po shkruan për çarshinë.

Pazaret e vjetra ose çarshiat kanë qenë qendrat ekonomike, shoqërore edhe kulturore të qyteteve nëpër Ballkan, por përgjithësisht nëpër Lindje, në botën arabe, në Indi, Indonezi… Të gjitha njihen me termin Pazar- bazar, nga i cili edhe në Perëndim përdoret sot bazaar-shopping.
Është gjithmonë një vend ku jo vetëm tregtohen mallërat duke filluar që nga gazetat, revistat -prodhimi intelektual – dhe duke mbaruar tek frutat, perimet, gjithçka që konsumon. Pra gjithë gama e prodhimit kulturor njerëzor, po të flasim sipas termave të antropologjisë. Pazari është tregu i shkëmbimit, i transaksioneve ekonomike dhe i shpërndarjes, informacionit.
Në qytetet ballkanike është përdorur më shumë termi çarshi, ardhur nga turqishtja. Ajo nënkupton tregun jo vetëm me sheshet e tregtimit, po dhe me dyqanet përkatëse, të ndara sipas profesioneve dhe ky është shembulli tipik i pazareve shqiptare.

Kur shfaqet ky model urban tek ne?

Që në momentin kur Ballkani u përfshi në perandorinë osmane dhe qyteti, qendrat urbane, filluan t’i përshtaten elitës përkatëse e cila mori drejtimin osman. Kështu që dhe modeli i qytetit do ndryshonte sipas këtij modeli, pra me ndërtimin e një xhamie, hamami, hani edhe i një qendre tregtare.
Para perandorisë osmane dyqanet nuk kanë qenë të grumbulluara në një pikë. Organizimi me gilde i zejtarëve ka pasë ekzistuar, në perandorinë osmaneqë u quajtën esnafë. Sipas esnafit u bë organizimi i pazarit: terzinjtë të gjithë në një rrugë, lëkurëpunuesit në një vend, qeleshepunuesit të gjithë në një rrugë, dhe kështu u quajtën edhe rrugët e çarshive në përgjithësi.
Nuk mund të themi se cila çarshi u ngrit e para. Kur u ndërtua xhamia e Iljaz bej Mirahorit në Korçë, iu bashkangjit edhe çarshia. Kur u themelua Tirana më 1614, paralel u ngrit xhamia e Sulejman Pashës dhe çarshia. Pra çarshitë janë qendra themeluese të qyeteteve, kurse në qytete ekzistuese siç ka qenë Berati apo Vlora, ato do t’i datojmë në momentin kur ndërtohet xhamia më e vjetër e qytetit.

Përse shihet e binjakëzuar me xhaminë?

Sepse ato kanë qenë institucionet e kohës. Sot xhamia përfaqëson vetëm një vend lutjeje. Kurse për kohën objektet e kultit kanë qenë vendet publike që kanë shërbyer për organizimin e njerëzve, për kuvende. Kështu kanë shërbyer dhe kishat, edhe si institucione kulturore dhe shoqërore.

Po terreni çfarë përgjigje i dha kërkimit shkencor?

Terren në Tiranë nuk ka. Antroplogu i kulturës e ka metodë kryesore punën me terrenin. Terren fizik në kryeqytet, hapësirë urbane me emrin Pazar, ka qenë në vendin ku sot është pallati i kulturës. Është shembur më 1959-’60, kanë mbetur kujtimet e një brezi të vjetër.

Është folur që mund t’i kthehet një Pazar pranë urës së Tabakëve. A e pranon kjo Tiranë që kemi sot, një kthim të tillë të detyruar tek tradita, duke e imituar atë?

Ajo është një rishpikje e traditës. Kjo bëhet dhe personalisht mendoj se nuk ka gjë të keqe. Pazari ka humbur shumë fizikisht, por në kujtesën e një brezi të mesëm të Tiranës jeton ende. Tiranës i janë lënë shumë, shumë pak nga historia e saj për ta identifikuar si një qytet 400-vjeçar. Objekti më i vjetër është xhamia e Et’hem Beut që realisht, përfundimi i takon vitit 1830, pra dy shekuj më vonë.

Sa çarshi ekzitojnë në Shqipëri dhe sa janë zhdukur për nevoja të modernizimit?

Kanë mbetur shumë pak. Nuk ka pasur qytet pa çarshi sepse nuk mund të mendohej pa të. Çarshia e Shkodrës pa dyshim duhet veçuar. Bashkë me çarshinë e Shkupit kanë qenë dy më të mëdha e Ballkanit. Në fillim të shekullit të XX-të, ajo kaloi më e madhja në Ballkan si sasi dyqanesh dhe më e rëndësishmja jo vetëm si pikë e këtyre shkëmbimeve që thashë, po edhe financiare.
Firmat e mëdha tregëtare shkodrane që kishin marrëdhënie të hershme me Venedikun, me qytetet italiane, me Austro-Hungarinë – ne i njohim si tregtarët kompradorë – krijuan depozitat e para që janë premisat për bankë dhe që e kishin vendin në bezistenin e çarshisë së Shkodrës. Në Bunë kishte një pikë doganore. Ajo është shembur dhe s’ka asnjë gjurmë. Sot aty njerëzitshesin krapin që zënë në Bunë.
Është ruajtur pazari i vjetër i Krujës që është ruajtur në formë muzeale, në Elbasan i ka ngelur vetëm emri, te bezisteni (qendra me dyqanet e luksit). Sot ka mbetur ideja e rrugës së çarshisë, e ngjashme me modelin e Krujës. Por Gjirokastra duke ecur me ritmin e kohës, nuk e ka ruajtur çarshinë.
Korçës nuk i është shkatërruar komplet pazari. Aty vazhdohet akoma të bëhet Pazar dhe ka një projekt për rikthimin e çarshisë.

A ke një vështrim krahasues për këtë element urban të traditave?

Patjetër, sepse kjo hapësirë ka një rol të rëndësishëm, ka të bëjë me mënyrën e organizimit të qyteteve, u ka dhënë rrënjë dhe histori dhe për pasojë identitet, një identitet që shumë studiues apo udhëpërshkrues të shekullit XIX-XX e kanë quajtur osman, oriental, qytet oriental, për shkak të modelit që u mor nga perandoria osmane.
Por në këtë pikë vjen edhe kundërshtia. Në gjithë Ballkanin, me shkëputjen nga perandoria osmane ndodh procesi i deosmanizimit dhe i modernizimit të pamjes së qyteteve. Sepse për të njëjtën arsye pse u ndërtua modeli osman i qytetit, për të njëjtën arsye do ndërtohej edhe modeli evropian i qytetit, pra do t’i përshtatej elitës politike dhe ekonomike të kohës dhe nuk ka gjë më të dukshme se sa të ndërmarrëshreforma në fushën e urbanistikës dhe të arkitekturës.
Kështu ka ndodhur shkatërrimi ose margjinalizimi ose transformimi i çarshisë, në shumë vende. Për elitën e re, çarshia ishte përfaqësim i mentalitetit të vjetër osman. Aty ku nuk u shemb, u anashkalua. Në Shqipëri u shembën në emër të ideve socialiste. Ata që e kanë parë e mbajnë mend, unë që s’e kam parë, nuk e di as ku ka qenë, shumë nuk është shkruar. Dalëngadalë ikën imazhi, ikën kujtesa dhe në njëfarë mënyre kjo i shërben modernizimit.
Nga ana tjetër, u pa jo vetëm në Shqipëri po edhe në vende të Ballkanit që çarshia në nivelin popullor mbeti si pikë kryesore. Ndoshta elitat mund të mos e kishin qejf, mund ta quanin diçka anakronike, të dalë mode, porse ai qytetari që ka qenë i lidhur historikisht me esnafin, me zejtarët, ishte lidhur edhe me moralin që ka ekzistuar në çarshi, me atë kafen e mëngjesit që e ka pirë në çarshi, me atë duhanin ballkanik që është pirë vazhdimisht me kafe në çarshi. U pa tashmë edhe nga perëndimorët që kërkojnë gjithmonë ekzotiken, si një gjë atraktive. Qeveritë ballkanike e kuptuan që si gjë e vjetër, kjo është tërheqëse, ndjell turistë.
Nga ana tjetër, njerëzit e duan dhe e quajnë pjesë të vetes, atë që është pjesë e trashëgimisë kulturore monumentale ku diku nuk lejohet vënia dorë, diku lejohet.

Nga ky përshkrim pazari konceptohet një hapësirë krejt e hapur, përkundër mentalitetit të mbyllur që imponte vendi dhe koha. A kishte gjë që ndalohej “të mos nxirej në Pazar”?

Pazari ka dy momente, 6 ditët e javës dhe ditën e shtatë. 6 ditët janë ditët e zejtarëve dhe të qytetarëve përreth, nuk ka lëvizje shumë, bëhen porositë, punohet për ditën e pazarit. Kjo është “dita e rrëmujës”, e kaosit në dukje, por e shkëmimbit të marrëdhënive sociale, tregtare.
Në Tiranë, për shembull, dilnin edhe shkruesit që ndryshe quheshin jazexhitë. Shkresat publike, kërkesat etj, që çdo njeriu i duhej për ndonjë gjë në gjykatë për një problem, për një lutje drejtuar Sulltanit – njerëzit nuk dinin të shkruanin e të lexonin -për këtë ishin shkruesit, sidomos ditën e pazarit.

Ishte edhe vendi i shfaqjes së bukurisë, siç sugjerojnë këngët apo rrëfenjat. Si paraqitet figura e gruas shqiptare në këtë hapësirë?

Duhet thënë diçka për çarshinë: ajo është a man’s space – hapësirë mashkullore. I takon përgjithësisht hapësirës mashkullore, jo vetëm pse është model osman. Edhe në zonat ortodokse që kanë pasur çarshi, si në Serbi, Maqedoni, mbetet një hapësirë burrash, sepse ka të bëjë me atë degë të ekonomisë ku gruaja nuk para merr pjesë.
Gruaja merr pjesë në zejtari, por në shtëpi, me avlëmendën, me qëndisjen dhe këto i nxjerr në Pazar vetëm një ditë të javës në një vend të caktuar. Ka qenë pazari i grave në Tiranë, ndodhej përpara xhamisë së Et’hem Beut. Ato vinin nga të gjithë fshatrat e Tiranës. Kurse gratë e qytetit nuk dilnin në Pazar të shisnin.
Etika dhe morali luajnë shumë rol në biznes. Në biznesin ballkanik i rëndësishëm është parimi i tregut që të blesh sa më lirë, të shesësh sa më shtrenjtë dhe të kesh sa më shumë fitim, po jo pa moral dhe jo pa etikë. Që gruaja të dilte të shiste, do të thoshte se burri nuk ishte në gjendje që ta mbante. Leku i gruas konsiderohet i gruas dhe jo i shtëpisë.
Atëherë komenti do të ishte ky: shih ku ka arritur situata ekonomie e kësaj shtëpie, saqë burri s’ka burrninë me e mbajtë. Pra asnjë familje qytetare që kishte respekt për veten nuk do ta nxirrte dot gruan në Pazar. Nuk është çështje fanatizmi, por çështje sociale, e statusit shoqëror.
Pse fshataret po? Sepse fshati gjithsesi është më i hapur. Punën në arë e bën burri, punën në oborr e bën gruaja. Është ajo që del dhe i çon bukën burrit në arë. Ajo ka një hapësirë publike ku del dhe nuk është aq e lidhur me shtëpinë sa gruaja e qytetit, kështu që detyrimisht mund të dalë edhe në treg që të shesë prodhimet e veta.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 63 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: