Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Traditë’

Shndërrimi i Hapësirës Urbane në Tiranë

27/01/2012 1 koment

Roald A. HYSA

 

SHNDËRRIMI I HAPËSIRËS URBANE TË TIRANËS* (1925-1965)
(Shndërrimi i Tiranës nga një qytet mesjetar musliman në kryeqytetin e Shqipërisë moderne)[1]

Roald Hysa

Në kohën e shpalljes së Tiranës kryeqytet provizor nga Kongresi i Lushnjës, Tirana asokohe ishte një qytet i vogël me 11.000 banorë. Megjithatë përfundimisht Tirana vendoset si kryeqytet nga parlamenti shqiptar në dhjetor të vitit 1925. Kështu dy janë periudhat kryesore të shndërrimit të hapësirës urbane të Tiranës dhe këto janë të lidhura me zhvillimet historiko-politike të saj. Shndërrimet urbanistike të Tiranës mund t’i ndajmë në dy faza kohore, të dallueshme historikisht dhe politikisht. Periudha e parë i përket ngritjes dhe stabilizimit të monarkisë së Ahmet Zogut dhe viteve të Luftës së Dytë Botërore, nga viti 1925 e deri më 1945, ndërsa periudha e dytë i përket pasluftës në vitet 1945 e më tej, kur ndryshon përsëri pamjen qendra e Tiranës. Tirana i përket një qyteti ku jeta kryesore ekonomike zhvillohej në Pazarin e Vjetër dhe lagjet ruajnë disa dallime ku paraqesin një farë pavarësie relative brenda zonës së banuar. Kjo e fundit shprehej në ekzistencën thuajse në çdo lagje të xhamisë, pranë të cilave një shesh i vogël është një shfaqje e zakonshme, ku edhe Tirana nuk bën dallim nga qytetet e tjera[2]. Pra, kemi lindjen e qytetit të bazuar mbi bërthamën kryesore historike: Kompleksin e Sulejman Pashës, me të cilin daton edhe themelimi i qytetit dhe kalimin e qytetit të Tiranës në fazën e modernizimit të saj, e cila fillon pas shpalljes së Tiranës, kryeqytet i Shqipërisë dhe i shqiptarëve, gjë e cila solli zhvendosjen e qendrës nga kompleksi i Sulejman Pashës tek kompleksi i Et’hem Beut, për shkak të vlerave të tij, që u vunë re nga arkitektët italianë, të cilët gjithashtu krijuan ansamblin qendror qeveritar të Sheshit Skënderbej, siç njihet edhe sot. Tirana është tashmë një qytet unicentrik, ku administrata e Monarkisë më pas do të përpiqej të ndërtonte një qendër të denjë për kryeqytetin dhe ndërtesa madhështore për ministritë përkatëse, me një ansambël të dallueshëm arkitekturor.

Faza e parë (1925-1945)

Janë disa arsyet, të cilat çuan në zhvillimin e Tiranës nga bërthama kryesore e saj e deri në atë çka njohim nga Tirana e vitit 1917, kohë kur austro-hungarezët kanë lënë një hartë të qytetit. Shtysat kryesore për zhvillimin dhe zgjerimin e një qyteti janë ato të pozicionit gjeografik, zhvillimi i komunikacionit dhe ato ekonomike.
Vetë kjo fazë mund të ndahet shumë mirë në dy pjesë kohe të dallueshme cilësisht nga njëra-tjetra. Ngritja e shtetit shqiptar dhe periudha e monarkisë, të cilat patën shumë elemente të përbashkëta për nga zhvillimet politiko-historike. Më pas kemi një pauzë të ndërmjetme 6-vjeçare, prill 1939 – nëntor 1944, kohë gjatë së cilës ndodhën ndryshime të mëdha dhe del në skenë Partia Komuniste e Shqipërisë me udhëheqësin e saj, diktatorin Enver Hoxha. Këto arritën ta mbizotërojnë skenën politiko-historike shqiptare deri në vitin 1990, kur merr fund regjimi monist. Nga pikëpamja kohore kjo fazë fillon menjëherë pas shpalljes së Tiranës si kryeqytet provizor më 9 shkurt të vitit 1920 nga Kongresi i Lushnjës, si dhe i nevojës për t’u shndërruar në një qytet modern siç i takonte të ishte tashmë e në vijim kryeqytetit të vendit. Ideja e shpalljes së Tiranës kryeqytet është më e hershme se kaq. Kjo pikëpamje është shfaqur nga Abdyl Bej Frashëri dhe Mehmet Ali Vrioni, të cilët ishin delegatët e Komitetit Shqiptar në takimin që patën në Janinë, në gusht 1877 me diplomatin grek Mavromatis, përfaqësues i qeverisë së Athinës, ku “…deklaruan pikëpamjen e tyre për të caktuar Tiranën si kryeqytet të shtetit të tyre të ardhshëm”. Rilindësit, të cilët patën një ndikim të madh në të ardhmen e vendit e shihnin të arsyeshme që kryeqyteti i ardhshëm i Shqipërisë të ishte në mesin gjeografik të saj, mendim i cili ndikoi shumë në zgjedhjen e Tiranës si kryeqytet edhe për shkak të pozicionit të saj gjeografik të favorshëm. Këto ndryshime nuk qenë të shpejta për shkak të mungesës së stabilitetit politik në vend. Tirana shpallet përfundimisht kryeqytet më 31 dhjetor 1925 nga parlamenti shqiptar, plot pesë vjet më pas.
U deshën më tepër se tetë vjet që Shteti i ri Shqiptar të gjente qetësi dhe të fillonte konsolidimi i tij, çka solli më pas edhe ndryshimin e Tiranës në një kryeqytet modern. Shpallja e Shqipërisë monarki më 1 shtator 1928, të Ahmet Zogut si mbret i Shqipërisë dhe i shqiptarëve, si dhe të një Kushtetute të re me baza evropiane, bënë të detyrueshme edhe ndryshimet e hapësirës urbane që pasuan. Ndërkaq vetë mbreti Zog së bashku me stafin e vet drejtues ishte i vendosur që t’i jepte një fytyrë të re evropiane jo vetëm kryeqytetit, por të gjithë Shqipërisë dhe të gjithë jetës shoqërore të vendit. Qendra e Tiranës, e cila asokohe ishte e parregulluar filloi nga ndërtimi dhe rregullimi aty nga viti 1929. Kështu tashmë kanë ndryshuar kushtet dhe rrethanat. Rregullimi i Tiranës fillon nga qendra, e cila krijon kontaktin e parë me vizitorin dhe u besohet profesionistëve. Ky rregullim realizohet nga arkitektë-urbanistë, pra, i projektuar me kujdes dhe në bazë të zhvillimeve më të fundit urbanistike, ku parimet udhëheqëse janë ato të krijimit të një fytyre të re për kryeqytetin. Studimi e hartimi i planeve rregulluese të Tiranës e me mjaft gjasë edhe të Durrësit iu besua Armando Brazinit, arkitekt i njohur për disa ndërtime në Itali, në koloni e jashtë vendit të tij[3]. Është e ditur se në këtë periudhë regjimi i Fashove i ngritur në Itali, i kishte konsoliduar vizionet e veta futuriste për një perandori të re romake. Këto vizione ndjehen edhe në fytyrën e re urbanistike që u munduan t’i japin më pas qendrës së Tiranës, urbanistët italianë pasi Italia e pushtoi Shqipërinë. Gjatë periudhës 1929-31 ngrihen 6 pallate të ministrive në qendër të qytetit[4] dhe në marrëveshje me familjen e Karapicëve prishet xhamia me të njëjtin emër, për t’i hapur vend ndërtimit të ndërtesës së re të Bashkisë, e cila edhe kjo vetë më pas do të prishej për t’i hapur vend ndërtimit të godinës së Muzeut Historik Kombëtar. Më 1931 ndërtohet godina e re e medresesë dhe një mulli bloje. Hapja e rrugës së re Mbretnore (sot Barrikadave) solli prishjen e godinës së Medresesë së vjetër dhe të varrezave të Xhamisë së Sulejman Pashës, po ashtu edhe hapja e bulevardit të madh, i cili sot njihet me emrin “Zog I”, në anën veriore solli prishjen e xhamisë së Haxhi Jasës[5]. Kjo xhami përfshinte një truall prej 5 dynymësh aty ku gjendet spitali obstetri-gjinekologjisë “Mbretëresha Geraldinë”, që u ndërtua gjatë kësaj kohe.
Gjatë kësaj periudhe shtohet ndjeshëm rindërtimi dhe zgjerimi i rrugëve ekzistuese në të gjithë Tiranën dhe kjo mund të vërtetohet lehtësisht nga burimet dokumentare. Përpjekja për t’i mbledhur varrezat e ndryshme që ndodheshin rreth xhamive, në një varrezë kryesore ndihmoi në gjetjen e hapësirave të reja, të cilat sollën zgjerimin e rrugëve dhe të shesheve në Tiranë. Kështu kemi rastin e hapjes së bulevardit “Dëshmorët e Kombit” ku u hoqën varrezat tek Et’hem Beu; prishjen e Medresesë së Vjetër dhe varreve te Xhamia e Sulejman Pashës dhe zgjerimin e rrugës Mbretnore (Barrikadave); prishjen e varreve tek xhamia e Kokonozit dhe ngritjen e Pazarit të Ri etj. Pas pushtimit italian të vitit 1939 fillon ndërtimi i bulevardit “Dëshmorët e Kombit” dhe i godinave të tjera qeveritare që gjenden përgjatë këtij bulevardi. Fundi i këtij bulevardi mbaronte me godinën e Luogotenencës (Mëkëmbësisë), e cila në planin urbanistik do të përfaqësonte fundin e sëpatës së liktorit.

Tirana e viteve 1945-1965

Ndërrimet e forta historike-politike sollën edhe parime të reja udhëheqëse në planet urbanizuese të Tiranës. Regjimi i ri komunist futi një frymë të re me tendencë shkëputjen e kujtesës kolektive nga e kaluara. Me prishjen e Pazarit të Vjetër dhe fillimin e punimeve për ndërtimin e Pallatit të madh të Kulturës në vitin 1960, u shembën dy objekte kulti, xhamia e Stërmasit dhe teqeja e Ali Pazarit. Me zgjerimin e rrugës 28 nëntori në harkun e lidhjes së saj me rrugën e Barrikadave (Mbretnore), mjaft troje vakëf u bënë ndërtime njëkatëshe, të cilat shërbyen deri vonë si dyqane artizanati[6]. Kështu xhami që mbanin mbi vete copëza të rëndësishme historie të lagjeve dhe të vetë Tiranës u shkatërruan sistematikisht, për të shkëputur lidhjet me të kaluarën dhe t’i përgjigjeshin kushteve dhe rrethanave të reja, të krijuara nga ideologjia komuniste, parimet e së cilës udhëhiqnin shtetin shqiptar. Ishin këto parime që i drejtuan urbanistët të shkatërronin edhe Pazarin e Vjetër, po ashtu edhe godinën e Bashkisë, për t’i lënë vend objekteve të reja me vulë komuniste dhe kështu të zëvendësonin kujtesën kolektive, duke shkatërruar të vjetrën. Ndërkaq Tirana jo vetëm që ishte kthyer prej kohësh në qendrën administrative e politike të vendit, por regjimi filloi edhe industrializimin e saj. U ndërtuan fabrika e kombinate, të cilat më pas do të shërbenin edhe si bërthama për lagjet e reja, duke krijuar më pas edhe qendrat përkatëse administrative të varura nga komiteti ekzekutiv (përndryshe bashkia) i Tiranës. Në 1954 fillon nga puna Kombinati i Tekstilit “Stalin” dhe rreth tij ndërtohet lagjja e re me emrin Kombinati, ku fillesën e ka me Pallatin e Beqarëve dhe më pas ndërtohen një seri godinash 2-katëshe me planimetri sovjetike dhe me një lulishte të madhe e rrugë të gjera, të cilat e bëjnë të dallueshme qendrën e kësaj lagje të re. Këtyre viteve i përket uzina “Enver” me parkun automobilistik të mallrave dhe të udhëtarëve. Qyteti i Nxënësve me Kombinatin Ushqimor “Ali Kelmendi”, Kombinatin e përpunimit të drurit “Misto Mame” e komplekset studimore ku gjendeshin shkolla e ndërtimit e rezervave, ku merrje njohuritë bazë që kishin të bënin me mekanikën, dhe më vonë shkolla e mjeshtërisë sportive, e cila sot njihet me emrin “Loro Boriçi”. Në lagjen e re të Laprakës pranë saj ndërtohet Kombinati i përpunimit të inerteve “Josif Pashko”. Në pjesën veriperëndimore të Tiranës ndërtohen dy uzina mekanike: “Dinamo” dhe “Dajti” si dhe ndërmarrja kimike e prodhimit të detergjenteve, pranë asaj që njihej si zona e Medresesë. Në pjesën juglindore të sheshit Skënderbej, pas pallateve të Shallvareve, filloi ndërtimi i lagjes që njihet me emrin “Tirana e Re”, ku në qendër të saj u vu kompleksi i futbollit “Dinamo”, sot “Selman Stërmasi”. Në lindje të rrugës “Qemal Stafa” kanë ekzistuar “Varrezat e Bamit” dhe në hyrje xhamia e teqeje e tyre. I gjithë trualli i tyre, përfshirë varrezat, u shndërrua në shesh ndërtimi për banesa. Qytetarëve iu dha mundësia për të shpërngulur eshtrat e të afërmve të tyre, por një pjesë mbeti në themelet e pallateve që u ndërtuan. Pak më sipër u ndërtua edhe fabrika e prodhimit të llullave dhe e porcelanit, të cilat pas viteve 1970 u urbanizuan më tej. Sipas dëshmive të ndryshme Tirana do të merrte formën e një ylli pesëcepësh me rreze, dhe në fund të viteve 1970 pak a shumë kjo formë u bë e dukshme nga lart, por që nuk arriti të realizohej.
Ndërkaq i gjithë ky industrializim kërkonte edhe fuqi të re punëtore, të cilën nuk mund ta garantonte vetëm popullsia e kryeqytetit. Për këtë shkak u sollën nga rrethe të ndryshme të vendit forcë e re punëtore që do të përballonte nevojat e punësimit, por e gjitha kjo u krye në mënyrë të kontrolluar nga pushteti qendror e lokal njëkohësisht, në bashkëpunim me njëri-tjetrin.
Një karakteristikë e veçantë e kësaj kohe është edhe ndërtimi i tregjeve të fruta perimeve në çdo qendër lagjeje, si dhe i mapove industriale e ushqimore. Kështu kemi mapon e madhe në qendër të Tiranës, si dhe në Laprakë e Kombinat. Pra, kemi kështu urbanizimin e zonave të tëra krejtësisht të reja dhe njëkohësisht atyre ekzistuese, si p.sh., mapoja ushqimore në Pazarin e Ri, e cila iu bashkëngjit tregut fshatar të ndërtuar gjatë kohës së monarkisë.
Le të themi dy fjalë rreth organizimit administrativ të Tiranës. Pas vitit 1945 emërtimi Bashki u hoq nga fjalori administrativ prej pushtetit qendror dhe bashkitë u emërtuan si Komitete Ekzekutive. Tirana ishte e ndarë në katër rajone, ku tre prej tyre mbulonin qytetin dhe i katërti fshatin. E gjithë Tirana më pas ndahej në 10 lagje, të cilat kishin kryetarin e tyre dhe në zona më të vogla ku secila kishte kryeplakun e vet. Çdo lagje kishte godinën e vet administrative, ku secila kishte zyrën e punësimit, të gjendjes civile, të strehimit dhe të arsimit. Teorikisht pushteti ushtrohej nga lart poshtë dhe urdhrat administrative zbatoheshin me rigorozitet, duke marrë në konsideratë ankesat e popullit. Praktikisht u zbatua vetëm rruga e urdhrave administrative që vinin sipas hierarkisë shtetërore nga lart poshtë.
Nga sa përshkruam më sipër dallohet një zhvillim thelbësor në shndërrimet e hapësirës urbanistike të Tiranës, kemi kalimin nga një qytet unicentrik në një qytet policentrik me qendra të dallueshme, por jo të pavarura krejtësisht, për vetë faktin se në politikat e tyre ishin krejtësisht të varura në nivelin administrativ lokal.

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 

*Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 2, Pranverë-Verë, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

[1] (Kjo kumtesë është mbajtur në Konferencën Ndërkombëtare të IUAES – Commission on Urban Anthropology “Urban Identity, Power and Space: The case of Trans-European Corridors – Tirana, 27-31 August”, organizuar në Tiranë nga Instituti i Kulturës Popullore dhe Universiteti Katolik i Tiranës.)
[2] Riza, Emin; Qyteti dhe banesa shqiptare e Mesjetës së vonë, ASHSH, Instituti i Monumenteve të Kulturës, Tiranë 1990, f. 25.
[3] Miho, Koço; Trajta të profilit urbanistik të qytetit të Tiranës, 8 Nëntori, Tiranë 1987, f. 120.
[4] Po aty, f. 125.
[5] Tirana kryeqytet, ndryshimet urbane dhe objektet e kultit musliman, prof. dr. Myzafer Kazazi, Drita Islame, nr. 15, shtator 1999, f. 4.
[6] Kazazi, prof. dr. Myzafer, shkrimi i cituar.

 

Pazar dhe çarshi, traditat ballkanike në Shqipëri

24/01/2012 Lini një koment

Elsa DEMO

 

PAZAR DHE ÇARSHI, TRADITAT BALLKANIKE NË SHQIPËRI

Tiranë - Çarshia e Vjetër

Tiranë – Çarshia e Vjetër

Pazar dhe çarshi, një hapësirë e hapur, një tjetër e mbuluar, që prej fillimit të erës otomane kur modeli erdhi nga Lindja e Mesme në Ballkan dhe u ngrit një traditë. Sot disa qytete të mëdha e kanë transformuar, në të tjera, i ngjajnë nga ndërhyrjet pa kriter, kaut balash. Një studim mbi antropologjinë urbane nga Armanda Kodra. Zhdukja e një hapësire mashkullore

Kur u pranua në Institutin e Kulturës Popullore në vitin 2000, Armanda Kodrës iu caktua si fushë studimi zejtaria tradicionale. Për të kaluar tek etnologjia, për të kuptuar më mirë se çfarë është kjo fushë që nuk studiohet në shkollat shqiptare, bashkë me antropologjinë (për paradoks kemi së fundi një transplant emërtimesh: Instituti i Kulturës Popullore bëhet Instituti i Antropologjisë Popullore) zejtaria i shërbeu si portë hyrëse për tek pazaret.
Armanda e quan një pikënisje a priori, për të bërë një studim antropologjik të çarshive, pazareve në Shqipëri, si qendra të shkëmbimit ekonomik, shoqëror dhe kulturor. Me këtë monografi ajo mbron tezën e doktoraturës. Janë të gjitha arsyet për të qenë entuziastë për disa të rinj që pa i mbushur xhepat me mastera perëndimorë dhe opinionin publik me llafe, gjejnë formën për të kapërcyer kushtet primitive të terrenit arsimor dhe shkencor në Shqipëri. Armanda duket një nga ata.
Studimi i saj, i perifrazuar në këtë intervistë, na çon nga modeli otoman i një hapësire publike si çarshia, në Shqipëri dhe në Rajon (çarshitë e famshme të Sarajevës, Mostarit, Shkupit, Manastirit) tek të tjerat që janë transformuar shumë, si çarshia e Ohrit, dhe çarshitë shqiptare parë në raport me modelin fillestar dhe krahasur mes tyre, çarshia e Tiranës me të Shkodrës, e Krujës me të Korçës.
Dhe së fundi e quan çarshinë një hapësirë mashkullore, ku janë reflektuar dukshën statusi social dhe etika gjinore. Ajo na sjell ndër mend këngën e famshme popullore për dy të dashuruar në çarshi. Kënga thotë:
Hej, Hej…
dil moj vashë njiher n’çarshi
dil n’çarshi moj bukuri
hej, hej,
o mor djalë o djalë i ri
a je kon nojher n’çarshi
a ke pa molla me sy
Unë mollat i kam pa
faqet tuja m’asht përga
çova dorën me i përla
mollaxhia nuk më la
e n’hall’o kam ra
Kjo hapësirë publike na shfaqet si një kundërshti: nga një vend i hapur në një vend të ndaluar që nxit imagjinatën.

Armanda, me dy fjalë ç’është kjo monografi që po shkruan për çarshinë.

Pazaret e vjetra ose çarshiat kanë qenë qendrat ekonomike, shoqërore edhe kulturore të qyteteve nëpër Ballkan, por përgjithësisht nëpër Lindje, në botën arabe, në Indi, Indonezi… Të gjitha njihen me termin Pazar- bazar, nga i cili edhe në Perëndim përdoret sot bazaar-shopping.
Është gjithmonë një vend ku jo vetëm tregtohen mallërat duke filluar që nga gazetat, revistat -prodhimi intelektual – dhe duke mbaruar tek frutat, perimet, gjithçka që konsumon. Pra gjithë gama e prodhimit kulturor njerëzor, po të flasim sipas termave të antropologjisë. Pazari është tregu i shkëmbimit, i transaksioneve ekonomike dhe i shpërndarjes, informacionit.
Në qytetet ballkanike është përdorur më shumë termi çarshi, ardhur nga turqishtja. Ajo nënkupton tregun jo vetëm me sheshet e tregtimit, po dhe me dyqanet përkatëse, të ndara sipas profesioneve dhe ky është shembulli tipik i pazareve shqiptare.

Kur shfaqet ky model urban tek ne?

Që në momentin kur Ballkani u përfshi në perandorinë osmane dhe qyteti, qendrat urbane, filluan t’i përshtaten elitës përkatëse e cila mori drejtimin osman. Kështu që dhe modeli i qytetit do ndryshonte sipas këtij modeli, pra me ndërtimin e një xhamie, hamami, hani edhe i një qendre tregtare.
Para perandorisë osmane dyqanet nuk kanë qenë të grumbulluara në një pikë. Organizimi me gilde i zejtarëve ka pasë ekzistuar, në perandorinë osmaneqë u quajtën esnafë. Sipas esnafit u bë organizimi i pazarit: terzinjtë të gjithë në një rrugë, lëkurëpunuesit në një vend, qeleshepunuesit të gjithë në një rrugë, dhe kështu u quajtën edhe rrugët e çarshive në përgjithësi.
Nuk mund të themi se cila çarshi u ngrit e para. Kur u ndërtua xhamia e Iljaz bej Mirahorit në Korçë, iu bashkangjit edhe çarshia. Kur u themelua Tirana më 1614, paralel u ngrit xhamia e Sulejman Pashës dhe çarshia. Pra çarshitë janë qendra themeluese të qyeteteve, kurse në qytete ekzistuese siç ka qenë Berati apo Vlora, ato do t’i datojmë në momentin kur ndërtohet xhamia më e vjetër e qytetit.

Përse shihet e binjakëzuar me xhaminë?

Sepse ato kanë qenë institucionet e kohës. Sot xhamia përfaqëson vetëm një vend lutjeje. Kurse për kohën objektet e kultit kanë qenë vendet publike që kanë shërbyer për organizimin e njerëzve, për kuvende. Kështu kanë shërbyer dhe kishat, edhe si institucione kulturore dhe shoqërore.

Po terreni çfarë përgjigje i dha kërkimit shkencor?

Terren në Tiranë nuk ka. Antroplogu i kulturës e ka metodë kryesore punën me terrenin. Terren fizik në kryeqytet, hapësirë urbane me emrin Pazar, ka qenë në vendin ku sot është pallati i kulturës. Është shembur më 1959-’60, kanë mbetur kujtimet e një brezi të vjetër.

Është folur që mund t’i kthehet një Pazar pranë urës së Tabakëve. A e pranon kjo Tiranë që kemi sot, një kthim të tillë të detyruar tek tradita, duke e imituar atë?

Ajo është një rishpikje e traditës. Kjo bëhet dhe personalisht mendoj se nuk ka gjë të keqe. Pazari ka humbur shumë fizikisht, por në kujtesën e një brezi të mesëm të Tiranës jeton ende. Tiranës i janë lënë shumë, shumë pak nga historia e saj për ta identifikuar si një qytet 400-vjeçar. Objekti më i vjetër është xhamia e Et’hem Beut që realisht, përfundimi i takon vitit 1830, pra dy shekuj më vonë.

Sa çarshi ekzitojnë në Shqipëri dhe sa janë zhdukur për nevoja të modernizimit?

Kanë mbetur shumë pak. Nuk ka pasur qytet pa çarshi sepse nuk mund të mendohej pa të. Çarshia e Shkodrës pa dyshim duhet veçuar. Bashkë me çarshinë e Shkupit kanë qenë dy më të mëdha e Ballkanit. Në fillim të shekullit të XX-të, ajo kaloi më e madhja në Ballkan si sasi dyqanesh dhe më e rëndësishmja jo vetëm si pikë e këtyre shkëmbimeve që thashë, po edhe financiare.
Firmat e mëdha tregëtare shkodrane që kishin marrëdhënie të hershme me Venedikun, me qytetet italiane, me Austro-Hungarinë – ne i njohim si tregtarët kompradorë – krijuan depozitat e para që janë premisat për bankë dhe që e kishin vendin në bezistenin e çarshisë së Shkodrës. Në Bunë kishte një pikë doganore. Ajo është shembur dhe s’ka asnjë gjurmë. Sot aty njerëzitshesin krapin që zënë në Bunë.
Është ruajtur pazari i vjetër i Krujës që është ruajtur në formë muzeale, në Elbasan i ka ngelur vetëm emri, te bezisteni (qendra me dyqanet e luksit). Sot ka mbetur ideja e rrugës së çarshisë, e ngjashme me modelin e Krujës. Por Gjirokastra duke ecur me ritmin e kohës, nuk e ka ruajtur çarshinë.
Korçës nuk i është shkatërruar komplet pazari. Aty vazhdohet akoma të bëhet Pazar dhe ka një projekt për rikthimin e çarshisë.

A ke një vështrim krahasues për këtë element urban të traditave?

Patjetër, sepse kjo hapësirë ka një rol të rëndësishëm, ka të bëjë me mënyrën e organizimit të qyteteve, u ka dhënë rrënjë dhe histori dhe për pasojë identitet, një identitet që shumë studiues apo udhëpërshkrues të shekullit XIX-XX e kanë quajtur osman, oriental, qytet oriental, për shkak të modelit që u mor nga perandoria osmane.
Por në këtë pikë vjen edhe kundërshtia. Në gjithë Ballkanin, me shkëputjen nga perandoria osmane ndodh procesi i deosmanizimit dhe i modernizimit të pamjes së qyteteve. Sepse për të njëjtën arsye pse u ndërtua modeli osman i qytetit, për të njëjtën arsye do ndërtohej edhe modeli evropian i qytetit, pra do t’i përshtatej elitës politike dhe ekonomike të kohës dhe nuk ka gjë më të dukshme se sa të ndërmarrëshreforma në fushën e urbanistikës dhe të arkitekturës.
Kështu ka ndodhur shkatërrimi ose margjinalizimi ose transformimi i çarshisë, në shumë vende. Për elitën e re, çarshia ishte përfaqësim i mentalitetit të vjetër osman. Aty ku nuk u shemb, u anashkalua. Në Shqipëri u shembën në emër të ideve socialiste. Ata që e kanë parë e mbajnë mend, unë që s’e kam parë, nuk e di as ku ka qenë, shumë nuk është shkruar. Dalëngadalë ikën imazhi, ikën kujtesa dhe në njëfarë mënyre kjo i shërben modernizimit.
Nga ana tjetër, u pa jo vetëm në Shqipëri po edhe në vende të Ballkanit që çarshia në nivelin popullor mbeti si pikë kryesore. Ndoshta elitat mund të mos e kishin qejf, mund ta quanin diçka anakronike, të dalë mode, porse ai qytetari që ka qenë i lidhur historikisht me esnafin, me zejtarët, ishte lidhur edhe me moralin që ka ekzistuar në çarshi, me atë kafen e mëngjesit që e ka pirë në çarshi, me atë duhanin ballkanik që është pirë vazhdimisht me kafe në çarshi. U pa tashmë edhe nga perëndimorët që kërkojnë gjithmonë ekzotiken, si një gjë atraktive. Qeveritë ballkanike e kuptuan që si gjë e vjetër, kjo është tërheqëse, ndjell turistë.
Nga ana tjetër, njerëzit e duan dhe e quajnë pjesë të vetes, atë që është pjesë e trashëgimisë kulturore monumentale ku diku nuk lejohet vënia dorë, diku lejohet.

Nga ky përshkrim pazari konceptohet një hapësirë krejt e hapur, përkundër mentalitetit të mbyllur që imponte vendi dhe koha. A kishte gjë që ndalohej “të mos nxirej në Pazar”?

Pazari ka dy momente, 6 ditët e javës dhe ditën e shtatë. 6 ditët janë ditët e zejtarëve dhe të qytetarëve përreth, nuk ka lëvizje shumë, bëhen porositë, punohet për ditën e pazarit. Kjo është “dita e rrëmujës”, e kaosit në dukje, por e shkëmimbit të marrëdhënive sociale, tregtare.
Në Tiranë, për shembull, dilnin edhe shkruesit që ndryshe quheshin jazexhitë. Shkresat publike, kërkesat etj, që çdo njeriu i duhej për ndonjë gjë në gjykatë për një problem, për një lutje drejtuar Sulltanit – njerëzit nuk dinin të shkruanin e të lexonin -për këtë ishin shkruesit, sidomos ditën e pazarit.

Ishte edhe vendi i shfaqjes së bukurisë, siç sugjerojnë këngët apo rrëfenjat. Si paraqitet figura e gruas shqiptare në këtë hapësirë?

Duhet thënë diçka për çarshinë: ajo është a man’s space – hapësirë mashkullore. I takon përgjithësisht hapësirës mashkullore, jo vetëm pse është model osman. Edhe në zonat ortodokse që kanë pasur çarshi, si në Serbi, Maqedoni, mbetet një hapësirë burrash, sepse ka të bëjë me atë degë të ekonomisë ku gruaja nuk para merr pjesë.
Gruaja merr pjesë në zejtari, por në shtëpi, me avlëmendën, me qëndisjen dhe këto i nxjerr në Pazar vetëm një ditë të javës në një vend të caktuar. Ka qenë pazari i grave në Tiranë, ndodhej përpara xhamisë së Et’hem Beut. Ato vinin nga të gjithë fshatrat e Tiranës. Kurse gratë e qytetit nuk dilnin në Pazar të shisnin.
Etika dhe morali luajnë shumë rol në biznes. Në biznesin ballkanik i rëndësishëm është parimi i tregut që të blesh sa më lirë, të shesësh sa më shtrenjtë dhe të kesh sa më shumë fitim, po jo pa moral dhe jo pa etikë. Që gruaja të dilte të shiste, do të thoshte se burri nuk ishte në gjendje që ta mbante. Leku i gruas konsiderohet i gruas dhe jo i shtëpisë.
Atëherë komenti do të ishte ky: shih ku ka arritur situata ekonomie e kësaj shtëpie, saqë burri s’ka burrninë me e mbajtë. Pra asnjë familje qytetare që kishte respekt për veten nuk do ta nxirrte dot gruan në Pazar. Nuk është çështje fanatizmi, por çështje sociale, e statusit shoqëror.
Pse fshataret po? Sepse fshati gjithsesi është më i hapur. Punën në arë e bën burri, punën në oborr e bën gruaja. Është ajo që del dhe i çon bukën burrit në arë. Ajo ka një hapësirë publike ku del dhe nuk është aq e lidhur me shtëpinë sa gruaja e qytetit, kështu që detyrimisht mund të dalë edhe në treg që të shesë prodhimet e veta.

Hafiz Ali Riza Ulqinaku (1853-1913)

23/01/2012 Lini një koment

HAFIZ ALI RIZA ULQINAKU
(1853-1913)

Hafiz Ali Ulqinaku

Hafiz Ali Ulqinaku

Hafiz Ali-Riza Ulqinaku lindi në Ulqin në vitin 1855, në familjen e një barkatari, që banonte në lagjen Rana pranë bregut të detit. Babai i tij quhej Jakub Behluli, prej fisit Usta Ali. Në Ulqin e thërrisnin Hafiz Ali Gjoku, sipas familjes që njihej edhe me këtë emër. Mësimet i filloi në Ulqin te myderrizi Sali ef Hylja. Në Medresenë e Ulqinit mësimet i ka ndjekur deri në librin Fenari. Me rënien e Ulqinit nën Mal të Zi, më 1880 familja e tij emigroi në Shkodër bashkë me 413 familje të tjera që u shpërngulën nga Ulqini. Në kohën kur iu lehtësua pikëllimi dhe mjerimi i madh, që e dërrmoi moralisht e materialisht familjen e tij, Hafiz Aliu vendosi të vazhdonte mësimet në Medresenë e Shkodrës dhe aty e mori ixhazetin (diplomën e medresesë). Pas kryerjes së Medresesë në Shkodër, Hafiz Aliu në vitin 1882 emërohet mësues i shkollës fillore në lagjen Dudas të Shkodrës. Ishte djalosh në moshë 27- vjeçare. Diskutabil duhet të jetë edhe transferimi i Hafiz Aliut nga Shkodra për në Lezhë. Në disa burime thuhet se, me kërkesën e popullit të qytetit të Lezhës, në vitin 1889 emërohet imam dhe mësues në shkollën fillore e këtij qyteti, si dhe myfti pranë Babu-Meshihatit. Mirëpo gjuhëtari dhe orientalisti i njohur Tahit N. Dizdari (tani i ndjerë), autor i veprës madhore ”Oriental-izmat në gjuhën shqipe” pohon se prej disa ulemave regresistë u përgatit një ”mazbatë” kundër tij, çka i kushtoi edhe transferimin për në Lezhë. Sidoqoftë, në Lezhë Ali Ulqinaku do të vendoset familjarisht edo të qëndrojë 24 vjet radhazi, deri në fund të jetës së vet. Ky qytet do ti bëhet si një vendlindje e dytë. Këtu do të njohë kulmin e karrierës së tij, do të realizojë prodhimtarinë më të rëndësishme kulturore dhe dotë lërë pasardhësit që të jetojnë edhe sot e kësaj dite Hafiz Aliu vdiq në Shkodër më 23 prill1913. Është varrosur në xhaminë e Shaban-efendisë në Mahallë të Re. Varri i tij sot nuk gjendet.

Veprimtaria letrare

Hafiz Ali-Riza Ulqinaku u muar me krijimtari letrare e me veprimtari filo-logjike dhe pedagogjike jo i shtyrë vetëm nga feja, por i shtyer fuqimisht nga nevojat e popullit për dije dhe arsim, për kulturë dhe shkencë, i motivuar nga dashuria për gjuhën shqipe, për ruajtjen e kësaj gjuhe si kushtim më parësorë, për ruajtjen e kombësisë shqiptare të popullsisë shqiptare islame. Opusi krijues i Hafiz Aliut është mjaft i gjërë. Ai ka lënë disa vepra, qofshin ato të botuara, qofshin dorëshkrime. Ka botuar një përmbledhje me tri vepra të veçanta:
1) përkthimin shqip të veprës turke Huda Rabbim të dijetarit dhe filozofit turk Ibrahim Hakki Erzurum,
2) Mevludin me titull: ”Terxheme-i-mevlud ala lisani arnaud”, dhe
3) Një fe-rrëfenjës me titull: “‘Mexhmuat-ul- avah”. Në dorëshkrim kë lënë një ”Abetare” shqipe dhe tre fjalorë që i quajti ”Ulqin”. Fjalori i parë Bedi-ul-Mukattar është një fjalor në vargje turqisht-shqip, sipas modelit të shkollës orientale, që përvetësohej nga nxënësi duke e mësuar përmendësh. Fjalori i dytë Axhib-ul-menzar është fjalor alfabetik turqisht-shqip, ndërsa fjalori i tretë Garib-ul-me. Ôsar është fjalor shqip-turqisht. Ky fjalor paraqet më tepër interes dhe përbëhet prej 4000 fjalëve. Si kryevepër e Hafiz Ali-Riza Ulqinakut merret Mevludi Sherif. (Trajta burimore e kësaj fjale arabe është mevlid dhe ka domethënien: vendlindje, ditë-lindje ose vjershë për lindjen e profetit Muhamed). Në realitet fjala është për Mevludin e poetit të shquar turk Sylejman Çelebiut, të cilin Hafiz Aliu e ka përkthyer në gjuhën shqipe. Përveç përkthimit origjinal kjo vepër ka edhe adaptime, përshtatje dhe poezi origjinale. Mevludin Hafiz Aliu e ka shkruar me metrin remel tri herë failatun. Nga vetë përkthimi mësojmë që Hafiz Aliu mirë e ka njohur mjeshtrinë e vargëzimit, duke patur parasysh meloditë e Mevludit. Është me ineteres të theksojmë se përkthimin e Mevludit Hafiz Aliu e bëri në Ulqin në moshë të djalërisë, në vitin 1873. Duke u shpërngulur nga Ulqini veprën e mori me vete në dorëshkrim. Mjaftë i diskutueshëm është viti i botimit të Mevludit. Por sipas të dhënave që jep vetë Hafiz Aliu në autobiografinë e tij, del se ky Mevlud është botuar në vitin 1884-85. Vepra letrare e Hafiz Aliut, ajo e botuar dhe pjesa në dorëshkrim, ka bërë ndikim të madh në krijuesit letrarë me alfabet arab pas tij. Vargjet e ngritura shqip të Hafiz Aliut dhe gjuha e tij, ndonëse plot me orientalizma, paraqesin interes të posaçëm për studime letrare dhe gjuhësore, kurse përmbajtja moralizuese e tyre shërben dhe mund të shërbejë si udhëzim, si doracak për sjellje praktike të besimtarit në islam nëjetën individuale dhe në kolektivitetin kombëtar. Hafiz Ali Ulqinaku në veprat e tija është nënshkruar me pseudonimin poetik Ali-Riza, ndërsa mbiemrin Ulqinaku me siguri do ta ketë marrë pas emigrimit në shenjë kujtimi për vendlindjen e tij.
Hafiz Aliu i takon frymës fetare në krijimtarinë e bejtexhinjve ulqinakë. Për këtë na flet bejtja në vazhdim:
U ndriçue jeta, kur leu Ai Resul,
Qiell e tok’ m ‘at sahat u mbush me Nur.
Kushdo të don prej xhehenemit nexhatë,
Le të bin tuj qa me lot ai sallavatë.

ose:
llahi mi gjunaqar banqerem hem kti Ali-Riza, me na fal neve për hatër t’ati Ahmed resulull-llah.
Duke i bërë Mevludit një parathënie të vjershëruar, duke i shtuar poezi origjinale, vepra mori karakter didaktik dhe patriotik, sepse siç thotë autori: Zoti i di të gjithë gjuhët. pra edhe shqipen. Kjo parathënie ka gjithsej 20 vargje dhe autori atë e fillon me një lutje:
Bismil-lahi thaç me izën t’Perenis hem me nim t ‘Zotit qi na ka jaratis.
Xuna me shkrumun ni mevlud un si ka, ardhun n ‘dynja aj Muhamed Mustafa.

Është shumë me rëndësi të theksohet një varg e këtij Mevludi për të vërtetuar vetëdijen kombëtare të Hafiz Ali Ulqinakut, të cilin e shpreh në parathënien e tij:
Arnaudçe me qerem t ‘Zotit u lenis isht nji gjuh qi kalem s’isht kollanis
Kushda qi ta ven hesab danji hata mej gadit aj qi ta shofi banj rixha

Nga ky varg mund të vërehet edhe ajo që Hafiz Aliu ishte i mendimit që i pari filloi ta shkruante shqipen me alfabetin arab. Frika e gabimit, qartë mund të vërehet në këto vargje. Mirëpo, duhet theksuar se, shqipen me alfabetin arab në Shkodër, sipas Zef Jubanit, të parët e kanë shkruar bejtexhinjtë shkodranë mulla Hysen Dobraçi dhe mulla Salih Pata, i cili njëkohësisht ishte poet satirik i oborrit të Bushatlinjve. Flitet, pra, për gjysmën e dytë të shekullit XVIII.
Hafiz Aliu ishte modest në vlerësimin e aftësive të veta. Për këtë bën fjalë vargu në vazhdim:
Nji vesile për me ba Aj Dhylxhealë,
Me qerem t ‘Vet mue gjynahet me m’ifalë.
Dhe shefaat Aj Muhamed Mustafa,
Ktij gjynahqari Hafiz Ali Riza.

Nga ky detaj mësojmë se para se të shpërngulej në Shkodër e të merrte mbiemrin Ulqinaku sipas vendlindjes, ai quhej Ali-Riza. Ai ishte atdhetar i kulluar, poet i talentuar, përkthyes i shkëlqyeshëm, leksikograf i dalluar dhe alim i nderuar në rrethin ku jetoi dhe veproi e më gjerë.
N’qoft, qi prej qyfrit me kast, ose gabim, Fjalë, qi nuk duhen, e kamfol’pa mendim.
Jo se shejatit muhalifndonji punë, Prej gjith atyne u largova un.
Njerëzit që e njihnin thonë se ka qenë bejtexhi shumë i talentuar, kurse njëri prej tyre, I hafiz Hasan Mavriqi ka thënë: ”Ka qenë i zoti, sidomos si shair. Letrën ka pas mujt me e ba në bejte”.
Me interes të posaçëm për mendimin letrar e fetar është vjersha ”Farzet e Nemazit”. Poezia ka 20 vargje, përkatësisht pesë strofa katërvargëshe. Është bejte moralizuese dhe është e dedikuar masave të gjera, gjegjësisht besimtarëve në islam. Poezia fillon me:
Ashtu dhe namazi dymdhet farze ka,
Njenin mangut t’a lan, namaz nuk ka.
Përpara nemazit, gjasht jan pa.fillue,
Farzi i par ‘P: gjith vuxhudin me mbulue.

Pasi besimtarët në islam i njofton që nemazi ka gjithsej 12 farze, ai jep njëkohësisht edhe këshilla që kanë të bëjnë më të, siç janë: besimtari duhet plotësuar të gjitha 12 farze dhe, kështu, me qëllim në strofën e parë e thekson se: ”vuxhudin me mbulue”.
Pasi bëri njoftime themelore që kanë të bëjnë me nemaz, në strofat që vijojnë bën fjalë për abdesin, Kiblen, mënyrën e të falunit etj. Autori vjershën e përfundon me këshillë:
Gjith e cilin ryqën n ‘vend të vet e ban,
Kush s’i ruen, nemazin s’e ka tamam.
Me mendue qije n ‘huzur të Perendis,
Mir ‘e ke dal, shejtanit mos i ujdis.

Bejtexhiu kijametin e sheh si realitet, gjë që do të vijë. Në poezinë ”Shenjat e kijametit” thotë:
Kijameti dit’ për dit ‘vjen tuj afrue
Dhe nishanet për kijamet tuj zbulue.
Padishahi gjith dynjas Aj Pejgamer,
Për disa nishane ka dhanun haber.
Zor, me rujt imanin për at qi mendon,
Edhe dielli ka me lemun kah prendon.
Kah prendon, Dielli kur t’lejn, Zot na ruj,
Tobja ma kabull s’i bahet hiç ndokuj.

Siç vërehet, bejtexhiu përpiqet që në hollësi të na informojë se nishanet e kijametit janë evidente dhe vërehen. Besimtarët sipas tij, imanin zor do ta rujanë kur të vijë kijameti, të cilin e sheh me shumë çrregullime në natyrë. Jeta e njeriut nuk është e përhershme. Njeriut i vjen mbarimi, mbarim ky që përfundon me vdekje. Ky autor njeriut në përgjithësi ia shtron një pyetje, të formuluar në vjershë, si vijon:
A ti Dynjanë, a Dynjaja t ‘mujti ty?
A e mblodhe mallin ti a malli ty?
A e le Dynjanë, a Dynjaja t ‘la ty?
A ti Dynjanë a Dynjaja t ‘rrejti ty?

Varrin e sheh si një vend të përhershëm për njeriun. Këtë e përshkruan me një realizëm, kur thotë:
Natën e vetme Zotyn n’a e baft kollaj,
Veç qeverimit t ‘Zotit, s’asht tjetër uzdaj.
Vorri nuk njefkend të madh as padish,
Kushdo qi t’i vijn s’asht aty veç nji All-llah.

Marrë nga faqja: http://www.shqiperia.com/kategori/kat/knr/319/Ali-Riza-Ulqinaku

Nuk luftova për arabë, po për Mesxhidi Aksanë

21/01/2012 Lini një koment

Agim B. GASHI

~ ABDURRAHMAN ARNAUTI (LLAPASHTICA) ~
NUK LUFTOVA PËR ARABË, PO PËR MESXHIDI AKSANË

Abdurrahman Arnauti (Llapashtica)

Hoxhë Abdurrahmani u lind në vitin 1900 në fshatin Llapashticë të Epërme të Llapit nga një familje bujare dhe atdhetare. Mejtepin e kreu në fshatrat Obrançë dhe Llapashticë dhe e vazhdoi në Prishtinë te dijetari i njohur H. Hamdi Efendiu.

Në moshën 21-vjeçare shkoi në Turqi për t‘u shkolluar edhe më tutje, por për arsye të njohura familjare u kthye sërish në Kosovë.

Në vitin 1927 u detyrua që të kryejë shërbimin ushtarak në armatën jugosllave. Dhjetë vjet më pas, për arsye represive të regjimit të atëhershëm, shiti gjithë pasurinë dhe u shpërngul në Turqi, duke shkuar njëherë në Stamboll, Ada-Pazar, Bursë dhe Adanë.

Me familjen katër anëtarëshe, më 1944 doli në Siri. Vajzën e martoi me një turk nga Halepi, me qëllim që ta marrë me vete ngado që të shkonte.

Në vitin 1946 filloi lufta në Palestinë. Ai mori familjen dhe i vendosi në Jordani. Dhëndrin dhe vajzën, si dhe të birin e tyre i la në Aman, përderisa vet, pasi që rehatoi të afërmit, u kthye dhe iu bashkëngjit luftës së palestinezëve. Me vete kishte marrë edhe gruan, e cila do t‘i shërbente edhe për fshehjen e armëve.

Menjëherë më pas, në qytezën Rriha u bastisën nga një kontroll i ushtrisë angleze, duke ia konfiskuar armët. Atë e arrestuan së bashku me grua. Gruaja u burgos në Rriha, ndërsa hoxha u dërgua në Jerusalem për të vuajtur burgun.
Pas këtij rasti, i biri i tij Aliu, i cili ishte vetëm 14-vjeçar, duke mos ditur se si t‘ia bënte, meqë gjuhën nuk e njihte, por nuk kishte as nënshtetësi, vendosi të këshillohej me këshilltar të asaj kohe të Jordanisë. Pavarësisht mundit të Aliut, ai nuk gjeti ndihmë askund. Duke mos hequr dorë për lirimin e mundshëm të prindërve të vet, ai takohet me një plak, i cili e këshilloi që të shkonte tek mbreti Abdullah. Aliu, meqë nuk kishte rrugëdalje tjetër edhe bëri ashtu siç e kishte këshilluar plaku. Dy-tri hera kishte shkuar së koti, pasi as që nuk kishte paralajmëruar vizitë tek mbreti. Jo vetëm kaq: ai ishte vetëm 14-vjeç!

Herën tjetër Aliu filloi të qante pranë mbretërisë. Një rojtar e pyeti se ç’hall kishte?! U mor vesh me të disi dhe rojtari kishte hyrë tek mbreti për t‘i treguar për rastin i cili po e priste. Fati kishte dashur që mbreti të tregohej i mëshirshëm dhe e lejoi Aliun e ri të hynte tek ai dhe t‘i rrëfente problemin e tij.

Duke dhënë selam Aliu kishte hyrë në dhomën e mbretit. la kishte puthur dorën dhe mjekrën. Kur i kishte treguar se nuk te arabishten, mbreti e kishte udhëzuar të fliste turqisht, ngase edhe ai .vet e fliste këtë gjuhë.

Duke ia treguar historinë, dhe duke mos fshehur asgjë, pra duke i thënë se cili kishte qenë qëllimi i babait të tij, që të luftonte në emër të Zotit, mbreti i kishte premtuar se nënën do t‘ia lironin së shpejti, ndërkaq të atin do të shihte se çfarë mund të bënte për të.

Pas tri javësh nëna u kthye në shtëpi. Hoxha nuk shihej gjëkundi.
Aliu nuk prante të kërkonte nga mbreti lirimin e të atit. Dhe, mbreti kishte realizuar premtimin e tij; kishte ndërmjetësuar tek gjenerali anglez dhe, pas tre muajsh, liroi edhe babain e Aliut – hoxhë Abdurrahmanin.

Hoxha pas lirimit ishte njoftuar me mbretin, kishin shkëmbyer llafe dhe në fund kërkoi leje që të shkonte prapë në luftë tek palestinezët. Ai e lejoi, ndërsa hoxha iu bashkëngjit ushtrisë palestineze dhe u ngarkua për mbrojtjen e Mesxhid Aksasë. Si vendbanim kishte zënë shpellën e njohur me emrin Sahertulla.
Në këtë shpellë ai banoi tri vjet. Më 1949 Palestina u nda me kufij artificialë. Hoxha gjatë këtyre vjetëve ishte dalluar si luftëtar i zoti dhe komandant i aftë. Pas luftës e lutën që të rrinte dhe i ofruan pozita të larta. Ai nuk pranoi, duke thënë se nuk kishte shkuar që të luftonte “për kapital”, por të luftonte për Mesxhidin Aksanë, duke thënë se “unë jam fakir” (el fakir meallah).

Për një kohë ai mbeti si imam i ushtrisë.

Arabët dhe shtetet e tjera përreth e nderuan hoxhën; e ndihmuan, por ai nuk e pranonte ndihmën si shenjë mirënjohjeje, por kërkonte që t‘ia mundësonte (t‘ia jepnin vizën) të shkonte të kryente Haxhin. Hoxhës iu bë e mundshme që së bashku me familjen të kryente Haxhin. Pas kryerjes së këtij obligimi, ai prapë u kthye në Jordani. Me t‘u kthyer kërkoi që ta lejonin të vizitonte të gjitha shtetet arabe islame. Ai e mori vizën për 42 shtete, që nga India e deri në Egjipt. Nga Az‘hairi (universiteti i parë në botë) mori lejen që të jepte sairvajz nëpër të gjitha shtetet.

Në vitin 1951, në Aman, rastësisht, u takua me Rexhep Ozanën, i cili ishte nga Gjilani. Lidhur me takimin, Rexhepi kishte thënë:

“Isha duke ndenjur para një xhamie në qendër të Amanit. Nga xhamia doli një hoxhë, për të cilin thashë që nuk është as arab e as turk, dhe iu drejtova në gjuhën shqipe. Ai, i habitur më tha, kush jeni ju që më flisni shqip? I tregova që jam një shqiptar nga Kosova dhe u përqafuam gjatë e fort. Më mori, më dërgoi në shtëpi të vet dhe biseduam disa ditë radhazi. Hoxha më tha se nuk dinte asgjë për vendin e tij, për të afërmit për më shumë se 10 vjet. Më tha se atje kishte vëllain dhe motrat, dhe duke qenë se ndërkohë ishte zhvilluar Lufta e Dytë Botërore, e dinte se mund të kishin ndodhur dëme të mëdha. Kam dëgjuar, thoshte hoxha se, janë bërë masakra të mëdha kah Llapi. Por, duke e njohur mirë luftën që ishte bërë në Kosovë, i thashë se, pavarësisht se në Llap është luftuar shumë, atje njerëzit kanë shpëtuar bukur mirë. Hoxha më kërkoi t‘i tregoja adresën postare të asaj Jugosllavie me qëllim që të niste ndonjë letër”, tregon Rexhep Ozana.

Ai mori letrën e shkroi në eskiturqishte, e dërgoi dhe i la amanet kryetarit të zyrës së vendit. UDB-ja nuk e lejoi letrën që të shkonte në adresën e duhur derisa e verifikoi mirë se kush qenka ky Abdurrahman Ibën Hajdari. Më pas letra i arriti vëllait të hoxhës, Isufit, i cili me të pranuar letrën ishte gëzuar shumë për të, meqë nuk kishte dëgjuar asnjë lajm për të asnjëherë. Familja ia ktheu letrën dhe komunikimi filloi të funksionojë.

Në vitin 1952 ai vendosi që të vizitonte Kosovën. U bë jehonë e madhe dhe pritje që nuk mbahet mend. Mirëpo, krahas mikpritjes që i bënë, hoxha u kritikua për gjykimet e ashpra që i bënte në vend për pirjen e duhanit, ngase ai ishte kategorik se duhani është shumë i dëmshëm dhe rrjedhimisht haram.

Në vitin 1953 me tërë familjen shkoi në Medinë, por nuk mundte të binte dakord me njerëzit e vendit lidhur me përmbajtjet e derseve. Duke qenë kështu, ata e lejuan që të jepte ders vetëm me program, mirëpo hoxha kishte qenë i vendosur dhe nuk dëshironte që ta kufizonin lidhur me temat që i kishte në mend t‘i ligjëronte. Në Medinë ai e la vajzën Mejremen dhe dhëndrin. Sot e asaj dite Mejremja është gjallë, e cila ka 6 djem dhe 4 vajza.

Prapë, në vitin 1959 u kthye në Aman. Po në të njëjtin vit ai e bëri edhe një vizitë në Kosovë. Duke mos e ditur se situata politike ishte ashpërsuar, ai kërkoi që të vizitonte Shqipërinë. Lidhur me kërkesën që kishte për të shkuar në Shqipëri, ai dëshironte që t‘i kryente disa amanete që kishte marrë nga disa talebe të Kajros. Por, fatkeqësisht, në mesin e njerëzve që ishin prezent kishte edhe shërbyes të pushtetit të atëhershëm jugosllav, të cilët e lajmëruan atë se ai “dëshironte të bashkonte Kosovën me Shqipërinë” dhe UDB-ja iu vu prapa e tërbuar. Ndër ditët që e kërkonin, një agjent malazez, i cili kishte marrë detyrë që ta përcillte, hoxha kishte shkuar në Sarajevë. Duke u kthyer nga Sarajeva, posa zbriti nga treni në Fushë-Kosovë, atë e ndaloi UDB-ja dhe e mbajti 6 orë në pyetje. I dhanë ultimatum që brenda 12 orëve të largohej nga Kosova duke i thënë se nuk është i mirëseardhur më në këtë vend.

Në vitin 1967, duke qenë se kishte ndërruar pak gjendja për të mirë, meqë kishte rënë sistemi i Rankoviqit, në konsultim me konsullata, ai vendosi që edhe njëherë t‘i mësyhej Kosovës. Mirëpo, kësaj radhe, në ditët që mbërriti në Kosovë, Izraeli kishte sulmuar edhe njëherë Palestinën dhe hoxha menjëherë u kthye.

Më 1969 hoxha vizitoi për herë të fundit Kosovën, duke i lënë të mallëngjyer të gjithë të afërmit dhe njëkohësisht duke lënë gjurmë të pashlyeshme nga fjalimet e tija lidhur me kombin dhe fenë.

Pas kësaj, mbreti saudit e përzuri përgjithmonë nga Arabia Saudite dhe ai ishte mërzitur shumë. Hoxha kërkoi nga një ministër i atëhershëm i Jordanisë, Talati, që të intervenonte disi tek mbreti për të bërë edhe njëherë haxhin dhe që të hallashtisej me atë pjesë të familjes që i kishte mbetur në Medinë. Ministri ia bëri këtë të mirë dhe shkoi në Arabi për të ndërmjetësuar që hoxha të lejohej që edhe njëherë të vizitonte këtë vend. Lejen e mori me kushte që të mos bënte trazira me derset e tija që ata i quanin “provokative”.

Ministri Talat ia tregoi kushtet hoxhës, duke e lutur atë që t‘u përmbahej kushteve të parashtruara dhe i tha se do t‘i paguante njërën anë të rrugës. Për hir të familjes, ai i kishte përpirë kushtet. Ky kusht, që të mos mbante derse për të ishte i rëndë. Kjo ishte vizita e tij e fundit në vendin e shenjtë islam.
Në mars të vitit 1975, hoxha ndërroi jetë në Jordani. U varros me nderime të larta ushtarake në varrezat e kryeqytetit Jordanez, në Aman. Në këtë qytet ai la pas djalin Aliun, i cili kishte 2 djem dhe një vajzë. Edhe Aliu ndërroi jetë në të njëjtin vend në vitin 1988.

Marrë nga revista “DITURIA ISLAME”, Nr. 194, Prishtinë.

Islam Vrioni, një nga pionierët e shkollave shqipe

20/01/2012 Lini një koment

Bedri TELEGRAFI

ISLAM VRIONI, NJË NGA PIONIERËT E SHKOLLAVE SHQIPE

Bedri Telegrafi

Më 17 prill të vitit 1941 në moshën 76-vjeçare vdiq në fshatin Çiflik të Lushnjës, atdhetari dhe një nga pionierët e shkollave shqipe të Beratit, Islam Vrioni.
Qeveritarët dhe shtypi i kohës e kaluan në heshtje dhe me indiferentizëm këtë ngjarje jo të zakonshme, ndërsa populli i Beratit dhe qarqet patriotike shqiptare e përjetuan me dhimbje.
Katër muaj më vonë, studenti i Medresesë së Përgjithshme, Vexhi Buharaja ngriti zërin e protestës kundër indiferentizmit dhe shpërfilljes ndaj kësaj figure të shquar.
“Islam Beu, shkruante autori në njërën ndër gazetat e kohës, u harrua si edhe patriotët e tjerë, lëre qeverinë, po të ashtuquajturit shkrimtarë mendjelehtë, si nuk gjetën aq kohë saqë t’i kushtonin pendën e tyre veprës së tij. Jeta e Islam Beut është jeta e një patrioti të vlefshëm jete plot përpjekje, vuajtje, therori e veprime të gjalla për të mirën e atdheut që i fali jetën dhe bukurinë e shpirtit. Islam Vrioni i pastër shpirtërisht ishte simboli i një veprimi të paprerë dhe i një ideali të lartë.
Jeta shprehet me idenë dhe ideja me jetën për të lindur idealen e lartë. Le ta ndjekim patriotin e shquar të Beratit në udhën e jetës së tij të ëmbël për çështjen shqiptare. Ndiqeni Islam Beun dhe do ta gjeni herë duke u përfytur për çështjen e shqipes, herë në shtëpi të futura duke iu mësuar shqipen djemurisë së asaj kohe bashkë me Babë Dudë Karbunarën; herë në vuajtje, herë në male, herë në mbledhje e kuvende së bashku me Dervish Himën, Aqif Elbasanin, Ali Korçën etj.”
Dy vjet para vdekjes, Islami e kish porositur Vexhinë: -Dëgjo, biri im! Dashuria për Atdhe është një instinkt natyror që s’mund të ndahet nga njeriu. Njeriu me këtë lind, me këtë rron dhe me këtë vdes.
Kjo moto e kish frymëzuar, drejtuar, udhëhequr dhe i kish dhënë forca titanike shpirtërore Islam Vrionit në vazhdimësi e në çdo sferë të jetës.
Në vitin 1875, në Berat, u takuan dy burrat e mëdhenj të kombit, Kostandin Kristoforidhi dhe Hasan Tahsini, që së bashku me patriotët beratas shqyrtuan mundësinë për fillimin e mësimit të gjuhës shqipe. I ati i Islamit, Asllan Vrioni, vuri në dispozicion të Babë Dudës një dhomë të shtëpisë së tij në lagjen Murat Çelepi, ku filloi të marrë mësimet e para të shqipes edhe djaloshi Islam Vrioni.
Mbas Kongresit të Berlinit, çështja shqiptare vihet në pikëpyetje dhe Lidhja Shqiptare e Prizrenit inicioi dhe frymëzoi protestat e mbarë shqiptarëve për mbrojtjen e çështjes kombëtare.
Edhe pse i vogël, 13-14 vjeç, Islam Vrioni mori pjesë në mbledhjet dhe mitingjet masive që organizoi Dega e Lidhjes së Prizrenit nën drejtimin e patriotëve Mehmet Ali Vrioni dhe Dhimitër Kolea. Këto mitingje e protesta si dhe gjithë veprimtaria politiko-ushtarake e Lidhjes lanë gjurmë të pashlyeshme në shpirtin e formimin e tij si patriot dhe veprimtar i lëvizjes për arsimin kombëtar. Në moshën 18-vjeçare ai filloi t’u mësonte fshehurazi fëmijëve beratas të lexonin e të shkruanin gjuhën amtare me alfabetin e Stambollit.
Të përkushtuar e të angazhuar tërësisht ndaj kësaj çështjeje e gjejmë përsëri atë në gusht të vitit 1908, në hapjen e dy shkollave shqipe në qytetin tonë, përsëri përkrah Babë Dudës e Sulo Resulit. E shohim si mësues në shkollën pranë Kullës së Sahatit në lagjen Murat Çelepi. Ish-nxënësit e tij që kanë jetuar deri në vitet 60-70, flisnin për pasionin e tij dhe që paralel mësimdhënies, zhvillonte punë edukuese në drejtim të brumosjes së tyre me ndjenja atdhetare. Në vitet 1900 deri në shpalljen e pavarësisë, kur lufta për gjuhën e kulturën kombëtare pasohet nga veprimet ushtarake me armë në dorë, Islam Vrionin e gjejmë përsëri në aktivitet intensiv.
Në përgjigje të Komitetit të Shqipërisë themeluar në Manastir me kryetar Bajo Topullin, edhe në Berat krijohet një degë e këtij komiteti, i cili organizoi furnizimin me armë e municione luftarake të çetave që luftonin për liri në krahinat e Beratit dhe Oparit, por pa ndërprerë punën e tij për Shkollën Shqipe. Gjatë kësaj periudhe shtëpia e Islamit u bastis disa herë nga autoritetet osmane. Në vitin 1911, ai rrëmbeu pushkën e doli maleve duke vendosur lidhje e bashkëveprim me çetat e patriotëve të Oparit, Skraparit dhe Elbasanit. Me qëllim përhapjen e flakëve të kryengritjes edhe në Shqipërinë e Jugut, më 22 korrik 1912, në përgjigje të Kuvendit të Grecës, u mbajt Kuvendi i Sinjes, i cili ndriçoi dhe i dha hov gjithë veprimeve luftarake në Shqipërinë e Jugut duke vendosur lidhje dhe bashkërendim me veprimet luftarake që zhvilloheshin në Shqipërinë e Veriut.
Islam Vrioni ishte një ndër nismëtarët kryesorë për mbajtjen e këtij kuvendi. Atij iu ngarkua detyra e komandantit të çetave për të siguruar rrugëkalimet nga do të vinin 49 delegatët e këtij kuvendi si dhe për të thyer përpjekjet e forcave osmane në pengimin e zhvillimin të kuvendit dhe arrestimin e delegatëve të tij. Në emër të kryengritësve të Jugut dhe me cilësinë e zëv/kryetarit të kryengritjeve në këtë rajon, më 8 gusht 1912, nga qyteti i Fierit që ndodhej në duart e kryengritëse, ai u dërgon telegrame komiteteve të Shqipërisë së Veriut, ku njofton se në Jug kryengritja ishte e organizuar mirë dhe populli ishte ngritur në luftë e do e vazhdonte atë deri në çlirimin e gjithë vendit për të cilin ai dha kontributet e veta deri në shpalljen e pavarësisë. Mbas ngritjes së flamurit në Vlorë, ai, në udhëheqje të patriotëve beratas, ngriti në sheshin qendror të Beratit flamurin kombëtar pa përfillur kundërshtimet e prefektit dhe të komandës së armatës turke.
Në aktivitet të plotë e gjejmë Islam Vrionin për konsolidimin e shtetit të ri shqiptar. Në vitin 1914 ai zgjidhet nga populli i Beratit komandant i vullnetarëve që luftuan për mbrojtjen e qytetit nga bandat shoviniste greke, që zhvilluan dy inkursione ndëshkimore kundër popullsisë. Në vitin 1915, ai e cilësoi Esat Pashën si tradhtarin më të madh në historinë e popullit shqiptar. Me hyrjen e forcave esadiste në qytet, agjentët e Pashait famëkeq u përpoqën ta shtinin në dorë e dënonin rreptësisht patriotin beratas e në pamundësi të realizimit të këtij qëllimi, e dënuan me vdekje në mungesë.
Në situatat e reja të Luftës së I Botërore dhe mbas Kongresit të Lushnjës, Islami renditet e vepron aktivisht në krah të forcave demokratike përparimtare, pjesëmarrës dhe nismëtar i mitingjeve madhështore të zhvilluara për mbrojtjen e çështjes dhe tërësisë së tokës shqiptare. Në vitet 1920, me iniciativën dhe nën drejtimin e Islam Vrionit filloi të botohej në Berat gazeta “Ideja Kombëtare”. Duke qenë e para gazetë e botuar në Berat, ajo luajti rol të rëndësishëm në shërbim të çështjes kombëtare.
Si kryetar bashkie në vitin 1924, ai foli para popullit të qytetit të mbledhur në një miting dhe mbështeti fuqishëm fitoren e forcave demokratike. Mbas vitit 1924 ai tërhiqet nga politika, jo se i shteruan energjitë, jo se i mungonte dëshira për t’i shërbyer atdheut, por sepse ngjarjet morën zhvillime e drejtime që binin në kundërshtim me aspiratat dhe mentalitetin e tij si demokrat përparimtar. Ai inspironte një shoqëri ku të sundonte drejtësia hyjnore.
Në periudhën pasuese e deri në fund të jetës ai vazhdoi t’i shërbejë popullit dhe atdheut në fushën e dijes. Për këtë qëllim ai shfrytëzoi njohuritë e thella që kish marrë në fakultetin e shkencave politike të Stambollit. Ai gjithashtu ishte njohës i mirë i shumë gjuhëve të huaja (arabisht, turqisht, persisht, greqishte e vjetër, frëngjisht), siç ishte po ashtu njohës i thellë i filozofisë, i artit dhe literaturës së tyre, njohës i mirë i filozofëve dhe njerëzve të letrave si Platoni, Sokrati, Ibn Rushdi (Averroes), Farabiu, Konti, Sadiu, Firdeusi; hulumtues dhe studiues i Nezim Beratit, Sulejman Nebiut, Omer Sadiut (që të tre beratas), Deradës, Naimit, Fishtës, Ali Asllanit, Lasgush Poradecit etj. Dijet e tij në këto fusha i vuri në shërbim të lexuesve shqiptarë. Si letrar ai shkroi prozë artistike me elegancë e shpirt artisti. Nëpërmjet vjershave satirike mbante qëndrim kritik ndaj ksenofobisë që karakterizonte disa shqiptarë të shkolluar jashtë vendit.
Islam Vrioni renditet ndër penat më të fuqishme që ka shkruar nëpër faqet e revistave islame të kohës si “Zani i Naltë” dhe “Kultura Islame”. Në shkrimet e tij ai bashkon ndjenjën e atdhetarisë me atë të besimit islam. Argumenton se besimi islam i bashkoi, i qytetëroi, i kulturoi dhe i arsimoi shqiptarët. Mbi të gjitha argumenton se ky besim ngjizi në shpirtin e shqiptarëve dashurinë për atdhe nën moton se kjo dashuri vjen nëpërmjet besimit.
Ndaj jetës dhe veprës së Islam Vrionit u hesht dhe vazhdoi të heshtej gati prej 60 vitesh. I biri i tij, Memdui, që e trashëgoi veprën e tij nuk mundi ta publikoi. Ai vdiq në kampet e diktaturës duke punuar moçaleve të Tërbufit dhe Maliqit. Vepra dhe jeta e Islam Vrionit ende mbetet një visar i hedhur në fund të një oqeani. Jo rastësisht jetën dhe veprën e tij për 60 vjet e mbuloi pluhuri i heshtjes dhe i harresës.
Nëpërmjet këtij shkrimi bëhen përpjekje modeste për të hequr sadopak nga shtresa e trashë e këtij pluhuri.

Marrë nga faqja: http://www.dritaislame.al/?p=3679

Një udhëtim nëpër Elbasanin e minareve

19/01/2012 Lini një koment

Ben ANDONI

NJË UDHËTIM NËPËR ELBASANIN E MINAREVE

Ben Andoni

Ka humbur ‘shkëlqimi’ i dikurshëm i Elbasanit të ish-Perandorisë Osmane dhe ai sharmi i paqtë oriental i qytetit, ku qyteti mbizotërohej nga harmonia e minareve pa fund. Tashmë është një qytet i thjeshtë dhe ‘sërish i paqmë’ prej kaosit urban, që karakterizon qytetet shqiptare të pas viteve ’90, ku përzihen stile arkitektonike gjysmake. Pranë tyre, besimtarët myslimanë të qytetit, shkojnë për çdo ditë të falin kohët e tyre…në disa nga objektet e kultit më të vjetra në vend

Faiku, shtriq këmbët i qetë. Një plak, me sy të kaltëreme, e ndjek përbri duke pritur se çdo t’i kumtojë. Të dy bisedojnë mbase rreth disa suresh kuranore, por plaku duket se e dëgjon me shumë vështirësi. Hepon kokën shpesh. Faiku është mesoburrë, ndërsa burri tjetër, i ka kaluar të shtatëdhjetat. Duhet të ketë qenë shumë i bukur dhe nga qëndrimi duket i denjë në besimin e tij. I marr leje të fotografoj xhaminë një djali të ri dhe i kërkoj të takoj Imamin. Djali, që sapo ka mbaruar lutjen, ngre supet dhe vesh këpucët për t’u larguar. Imami s’është. Do të vijë në kohën e duhur në kohën e faljes! Më parë s’mundet. Është pak lagështirë dhe në këto ditë të freskëta qershori, që ndjekin ditët e mëparshme me të nxehtin afrikan, gjërat të pështjellohen disi. Faiku mban në kokë taçin e besimtarit, kurse plaku e vështron si i nemitur. Dua të shkoj drejt tyre…

Intermexo1

Ata që shkruajnë historinë e kanë pagëzuar çdo qytet me një emër të veçantë. Kësisoj Elbasanin e kanë quajtur “Darug Shuara”, d.m.th shtëpia e poetëve, Kjo xhami ngjan me një tempull me shumë shije shpirtërore. Brenda është e mbushur me peksimet për ushtrinë myslimane , e cila përgatitet të niset për në Kotorr të Venedikut…
…Elbasani ka dyzetë e gjashtë xhami, ndër të cilët xhamia më e vjetër është ajo e Fatihut, mbi portën e Kalasë. Në mes të Kalasë është xhamia e Gazi Sinan Pashës, një ndërtesë e madhe, por e vjetër dhe përdhese. Faqja e jashtme e të gjitha mureve të saj është e mbushur me vjersha, lavdërime e urdhra profetikë, të shkruara nga çdo udhëtar e shëtitës, i ardhur nga Arabia, Persia e Rumelia me dorën e vet me bukurshkrim. Po të mblidhen këto mbishkrime formojnë një vëllim të madh. Çdo poet e ka banimin në këtë xhami, muret e të cilës kanë një shkëlqim nga lyerja. Edhe unë, sipas zakonit, shkrova këtë rresht: këtë e ka shkruar shëtitësi i botës Evlija më 1081.

Tek Xhamia mbret

Duhet të kem këtë ndjesi, por nuk e di ku e ka lënë shënimin Çelebiu i madh. Dua të hamendësoj dhe e di që shpresoj kot. Mbase po të ishte Imami, do të më thoshte diçka. Mendimet ikin dhe vinë shpejt aty bash në xhaminë që përmend udhëtari i famshëm i perandorisë. Faiku më bën shenjë të afrohem në hajat. Kjo është xhamia më e njohur e qytetit dhe aktualisht më e vjetra, që mbahet në këmbë. Ndërsa mundohem t’u afrohem burrave, djali i ri, që sapo i ka veshur një palë atlete, ma bën me shenjë të heq këpucët…Ka të drejtë. I heq. Duhet të respektoj ritualin, që e di në fakt bajagi mirë. Ka shumë sharm oriental në kalanë e Elbasanit, por para xhamisë mbret, nuk ka ndonjëgjë aq të veçantë. Edhe pse kohët e reja, vetëm e kanë shëmtuar kalanë, në rrugët e të cilës ecin qytetarët e sotëm. Jo shumë larg prej këndej, fare pak metra më tutje ka qenë dhe xhamia e parë në qytet. E ashtuquajtura Xhamia e “Sulltan Fatihut” besohet të jetë ndërtuar më 1466 dhe është bash e dyta në vjetërsi pas asaj të xhamisë së Kuqe në Berat, e cila u ndërtua madje edhe para pushtimit osman të Shqipërisë…diku nga fundi i shekullit të XIV. Për të kuptuar rëndësinë duhet të dihet se nisja e ndërtimit të xhamive filloi të bëhet shumë pas shekullit të XV dhe më shumë XVI, kohë kur edhe filloi konvertimi në masë i shqiptarëve. Për hir të së vërtetës, me kalimin e kohës, do të ishin pikërisht Xhamitë, ndërtesat publike të karakterit osman dhe tregu, të cilat u bënë objektet fillestare që kompozonin qendrën e qytetit dhe kthesën e fytyrës urbane shqiptare. Kjo xhami e thjeshtë me hajat dhe pa kupolë është një nga krenaritë e vendasve. Në fakt, të gjitha xhamitë e qytetit kishin një harmoni, e cila lidhej me gjatësinë dhe dekorimet e minareve, që atëkohë rrallë e gjejë në ndonjë qytet tjetër. Dy burrat e ndjejnë, seriozitetin instiktiv ceremonial, dha ma bëjnë me shenjë t’u afrohem më shpejt. “Hajde se rob i Allahut”, je më inkurajon, burri që quhet Faik. Kronisti turk Evlija Çelebiu e emërton xhaminë si të Gazi Sinan Pashës e viti 1492 dhe të kuptosh rëndësinë duhet të dihet se është bërë bash aty ku kalonte dikur Vija Egnatia. Teknikisht ajo përfaqëson tipin e faltores me sallë të mbuluar me çati druri dhe hajat përpara hyrjes, sipas specialistit Aleksandër Meksi. “Xhamia e poetëve” përmblidhte në muret e saj vjersha, lëvdata e fjalë të rralla profetike nga poetët dhe udhëtarët e shumtë të cilët mblidheshin nga të katër anët e Perandorisë. Sipas Çelebiut, në muret e saj kishte aq shumë mbishkrime sa mund të formohej një vëllim i tërë me plot 1500 faqe. Nga ajo që thotë literatura besohet se ndërtimi i saj lidhet me emrin e Sinan Pashë Biçakçiut, i cili ka qenë në shekullin e XVI, rreth vitit 1506-1596. Në literaturë përmendet si oficer pallati në kohën e Sulltan Sulejmanit të Madhërishëm dhe më tej edhe guvernator në Gaza e Tripoli. Në këtë kohë janë edhe xhamia e Lepurit , xhamia e Sinan Beut, Xhamia e Tabakëve,xhamia e Beqarëve dhe 20 medrese.

Burrat tregojnë se janë të ngeshëm. Mbasi marrin të gjithë informacionin e nevojshëm të gjeneraliteteve të mia, më ftojnë të ulem pranë. Në pak minutat kanë mundësi të marrin gjithçka që mundem t’u jap. Nga ata asgjë e veçantë. E kisha marrë me mënd se janë zhgënjyes. Plaku, më rrëfen se nuk është fare këtej dhe është nga Shën Gjergji. Nuk di shumë gjëra. Kur filloj të bëj fotot, ai heq një kapë dhe vendos taçin e besimtarit. Sytë e kaltëreme i kanë humbur dritën dhe tash duket si një bojë e shplarë akuareli. Përbri, Faiku ‘e tepron’ dhe fillon të më bëjë propagandën e besimtarit. I ka bërë përshtypje Maqedonia dhe më thotë se ka qenë disa vjet atje. “Atje po,- më thotë, atje është besimi i vërtetë”. Edhe këtu i them. Të gjithë njerëzit që janë afër kalasë e falin këtu …Ndërkohë, Faiku fillon e më tregon një histori të religjionit ashtu si mund ta dijë vetëm ai. Por…. Ndjesia e poetëve s’është asgjëkundi. As sharmi i vërtetë i xhamisë mbret. Afrohen dhe dy burra të tjerë, të veshur shumë pastër. Me njërin bëj shaka, se i them që me aty fytyrë duhet të ketë qenë boksier. Burrat më thonë se janë falur gjithnjë dhe madje që të gjithë myslimanët që janë afër Kalasë, e falin këtu. Askush nuk më thotë se çdo të thotë të falesh këtu. Historia? Ah, historia. Më mirë do t’i drejtohem librave…Me burrat bëhet një muhabet i shtruar dhe janë të ngeshëm. Besimi nuk e njeh ngutin. Dua të iki. Jam zgjuar herët dhe rruga e tmerrshme e Kërrabës më ka troshitur. Jam zgjuar i turbulluar kur më është kërkuar të vi këtu…

Durhami në Elbasan

Të nesërmen në orën tetë u zgjova nga disa goditje të forta në derë. Meqënëse këtu njerëzit ngrihen shumë herët, kujtuan se isha e sëmurë e qenë grumbulluar të gjithë prapa derës sime….
Duke marrë shembull nga mytesarifi, në gjithë Elbasanin më pritën mirë. Madje edhe ushtari që e kërkonim për të na hequr udhë, vinte na nxirrte shëtitje dhe nuk e pranonte kurrsesi bakshishin, duke thënë se ishim miq…
Elbasani ka rreth 10,000 banorë e më shumë se gjysma janë myslimanë. Të krishterët janë ortodoksë, por në vend të paraardhësit shqiptar, është emëruar një dhespot grek, që po bën përpjekje të mëdha për të helenizuar shkollat dhe kjo ka ngjallur pakënaqësi të mëdha. Elbasani anon nga Roma dhe po bëhen përpjekje të mëdha për ngritjen e një kishe dhe shkolle Uniate nën mbrojtjen e Austrisë, ku të përdoret gjuha shqipe…Në Elbasan prekesh nga përpjekjet e mëdha që bëhen për dije e kulturë. Gjen njerëz që pa kurrfarë ndihme japin e marrin me gramatikën frënge e madje gjermane. Ka një numër mjaft të madh njerëzish të shkolluar dhe të ditur, po të merret parasysh fakti se në Perandorinë Turke nuk futen libra nga jashtë, përveçse me kontrabandë ose vetëm pasi të kenë kaluar censurën turke…

Tek Nazaresha

Faiku vazhdon propagandën e tij, që nuk ka të reshtur. Ngatërron historinë dhe besimin dhe fillimin e religjionit mysliman e modifikon sipas mendjes së tij. Mungesa e shkollës së përshtatshme e bën që t’i bëj gjërat lesh e li. E dëgjoj, por se lë të vazhdoj më. I them që duhet të iki. Me burrat ndahem i qetë. Po afron ora, por besimtarët ende s’po afrohen. Shpresoj të gjej diçka më ndryshe drejt Nazareshës. Më parë duhet të kalojmë Kulla e Sahatit, që ndodhet në të majtë të hyrjes në Portën e Kalasë dhe përbën një prej objekteve më simbolike të qytetit të Elbasanit. Kulla e Sahatit me tre kate, që shihet nga të gjitha anët e qytetit, ka një lartësi prej 30 metra dhe planimetri katrore me përmasa 4.3 X 4.3 metra. Ajo është ndërtuar në vitin 1899, por nga të dhënat dokumentare rezulton se Elbasani ka pasur një kullë sahati që në fillim të shekullit të XVII. Madje, janë historianët mendojnë se në të njëjtin vend ku ndodhet Kulla e Sahatit, janë ndërtuar tre të tilla radhazi. E para është bash në shekullin XVII, që e përmend edhe Çelebiu, rrënuar në vitin 1854. Kulla e dytë prej druri është ndërtuar rreth viteve 1865-1869 dhe pas rrënimit të saj është zëvendësuar me kullën ekzistuese në pranverën e vitit 1899. Nazaresha s’është larg por koha dhe gjërat e kanë mënjanuar krejt. Një tabelë e madhe, tek një pallat i shëmtuar tregon se këtu në fillim të vitit ’90, e kanë shfrytëzuar besimtarët për të bërë ritualin e parë fetar. Po të mos jetë minareja e thyer në mes dhe lloji i ndërtimit tepër i kualifikuar, ti nuk do t’i afroheshe Nazareshës. Kuptohet po të mos dije emrin. Sipas një mbishkrimi në murin e saj besohet se është ndërtuar në vitin 1599. Mendohet se e ka marrë emrin e bashkëshortes së një personaliteti të rëndësishëm perandorak osman, i cili e ngriti xhaminë dhe i vendosi emrin e saj. Kjo është xhami e ndërtuar sipas stilit të xhamive sulltanore me kupole dhe hajat. Kjo e Nazareshës, që është respektuar edhe si monument kulture, është në gjendje shumë të amortizuar dhe drejt rrëzimit të minares dhe kupolës. Ndoshta, vendi i saj në jug të qytetit pranë shinave të trenit, e bën më të dukshëm ‘divorcin’ me masën e besimtarëve. Shrpesoja dhe ëndërroja të kishte shumë njerëz. Janë pak besimtarë që vinë, por gjithsesi shpesh e më shumë të rinj. Dy burra japin e marrin para derës. Në fakt minarja është e këputur në mes. Na mbetet shikimi gjatë aty. Bash në hajatin e ngushtë, të dy burrat, kur na shikojnë që afrohemi, fillojnë e lexojnë. Njëri më i ngeshëm që dëgjon dhe tjetri që flet pafund. Ai, që lexon librin e shenjtë, kinse bën edhe indiferentin. Por, në hapësirën e jashtme të kishës, asgjë s’ka rëndësi. Është vërtetë nga ndërtimet më të mahnitshme në Elbasan. E ka ndërtuar një dorë me shumë pretendime. Nga format që janë duket se duhet të ketë vazhduar dhe më tej, sepse në mes të murit duken vendet e mbështetjes së pjesës të trarëve. Burrat na shikojnë më me interes. I qarkohemi xhamisë, kur fotoja është e vështirë për t’u bërë. Ka forma të përkora. Burri tani ngrihet dhe nuk duron pa na treguar se xhamia është e mirë dhe minarja që në kohën e Luftës Italo-Greke s’është rregulluar më. Ndërkohë tjetri ka shkuar për të marrë avdes. Është një nga xhamitë legjendare të qytetit me një emër shumë lozonjar, e cila të krijon një ndjesi të këndshme në vesh. Zoti e di se kur do të rregullohet. Të dy burrat shqetësohen se dikush ka ardhur dhe ka pyetur për rrethimin. I siguroj se jam thjesht për ta parë dhe fotografuar. Këtu kemi pakt. Vinë dhe më ndjekin me interes në një bisedë, ku bashkohemi të tre. Pak minuta më vonë do jem me burrat që nuk i lëvizin as edhe një grimë takijet e tyre dhe që futemi në një diskutim ndërtimor.

Xhamia e Ballijes

Më tej. Burrat më përcjellin, ndërsa njëri më merr leje ngaqë po përgatitet. Po Ballija? Ah..Ballija…Ik andej…Ktheu sërish, ma bën ai që lexonte… E gjitha është pjesë e një legjende. Më e bukura dhe bash e treta në planin tonë ishte Xhamia e Ballijes ose ajo e cilësuara si “xhamia Blu e Elbasanit”, e cila është ndërtuar pas xhamisë së Nazireshës. Studiuesit mendojnë se ajo është ndërtuar në fillim të shekullit XVII, në kohën kur në Perandori kishte shkëlqyer si kryearkitekt Sedefqar Mehmet Aga Biçakçiu. Çelebiu e përshkruan si të ndërtuar më ndërmjet vitit 1608 dhe 1609. Elementë përbërës të saj si salla e faljes, portiku, minareja etj., plotësohen me siluetën e një kupole gjysmësferike me një tambur poligonal tetëkëndor. Elementi më tërheqës i xhamisë së Ballies ka qenë minareja, e cila për nga lartësia, modelimi dhe ballkoni kanë qenë nga elementët e vetme të këtij lloji në Shqipëri. Xhamia e Ballijes ndodhej pranë vendit ku sot është Teatri Skampa. Në veprën e tij, Evlija Çelebiu la të shkruar dhe tekstin e mbishkrimit datues të xhamisë:
..Pas kësaj te tregu është xhamia e Hasan Balliut me këtë shkrim datonjës mbi portë:
I biri i Hasan Balliut e ndërtoi për perëndinë,
Këtë shtëpi të Zotit që i gjason xhenetit.
Lavdi i qoftë Zotit që u ndërtua kjo vepër,
E pranoftë Perëndësia, që s’ka shok tjetër.
Kjo vepër do të jetojë deri në kiamet.
Njerëzit natë e ditë do t’i japin rahmet.
Manasttirliu fëmijëve u caktoi këtë datë,
Dhe ata ndërtuan tempullin që meriton lëvdatë.
Viti 1017.

Pas kësaj është xhamia e re e agait të Biçakçi Zadesë me minare shumë të bukur, ajo e Lepurit, që është edhe kjo shumë e bukur, si edhe xhamia e Sinan Beut me shumë vazhdues pranë gjyqit…

Të tjerat

Jemi ndarë me burrat dhe pse ata duan të më tregojnë më shumë. E kuptojnë dhe vetë se nuk munden më, por edhe se nuk kanë çfarë të rrëfejnë. Për fat, do të jetë thjesht literatura që do të thotë se Elbasani shkëlqen në kulturë dhe në gjërat e Islamit. Nuk e di pse kujtoj fjalët e Abdyl Hamitit II, sipas të cilit “perandoria e tij mbahej nga arabët dhe …shqiptarët”. Dijetarë të shumtë mësonin ndërsa pranë çdo medreseje mësonin shumë të rinj, ashtu si kishte shkolla hafizësh pranë çdo xhamie. Në vitin 1930 rrethi i Elbasanit kishte 117 xhami dhe 148 hoxhallarë. Kjo nuk mbaronte këtu. Elbasani kishte dhe Xhaminë e Pazarit, xhaminë e Agait, xhaminë e Hasan Pashës, xhaminë Hazinadare, xhaminë e Tabakëve, xhaminë e Karavalies, xhaminë e Mulla Tahirit, xhaminë e Qoshes, xhaminë e Sofjanes, xhaminë e Sulejman Pashës, xhaminë Zyrtare, xhaminë e Sulejmanisë jozyrtare, xhaminë e Ollastrës, xhaminë e Hafizit, xhaminë Silashore, xhaminë e Babollës, xhaminë Aledine, xhaminë e Esnafeve etj. Pafund…

Burrat janë qetësuar kur kemi ikur, ndërsa më duhet të shikoj dhe një të fundit. Xhamia e Pashës është bash sot në qendër dhe mu atje, ku kanë bërë një shatërvan që të jep açik shëmtinë e ndërtimit të ri. Përreth pallate pa sistem, që duket sikur e shtrydhin objektin e hekurosur të kultit. Në fakt, kudo ndërtimet e reja nuk i respektojnë gjërat e religjionit. Akoma më e pastilizuar do më duket ajo e Elagrit. Por kjo e fundit është krejt e mbyllur. Si të gjithë gjërat e reja, ajo s’ruan asnjë nga bukuritë e ndërtesave osmane. Diku nga përtej po vjen djaloshi, që më ka thënë të zhvesh këpucët, ndërsa më ndërpret shikimin dhe çuditet që po flas me një burrë që po pret të vijë ora të falet te Xhamia e pashës. Është i veshur me kostum dhe më ndjek i qetë. Shumë simpatik dhe dinjitoz më thotë se ka qenë sharxhi në Librazhd…kurse tani pret orën të falet. Është i paqtë si gjithë njerëzit e thjeshtë të besimit. Dhe, qëndron në strehën e një ndërtesë të vjetër i ulur në prag. Pret…Ngre sytë sipër sikur do të ngushëllojë qiellin që vjell pa fund shi. Më buzëqesh në fund, në këtë ditë vere të vitit 2010.

Shkrimi konsultoi të dhëna nga Arkitektura e Xhamive e profesor Aleksandër Meksit dhe Wikipedia.

Ky artikull është marrë nga faqja: http://revistamapo.com/lexo.php?id=2365

Në emër të vlerave të Islamit shqiptar

18/01/2012 Lini një koment

Besnik MUSTAFAJ

NË EMËR TË VLERAVE TË ISLAMIT SHQIPTAR

Besnik Mustafaj

Pak javë më parë, në prag të festave të fundvitit, Komuniteti Mysliman i Shqipërisë shpërndau një botim ku paraqiti të ilustruar edhe me fotografi veprimtaritë e këtij Komuniteti në periudhën shtator 2010-tetor 2011. Është një botim i një cilësie të mirë jo vetëm përsa i përket aspektit tipografik – dhe paraqitja tipografike e një botimi ka doemos rëndësinë e vet, – por, mbi të gjitha, do të doja të tërhiqja vëmendjen mbi cilësinë e mirë të përzgjedhjes dhe të sintezës së informacionit mbi jetën e pasur institucionale, teologjike, kulturore, arsimore, publike dhe diplomatike të këtij Komuniteti në harkun kohor të një viti, në përputhje me qëllimet dhe objektivat e veta imediate dhe strategjike. Siç del qartë edhe në informacionin e bollshëm të këtij botimi, objektivat kryesore imediate dhe strategjike të Komunitetit Mysliman Shqiptar janë në përputhje të plotë me objektivat imediate dhe strategjike të mbarë shoqërisë shqiptare, gjë që do të thotë se të tilla janë vetë aspiratat e besimtarëve myslimanë shqiptarë. Rrjedhimisht, lënda e këtij botimi u përket jo vetëm besimtarëve anëtarë të Komunitetit Mysliman, por mbarë shoqërisë shqiptare. Për të qenë plotësisht i qartë: fjala është për një botim mirëfilli informativ. Pra, përmbajtja e këtij informacioni mishëron interesa thelbësore për mbarë shoqërinë shqiptare. Arteria përbashkuese e këtyre veprimtarive kaq të larmishme zbulon, veç të tjerash, edhe një përkushtim të lartë, thelbin e të cilit e shpreh me një gjuhë si s’ka më të kuptueshme vetë kryetari i këtij Komuniteti, zoti Selim Muça, ditën e themelimit të Universitetit Mysliman Shqiptar, më 15 shtator 2010, kur thekson qëllimin për “promovimin e vlerave islame shqiptare”. Dhe po me këtë rast, por jo për herë të parë e as të mbrame, Haxhi Selim Muça shpjegon edhe kuptimin e vlerave islame shqiptare, duke vënë në dukje se ato janë vlera të mbështetura në kulturën, traditat dhe karakteristikat e shoqërisë shqiptare, ndërthurur, sigurisht, me frymën dhe me kushtet e besimit islam.
Një nga tiparet më të spikatura e më të lavdishme të islamit shqiptar ka qenë dhe mbetet aftësia e tij për të bashkëjetuar në respekt e në harmoni me besimet e tjera, të rrënjosura po ashtu prej shekujsh ndër shqiptarët. Kjo cilësi nuk e bën kurrsesi islamin shqiptar më pak të devotshëm ndaj Kuranit. Përkundrazi. Historia e përhapjes dhe e konsolidimit të besimit islam ndër trojet shqiptare e ka provuar këtë fakt me kohë dhe vazhdon ta provojë sot mjaftueshëm. Gjykoj, megjithatë, se kjo e vërtetë historike dhe aktuale duhet thënë e përsëritur me zë të lartë si një mirënjohje për besimtarët myslimanë shqiptarë. Do mbajtur mend se komuniteti i besimtarëve myslimanë ka përbërë dhe vazhdon të përbëjë më shumë se gjysmën e gjithë besimtarëve fetarë shqiptarë. Kjo do të thotë se sjellja e myslimanëve në shumicë ndaj jomyslimanëve në pakicë përcakton në themel stabilitetin e shoqërisë tonë, kohezionin dhe paqen e saj të qëndrueshme. Raporti në fjalë nuk është një statistikë e rëndomtë. Ky raport nxjerr në pah një nga specifikat më të rëndësishme të shoqërisë shqiptare si shoqëri e civilizuar, me një përvojë gati-gati unike në botën e sotme. Natyrisht, kjo është një përvojë e përbashkët e kombit dhe, si e tillë, u përket njësoj nderi të gjitha komuniteteve të besimtarëve fetarë, ashtu siç është në detyrën e të gjitha komuniteteve ta pasurojnë e ta përcjellin këtë përvojë te brezat e rinj të besimtarëve. Duke pohuar meritën e posaçme që ka Komuniteti Mysliman, në këto rrethana nuk minimizohet aspak merita e komuniteteve të tjera. Thjesht po sjell në vëmendje rolin e veçantë që ka gjithmonë shumica në përcaktimin e interesit të përbashkët brenda kontekstit me diversitet, qoftë ky diversitet kulturor, etnik apo fetar. Konkretisht, kjo është një përvojë shqiptare. Nuk është ende një përvojë universale. Por është aspiratë universale dhe, si e tillë, ajo ka mobilizuar sot si kurrë më parë shumë nga forcat më të shëndosha politike, intelektuale, diplomatike, shkencore, akademike, krijuese në mbarë botën. Nën këtë dritë, drejtuesit e Komunitetit Mysliman, ashtu si anëtarët e këtij Komuniteti, shfaqen nëpërmjet veprimit të tyre plotësisht të vetëdijshëm për vlerën që mbartin dhe punojnë me një vizion shumë modern për ta vënë sa më mirë këtë vlerë në shërbim të interesave strategjike të Shqipërisë, duke u bërë njëherësh edhe pjesë domethënëse e veprimit të gjerë ndërkombëtar në shërbim të aspiratës për bashkëjetesë harmonike brenda diversitetit të besimeve.
Sot, një nga kolonat më të qenësishme ku mbështeten interesat strategjike të Shqipërisë është integrimi i saj në Bashkimin Europian. Dhe ky integrim duhet të përmbushet në një kohë kur disa nga problemet më të mprehta, cenuese për paqen e për prosperitetin e përbashkët, e kanë zanafillën ose në politikën e mbrapshtë të ndonjë vendi të caktuar mysliman, ose në veprimtarinë e mbrapshtë e shpesh hapur terroriste të organizatave të ndryshme myslimane, shpërndarë nëpër botë apo edhe të individëve. Herë me qëllim e herë nga padija, këto probleme janë përdorur jo rrallë gjatë dy dekadave të fundit dhe vazhdojnë të përdoren edhe sot e kësaj dite për të krijuar ankthin e rrezikshëm të një përplasjeje globale në ardhje midis dy qytetërimeve të mëdha, atij islam e atij të krishterë.
Do pranuar se bëhet një amalgamë, e cila po arrin ta njollosë imazhin e islamit në tërësi në sytë e disa shtresave në shoqëritë e zhvilluara e demokratike perëndimore duke mbjellë madje te këto shtresa edhe frikë ndaj besimtarit mysliman si i tillë. Islamofobia është bërë pjesë e realitetit shoqëror dhe politik në këto vende. Nga ana tjetër, siç shihet, interesat strategjike të Shqipërisë për integrim në Bashkimin Europian janë shpalosur në një periudhë kur brenda opinionit publik të vendeve anëtare të këtij Bashkimi ka rënë ndjeshëm entuziazmi i zgjerimit për arsye, të cilat, në të vërtetë, nuk kanë asnjë lidhje shkakësore me realitetet e vendeve të anëtarësuara së fundi apo aspirante për anëtarësim. Nuk është rasti këtu të shqyrtojmë shkaqet e zbehjes së këtij entuziazmi. E përmenda thjesht sa për të theksuar se nga demagogë të ndryshëm në Europën Perëndimore, përdoren dendur pretekste krejt të pabaza për ta shtuar ksenofobinë ndër kombet e kësaj hapësirë të mrekullueshme lirie, begatie e kulture, që quhet Bashkim Europian. Dhe demagogët nuk mungojnë as në këtë hapësirë. Madje arrijnë të ngjiten demokratikisht deri në majat e politikës së përbashkët europiane. Një të tillë e dëgjuam edhe ne shqiptarët, diçka më shumë se një vit më parë, të shpallte nga salla e ndritshme e Parlamentit Europian se Shqipëria është shtet i sheriatit. Atë ditë ky Parlament do të votonte rezolutën për të lejuar liberalizimin e vizave për qytetarët shqiptarë. Dhe ky farë burri po shqiptonte me zë të lartë, pa u skuqur, as zverdhur, një gënjeshtër të poshtër, me shpresë se kështu, me islamofobinë e vet do t’i trembte kolegët e tij aq sa t’i shtynte të votonin për prishjen e një ëndrre të bukur të një kombi të tërë. Shpresa e tij doli e kotë, siç dihet, por ai u përpoq ta hidhte helmin e vet. Ky shembull i keq nuk është i vetmi. Dhe as nuk do të jetë i fundit, me sa duket.
Duke parë kalendarin e veprimtarive të zhvilluara nga Komuniteti Mysliman i Shqipërisë në periudhën shtator 2010- tetor 2011, bie në sy menjëherë vëmendja e veçantë që ky Komunitet i ka kushtuar shpalosjes së natyrës së vërtetë të islamit shqiptar qoftë përpara tërësisë së shqiptarëve e qoftë përpara ndërkombëtarëve miq ose edhe më pak miq të shqiptarëve. Në periudhën në fjalë janë zhvilluar shtatë konferenca, simpoziume e seminare me temën e dialogut ndërfetar në Shqipëri, në rajon e në Europë. Disa prej tyre janë organizuar në vendin tonë, në Tiranë e në qytete të tjera, me nismën e Komunitetit Mysliman Shqiptar. Të tjera janë zhvilluar jashtë e ku kanë marrë pjesë delegacione të këtij Komuniteti. Janë edhe afro njëzet veprimtari të tjera, të cilat do t’i quaja mirëfilli diplomatike pasi përbëhen nga vizita diplomatësh të lartë të akredituar në Tiranë në selinë e Komunitetit Mysliman Shqiptar, pritje delegacionesh të huaja parlamentare, pritje zyrtarësh të lartë të institucioneve homologe në këtë seli, si dhe vizita të kryetarit të Komunitetit Mysliman Shqiptar, zotit Selim Muça e të drejtuesve të tjerë të këtij Komuniteti në vende të ndryshme apo edhe në organizata të rëndësishme ndërkombëtare. Nuk më duket rasti këtu të bëhen komente më të hollësishme mbi çfarë është thënë në këto veprimtari, një pjesë të të cilave i kam ndjekur personalisht e një pjesë jo. Vetëm do të theksoja pa mëdyshje se me një punë të tillë intensive dhe dinjitoze, kryesia e këtij Komuniteti u bën para së gjithash një shërbim shumë të çmuar mbarë besimtarëve myslimanë shqiptarë, duke përligjur para tyre përgjegjësinë e madhe që ka marrë përsipër, siç i bën një shërbim të çmuar dhe vetë besimit islam në tërësinë e tij. Por dobia e kësaj pune, përmbajtja dhe objektivat e së cilës ndërthurin edhe diplomacinë publike me diplomacinë kulturore, është tejet e çmuar për mbarë kombin. Drejtuesit e Komunitetit Mysliman Shqiptar duket se e kanë kuptuar mirë se askush nuk mund ta bëjë të njohur natyrën e vërtetë të islamit shqiptar sa ata vetë, ashtu siç kanë kuptuar edhe se ky nuk është një mision që mund ta kryejnë ata të vetëm. Në emër të interesit të përbashkët e që është interesi i kombit, ata u janë drejtuar krerëve më të lartë të shtetit e të qeverisë, drejtuesve të institucioneve qendrore qeveritare e shtetërore, shoqërisë civile e sidomos kolegëve të tyre që drejtojnë komunitetet e tjera fetare shqiptare që t’i bashkëngjiten kësaj pune duke thënë fjalën e tyre me peshë. Kështu, veprimtaritë kanë qenë në thelb të përbashkëta, çka e bën edhe më të plotë shfaqjen e së vërtetës, që do të thotë se përmbushet më mirë edhe qëllimi për të cilin organizohen.

Marrë nga faqja: http://www.panorama.com.al/opinion/ne-emer-te-vlerave-te-islamit-shqiptar/

Shah-name-ja dhe Vexhi Buharaja

16/01/2012 Lini një koment

Dritëro AGOLLI

 

SHAH-NAME-JA DHE VEXHI BUHARAJA

Vexhi Buharaja

Vexhi Buharaja

Është një ngjarje e madhe letrare dhe kulturore botimi i «Shah-Namesë» të Firdusit, përkthyer nga poeti dhe njohësi i papërsëritshëm i gjuhës perse, Vexhi Buharaja, që pati ëndërruar që në rininë e tij t’ia dilte mbanë kësaj pune kolosale, të cilën rrallëkush e përballon. Në këto caste, tek flasim për «Shah-Namenë», neve na vjen keq që nuk e kemi mes nesh Vexhi Buharanë që nuk e pa të botuar sa ishte gjallë këtë kryevepër të letërsisë botërore. Por ne ngushëllojmë veten, duke ditur se edhe Firdusi sa ishte gjallë nuk e pa «Shah-Namenë» e tij të përhapur në lexuesit. Një fat paskan patur edhe Firdusi edhe Vexhi Buharaja. Me siguri, një shekull e ca më parë, edhe Naim Frashëri ka dashur të përkthente qoftë edhe një këngë nga «Shah-Nameja», ashtu siç përktheu këngën e parë të «Iliadës» së Homerit, por vdekja nuk e la. E them këtë, se Naim Frashëri në parathënien e botimit të këngës së parë të «Iliadës» së Homerit, njëqind e tetë vjet më parë, më 1896 shkruan:

“Arabëtë kanë marrë shumë gjëra të diturisë nga elinëtë, po në vjershëtë mbajtnë mënyrën’ e tyre veçan. Janë shumë vjershëtor’ arabë, po më të mirë janë vjershëtorët’ e Persisë, dhe m’i mir’ e m’i madh’ i tyre është Firdevsiu, i cili ka bërë «Shahnamenë», që rrëfen ngjarjet’ e mbretërvet të Persisë fort bukurë dhe thuhetë i urt’ i vjershëtorëvet. Firdevsiu është shoku i Omirit dhe Virgjilit.”

Dhe pa dyshim Naim Frashëri, që e shpreh admirimin ndaj «Shah-Namesë», në ato pak radhë që përmenda, është ndikuar nga Firdusi në poemat e tij epike «Historia e Skënderbeut» dhe «Qerbelaja».
“Ashtu si në «Shah-Namenë» e Firdusit, edhe në këto poema ndërthuren elementët mistike me ato reale historike. Edhe Fishta, padyshim, e ka njohur «Shah-Namenë», por ai ndikimin e ka të drejtëpërdrejtë nga «Iliada» e Homerit dhe nga «Eneida» e Virgjilit. Megjithatë, mendoj se në epopenë e tij «Lahuta e Malsis» ka elementë orientalizmash, që mbase ndërthurazi kanë ardhur nga «Shah-Nameja».”
Dhe pas këtij udhëtimi të shkurtër do të kthehem përsëri tek Vexhi Buharaja, tek ky mik i madh i Iranit dhe i letërsisë Iraniane, që na e ka dhënë në shqip edhe Saadinë me kryeveprën e tij «Gjylistani dhe Bostani» përmes një përkthimi të mahnitshëm mjeshtëror. Por do t’ju tregoj sesi ndodhi me «Shah-Namenë». Kishte dy-tre vjet që unë isha kthyer nga studimet në universitetin e Sant-Petërsburgut dhe punoja në gazetën «Zëri i Popullit». Atëherë në librarinë e letërsisë së huaj mora një katalog, ku shënohej se Akademia e Moskës botonte «Shah-Namenë» në dhjetë vëllime dhe mund të bëheshin abonimet. Ishte viti 1961. Unë e bëra porosinë dhe më erdhi «Shah-Nameja» jo siç e doja unë në rusisht, por në persisht me shkronja arabe. Ishte vëllimi i parë. Ishte një libër me kapakë të zinj i shkruar përsipër me shkronja ngjyrë ari. I bukur libri, por i pakuptueshëm për mua. Atëherë takoj mikun tim Ahmet Kondon, publicist dhe historian, dhe i them se kujt t’ia japim «Shah-Namenë» që ma ka dhuruar në persisht. Ahmeti tha se e kishte mik Vexhi Buharanë dhe «Shah-Nameja» vetëm te ai duhet të shkojë. Pasi Vexhi Buharaja, që jetonte në Berat, e mori «Shah-Namenë», më dërgon një letër falënderimi, ku më thotë se është e para kopje e «Shah-Namesë» në gjuhën perse që vjen në Shqipëri, pasi Perandoria Osmane e paskesh ndaluar përhapjen e veprës së Firdusit në domenet e saj. Në letër Vexhi Buharaja më thoshte se do të fillonte të shqipëronte «Shah-Namenë». Më kërkonte edhe vëllimet e tjera të kësaj epopeje universale, por atëhere filloi prishja e Shqipërisë me Bashkimin Sovjetik dhe nga dhjetë vëllimet e «Shah-Namesë» mbeti vetëm një azilant në shtëpinë e Vexhi Buharasë, azilant që doli tani duke na përqafuar.
Unë nuk pata mundësi ta lexoja dorëshkrimin e përkthimit të «Shah-Namesë» nga Vexhi Buharaja, po miqtë e mi Abdyl Pilafi dhe Ahmet Kondo, që ishin pranë tij, më thoshin se ishte një gjë e bukur. Dhe sot unë u jap të drejtë atyre, duke lexuar dyvargjësh të tillë si:

Dy faqet si lule në mes të lëndinës
Dhe dallgë pas dallge kish leshrat pas shpinës

Apo:

Fytyrë e kreshnikut plot vesk e plot dritë
Si flaka ia ndezi dashnores dy gjitë

Ose:

Qepallat i njomën me lotëz të valë
Dhe qiellit së bashku i thanë ca fjalë

Në një pyll të madh vargjesh plot çudira dhe plot të papritura, ku çudirat dhe të papriturat ndërtojnë një harmoni me botën reale, edhe mund të humbasësh rrugën, apo t’i biesh një rruge të thjeshtë dhe të dalësh nga ky pyll. Vexhi Buharaja në pyllin e «Shah-Namesë» ka synuar drejt rrugës së kërkimit dhe zbulimit. Ai ka zbuluar rima të reja me emra objektesh frymorë dhe jo frymorë, duke u shmangur nga rimat foljore: -oj, -on, -onte, -ojmë, -ajmë, -inte, e me radhë. Mjeshtër i përkthimit nga persishtja, Vexhi Buharaja ka dhënë në shqip frymën patriotike të Firdusit dashurinë e tij për Iranin dhe revoltën ndaj padrejtësive shoqërore.
Firdusi si mjeshtër i madh ka gërshetuar dhe harmonizuar veprimet e personazheve të legjendave të Iranit me ato të historisë për konkretizimin e idesë së tij humane të luftës të së mirës ndaj të keqes. Por edhe vetë Firdusi më vonë është kthyer në një hero legjende që ndeshet me të keqen. Siç tregojnë studiuesit, një ndër këto legjenda është edhe ajo që e ka përpunuar Henrik Hajnia lidhur me konfliktin e Firdusit me sultan Mahmutin e ghaznës, pushtuesin dhe sunduesin e Horasanit, vendbanimin e poetit. Sultan Mahmuti u zemërua ndaj «Shah-Namesë» dhe i hodhi poshtë, megjithëse kishte premtuar ta shpërblente poetin me një monedhë floriri për çdo dyvargësh. Megjithatë, Sulltani ia dërgoi Firdusit karvanin me deve për ta shpërblyer, por në vend të monedhave prej ari, kishte vënë monedha të argjenta. Kur erdhën këto dhurata, Firdusi lahej në banjë. Me t’i parë monedhat prej argjenti u fye dhe i ndau në tri pjesë: njërën ia dha shërbyesit të banjës, tjetrën karvanxhinjve dhe më të fundit bleu pije freskuese për vete. Sulltani lajthiti nga zemërimi dhe urdhëroi ta zinin poetin dhe ta hidhnin nën këmbët e elefantit për ta shtypur. Firdusi atëherë iku, duke u endur nëpër Iran dhe vetëm në pleqëri u kthye në Horasan. Por në këtë kohë të pleqërisë të poetit, njëherë kryeministri i oborrit në prezencë të sultan Mahmutit recitoi disa vargje të Firdusit. Sulltan Mahmuti u mallëngjye dhe dërgoi karvanin me deve të ngarkuar me arka me flori për ta shpërblyer Firdusin. Por ndërsa karvani vinte në portat e hyrjes së qytetit, në portat e daljes kalonte arkivoli i Firdusit. Për këtë një poet ka shkruar:
“Po të hysh thellë në këtë legjendë, del se shkaku kryesor që sulltani u vërsul kundër «Shah-Namesë», ishte se nga një anë ai vepron si një despot i pashpirt, duke shtypur pa mëshirë kryengritjet popullore dhe duke vënë në lëvizje hordhi grabitëse në emër të Islamit, nga ana tjetër, në të kundërtën e sulltanit, poeti gjenial Firdusi, që i këndonte luftës për atdheun, me rreptësi e dënonte ashpërsinë dhe gjakderdhjen, duke lavdëruar ata udhëheqës dhe mbretër të urtë dhe ata njerëz të thjeshtë që e fitojnë “bukën e përditshme me krahë” sipas shprehjes së Firdusit.”
Ne e shohim Firdusin si një mik dhe si një shenjt që vjen mes nesh dhe na thotë: O njerëz, kërkoni harmoninë mes jush, duke luftuar të keqen, që po kanos botën, atë të keqe të veshur me frakun e përparimit, apo atë të keqe me brekushet e prapambetjes. Firdusi nuk ka qejf për interpretime estetizante, por për biseda për të sotmen. Ai, i madhi i persëve, na flet: Ku vini, o njerëz! Unë kam pirë çaj veresije në çajhane dhe kam menduar për njerëzit, kurse ju ngitni makinat dhe shtypni njerëzit!
Ja, kështu duhet kuptuar Firdusi. Edhe këtë takim sot e bëjmë për të kuptuar Firdusin dhe epokën tonë të turbulluar, ku të mëdhenjtë duan të fundosin të vegjlit dhe të vegjlit duan të dalin nga fundosja. Neve të vegjëlve na ndihmon Firdusi për të dalë nga fundosja dhe na thërret: O njerëz, jetoni në harmoni dhe në paqe.

 

Botuar në revistën PERLA (Revistë shkencore–kulturore, tremujore), Viti IX, 2004, Nr. 1 (32), f. 8-12.
Botuesi: Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” – Tiranë

Bushatlinjtë – Historia e një fisi që nuk iu bind asnjë regjimi

15/01/2012 1 koment

Anila DUSHI

 

BUSHATLLINJTË – HISTORIA E NJË FISI QË NUK IU BIND ASNJË REGJIMI

Kara Mahmut Pashë Bushati

 

Bushatllinjtë janë ndër fiset më të mëdha në Shkodër. Kjo familje feudale me origjinë shqiptare, është bërë e njohur në zonën e Shkodrës që në shekullin e XV, për traditën e saj të sundimit e ndikimit në qytet e krahinë. Nga kjo familje e madhe shkodrane, që pas periudhës së vezirëve e deri në dekadat e vona, dolën udhëheqës e prijës të popullit, si në raste revoltash, ashtu edhe në beteja për mbrojtjen e atdheut. Hysen e Jusuf Begu, janë të dy eksponentë të kryengritjes popullore të quajtur kryengritja e Hamz Kazazit në vitin 1834. Nipi i tyre, Selimi i Tahir Begut mori pjesë aktive në luftën e Miletit dhe në Lidhjen e Prizrenit. Reshit Begu, mori pjesë si prijës i çetave shkodrane në luftërat kundër Malit të Zi në vitin 1876 dhe u dekorua për trimërinë e tij. Beqir Begu i priu shkodranëve në luftën e Shpuzës, krahas Dasho Shkrelit. Dhe të gjithë këtyre burrave të shquar të fisit të Bushatlinjve populli shqiptar u ka kënduar këngë trimërie.

Shaban Begu, djali i Ali Begut, u shqua si luftëtar i Lidhjes së Prizrenit, sikurse e tregon dhe kënga e kalasë së Tivarit. Ai ishte prijësi i luftëtarëve shkodranë që luftuan për mbrojtjen e kësaj kështjelle. Shaqir Begu, një tjetër pinjoll i kësaj familjeje, kryesoi çetën shkodrane në luftën e Miletit dhe luftoi trimërisht në Rrzhanicë krahas me Dedë Gjo Lulin, kundër malazezëve. Në skenën e politikës shqiptare Bushatllinjtë kanë lënë shenja duke nisur nga Xhemal Shaqir Bushati dhe Visho Bushati, të cilët u zgjodhën nga populli deputetë e anëtarë asambleje bashkiake. Pas tyre në skenën politike u shfaqën Sylço Begu (Bushati) dhe Maliq Bushati , deputet, ministër e kryeministër në vitet 1941- 1943. Këtij fisi i takojnë dhe klerikët e Njohur Haxhi Haliti, Molla Rrustemi dhe Haxhi Sabri Bushati. Familja e njohur shkodrane ka marrë pjesë edhe në Luftën e Dytë botërore, madje duke lënë dëshmorë Nuri dhe Shyqyri Bushatit. Por si pjesa më e madhe familjeve të njohura shqiptar, Bushatlinjtë u përballën me persekutimin e pasluftës. Regjimi diktatorial i Enver Hoxhës vuri në shënjestër familjen e njohur dhe anëtarë të saj njohën persekutime nga më të rëndat. Sylço Bushati (Begu), Maliq Bushati dhe Qazim Bushati u pushkatuan nga regjimi komunist, edhe pse vinin nga një prej familjeve më me histori të të gjithë Shqipërisë. Pas pushkatimit, 15 anëtarë të tjerë të kësaj familjeje të madhe shkodrane u internuan ndërsa gjashtë vetë u arratisën për t’i shpëtuar persekutimeve komuniste.

Mehmet Pasha: Pashai i parë shqiptar që ngriti krye kundër Turqisë

Prejardhja e fisit të madh të Bushatlinjve lidhet ngushtë me emrin Bushat, një fshat shumë i hershëm i Shkodrës që ndeshet në dokumente që në gjysmën e dytë të shekullit XVII. Pema gjenealogjike e Bushatlinjve është mjaft e dendur por ndahet në pesë degë kryesore, në dukje të pavarura nga njëra tjetra. Një pjesë e saj është botuar për herë të parë në vitin 1927 në numrin 12 të revistës Dituria. Pavarësisht pretendimeve të disa studiuesve sllavë për ta nxjerrë këtë familje me origjinë sllave, asnjëherë kjo nuk është vërtetuar dhe është fakt i njohur që të gjithë studiuesit e mirëfilltë turq dhe shqiptarë e kanë vërtetuar se kjo familje ishte shqiptare, me saraje në Bushat e që më vonë për vetë rolin e vendin që zuri në histori , u vendos në kryeqendrën e veriut në Shkodër.

Në histori, tema e Bushatlinjve të Shkodrës zë një vend të rëndësishëm për faktin se ato drejtuan për 75 vjet Pashallëkun e Shkodrës, i cili u dallua për tendencën për autonomi dhe shkëputje nga Turqia si dhe zhvillimin ekonomik e kulturor pozitiv që pati. Sundimi i tyre i përket fazës së dytë të administrimit të Shkodrës nga Turqia , në vitet 1757-1831, e që historianët e quajnë: periudha e sundimit të pashallëkut të Shkodrës. Bazuar në të gjithë dokumentacionin e kohës themeluesi i dinastisë së Bushatlinjve është Mehmet Pashë Palku, me të cilin fillon një periudhë e mirë stabiliteti. Ai do të mbahet mend për misionin e madh të faljes së gjaqeve, bashkimin e Shkodrës me Malësinë e Madhe e Mirditën si dhe zgjerimin e kufijve deri në Pejë e në Jug deri në Elbasan. Në këtë periudhë bie në sy politika e tij drejt shkëputjes nga Turqia. Zhvillimi ekonomik, toleranca fetare, mirëkuptimi e lidhjet për bashkim i jepnin forcë këtij pashalleku, aq më tepër kur në politikën e jashtme ruhej një farë ekuilibri. Ai u bë sundimtar i Shkodrës në vitin 1757 dhe me të filloi një periudhë e re sundim ku bie në sy ringjallja e dëshirës së shqiptarëve për tu shkëputur nga Turqia.

Mehmet Pashë Bushatlliu është i pari pasha shqiptar që në gjysmën e shekullit të XVIII, do të ngrejë flamurin e kryengritjes ndaj Turqisë. Kjo do të bëjë që Bushatlinjtë të hyjnë në historiografinë botërore. Me Mehmet Pashë Plakun (Bushatliu) nis periudha më e shkëlqyer e dinastisë së Bushtlinjve që zgjati rreth 100 vjet, deri me kapitullimin e Mustafa Pashës, vezir i fundit i tyre. Gjatë sundimit të tij afro 20 vjeçar si ishte vezir i sanxhakut të Shkodrës dhe u bë i njohur për aftësitë e tij si ushtarak e administrator. Fillimisht ndoqi një politikë elastike ndaj Turqisë dhe pas fuqizimit të tij filloi të mos respektonte detyrimet ndaj Portës së Lartë, e cila në vitin 1775 e helmoi tinëzisht.Sipas historianëve, ai pati merita se ishte i pari që hapi shtigjet e një modeli të ri vetë sundimi, ngriti flamurin e mosbindjes ndaj urdhëresave sulltanore me qëllim shkëputjen, duke pasur guximin të deklarohej si autonom në qeverisjen e vendit. Mehmet Pashë Bushatliu ndihmoi në bashkimin e qytetarëve të përçarë të Shkodrës nga konfliktet e feudalëve paraardhës si dhe në harmoninë ndërfetare, duke siguruar bashkëpunimin e tyre në planin politik, administrativ e shoqëror. Në vitin 1773, ai ndërtoi Xhaminë e Plumbit sipas stilit të xhamive të Stambollit, objekt ky që aktualisht është monument kulture, një ndër më të bukurit që ka Shkodra.

HISTORIA

Koka e Kara Mahmut Pashë Bushatliut në Muzeun e Vjenës

Djali i madh i Mehmetit, Mustafa Pasha nuk u njoh asnjë herë nga Porta e Lartë si sundimtar i Shkodrës, edhe pse u përdor prej saj në disashërbime luftarake. Në vitin 1779 ai ra viktimë e një helmimi nga ana e Sulltanit,që ushqente urrejtje ndaj Bushatlinjve. Pas tij, pashallëku i Shkodrës drejtohet nga ajo që historianët e kanë quajtur figurën kryesore, Kara Mahmut Pasha. Trimëritë e Kara Mahmut Pashë Bushatliut janë trashëguar në legjenda, këngë e rrëfime të popullit në breza, por pozitive në periudhën e sundimit të tij mbeten dëshira e puna për bashkim, toleranca fetare, politika e jashtme aktive që ai ndoqi dhe për të cilat ekzistojnë dokumenta e botime sllave, turke, italiane, gjermane e austriake. Ai punoi për krijimin e një konfederate ilirike, kryetar i së cilës u zgjodh vetë. I emëruar nga vetë sulltani si Vezir i Shkodrës, Kara Mahmut Pashë Bushatliu u “shkarkua” nga ky post për shkak të zgjerimit të madh që njohën territoret e tij. Synimi i tij ambicioz ishte të bëhej sundimtar i gjithë Shqipërsë, duke pasuar Gjergj Kastriotin. Me këtë synim ai organizoi një kuvend në Podgoricë, në mars 1786 me qëllim bashkimin e forcave që do të luftonin kundër Turqisë dhe krijimin e Konfederatës Ilirike. Vritet më 22 shtator në afërsi të fshatit Kruz në luftë me malazezët. Koka e tij u nda nga trupi dhe u depozitua në kuvendin e Cetinës, ndërsa thuhet se austriakët, gjatë Luftës së Parë Botërore më 1914, kur pushtuan Cetinën e morën kokën e Kara Mahmutit dhe e vendosën në muzeun e Vjenës. Vdekja e tij i gëzoi mjaft malazeztë, të cilët shihnin tek Kara Mahmut Bushatliu një pengesë të pakapërcyeshme për pushtimin e tokave shqiptare.

Pas vdekjes së Kara Mahmutit , pashallëkun e drejtoi vëllai i tij, Ibrahim Pashë Bushatliu. Historiografët osmanë e paraqesin Ibrahim Pashën si një sundimtar të bindur ndaj Turqisë që nuk veproi si paraardhësit e tij duke u rebeluar herë pas here ndaj Portës së Lartë. Ai vdiq në vitin 1809.

Mehmet Pashë Bushatliu ishte një tjetër pinjoll i kësaj familje që në vitin 1825, gëzonte mjaft përkrahje në fshatra e malësi. Ai u vra me atentat në pabesi. Pashallëku u drejtua gjatë viteve 1810 – 1831 nga Mustafa Pashë Bushatliu.. Ai vdiq në Medinë në vitin 1860.

Pashallëku më jetëgjatë i Shqipërisë

Populli ka ruajtur e përcjellë mjaft dëshmi, gojëdhëna e anekdota që lidhen me sundimin e Bushtlinjve dhe përfaqësuesve më të njohur të tyre. Pashallëku i Shkodrës ishte një formacion politik që bashkoi një pjesë të madhe të Shqipërisë veriore, u krijua 20 vjet para atij të Janinës dhe jetoi 10 vjet më shumë se ai. Gjatë 75 vjetëve të ekzistencës së vet, ( 1757- 1831) ai u qeveris pa ndërprerje prej pesë përfaqësuesve të familjes s fuqishme feudale të Bushatlinjve të Shkodrës. Periudha e parë e ekzistencës së këtij pashallëku përfshin sundimin e Mehmet Pashë Plakut dhe dy djemve të tij, Mustafa Pashës dhe Kara Mahmut Pashës. Gjatë periudhës së dytë, ku shënohet dhe rënia e tij, sunduan dy vezirët Bushatlinj, Ibrahim Pasha dhe djali i nipit të tij Mustafa Pasha.

Disa nga vlerësimet e historianëve për periudhë e pashallekut të Shkodrës : “Kara Mahmut Pashë Bushatliu është figura më e shquar e Bushatlinjve dhe një nga figurat më të forta që ka nxjerrë Shqipëria gjatë sundimit turk. Me vrasjen e tij, e humbi dhe Shqipëria një farë shprese për tu bërë autonome dhe e pavarur” Abaz Ermenji, 1996.

“Pashalleku i Shkodrës u bë bërthama e shtetit të ardhshëm shqiptar, për të cilin në fund të fundit bëhej një luftë çlirimtare. Sundimi i Bushatlinjve ka një rëndësi të veçantë historike jo vetëm në kuadrin lokal , por dhe në atë kombëtar. Nuk është e rastit që kujtimi tyre u ruajt në kujtesën e popullit si periudhë lufte çlirimtare dhe si e tillë, ndikoi thellë edhe në rilindasit, në ideologët e lëvizjes kombëtare të mëvonshme” Prof. Dr . Stavri Naçi, Pashalleku i Shkodrës, 1964

“Shqiptarët e kanë dashur Kara Mahmutin. Talenti i tij, trimëria e tij pasuria e tij dhe bindje e popullit që sundonte, kanë treguar pavarësinë e tij të vërtetë” Konsulli Francez në Raguzë, 23 tetor 1796

“Kara Mahmut Bushtliu trashëgoi pushtetin e paraardhësve të tij, babait e vëllait të helmuar nga agjentët e Stambollit, dhe e bëri emrin e tij të tmerrshëm për grekët, sllavët e turqit” A. Galanti, albanolog italian, 1901

Bushatlinjtë kundër Asat Pashë Toptanit dhe Mehmet Shehut

Një tjetër përfaqësues i shquar i kësaj familjeje është Sylço Beg Bushati. Në vitin 1913 ai kundërshton Esat Pashë Toptanin për dorëzimin e Shkodrës, madje sipas historianit italian G.Berri, Sylço Begu i afroi Esat Pashës 100 lopë, pasi ai pretendonte se qyteti duhej dorëzuar se nuk kishte ushqime. Sylço Begu ishte protagonist i lëvizjeve politike e shoqërore, ku në vite 1914- 1915 është anëtar i komisionit administrativ të Shkodrës. Ai ishte zv/prefekt në kohën e Zogut dhe mori pjesë si drejtues në Luftën Koplikut. Udhëhoqi xhandarmërinë në kohën e Zogut por në mënyrë demostrative refuzoi rekrutimin e milicisë shqiptare. Në vitin 1943, djali i tij krijoi një çetë nacionaliste. Pas dështimit të konfrencës së Mukjes, ai rreshtohet në kampin antikomunist në Bllokun Indipendent, me qëllim lidhjen me aleatët anglezë. Me çlirimin e Shqipërisë fshihet dhe refuzon të largohet nga Shqipëria, pasi duke qenë i moshuar nuk dëshironte të vdiste larg atdheut. Duke e ditur se komunistët do të ndëshkonin ata që e strehonin dhe e fshihnin, Sylço Beg Bushati largohet nga vendi ku qëndronte dhe drejtohet për tu ndalur tek rrënojat e pabanuara të ish- shtëpisë së vëllait së tij, ku nuk shkelte njeri dhe askush nuk do kishte pasoja . Aty u kap nga komunistët, ku nuk mundi të rezistojë dhe pse ishte i armatosur me një nagant, por i ishte ngrirë dora. Pushkatohet me 21 shkurt 1945 së bashku me Dom Lazër Shantojën.

Pasardhës i Sylço Beg Bushatit, Myfit Bushati rreshtohet me Ballin Kombëtar por strehon dhe ndihmon dhe aktivistë të lëvizjes nacional çlirimtare. Në operacionin represiv komunist të Shefqet Peçit e Mehmet Shehut në Shkodër, në 1944- 1945, ai u arrestua dhe u dënua me 30 vjet burgim. Djali i tij Astrit Bushati është deputet i kuvendit të Shqipërisë që nga viti 2001 e në vazhdim.

Pronat e Bushatlinjve

Sipas të dhënave historike Bushatlinjtë, kanë qenë një familje feudale e fuqishme që gjatë periudhës së sundimit të pashallëkut i zgjeroi mjaft pronat e saj. Nexhmi Bushati rrëfen për “Shekullin” se në Bushat ka qenë shtëpia e madhe e pashallarëve, që ka qenë e vendosur tek një oborr i madh me tre çinarë. Ajo ndodhej në buzë të lumit Drin, në krahun e majtë të rrugës drejt Tiranës. Sipas kronikanit turk E. Çelepiu, kjo shtëpi është ngritur në themel që i takonin shekullit të XV, dhe që ishte vizituar prej tij në vitin 1641. Kjo shtëpi ka qenë dëshmitare e ngjarjeve të mëdha historike. Kështu në oborrin e saj u organizua festimi i madh popullor i vitit 1908, kur u shpall kushtetuta turke e Hyrjetit. Gjithashtu më 1919 aty u mbajt kuvendi i Bushatit, me përfaqësues nga Malësia e Madhe, Dukagjini, Postrriba, fshatrat e Nënshkodrës, Zadrimës, Lezhës etj, dhe ku rreth 2000 burra i kërkuan Konferencës së Paqes në Paris mos copëtimin e Shqipërisë. Shtëpia u rikonstruktua në vitin 1869. Në vitin 1912, serbët e dogjën këtë shtëpi. Shtëpia u dogj dhe në vitin 1924 nga qeveria e Nolit dhe u rindërtua në vitin 1930. Ajo ishte si pallat dhe ekzistencën e saj e vërteton dhe një pohim i Frang Bardhit. Kjo shtëpi qendroi deri në vitet 50-të të shekullit të kaluar, kur u prenë çinarët, u shemb shtëpia dhe u kthye në tokë arë së bashku me xhaminë dhe varret. Shtëpi tjetër e madhe e Bushatlinjve ishte dhe ajo që u ndërtua prej tyre rreth vitit 1873 në qytet një tjetër banesë me pamjen e një pallati, model për kohën. Shtëpia shquhet edhe sot për arkitekturën e jashtme dhe gëshenjet artistike me dru.

Maruf Arnauti – Romancieri i parë në letërsinë siriane

12/01/2012 Lini një koment

Dr. Muhamed MUFAKU (ARNAUTI)

 

MARUF ARNAUTI - ROMANCIERI I PARË NË LETËRSINË SIRIANE

Dr. Muhamed Mufaku

Dr. Muhamed Mufaku

Në vitin 1973 u botua në Damask libri i kritikut të njohur sirian Adnan Ibn Zarril, me titull “Romani sirian”, i cili merret me çështjet e romanit sirian, qysh nga fillet e kësaj gjinie letrare në Siri. Në këtë libër, autori jep listën e romaneve në letërsinë siriane qysh nga viti 1928 e deri në vitin 1973. Sipas kësaj liste del se shqiptari Maruf Arnauti është autori i romanit të parë, të dytë, të pestë e të gjashtë, gjë që është një kontribut i rrallë i ndonjë shqiptari në ndonjë letërsi të huaj.

Kush është Maruf Arnauti?

Në gjysmën e shekullit XIX erdhi nga Vlora në Bejrut shqiptari Hasan Aga Jusufi. Ai, pari arriti në Bejrut, u emërua përgjegjës i sigurimit të këtij qyteti. Ai shumë shpejt u dallua, në krye të detyrës së vet, edhe pse nuk e dinte arabishten. Mirëpo, historiani i njohur arab Jusuf I. Jazbeku zbulon se emërtimi i këtij shqiptari në këtë detyrë nuk qe për një qëllim të mirë. Në të vërtetë, ai u internua në Bejrut me urdhrin e sulltanit Abdul Maxhit (1839-1861) për shkak të tendencave të tij patriotike. Në Bejrut, ai rrëfente tregime për “trimërinë e stërgjyshit të tij Skënderbeut për çlirimin e territorit shqiptar nga pushtuesit e huaj”. Përveç kësaj, historiani Jusuf I. Jazbeku tregon një gjë shumë interesante. Sipas fjalëve të këtij historiani, ai kishte lidhje edhe me arbëreshët e Italisë, me qëllim që të njihej me interesimin e tyre për atdhe. Hasan Jusufi kishte lënë në Bejrut shumë djem e nipa. Njëri prej tyre është edhe Maruf Arnauti.
Marufi u lind në Bejrut në vitin 1892, ku edhe u shkollua. Në fillim u dallua me aktivitetin e tij revolucionar. Ai iku nga ushtria osmane, ku shërbente si oficer, dhe mori pjesë në Revolucionin Arab (1916) kundër pushtetit osman. Më vonë, ai mori pjesë aktivisht në lëvizjen çlirimtare kundër kolonializmit francez në Siri. Për shkak të aktivitetit të tij, ai u dënua me vdekje nga pushteti francez. Mirëpo, pas një kohe, ai u amnistua. Pasi vendosi të jetonte në Damask (1920), u mor kryesisht me letërsi. U dallua me krijimtarinë e vet të llojllojshme: shkroi tregime, drama, u mor me gazetari, sidomos u dallua si romancier.
Në fushën e tregimit, Maruf Arnauti, dallohet me tregimin e tij “Firadus al-Mari” (Parajsa e al-Mariut), i cili u botua në vitin 1915, atëherë kur tregimi sirian filloj të zhvillohej. Ky tregim, sipas kritikut sirian Samir Sheik al-Ardi, është “ndër tregimet e para të zhvilluara në Siri”.
Si dramaturg, Maruf Arnauti, gëzon një vlerësim të posaçëm në kritikën siriane. Ai, sipas kritikut Adil Abu Shanab, është “i pari në Siri që ka shkruar dramën me plot kuptimin e fjalës. Kontributi i Maruf Arnautit në dramën siriane është shumë i madh, gjë që e vlerëson shumë lart kritiku sirian Adnan Ibn Zarril. Ky kritik shkruante në një rast se Maruf Arnauti “ka realizuar fitore të mëdha, se ai e bindi opinionin që teatri mund të shfrytëzojë të gjitha temat letrare, artistike, historike, lirike, shoqërore, dhe patriotike”. Ndër dramat e Maruf Arnautit dallohet veçmas “Xhemeal Basha al-Safah” (1919) dhe “Ebu Abdullah al-Sagir” (1929).
Edhe në gazetari kishte një aktivitet të gjallë. Ai mori pjesë në nxjerrjen e gazetës “al-Istiklal al-Arabi” (Pavarësia Arabe, në vitin 1917). Më vonë, në vitin 1919, ai vetë nxjerr revistën “al-Alam al-Arabi” (Flamuri Arab), e cila kishte përmbajtje letrare. Një vit më vonë, më 1920, ai nxjerr gazetën e përditshme “Fata al-Arab” (I riu arab), e cila vazhdoi të botohet deri në vdekjen e tij, në vitin 1948. Kjo gazetë, e cila ishte e përhapur jo vetëm në Siri, kishte një përmbajtje të llojllojshme. Në këtë gazetë, Maruf Arnauti ka qenë njëkohësisht kryeredaktor, redaktor, përkthyes, korrektor, lektor dhe arkëtar!
Ndërkaq, kontributin e tij më të madh në letërsinë siriane e dha si romancier. Siç e pamë më lart, ai është autor i romanit të parë, të dytë, të pestë dhe të gjashtë në letërsinë siriane. Romani i tij i parë “Sejjid Kurejsh” (1928) qe botuar në tri vëllime, me gjithsej 918 faqe. Në vitin 1971 doli botimi i tretë i këtij romani, gjë që tregon vlerën e tij. Pikërisht prej këtij romani ne kemi zgjedhur një fragment me titull “Lindje”. Në këtë fragment ndoshta vërehet ndonjë dobësi artistike, por është e natyrshme, meqë fragmenti është marrë nga romani i parë në letërsinë siriane. Me fjalë të tjera, vlera e këtij fragmenti, por edhe e romanit, në përgjithësi është më shumë historike se sa artistike.
Në këtë fragment, Maruf Arnauti trajton një temë të traditës së përhapur dikur te arabët: vrasjen e vajzave të porsalindura. Sipas mendimit tonë, ky fragment ka një vlerë të posaçme, ngase autori tregon se kjo traditë nuk rrjedh nga mentaliteti i arabëve, por nga mjerimi dhe varfëria e tyre.
Është e vërtetë se Maruf Arnauti, edhe në veprat e tij, u dallua si luftëtar i palodhshëm për arabizmin, për çlirimin e arabëve dhe bashkimin e tyre. Ai luftoi dhe krijoi për të tjerët, për arabët, por ai nuk është as shqiptari i parë e as i fundit që luftoi për të tjerët.
Është e vërtetë se Maruf Arnauti nuk e dinte shqipen, por kjo nuk do të thotë se ai ishte pa ndjenja kombëtare. Nga gjuha shqipe, ai dinte vetëm një fjali: “Unë jam shqiptar”…

Maruf ARNAUTI

LINDJE
(fragment romani)

Në Ukaz, në qytezën e vogël, njerëzit që erdhën nga çdo anë, u kënaqën me poezinë e mirë. Kështu Ukazi, edhe në këtë sezon të ri e të frytshëm, tregoi se ç’tradita ka në ruajtjen e poezisë, gjë me të cilën mburret Saharaja e arabëve, e cila përvëlon në forcimin e unitetit të saj letrar dhe kombëtar.
Mirëpo, në këtë moment të këndshëm, njerëzit dëgjuan një zë të fuqishëm, panë një burrë duke dalë nga radhët e njerëzve, duke u afruar në atë vend ku gjendeshin Uaraka Ibn Nufal dhe Mauija, gruaja e Adiut. Burri ishte i armatosur deri në dhëmbë. Njerëzit duke u frikësuar prej tij, filluan të ikin duke pyetur se si kishte mundur ky të hynte me armë në Ukaz. Burri filloi të klithte:
- Ku është gruaja ime? Më thanë se është këtu…
Ai u ndal afër Vereka Ibn Nufalit. Mauija fare nuk deshi të largohej prej këtij plaku. Burri përsëri thërriste:
- Kthema gruan, o plak! Gruaja dridhej prej tmerrit, dhe filloi të qante duke klithur:
- Më ruani prej këtij tirani… Ky do të më vrasë…
Njerëzit u shqetësuan para kësaj skene dhe filluan të shqirren:
- Ky është Adiu vjedhës…
Vereka u ngrit në këmbë duke bërtitur:
- Mauija gjenden nën mbrojtjen e Ebu Sufjanit, dhe i tha: largohu prej këtu…
- Por, ajo është gruaja ime!
Ebu Sufjani dëgjoi këto fjalë dhe së shpejti erdhi për ndihmë. Ai u ndal ndërmjet plakut dhe gruas.
- Ç’do, o i pafytyrë?
Adiu u përgjigj:
- U betova se do ta vras gruan time nëse lind vajzë.
- Ç’njeri i keq je! Merreni armën e tij!
Njerëzit u tubuan rreth Adiut dhe filluan ta çarmatosin, kurse gruas i ra të fikët në tokë. Disa njerëz e morën atë në shtëpinë e Ebu Sufjanit, kurse disa nga zotërinjtë e fisit Kurejsh erdhën për ta mbrojtur. Njerëzit filluan ta largojnë Adiun jashtë sheshit. Ndërkohë gruaja lindi një vajzë.
Adiu ishte ende në luftë me njerëzit kur dëgjoi klithjet e gruas së tij. Ai ngeli pa fuqi, filloi t’i pyesë njerëzit përreth për gruan e tij, duke bërtitur:
- Ma ktheni gruan! Kjo është punë për mua!…
- Ky është i dehur – thanë njerëzit.
Ebu Sufjani u kthye i shqetësuar te Adiu dhe i tha:
- Qetësohu, gruaja jote po vuan, ajo ka nevojë për mëshirë.
- Ç’po thua, o zotëri?
- Po të them se gruaja jote e mjerë sapo lindi, ka nevojë për qetësi, përndryshe do të vdesë së bashku me vajzën.
- Çka? Po më thua se lindi vajzë?
- Po të vjen keq, o i mjerë, që të lindi vajzë? Ajo është e bukur si lule dhe e ndritur si dielli.
- Por…
- Por çmenduria të pushtoi dhe të bëri të pamëshirshëm, të vështirë si vërshimi. Kthehu në veten tënde, sonte e ke një pranverë që ta mbushë jetën me kënaqësi.
- Ç’po thua, o zotëri?
- Më shiko… më njeh?
- Kush nuk të njeh në Ukaz, o zotëri?
- Atëherë harroje këtë urrejtje që e kafshon veten tënde, mendo se tash je bërë babai i një krijese të dobët, që ka nevojë për dashurinë tënde.
- Por jam i mërzitur nga jeta ime e mjerë, nga jeta në errësirën e varfërisë; nuk mund ta siguroj kafshatën e jetës për këtë vajzë të porsalindur!
- Ky është ai mjerimi që e mbyti mëshirën në zemrën tënde?
- A e di se ç’është mjerimi? Mjerimi është det dhembjesh dhe dëshpërimesh; mjerimi është shtëpi pa kulm dhe pa dritare; mjerimi është një zemër e errët dhe pa ndjenja; mjerimi është varr i etshëm që e hap gojën për viktimat dëshmorë.
- Ky është mjerimi?
- Po, o i ndershëm. Mjerimi është ajo urrejtje që e pengon zemrën për të kuptuar bukurinë dhe dashurinë. Mjerimi në kulmin e tij është ajo revoltë kundër të mirës në çdo formë.
- Dëgjo! Dëshiroj të të shpëtoj nga mjerimi.
- Si?! Ç’po thua? Do të ma shtrish dorën tënde të mëshirshme?
- Po, në këtë moment, e në këtë vend.
Vereka Ibn Nufali nuk qe larg Ebu Sufjanit. Ai iu afrua dhe e pyeti:
- Më lejon mua, o zotëri, që të flas me këtë njeri?
- Po. Fol, o plak i urtë! – u përgjigj Ebu Sufjani.
Ai ia shtrëngoi dorën Adiut dhe i tha:
- Mjerimi është ashtu siç e ke përshkruar, por ndikimi i tij është i dobët në shpirtin e mirë… Ka shumë të mjerë në mesin e njerëzve, por fatet e tyre nuk janë të ngjashme. Mjerimi mbjell urrejtjen dhe dhunën në shpirtrat e dobët… Jeta është një stinë, stinë e dimrit të cilën e quajmë mjerim, e shpirtrat e mirë janë ata që i pastrojnë shirat e kësaj stine.
- Më ke zbutur me këto fjalë.
- Hiqe nga shpirti yt atë gjarpër që e shpërndan helmin në veten tënde!
- Po, do ta shkul gjarprin që më pushtoi nga dehja. Do ta shikoj jetën me sy e me zemër të shëndoshë…
- Po Mauija?
- Do të kthehem te ajo i penduar për atë që bëra.
- Po fëmija?
- Do të jem për të ai baba, që e shoh në fytyrën e saj të buzëqeshur këtë dritë që mbush malet e Faranit.
- Atëherë, do ta gjesh në shtëpinë time atë lumturi, që e ke kërkuar derisa të lodhi… Shko me gruan e vajzën te bija e xhaxhait tim, Hadixhja, në Mekë. Ajo është bujare, është më e ndershmja e më e pasura ndër gratë e fisit Kurejsh. Kur të takohesh me të, tregoi se Vereka më dërgoi te ti, që të jem në mesin e burrave që i dërgon për tregtinë tënde në Siri. Do të shkosh tek ajo?
Adiut iu mbushën sytë me lot, e mori dorën e plakut dhe tha:
- Do të shkoj nesër… Kurrë nuk do të të harroj për këtë të mirë. Më ke shpëtuar nga vuajtja.
Ai e shikoi Ebu Sufjanin me sy plot falënderim dhe i tha:
- O zotëri, zëri yt zgjoi një mall të fjetur në zemrën time, që nuk e shijova kurrë më parë. Më trego tani se ku është gruaja ime…
Ebu Sufjani e mori deri në shtëpi. Ai hyri brenda në qetësi. Kur e pa gruan e tij të shtrirë me vajzën, ai u gjunjëzua afër këmbëve të saj, e përqafoi duke shikuar sytë e saj të mbushur me lot.
Mauija i ngriti sytë dhe i tha:
- Adi, ç’do të bësh me mua?
- Oh, e mjerë, të erdha i penduar, të kam tmerruar me urrejtjen time të rrejshme dhe me mendjen time që kurrë nuk u zgjua.
- Po e kaluara?
- E varrosa në harresë. Tash u zgjua shpirti im, të erdha si njeri i ri me mend e me zemër. Po vajza, ku është?
- O bijë, zemra ime ishte deri më sot si dru i zhveshur prej gjetheve dhe i mbushur me mjerim. Por lindja jote ia ktheu drurit gjethet dhe lulet, që e fshijnë mjerimin…

 

Përktheu nga gjuha arabe:
Dr. Muhamed MUFAKU (ARNAUTI)

 

*Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 2, Pranverë-Verë, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

 

Revista “URA” në Facebook: https://www.facebook.com/pages/Revista-URA-Tiranë/383945141873

Hoxhë Hasan Tahsini për shkrimin e shqipes

09/01/2012 Lini një koment

HOXHË HASAN TAHSINI PËR SHKRIMIN E SHQIPES

(Me rastin e 200-vjetorit të lindjes)

Hoxhë Hasan Tahsini

Hoxhë Hasan Tahsini

Hoxhë Hasan Tahsini, ky dijetar dhe atdhetar i flaktë për veprimtarinë e tij në të mirë të idealit kombëtar, bën që të vlerësohet edhe pas 200 vjetësh të lindjes dhe 130 vjetësh të vdekjes. Është shquar për ato krijime kushtuar psikologjisë, astronomisë, përgjithësisht shkencave ekzakte, ndërsa në vitin 1874 shpërndau një fletë fluturuese ku kishte përfshirë alfabetin origjinal që e kishte titulluar në gjuhën frënge dhe turke: “Alfabeti metodik shqip”.

Vepra e tij është vlerësuar nga studiuesit shqiptarë, duke realizuar botime të ndryshme dhe duke organizuar konferenca shkencore rreth figurës së tij. Së fundi u botua monografia “Profesor Hasan Tahsini”, në tri vëllime (Tiranë, 2009) e autorit Laurant Bicaj, që është botimi më i gjerë që është bërë deri tani për Hasan Tahsinin.

Shteti shqiptar i ka dhënë titullin “Mësues i Popullit” (1961) dhe Urdhrat “Për veprimtari patriotike” të kl.II (1962), dhe “Naim Frashëri”, kl.I (1995).

* * *

Hasan Tahsini u lind në Ninat të Konispolit, më 1811, 200 vjet më parë, ndonëse ka edhe versione të tjera për lindjen një ose dy vjet më vonë. Fëmijërinë e tij e kaloi në Shqipëri, duke ndjekur të atin nga Janina në Shkodër, pranë Mustafa Pashë Bushatit, ku qe mësues i fëmijëve të tij. Ndjekja dhe zbulimi i dokumenteve për punën që ka bërë i ati në këto pashallëqe do të ishte me shumë vlerë për të vërejtur ndikimin që kanë pasur këto lëvizje nga Jugu në Veri, pasi duhet të ketë qenë një njeri me influencë dhe duhet të ketë pasur ndonjë status të veçantë. Të dhënat e sotme janë më shumë opinione se sa të dokumentuara. Lëvizi nga Shkodra në Berat në detyrën e myftiut, ku mori me vete edhe fëmijët e tij. Pas vdekjes së të atit, H.Tahsini kthehet në vendlindje, por tashmë me bindjen për të lënë Ninatin. S’kaloi shumë kohë dhe do të vendoset në Stamboll dhe shumë shpejt do të shquhet si veprimtar i shquar i lëvizjes sonë kombëtare. Në kryeqytetin e perandorisë osmane shkoi për t’u arsimuar dhe për të fituar dije, prandaj fillimisht ndoqi një nga medresetë më të dëgjuara të Stambollit me afat katërvjeçar.

Duke parë zgjuarsinë e Hasan Tahsinit dhe përfundimin me shumë sukses të shkollës, e zgjodhën që ta dërgojnë në Universitetin e Sorbonës, ku do të studiojë për shkencat ekzakte. Udhëtimin e dytë për në kryeqytetin francez e bëri në vitin 1857, jo më si student, pasi kishte mbaruar me rezultate të shkëlqyera Fakultetin e Shkencave të Natyrës, por i atashuar si imam i ambasadës turke në Paris. Qëndrimi në Paris për një kohë shumë të gjatë bëri që ai të njihte jo vetëm personalitete të ndryshme, por të njihej edhe me zhvillimet në fushën filozofike të Francës së asaj kohe.

U kthye nga Parisi në shkurtin e vitit 1869. Rrjedhja e ngjarjeve fillimisht shkoi në favor të H.Tahsinit, pasi emri i tij ishte bërë i njohur si njeri i përgatitur dhe opinioni kërkonte njerëz me dije, prandaj u zgjodh rektor i Universitetit të Stambollit, universitet i porsahapur (1870). Por lavdia e tij nuk zgjati shumë, pasi programi shkencor i paraqitur nga Hasan Tahsini shkaktoi indinjatë dhe revoltë te një pjesë e dëgjuesve që përfaqësonin një klan të prapambeturish, por që kishin peshë në piramidën qeveritare. Këto bënë që shumë shpejt H.Tahsinin ta shkarkonin nga detyra e rektorit (11 dhjetor 1870) dhe universiteti të mbyllet. Hasan Tahsini mbeti pa punë, por shpejt adoptoi një ndërtesë të vjetër, ku sipas Sami Frashërit, ”Jetën e tij e kaloi midis librave të shumtë dhe instrumenteve shkencore, duke studiuar dhe dhënë mësim”.

Në vitin 1874 Hasan Tahsini ndodhej në Shqipëri. Veprimtaria politike dhe arsimore e H. Tahsinit dhe e K.Kristoforidhit ra në sy edhe të konsullit francez në Janinë, August Dozonit, sipas të cilit, ata “po përpiqeshin të përpunonin gjuhën shqipe deri në nivelin e një gjuhe të shkruar dhe të përhapnin gjithashtu arsimin në gjuhën amtare, duke i ngritur një barrikadë helenizmit”. Deri më sot nuk kemi ndonjë të dhënë tjetër nëse është marrë me të vërtetë dhe çfarë pune ka bërë për hartimin e një gramatike dhe fjalori të shqipes, që kanë qenë ëndrra të rilindësve tanë. H.Tahsini më pas udhëtoi përsëri për në Stamboll, ku kaloi çastet e fundit të jetës së tij.

Vdiq në vitin 1881, në moshën 70-vjeçare, në Eren-Qoj, një nga fshatrat më të bukura të Stambollit nga ana e Ysqydarit.

* * *

Në këtë shkrim nuk do të merremi me gjithë diapazonin e veprës së tij, por do të përqendrohemi kryesisht në kontributin e tij në fushën e shkrimit të shqipes.

Përpjekjet e Hasan Tahsinit për këtë problem nisin që herët, në fillimet e gjysmës së dytë të shekullit XIX.

Në Stamboll, në këto vite ai do të bashkëpunojë edhe me patriotë të tjerë, si me Ismail Qemalin, Kostandin Kristoforidhin, Pashko Vasën etj. Lëvizja jonë kombëtare ende nuk ishte në ngritje, por këta veprimtarë po jepnin sinjalin se së shpejti lëvizja politike e shoqëruar me një lëvizje kulturore do të rritej.

Veprimtaria e Hasan Tahsinit në fushën e shkrimit të shqipes duhet parë në dy rrafshe: e para, në përpjekjet e tij në bashkëpunim edhe me patriotë të tjerë për zgjidhjen e alfabetit të përbashkët të shqipes; e dyta, si hartues i një alfabeti të veçantë të shqipes. Nga të dhënat që njohim deri më sot mendohet se rreth viteve ’50 të shekullit XIX kemi përpjekje për lëvrimin e gjuhës shqipe dhe hapjen e shkollave si dhe për “themelimin e një shoqërie kulturore në Stamboll, qëllimi i së cilës ishte të grumbullonte mjetet e nevojshme për shtypjen e librave dhe mbajtjen e shkollave”.

Ky problem nuk mund të zgjidhej me përkrahjen e perandorisë osmane, por do të zgjidhej nga vetë shqiptarët dhe qe një nga çështjet që u diskutua më shumë gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX. Të dhëna me interes na jep Jani Vretoja në kujtimet e tij për historinë e alfabetit të shqipes (dorëshkrim), të cilin e kemi pasur parasysh për kontributin e Hasan Tahsinit në këtë fushë. Për mbledhjen e vitit 1867 ai shkruante se, “nevojën e përdorimit të një alfabeti të vetëm të përbashkët që të kishte aq shkronja të thjeshta njëformëshe sa ka gjuha jonë shqipe zanore dhe bashkëtingëllore, e ndjenë në vitin 1867 njerëz të shquar të kombit tonë që ndodheshin dhe banonin në Stamboll…si Ismail.Beu…P.Vasa…ligjëruesi Hasan Tahsini prej Filati, njeri me kulturë arabe, persiane, turke dhe franceze dhe K.Kristoforidhi…”

Diskutime u zhvilluan për katër variante për të cilët ishin të përgatitur dhe secili kishte shfaqur mendimin e tij. Pikënisja qe viti 1867 dhe vazhdoi edhe me orvatje të tjera deri në vitin 1879, kur u miratua alfabeti i Stambollit. Më shumë përkrahës pati varianti për alfabetin latin, i përfaqësuar nga I. Qemali, K. Kristoforidhi, P. Vasa etj. Dhe kjo qe zgjidhja më e drejtë, pasi ai u përdor që me dokumentin e parë të gjuhës shqipe, me “Formulën e pagëzimit” të vitit 1462, ndonëse në atë kohë ajo nuk njihej. Variantet për alfabetin arab dhe variantet e tjera u kundërshtuan edhe nga Hasan Tahsini. Ai në të gjitha mbledhjet që ka marrë pjesë gjatë atyre 12 vjetëve, ka qenë kundërshtar i rreptë i gjithë varianteve të tjera, përveç atij origjinal. Ai donte që alfabeti të ishte i veçantë, me shkronja të reja, të ndryshme nga ato që ekzistonin.

* * *

Komiteti i Stambollit në vitin 1877 krijoi një komision për hartimin e alfabetit të përbashkët të shqipes, në përbërje të të cilit ishte edhe Hasan Tahsini. Me mjaft interes është një artikull i autorit botuar në vitet e zjarrta të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Të dhënat për këtë shkrim i kemi marrë nga artikulli i Z.Litos: “Arma e diturisë dhe e përparimit”, ku autorja jep të përkthyer disa nga pasazhet e këtij shkrimi, të botuar te gazeta “Prizren” dhe të ribotuar edhe te gazeta “Basiret” në turqisht, që dilte në Stamboll. H.Tahsini i dërgoi një letër të hapur këtij organi, ku shprehte kënaqësinë për vendimin e Komitetit të Stambollit për hartimin e një alfabeti të përbashkët të shqipes. Për këtë H.Tahsini shkruante: “Në të vërtetë, mbledhja e vitit të kaluar (e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, T.O.) nuk e la në asnjë mënyrë në harresë problemin e mjeteve që duhen për të përhapur arsimin në Shqipëri, por gjithnjë ka kërkuar dhe vepruar…për të rregulluar dhe siguruar shpenzimet e duhura që nevojiten për të përpiluar një fjalor shqip, për të hartuar rregullat gramatikore dhe sintaktike të kësaj gjuhe, që është më e përsosura midis gjuhëve të Europës dhe për të redaktuar dhe botuar disa revista të dobishme me karakter shkencor dhe moral”.

Siç shihet nga ky fragment, Lidhja Shqiptare e Prizrenit ka pasur si objekt në fushën e kulturës jo vetëm zgjidhjen e alfabetit të përbashkët të shqipes, por edhe zhvillimin e arsimit në Shqipëri, duke u përpjekur të sigurojë mjetet financiare për hapjen e shkollave, por edhe për hartimin e një fjalori shqip dhe të teksteve mësimore, siç ishte gramatika.

Në këtë shkrim, duke i dhënë përparësi përhapjes së diturisë dhe të përparimit, ai nuk pajtohej me atë mozaik alfabetesh që përdoreshin deri në atë kohë, si dhe me përdorimin e alfabeteve të gjuhëve të huaja, që nuk i përshtateshin natyrës së gjuhës shqipe. Për autorin, asnjë variant që mund të këshillohej të përdorej për shqipen nuk ishte i pranueshëm, përveç atij të posaçëm. Ai gjithnjë kërkonte të bindte lexuesin se shqipja nuk ka nevojë për çfarëdo alfabeti, por një i tillë që t’i përshtatej natyrës së gjuhës shqipe dhe të ishte larg ndikimeve politike dhe fetare. Përsëri në këtë artikull shkruante: “Po të mos krijojmë një alfabet për një gjuhë, i sigurt, i saktë dhe i mbrojtur nga ndikimet politike, shkronjat në të do të duken të huaja…dhe kështu nuk do të jetë e mundur të përfitojmë atë që dëshirojmë që të jetë për këtë shekull i përshtatshëm“. Për H.Tahsinin nuk ka rëndësi madhësia e shkronjave, por vlera dhe rëndësia që ka për gjuhën shqipe. Dhe për këtë, në shkrimin e botuar në “Basiret”, theksonte: “Sado që janë të vogla si këmbët e milingonës, shkronjat janë arma më e fuqishme e përparimit dhe e diturisë, prandaj t’i pranosh ato pa treguar kujdes të veçantë, është më e dëmshme se sa të zgjedhësh një armë dhe pa e provuar, të luftosh me të. Bile, – shtonte ai, – një armë jo e mirë sjell humbjen e një beteje, kurse një alfabet i gabuar shkatërron lumturinë e popullit”.

Këtë bindje për zgjidhjen e alfabetit të përbashkët, duke pranuar një alfabet origjinal, nuk e ndryshoi, ndonëse e miratoi alfabetin e Stambollit dhe nuk e kundërshtoi atë.

* * *

Hasan Tahsini ka hyrë në historinë e alfabetit të gjuhës shqipe me atë fletë fluturuese të shpërndarë afro një shekull e gjysmë më parë me titull: “Alfabet metodik shqip”. Që nga titulli kuptohet pikësynimi i autorit, që në trajtimin e problemit të jetë metodik dhe në ato pak rreshta ia ka arritur qëllimit.

H.Tahsini ka pasur objektiva të caktuara që alfabeti i tij të realizojë dy kritere: atë shkencor, që një tingull-fonemë ta paraqesë me një grafemë, si dhe atë atdhetar, që alfabeti të ishte jashtë çdo ndikimi politik dhe fetar. Njëkohësisht, ky sistem shkrimor, sipas H.Tahsinit, ishte praktik, i lehtë dhe i shpejtë në të shkruar dhe në botime.
Titujt dhe nëntitujt të vendosur në këtë fletë janë dhënë në frëngjisht dhe turqisht. Në gjysmën e pjesës së sipërme janë shënuar zanoret dhe bashkëtingëlloret e shqipes dhe poshtë shkronjat e shtypit, theksat dhe shenjat e pikësimit. Alfabeti i H.Tahsinit ka 36 grafema, por shenja ka më shumë.

Në gjysmën e pjesës së poshtme të fletës janë shkruar dy thënie: njëra e filozofit gjerman Gotfrid Vilhelm Laibnic (Gottfried Wilhelm Leibniz 1646-1716), që ka botuar edhe disa fjalë shqipe dhe është e tillë: “Laibnici i madh, filozof i Allemanjes (Gjermanisë) ka than: më epni nji pal shkroinjza të mira t’iu jap një gjuhën fort të mirë, me epni një gjuhën të mirë t’iu jap një civilazicion (qytetërim ) fort të mirë” dhe tjetra, thënia e filozofit frëng Volnei (Constandin François de Chasseboeuf comte de Volney, 1757-1820): “Gjith shkroinjzat të Evrops ian maskaralike don me thanë ian me të meta”. Këto dy thënie nuk janë marrë vetëm me qëllim krahasimi për të parë numrin e lëvizjeve të dorës që duhen për të shkruar këto thënie me alfabetin e gjashtë gjuhëve, por ato kanë një domethënie shumë kuptimplotë që përputhej me pikësynimin dhe idealin që kishte H.Tahsini. Qëllimi tjetër i autorit ishte të vërtetonte se me alfabetin e tij do të duhen shumë pak lëvizje të dorës për të shkruar të njëjtën gjë të dy thënieve të filozofëve të përkthyera në shqip, me alfabetet e turqishtes, frëngjishtes, greqishtes, bullgarishtes dhe armenishtes. Ai do t’i bindë shqiptarët se alfabeti i tij i veçantë ishte edhe ekonomik. Me alfabetin e tij duhen shumë pak lëvizje të dorës, d.m.th., sa gjysma e alfabeteve të tjerë. Gjithashtu, ky alfabet nuk është i huazuar, por është i thjeshtë dhe praktik, si dhe shumë ekonomik. Me këtë sistem shkrimor do të shtypeshin vepra me një afat më të shkurtër, shumë të domosdoshëm për lëvizjen tonë kombëtare, pasi këto botime do të ishin më pak të kushtueshme dhe vëllimi do të ishte më i vogël. Por realiteti nuk ishte i tillë, pasi duheshin shtypshkronja të veçanta, gjë për të cilën mungonin mjetet financiare. Gjithashtu, shumë shenja ishin mjaft afër njëra-tjetrës, sa do të ishte e vështirë të përdoreshin pa gabime.

Pasqyra e alfabetit të Hasan Tahsinit fliste për punën dhe përpjekjet e një njeriu reformator dhe erudit që me një fletë, falë kulturës së gjerë, kërkonte të hartonte një sistem të shkrimit të shqipes jashtë çdo ndikimi dhe huazimi. Në atë fletë, siç e theksuam, përfshiheshin edhe theksa të ndryshëm, si dhe shenjat e pikësimit që grafikisht janë të njëjta me shenjat e sotme. Dëshira e autorit ishte e tillë që t’i vërë themelet shkrimit të shqipes, por shumë e vështirë për t’u realizuar, duke ditur pengesat që duheshin kapërcyer.

Problem mbetet autorësia e kësaj flete alfabetike, kur nuk është shkruar as emri i autorit, as data e hartimit. Edhe ne kemi shprehur mendimin tonë, duke u përpjekur ta argumentojmë se autor i saj është Hasan Tahsini. Një punë të tillë mund ta bënte një njeri i ditur dhe i zgjuar, me horizont dhe me përgatitjen e nevojshme shkencore, siç ishte Hasan Tahsini. Kjo fletë është një pasqyrë e vogël “enciklopedike” e shkrimit të shqipes.

* * *

Hasan Tahsini duhet të ketë punuar për hartimin e tij për një kohë të gjatë, pasi ai vetë pohon duke debatuar me Jani Vreton se: “Për të shpikur shkronja të reja, duhet një kohë e gjatë”. Ndërsa për kohën kur është shpërndarë kjo fletë, mendimet e studiuesve sillen rreth viteve 1870-1874; më 1870, 1872 ose 1874. Duke u mbështetur edhe në disa të dhëna të tërthorta, më e pranueshme është viti 1874.

Edhe për burimin e këtij alfabeti mendimet nuk janë të njëjta. Disa pohojnë se ka një fizionomi të ngjashme me alfabetin punik-armeik-hebraik dhe jo i përbërë me vija gjeometrike. Ka edhe ndonjë mendim tjetër. Alfabeti i Hasan Tahsinit është i tipit sui generis, sepse autori luftoi që alfabeti i tij të ishte i veçantë, jashtë çdo ndikimi. Megjithatë, ka elemente nga alfabetet e lashtë e në veçanti nga ai finik.

Deri vonë është menduar se ekziston vetëm një variant i këtij alfabeti, por edhe një kopje e vetme.

Gjatë punës sonë për historinë e alfabetit të shqipes, në Arkivin e Shtetit kemi ndeshur edhe me një variant të përafërt të alfabetit të Hasan Tahsinit. Është një kopje e dytë e fletës së njohur, ku dikush kishte vënë dorë duke fshirë disa shkronja e duke i zëvendësuar ato, dukuri që e vëmë re edhe në ekzemplarin e parë, por që janë të palexueshme. Tashti janë korrigjuar tetë shkronja, të cilat janë shkruar me bojë. Ka edhe ndonjë ndryshim tjetër. Kështu, variantit të parë i janë bërë ndryshime, por duke ruajtur numrin e shkronjave. Për këtë arsye e kemi quajtur variant të dytë. Më hollësisht e kemi përshkruar në monografinë tonë: “Udha e shkronjave shqipe. Histori e alfabetit”.

* * *

Alfabeti i H.Tahsinit nuk pati ndonjë përhapje të gjerë. Edhe ata që janë marrë me historinë e alfabetit të shqipes deri në vitet ’60 të shekullit të kaluar nuk e përmendin këtë alfabet, që për mendimin tonë, nuk e kanë njohur. Megjithatë, me punën këmbëngulëse të disa studiuesve të mëvonshëm, Hasan Tahsini ka zënë vendin që i takon në historinë e shkrimit të shqipes, si hartues i një alfabeti të veçantë.

Hafiz Ibrahim Dalliu – Mufessir shqiptar

08/01/2012 Lini një koment

Dr. Ismail BARDHI

HAFIZ IBRAHIM DALLIU – MUFESSIR SHQIPTAR

“Ne nuk kemi dërguar asnjë profet që ai për t’ia shpjeguar të mos ketë folur me gjuhën e popullit të vet.” (Kur’an, Ibrahim: 4)

Dr. Ismail Bardhi

Libri i Shenjtë shenjtërinë e tij përpos në besim e ka edhe në lutje, gjegjësisht në origjinalitetin e tij metahistorik, por edhe në aspektin historik, e vetë Urdhëruesi i paraqitjes së Librit të Shenjtë, në këtë rast të Kur’anit, na tregon se si besimi ashtu edhe gjuha janë dy kategori të cilat në esencë burojnë nga vet Ai – Zoti: “Nga argumentet e Tij është edhe krijimi i qiejve dhe tokës, llojllojshmëria e gjuhëve tuaja…” (Kur’ani, er-Rrum: 22)

Pra, Kur’ani përveç dimensionit të vet metahistorik e ka edhe dimensionin historik dhe atë me vetë paraqitjen e tij si për dëgjimin, të pamurit dhe shkrimin, duke iu prezentuar njeriut në formën e fjalës njerëzore, sepse gjuhën e merr si mjet për t’u bërë i dukshëm.

Gjuha e Islamit nuk njeh asgjë tjetër pos besimit dhe jobesimit, për këtë arsye ai as që e ka si problem nacionalizmin në gjuhë. Në Kur’an lexojmë për Zotin i cili porosinë e vet ua drejton të gjithë kombeve në gjuhët e tyre.

Tefsiri, sipas shkrimeve të shumta dhe përmbajtjeve të tyre, mund të konsiderohet si aftësi dhe njohuri për interpretim të duhur të të folurit, librit apo tekstit. Ai ka qenë disiplinë ndihmëse metodologjike në teologji dhe jurisprudencë. Parim i tij kryesor ka qenë interpretimi i tekstit, analiza e gjuhës, vënia e tekstit në kontekst historik dhe studimi i raportit mes formës letrare dhe përmbajtjes. Tefsiri kërkon që teksti edhe të kuptohet, d.m.th. jo vetëm që të përkthehet/interpretohet lashtësia, por edhe gjendja e lashtësisë shpirtërisht të adaptohet në gjendjen e tashme.

Tefsiri rrënjët e veta i ka që nga koha e Muhammedit a.s., të cilin edhe e kishte si interpretuesin më të afërt për zemrën, për shkak se ai ishte nën hijen e Zotit. Kjo problematikë gradualisht shndërrohet në disiplinë në vete, e cila ka vend të posaçëm në shkencën e teologjisë islame.

Në këtë përpjekje vërehen punime të shumta nga dijetarët e proviniencës islame, të cilët i janë përkushtuar të kuptuarit dhe të interpretuarit sa më të mirë të Fjalës së Zotit. Për këtë arsye ne, duke e pasur parasysh historiatin e gjatë të disiplinës së ekzegjezës së Kur’anit dhe mufessirëve të ndryshëm, që ta tregojmë pasurinë e kësaj disipline do ta prezentojmë një mufessir shqiptar, Hafiz Ibrahim Dalliun, së pari ia dhënë vendin e duhur në korpusin e ekzegjezës, duke u ndalur në disa pika të jetës dhe veprimtarisë së tij, burimeve të tefsirit dhe metodës së tefsirit të cilat vërehen në tefsirin e tij të quajtur Ajka e Kuptimevet të Kur’ani Qerimit.

Pak jetëpërshkrim

Hafiz Ibrahim Dalliu u lind në qytetin e Tiranës, më 1878 në një familje me kulturë të lartë fetare, në kohën kur në Shqipëri lëvizja arsimore rritej e bëhej gjithnjë më intensive.

I përket plejadës së nderuar të figurave të shquara të kulturës fetare tek shqiptarët, po ashtu edhe një periudhe shumë të rëndësishme për historinë e popullit shqiptar, siç është ajo e Rilindjes kombëtare. Jeta e tij nuk ka qenë e qetë, përkundrazi, ajo qe e vështirë, plot shqetësime e brenga me lëvizje të detyruara nga rrethanat tragjike historike gjatë shumë lëvizjeve që ndodhnin asokohe.

Nga gjurmimi i literaturës e nga autobiografia e tij mësojmë se shkollimi i hafiz Ibrahim Dalliut u bë në faza të ndryshme, shkollën fillore dhe të mesme i kreu në atdhe, pastaj për arsimim të mëtejmë u dërgua në Stamboll, të cilin për fat të keq e ndërpreu për arsye ekonomike.

Në kushtet e jetës e të punës së tij përpos problemeve fetare, kishte edhe probleme të tjera siç ishin problemi i gjuhës shqipe, shkollës dhe arsimit, publicistikës e që njëkohësisht ishin edhe probleme të përgjithshme të asaj kohe në mesin e shqiptarëve. Si mësues i shkollës shqipe, ai filloi në shkollën e parë shqipe në Tiranë, ndihmoi hapjen e shkollës për femra po ashtu në Tiranë më 1908, nga dolën edhe mësueset e para të gjuhës shqipe në këtë qytet.

Në fund të vitit 1909 radhitet me mësuesit e Normales së Elbasanit. Punën e tij për këtë shkollë hafiz Ibrahim Dalliu e kishte filluar edhe para Kongresit të njohur të Elbasanit, që vendosi për hapjen e Normales. Në këtë Kongres ai mori pjesë si i deleguar nga tiranasit, së bashku me disa shokë.

Veprimtaria kulturore e Hafiz Ibrahim Dalliut rrok një fushë të gjerë pune e përpjekjeje, duke filluar së pari nga aktiviteti i tij që kishte rreth gjuhës amtare, mësues i së cilës ishte, siç thamë më parë, në shkollën e Tiranës, ku përgatiti breza të arsimuar për të cilët ndjehej nevojë e madhe në vend. Përveç gjuhës amtare, ky atyre ua mësonte edhe gjuhët e huaja, si osmanishten dhe arabishten. Këtë veprimtari përveç se në Tiranë, e kreu edhe në Elbasan dhe në vende të tjera dhe atë edhe në fushen e mendimit social-pedagogjik dhe atij fetar, ku punoi me aq pasion në publicistikë si autor i shumë veprave, shkrimeve e sidomos me përkthimin e tij të Kur’anit dhe komentit të tij, duke qenë ndër të parët të cilët në mënyrë sistematike i kanë hyrë kësaj pune, e deri në pjesëmarrjen aktive në radhët e luftëtarëve për krijimin dhe mbrojtjen e vatanit.

Duke punuar me fëmijë e të rinj, hfz. Ibrahim Dalliu u bë i njohur në popull dhe gëzonte një respekt të dalluar. Ai shquhej në trupin pedagogjik të Normales si edukator dhe gjithmonë ishte i gatshëm për biseda me të rinjtë.

Hfz. Ibrahim Dalliu bëri një jetë aktive shkencore e sociale e në radhë të parë fetare. Atje ku ishin ngjarjet e mëdha të vendit, nuk ishte e mundur mos të vërehej edhe hfz. Ibrahim Dalliu. Ai bashkëpunoi edhe me deputetin e Perandorisë Osmane, Hasan Prishtinën dhe me figura të jetës kulturore si Ismail Ndroqin, Hasan Voglin, Muslim Llagamin, Musa Maçin, me Ibrahim Hasnajn etj. Po ashtu hfz. Ibrahim Dalliu u bë i afërt edhe me personalitete të njohura ndërkombëtare në fushën e gjuhës shqipe nga të cilët mund ta përmendim Norbert Joklin. Hfz. Ibrahim Dalliu mori pjesë në Kongresin e Manastirit më 1908, në atë të Elbasanit më 1909, në shpalljen e Pavarësisë më 1912, po ashtu edhe në Kongresin e Lushnjës më 1920.

Për shkak të veprimtarisë së tij ai edhe u burgos: më 1908 u thirr në prefekturë për t’i bërë presion që të heqë dorë nga problemet e arsimit e të kulturës shtetërore, por ai nguli këmbë se kushtetuta ua jepte të drejtën për të mësuar në gjuhën amtare.

Më 5 shtator 1910 hfz. Ibrahim Dalliu gjendet përpara torturave më të egra për shkak të një artikulli në formë letre të hapur ku dënoheshin xhonturqit. Njihet thënia e tij: “Injoranca nuk zhduket me top, topi zhduk vetëm njerëzit.” Edhe në burgimet e mëvonshme, gjatë sundimit të mbretit Zog, gjatë sundimit fashist si dhe gjatë diktaturës komuniste, asnjëherë nuk i mbrojti armiqtë e popullit, por çdoherë ju përmbahej parimeve të veta fetare/morale, duke mbetur njëkohësisht atdhetar i flaktë, i cili kurrë nuk i ka shikuar shqiptarët si të ndarë dhe hoxhë besnik i Kur’anit dhe i fesë islame.

Hafiz Ibrahim Dalliu bën pjesë në plejadën e atyre teologëve shqiptarë të cilët janë dalluar me punën e tyre të frytshme fetare e kulturore. Nëse i bëjmë një vështrim kohës se kur ka jetuar dhe vepruar ai, mund të vërejmë se në shkrimet e tij ndjehet ndikimi dhe hovi reformator, me çka lirisht mund ta radhisim në mesin e ithtarëve të rrymës reformuese, e cila në literaturën islame njihet me termin islaha. Në botën islame në këtë kohë vërehet veprimtaria e emrave eminentë të historisë islame, siç janë Xhemaludin Afganiu, Reshid Rida, Muhammed Abduhu, Muhammed el-Behij, Ahmed Hani, Muhamed Vehbi, Mehmet Akif Ersoj etj., shumica prej të cilëve janë marrë me komentimin e Kur’anit. Sa u përket emrave të cilët kanë zënë vend të posaçëm në hapësirën tonë, sidomos në Bosnje dhe tek hapësira shqiptare, mund t’i përmendim Shukrija Alagiqin, Muhamed Tufon, Xhemaludin Çausheviqin, Mehmed Hanxhiqin, pastaj Hafiz Ali Korçën, Vehbi Dibrën, Hoxhë Vokën, Ibrahim Dalliun etj.

Megjithëse në “liri”, shëndetlig nga mundimet e burgut vdiq në Tiranë më 1952. Në varrimin e tij që u bë në Tiranë mori pjesë vetëm familja më e afërt. Meqë ishte element “antiqeveritar” nuk u vu kurrfarë shenje apo mbishkrimi mbi varrin e tij.

Veprat

Si teolog i thelluar në shkencat e teologjisë dhe njohës i mirë i diturisë së fesë islame konsiderohet se Hafiz Ibrahim Dalliu është autor i pesëmbëdhjetë veprave të vlefshme fetare, disa nga të cilat përkthime nga arabishtja e turqishtja, kurse shumica e tyre janë origjinale.

Sipas teologut të shquar shqiptar, Imam Vehbi Ismailit, i shpërngulur në SHBA, hafiz Ibrahim Dalliu ka shkruar apo përkthyer afro dhjetë mijë faqe me përmbajtje fetare, që do të thotë më tepër se çdo shqiptar tjetër musliman. Një gjë të ngjashme e pohon edhe shoku i Hafiz Ibrahim Dalliut, Ibrahim Hasnaj.

Hafiz Ibrahim Dalliu lirisht mund të konsiderohet si njëri nga punëtorët shkencorë dhe teologët më të njohur të asaj kohe si për nga shkrimet, po ashtu edhe për nga ligjërimet e shumta.

Përkitazi me veprat e Ibrahim Dalliut, mund të thuhet se një pjesë prej tyre janë botuar, ndërsa edhe shumë dorëshkrime të tjera kanë mbetur të pabotuara, ose, në rastin më të keq, edhe qëllimisht janë zhdukur. Përveç veprave origjinale, krijimtaria letrare e hfz. Ibrahim Dalliut në masë të madhe është e karakterizuar nga përkthimet e tij dhe atë si nga osmanishtja, po ashtu edhe nga arabishtja.

Veprimi i klasifikimit dhe sistematizimit të veprave të Ibrahim Dalliut mund të bëhet në bazë të tematikës dhe përmbajtjes së atyre veprave. Opusi i përmbajtjeve të veprave të këtij autori është i gjerë dhe përfshin ato: fetare – të besimit (akide) dhe praktike (ibadet), tefsir (hermeneutikë), hadith; letrare, sarkastike, humoristike.

Veprat e këtij autori janë: Ajka e kuptimevet të Kur’ani Qerimit;Texhvidi i Kur’anit; Besimet e muslimanëvet; E lemja e të madhit Profit dhe jeta e tij; Hadithi Erbain; Dhantie Ramazani; Mësime teorike dhe praktike të moralit islam; Ç’është islamizma; Një broshurë mbi degat e imanit; Libri i së falmes; Udha Muhammedane; Grenzat e kuqe të Tiranës; Kreshniku i atdheut; Dokrrat e hinit; Patriotizma në Tiranë.

Tefsiri Ajka e kuptimevet të Kur’ani Qerimit

Në vazhdim theks të veçantë do të vëmë mbi veprën Ajka e kuptimevet të Kur’ani Qerimit, e cila megjithëse e pambaruar konsiderohet edhe si kryevepër e Hafiz Ibrahim Dalliut.

Muslimanët shqiptarë të cilët konsiderohen edhe si popull që me shumicë i takon fesë Islame, natyrisht se fesë ia kanë treguar respektin si në kohën kur nuk kanë shkruar në gjuhën e tyre amtare, po ashtu edhe pas themelimit të alfabetit të gjuhës, kur aktiviteti i tyre në fushën e shkrimit merr një hov shumë të madh.

Në këtë fushë kulturore me punën e tij të palodhshme shquhet edhe vetë Hafiz Ibrahim Dalliu, si me përkthimin e Kur’anit në gjuhën shqipe, po ashtu edhe me komentin, mund të thuhet të parin në hapësirën shqiptare, të cilin e ka titulluar Ajka e kuptimevet të Kur’ani Qerimit.

Sipas analizave tona, si në bazë të dokumenteve të shkruara po ashtu edhe atyre gojore, del se kjo vepër, megjithëse askund nuk shkruan apo figuron emri i tij, është vepër e hafiz Ibrahim Dalliut. Për nga përkthimi është e dyta, kurse për nga komenti i këtij lloji sistematik, por, fatkeqësisht jokomplet, është e para.

Në kopertinën e tefsirit Ajka e kuptimevet të Kur’ani Qerimit shkruan se ky botim “u lexue, u shqyrtue e u pëlqye prej Këshillit të Naltë të Sheriatit”. Me këtë dëshmohet rëndësia e veprës, të cilën e merr përsipër qendra më e lartë e cila është kujdesur për çështjet fetare islame në kuadër të Komunitetit Musliman Shqiptar. Ky tefsir është shtypur në Shtypshkronjën “Ora e Shkodrës” më 1929 dhe është i formatit 23 x 15 cm.

Kjo vepër fillimisht është botuar në formë fletoresh apo fashikullash, por më vonë edhe në formë të tubuar dhe atë me kopertinë të fortë mbi të cilën shkruan Tefsiri i Kur’ani Qerimit, pa emër autori por me një shkrim kur’anor si ornament.

Në punën time kërkimore kam hasur në material të shtypur deri në faqen 1572 të këtij tefsiri dhe atë në formë libri duke filluar nga faqja 1, d.mth. nga sureja Fatiha, e deri në faqen 699, ku përfundon sureja Âli Imrân. Pjesa e dytë, të cilën e kam tubuar në një vend, fillon me ajetin 1 të sures en-Nisa, d.m.th. nga faqja 701, e përfundon në faqen 1316 me ajetin e fundit të sures el-En’am. Pjesa e tretë fillon nga faqja 1317 me ajetin e parë të sures el-A’raf dhe përfundon në faqen 1572 me ajetin 16 të sures et-Tevbe, megjithëse me kaq nuk përfundon edhe tefsiri i tërë.

Brenda tekstit çdo sure fillon me Bismil-lahirr-Rrahmanirr-Rrahim dhe atë në origjinal në arabishte. Disa herë merr një e herë më tepër se një ajet të cilin e ka edhe në arabishte edhe në përkthim në shqipe, por nuk përdor një sistem konstant në tekstin e tij, sepse ka edhe vende ku përveç origjinalit në arabishte teksti i ajetit jepet edhe në transkribim me germa shqipe, e pastaj vijon përkthimi i ajetit dhe vazhdon duke bërë spjegime, në disa vende edhe shkoqitje e diku tjetër ku e jep përkthimin e ajetit e shkruan nën Thalbi i kuptimit. Por, fjala spjegim është më e përdorura. Për çdo sure tregohet vendi i zbritjes, ndërsa diku-diku edhe shkaku i zbritjes së sures së caktuar. Autori përpiqet të jetë i përpiktë dhe për këtë arsye bën një Deklaratë, ku tregon për ndërrimin e metodës së punës së vet. Brenda tekstit, gjegjësisht brenda komentimit të Kur’anit përmenden edhe
burime të ndryshme të përdorura, disa herë duke përmendur emrat e mufessirëve, e disa herë titujt e veprave të tyre.

Tefsirit të Hafiz Ibrahim Dalliut, të quajtur Ajka e kuptimevet të Kur’ani Qerimit, nga dita e botimit të të cilit kanë kaluar afro 70 vjet, për fat të keq deri më tani nuk i është bërë kurrfarë studimi, përpos të llojit informativ. Edhe pse në këtë vepër nuk e përmend emrin e vet si autor, e as si përkthyes i Kur’anit, gjë që e vështirëson identifikimin e autorësisë dhe përkundër supozimeve se ai është përkthyes i kësaj vepre, mbetet një enigmë shkencore për këtë pretendimin e fundit meqë brenda tekstit hasim në emrat e mufessirëve të ndryshëm, qoftë arabë apo joarabë, të cilët kanë jetuar në periudha të ndryshme kohore dhe atë duke filluar nga emrat e njohur të as’habëve, siç është Ibn Abbasi, e deri te bashkëkohësi i h. Ibrahim Dalliut – Muhammed Vehbi ef. Konjalliu – gjë që dëshmon të kundërtën. Po ashtu, në koment vërehet preokupimi i brendshëm social, kulturor, politik, gjuhësor e tradicional.

Kjo vepër si për nga përkthimi i Kur’anit, po ashtu edhe për nga komenti i tij paraqet ndërmarrje të rëndësishme në kulturën e tefsirit dhe dëshmon inteligjencën e lartë të mufessirit shqiptar, i cili me siguri meriton vend shumë të privilegjuar në mesin e mufessirëve, si të hapësirës ballkanike, ashtu edhe më gjerë.

Tefsiret e shfrytëzuara nga hfz. Ibrahim Dalliu

Në tefsirin Ajka e Kuptimevet të Kur’ani Qerimit, hafiz Ibrahim Dalliu shfrytëzon sintezën arabo-osmane dhe tërë traditën fundamentale të tefsirit, që mund të vërehet në vetë veprën e tij.

Nga shumësia e mufessirëve të përmendur: Taberiu, Muxhahidi, Fahruddin er-Raziu, Bejdaviu, Medariku, Nimetull-llah efendiu, Ebu Suud efendiu, Ismail Haki efendiu si dhe Muhammed Vehbi efendiu, fitohet përshtypja se ky dijetar musliman ka shfrytëzuar si literaturë veprat e këtyre mufessirëve dhe natyrisht i ka cituar ata në mënyrë të interpretimit. Edhe pse në tefsirin e lartpërmendur më së tepërmi citohen Fahruddin er-Raziu dhe Kadi Bejdaviu, nuk është e mundshme, për shkaqet e lartpërmendura, të sillet përfundim se ky tefsir është përkthim. Për këtë problematikë në mënyrë bindëse teologu i shquar dhe bashkëkohasi i Hafiz Ibrahim Dalliut, Imam Vehbi Ismaili, thotë se ky është tefsir origjinal i tij. Përpos këtij mendimi kemi edhe një mendim tjetër se në këtë tefsir ka bashkëpunuar një kolegium dijetarësh. Mirëpo, të cituarit e shumtë të mufessirëve vërtetojnë se h. Ibrahim Dalliu është autor i këtij tefsiri, ndërsa sa i përket krahasimit ose ndjekjes tekstuale të ndonjë tefsiri tjetër, kjo nuk është e mundshme të vërtetohet, për shkak se, siç thamë edhe më lart, nëse bëjmë krahasimin mes Raziut, Kadi Bejdaviut dhe Vehbi efendiut, mund të vërehet se të dhënat që i kanë tefsiret e tyre janë të afërta, si informata e jo si tekst i gjerë, që sërish nuk do të thotë se fuqia e tefsirit të Ibrahim Dalliut kalon te të tjerët.

H. Ibrahim Dalliu në fillim komentin e bën më të zgjeruar, megjithëse te pjesët e tjera, sidomos kah fundi, nuk vërehet ajo hapësirë e gjerë e komentit, saqë ka raste kur e jep vetëm përkthimin e ajetit, duke mos dhënë ndonjë koment. Ai i largohet përsëritjes për arsye se më parë është dhënë koment, siç ishte edhe rasti me Besmelen.

Është e vërtetë se metoda e tefsirit për shkak të asaj se është përdorur literaturë e shumtë, nënkupton se i takon tefsirit të lirë, tefsirit bi rej, por vërehet se nuk i është shmangur edhe metodës tradicionale. Më mirë do të ishte të thuhet se ky tefsir është i llojit teologjik me liri fetare e me përpjekje racionale. Në këtë tefsir ai bazohet edhe në rregullat e Usul-i tefsirit, ndjek me kujdes sebebi-nuzulin, thekson abrogimin me theks të veçantë ndalet në çështjet e besimit, e largon çdo dyshim nga monoteizmi, duke paraqitur tevhid të pastër; bazohet në rrugën e ehli-sunnetit, tregon mendimet e rrymave kelamiste, siç janë Maturidiu, mu’tezilitët e esh’aritët. Ky është tefsir që me të vërtetë lexuesit shqiptar ia mundëson kuptimin sa më të mirë, sa më të lehtë të Fjalës së Zotit.

Kur kemi parasysh kohën e zbritjes së Kur’anit, leximin dhe interpretimin e tij nga Muhammedi a.s. dhe kohën se kur u është paraqitur kjo Fjalë shqiptarëve, kemi të drejtë të themi se ky koment është i pari pas Kur’anit për lexuesin shqiptar. Historia e tefsirit me këtë koment është pasuruar dhe ka marrë rrugën e zhvillimit dhe të rritjes, që për gjeneratat pas-Ibrahimiane është me rëndësi të veçantë, sidomos në krijimin e terminologjisë kur’anologjike dhe të një fillimi që për kulturën e muslimanëve do të jetë ndihmesë e madhe në interpretimin dhe kuptimin e Kur’ani Kerimit.

Prezantimi fragmentar i metodës së tefsirit “Ajka e kuptimevet të Kur’ani Qerimit”

Mendimi i tefsirit te Hafiz Ibrahim Dalliu pothuajse është unik në kontekstin e lëvizjeve shpirtërore në këto hapësira. Përveç asaj se ky mendim deri diku e ndjek diskursin racionalist të disa mufessirëve, ai në masën më të madhe mbështetet mbi komentimet tradicionale të Kur’anit, të cilat ekzistojnë në botë, megjithëse jetoi në një kohë kur ideologjia “scientiste” përjetonte kulmin e saj historik, duke shkatërruar çdo gjë të shenjtë dhe duke e kundërshtuar çdo mendim që rridhte nga tradita e që nuk mund të mbrohej para gjyqit të arsyes së pastër. Ai mendim paraqet një sintezë tejet të popullarizuar shpirtërore e cila, përskaj përvojave të realizuara deri atëherë në shkencën e tefsirit, në themel në vete i përthith të gjitha përvojat e mendimit bashkëkohor shkencor që e realizonte shpirti njerëzor i kohës së tij në përmasat më të gjera gjeografike. Mirëfillësia e mendimit të tij është e padyshimtë dhe në një masë është e hijesuar nga depërtimi i tij mendjelirë dhe i thellë në tekstin e shpallur kur’anor, duke e respektuar frymën, nevojat, praktikën zakonore, mentalitetin dhe horizontet kulturologjike të humanumit të këtushëm ballkanik. Duke i sjellur në lidhje të pashkëputshme Shpalljen dhe arsyen, të shenjtën dhe të përbotshmen, traditën dhe shkencën, shpirtëroren dhe materialen, etj., autori në atë mënyrë e ka dëshmuar se sa kujdeset që ta ndërgjegjësojë nevojën e leximit dhe të bashkëkohësimit të përmbajtjes kur’anore në çdo moment konkret historik. Pothuajse nuk ekziston asnjë segment brenda interpretimeve të tij të tekstit të shpallur kur’anor e që nuk i shpreh kujdesin dhe përpjekjen e tillë të autorit. Ja disa shembuj nga komentimi i autorit i disa rasteve nga përmbajtja kur’anore.

Duke diskutuar paarritshmërinë e tekstit kur’anor, në kuadër të interpretimit të ajeteve 23 dhe 24 të sures el-Bekare, Hafiz Ibrahim Dalliu mes arsyeve tjera të asaj paarritshmërie thekson hyjnësinë apo prejardhjen hyjnore të tekstit. Në këtë drejtim ai Kur’anin e vështron në dy horizonte: si vepër hyjnore, në të cilën janë dhënë të gjitha rregullat, parimet dhe mësimet të cilat kanë të bëjnë me jetën e botës dhe të cilat Muhammedi a.s. nëpërmjet Xhibrilit ua ka dorëzuar njerëzve; si fjalë e gjallë hyjnore e cila është e Vërteta e pashterrshme, Ligj dhe Rrugë, rinia e amshuar shpirtërore dhe efikasiteti praktik i të cilës në themel burojnë nga natyra e brendshme hyjnore.

Duke diskutuar rreth vetë tekstit, ashtu siç ka hyrë ai në gjuhën njerëzore dhe e ka pranuar mbi vete petkun e përditshmërisë semitike, d.m.th., duke diskutuar rreth përmbajtjes kur’anore në nivelin e gjuhës së pastër, autori konsideron se ajo përmbajtje rrezaton me paarritshmërinë e dyfishtë: Artistiken (Belaga) dhe mendoren (ideoren). Paarritshmëria artistike e kësaj përmbajtjeje, thotë autori, vërehet jo vetëm se në formën, por edhe në përmbajtjen, në ndërtimin e fjalisë e cila është dhënë në një mënyrë krejtësisht të re dhe të panjohur deri atëherë, në mënyrën individuale të shijes hyjnore të shpalljes urtësia e të shpallurit të të cilit e ka bërë të njohur Shpalljen në gjuhën e përditshme, kështu që i është shmangur përdorimit të çfarëdo gjinie letrare të hulumtimit të zakonshme të asaj kohe e cila ka qenë e zakonshme në shpirtëroren e përgjithshme të traditës lindore e perëndimore semitike.

Paaritshmëria ideore e përmbajtjes, sipas mendimit të autorit, është akoma më e lartësuar dhe më e rëndësishme. Madhësia e saj ideore para së gjithash vërehet në atë se çdo fakt brenda Kur’anit, sipas domethënies të cilën e shpreh, në mënyrë shembullore është e mbërthyer (palosur) me njërin nga realitetet e krijuara në gjithësi, ashtu që Kur’ani paraqet një formulë të shkruar për atë që Zoti me ndërmarrjet e tij krijuese që moti e ka kryer në botën e natyrës së arsyeshme e të paarsyeshme të krijesave. Me një fjalë, në Kur’an ka ngjarë përputhja absolute e frymës të natyrës me frymën e Shpalljes dhe, në atë mënyrë, me qëllimin dhe urtësinë e amshuar të Zotit. Përputhja e tillë tekstit të shpallur ia dhuron furinë e përhershme të rimëkëmbjes dhe rinisë së pakalueshme e cila në çdo çast kohor sërish shkëlqen me çdo ndërmarrje të re shkencore në sferën e përvojës së përditshme njerëzore, me të cilën për çdo ditë përvijohet fryma shkencore, artistike, teknike e krijuese e njeriut, duke e zgjeruar rrethin e tij kulturor në themel të shënuar me domethëniet e amshuara të Shpalljes kur’anore.

Brenda interpretimit të kaptinës së njëjtë kur’anore, duke e ndjekur ritmin e tekstit, autori kalon në interpretimin e misionit të njeriut në Tokë, dhe në atë mënyrë e përvijon modelin ekzegjetik për formimin e të a.q. antropologji dogmatike në Islam, të cilën mjaft e ka zhvilluar një traktat i veçantë brenda teologjisë muslimane për njeriun si fotografi që është shembull, kurorë dhe art suprem e çdo krijese hyjnore në botë. Në dritën e faktit për njeriun si halif apo mëkëmbës i Zotit në Tokë, autori do të përfundojë se njeriu, si sintezë e shpirtit dhe trupit, tokës, zjarrit dhe dritës është tempull i vërtetë i Zotit mbi Tokë, brenda të cilit në mënyrë të bollshme ndodh prania e Zotit, e cila me fuqinë e saj ruajtëse, e cila kurrë nuk shterrohet, gjithmonë në zemrën e njeriut e ndrit dritën e besimit e cila është ajo xixë e shpirtit hyjnor sipas së cilës është krijuar njeriu dhe përgjithmonë ka mbetur të jetë i pavdekshëm.

Duke pasur parasysh faktin se njeriu është qenie njohëse, respektivisht qenie e vetme e cila në vete posedon fuqi të llojllojshme psiko-fizike dhe mendore, se është qenie e gjuhës e cila me fuqitë e veta shprehëse dhe foljore realizon komunikimin themelor me botën që e rrethon dhe po asaj bote që e rrethon ia zbulon pasurinë e jetës dhe të botës së vet të brendshme, dmth., duke pasur parasysh të gjitha këto fakte të lartpërmendura autori do të përfundojë se njeriu, pos asaj se është halif dhe tempull i Zotit në Tokë, është edhe vet qenësi e gjuhës që çdo gjë ontoëogjike e ngërthen në të vërtetën, çdo gjë e përkthen në meta-gjuhë, duke paralajmëruar asisoji vendlindjen ontologjike të botës dhe të njeriut të cilët, në prototipet e tyre ideale i paraprijnë formës së trupëzuar, të përbotshme të qenësisë.

Në kuadër të interpretimit të kaptinës së njëjtë, autori do ta komentojë edhe nocionin e shfuqizimit apo të abrogimit të disa teksteve apo të dispozitave të caktuara nga Kur’ani. Në këtë kontekst është me interes të paraqitet pikëpamja e autorit lidhur me këtë, ku ai mendon se përmbajtja kur’anore në asnjë segment të saj nuk është e shfuqizuar dhe se nuk ka asnjë vend në Kur’an që sot do të mund të paraqiste pleonazëm përmbajtësor, tepricë tekstuale e cila ka qenë aktuale dhe interesante për ndonjë kohë të kaluar, për një mjedis dhe njerëz të cilët qysh moti janë zhdukur nga skena historike. Para së gjithash, konsideron autori, kur Kur’ani e përmend nocionin e abrogimit dhe e konstaton ndërprerjen e disa dispozitave apo teksteve, kjo në çdo rast duhet marrë si abrogim jo i përmbajtjes kur’anore apo dispozitës së shpallur Muhammedit a.s., si përfundues i të gjitha Shpalljeve hyjnore, por duhet kuptuar si abrogim i dispozitave të disa shpalljeve të mëparshme apo teksteve që janë ndryshuar, gjymtuar në burimësinë e tyre dhe të interpoluara n ndonjë përmbajtje të shpallur më parë si krijim i thjeshtë njerëzor, si një lloj observimi teologjik që është infiltruar në Shpalljen.

Përmbajtja kur’anore, thotë autori, nuk mund të vjetërsohet për shkak se ai paraqet plotësinë e të gjitha qëllimeve hyjnore lidhur me botën dhe njeriun, për shkak se qenësisht është e përqëndruar në fenë si fluid i gjallë shpirtëror, natyrën më të thellë dhe të pakapërcyeshme njerëzore e cila gufon njësoj si në makro ashtu edhe në mikrokozmosin dhe i lëshon degët e veta të llojllojshme shpirtërore, ashtu që dinamika e fesë gjithmonë e ndjek nivelin e zhvillimit të vetëdijes njerëzore e cila mund të jetë prezente në kohën e njëjtë kalendarike, por vetëdija njerëzore, duke e ndjekur ritmin e fesë, nuk mund ta jetojë pleqërinë e njëjtë të fesë në çdo nënqiell dhe në çdo mentalitet. Kështu, një rregullë e fesë, e cila në shikim të parë mund të mos jetë interesante dhe joaktuale në një nënqiell dhe mentalitet, mund të jete interesante dhe tejet e aktualizuar në ndonjë nënqiell apo mentalitet tjetër. Që këtu, nuk ekziston asnjë çast historik brenda të cilit përmbajtja kur’anore në këtë apo atë mënyrë nuk aktualizohet.

Duke e komentuar ajetin 134 të të njëjtës kaptinë, autori i rreket interpretimit të fakteve për vazhdimësinë e Shpalljes që merret vesh nga teksti i ajetit të mësipërm. Në këtë kuptim auori do të theksojë se Kur’ani shpallet në gjurmët e shpalljeve të mëparshme në formën e tyre të mirëfilltë, duke konsideruar se ato shkallë të mëparshme të shpalljeve formëjnë përgatitjen për përfundimin dhe plotësinë e shpalljes që është arritur me Kur’anin. Ai gjithashtu konsideron se të gjitha llojet e mëparshme të shpalljeve të shpalljeve i kanë përjetuar dhe qetësuar të gjitha refleksionet e tyre shpirtërore në Kur’an, në të vërtetë jo në kuptimin verbal, por edhe në atë substancial, që do të thotë se në tekstin kur’anor nuk kanë hyrë në mënyrë integrale dhe tekstuale tekstet e shpalljeve të mëparshme, por janë vetëm porosi themelore nga sfera fetare, morale dhe ligjdhënëse të teksteve të mëparshme të shpalljes të shkrira në shpirtin dhe natyrën e porosive dhe ligjeve universale kur’anore. nëpërmjet faktit për vazhdimësinë e Shpalljes autori zbulon edhe disa fakte të cilat janë relevante për përmbajtjen e Kur’anit dhe për jetën e përditshme të besimtarëve muslimanë, e këto janë: fakti për unitetin (njëjësi) e fesë, si traditë primordiale fetare e cila është forma historike e arketipit të vet unik metahistorik, pastaj fakt për unitetin e ligjit fetar i cili në çdo çast historik e ka rregulluar jetën e çdo bashkësie të gjallë të besimtarëve, pavarësisht se a i kanë takuar ata kohës së Ademit, Nuhut, Ibrahimit apo Muhammedit a.s. Më në fund, nga vazhdimësia e Shpalljes rrezaton edhe fakti për unitetin e pejgamberisë dhe misioneve pejgamberike, me atë se çdo mision i mëparshëm pejgamberik në fund ka qenë e shënuar me natyrën themelore të natyrës përfunduese, pejgamberike të Muhammedit a.s., duke formuar në këtë mënyrë përgatitjen historike dhe hyrjen për misionin e tij.

Duke e dhënë komentin e tij për vetë dukurinë e shpalljes, ç’është ajo dhe në çfarë mënyre ngjan, autori thekson se shpallja në vetvete shpreh një proces të vazhdueshëm të ngjarjes së asaj hyjnores që paraqitet në dy lloje: si krijim i natyrës së paarsyeshme të krijesës, ku gjurmët e shpalljes hyjnore i zbulojmë në faktin e vargut shkak-pasojë, dhe si krijim i natyrës së arsyeshme të krijesës, respektivisht njeriut i cili në një mënyrë paraqet vestigo Dei, gjurmën e gjallë të Zotit. Lloji tjetër është shpallja e dhënë në shkrim apo në librin i cili mund të jetë fryt i shpalljes së dyfishtë: diktimit të drejtpërdrejtë të tekstit të shpallur të cilin Xhibrili (a.s.) e vulos në zemrën e Pejgamberit si Vahj apo Revelatio, në të cilën mënyrë është shpallur Kur’ani; frymëzimit të mëpastajmë të cilin shpirti Shpallës ia dhuron hagiografit në kuptimin e Inspiratio-s, në të cilën mënyrë është kodifikuar i tërë materiali biblik i Dhiatës së Vjetër e të Re. Shpallja nën llojin e krijimit akoma vazhdon, thotë autori, dhe do të vazhdojë deri në fund të kohës, ndërsa shpallja në llojin e librit tashmë ka përfunduar.

Përfundim

Vepra e Dalliut në mënyrë burimore dhe të drejtpërdrejtë obligon. Në dukje pamjaftueshëm koherente në tërësinë e përmbajtjes së saj, në shumicën e teksteve e ngutshme dhe jokonsekuente, më së shpeshti e thellë dhe provokuese, gjithnjë e sinqertë, e hapur dhe deri në skajshmëri nxitëse, ajo nuk mund nga ndonjë anë neutrale të vlerësohet, klasifikohet, rregullohet. Çdo përpjekje që do të nisej në atë drejtim do të thoshte tradhtim i saj, ndërsa ai i cili në të do të kërkonte konsekuence logjike, themel pozitivist do të dëshpërohet. Kjo vepër presupozon standarde të tjera. Hafiz Ibrahim Dalliu nuk ka shkruar nën hijet e tempujve të ideve të pastërta, dhe për ndonjë depo të shuguruar (përkushtuar) të sistemeve, shkencave dhe mësimeve të pakundërshtueshme ideore. Vepra e Hafiz Ibrahim Dalliut buron nga jeta, si të thuash kundër jetës dhe për jetën, me të cilin që nga rinia e hershme ka qenë në shqyrtim të vazhdueshëm dhe të flaktë islamik. Shumicën e punimeve të tij teologjika i ka shkruar në një frymë dhe pa u kthyer, si përgjigje personale ekzistenciale dhe ideore ndaj sfidave të vetë jetës. Ndërsa jeta kurrë nuk ka qenë logjike dhe konsekuente, aq më tepër në ngjarjen e vet autentike kurrë nuk është kujdesur për shabllonet dhe parashikimet pozitiviste. Tani më nuk e kemi të vështirë të përfundojmë se vepra e shkruar e Dalliut qëndron në dritën e interpretimeve të tij të Kur’anit, ndërsa interpretimi i tij i Kur’anit i takon asaj lëvizjeje botërore të ringjalljes së Islamit i cili ka filluar dhe është realizuar si vendosje e lidhjes së drejtëpërdrejtë të muslimanëve me tekstin e Shpalljes së fundit të All-llahut xh.sh. Në përpjekjet e veta që Kur’anin ta hapë për të kuptuarit e porosive të tij, ai padyshim i takon plejadës specifike teologjike të rimëkëmbësve të Islamit të asaj kohe, e rezultatet e veprimit të tij korrespondojnë me veprimin e veprave të rimëkëmbësve të tjerë në anët tjera të botës islame.

Vepra e Dalliut është e hapur e epokës së ringjalljes së Islamit. Mbase nesër ajo do të tejkalohet nga ndonjë fazë tjetër në realizimin jetësor të Islamit në trojet tona, ashtu siç tashmë janë tejkaluar veprat e bashkëkohasve të tij në disa anë të botës islame nga kërkesat e gjeneratave të reja muslimane, që ndërmjet Kur’anit dhe jetës të ndërpritet ajo urë që e formojnë komentimet e Kur’anit, e ndërtuar me vetë rimëkëmbjen e Islamit; të ndërpritet çdo ndërmjetësim mes Kur’anit dhe jetës dhe ato të shkrihen në një lidhje të pastër e të plotë; që Kur’ani aspak mos të intepretohet por, thjesht, të jetohet. Nëse kjo do të ndodhte edhe tek ne, atëherë vepra e Hafiz Ibrahim Dalliut me siguri paraqet kontributin e parë për këtë e koha që do të mbetet pas asaj periudhe të re do të mbetej e përhershme, e shënuar me atë vepër të tij.

—————————————————–

Dr. Ismail BARDHI

HAFIZ IBRAHIM DALIU – ALBANIAN MUFESSIR

SUMMARY IN ENGLISH

Hafiz Ibrahim Dalliu, Albanian mufessir born in Tirana, a renowned theology who gave great intellectual, cultural and religious contribution during his life.

Political, cultural and religious problems of his time, as well as many wars that toke place then were factors that influenced the life of this mufessir. This may be witnessed not only from his works, but also from the injustice done to him by leaving him forgotten.

The intellectual work of this mufessir is consisted of original works and translations from the Ottoman and Arabic languages and especially his translation of the Qur’an into Albanian language and its commentary called Ajka e kuptimevet të Kur’ani Qerimit (“The Essence of the Meanings of the Holy Qur’an”), that makes him alive forever. In this commentary he uses the rational and traditional methods of tafseer, with a high knowledge of this science, by creating a tradition of tafseer within the range of the Albanian language.

Orientalistët – vështruar ndryshe

02/01/2012 1 koment

Mr. sc. Sadik MEHMETI

ORIENTALISTËT – VËSHTRUAR NDRYSHE*

Sadik Mehmeti

Në librin “Mrekullia më e madhe – Israja dhe Miraxhi”[1], faqe 42, mendimtari i shquar bashkëkohor islam, Muhamed Muteveli esh-Sharavi, kur bën fjalë për vërtetësinë e kësaj mrekullie dhe çështjet që kanë të bëjnë me të, përveç të tjerash, shkruan: “…Nga orientalistët janë shtruar shumë pyetje me të cilat mendohej të zbehej e të zhvlerësohej kjo muxhize (mrekulli). Mirëpo, pyetjet e tyre – thotë ai – bënë që të shpjegoheshin anë të ndryshme të mrekullisë së Israsë dhe Miraxhit, ato anë të cilat, po të mos ishin dyshimet e orientalistëve për Islamin, askush nuk do të mund t’i theksonte. Allahu xh. sh., nëpërmjet robërve të tij jobesimtarë, i shërben fesë së vërtetë dhe nëpërmjet tyre bën që njerëzit ta njohin madhështinë e kësaj feje. I lartësuar, i dëlirë e pa të meta qoftë Ai!” – përfundon Sharavi.
Ky konstatim i Sharavit, i cili, sigurisht mbështetet në ajetin kur’anor: “E, ndodh që ju nuk e pëlqeni një gjë që është në të vërtetë hair (e mirë) për ju dhe ndodh që ju të pëlqeni një gjë tjetër që është sherr (e keqe) për ju. Vetëm Allahu e di (të vërtetën) dhe ju nuk e dini”[2] – ka qenë si pikëmbështetje për vështrimin tim me një titull në formë të një përfundimi.
Ç‘është e drejta, tek muslimanët, e rrjedhimisht edhe tek shqiptarët muslimanë, siç është krijuar një përshtypje, kujtojmë me pa të drejtë, që kontributi i orientalistëve, për sa u përket kulturës dhe qytetërimit islam, të shihet me njëfarë dyshim dhe me një lloj rezerve, për sa kohë që ai kontribut ka të bëjë me kulturën dhe qytetërimin islam.
Kjo, në radhë të parë, mbase ndodh për shkak të mos dallimit në mes të orientalistëve të mirëfilltë dhe misionarëve fetarë.
Me këtë nuk dëshirojmë të themi, në asnjë mënyrë, se orientalistët, në raport me imanin (besimin) e tyre, janë pa gjynahe, dhe ne as që mund t’i falim ata, sepse, edhe sikur të donim t’i falnim, çështja e imanit, siç dihet, nuk është në kompetencën tonë.
Fundja, disa orientalistë, edhe po sikur të kenë shkruar kundër fesë islame, kjo gjë nuk do të duhej të na habiste fare, sepse ajo është e kuptueshme nga ata që nuk janë muslimanë.
Në këtë vështrim, në radhë të parë, synojmë, pak a shumë, të vëmë në dukje pa paragjykime dhe të shihet pak më ndryshe kontributi i shkencëtarëve orientalistë në paraqitjen dhe në pasqyrimin e vlerave të kulturës dhe qytetërimit islam.
Në anën tjetër, synohet të thuhet se qenë pikërisht shkrimet dhe veprat e orientalistëve ato që i provokuan, i nxitën dhe i shtynë shumë dijetarë islamë, madje ata më të njohurit, si p. sh. Muhamed Ebu Zehre etj., që të shkruanin vepra madhore si përgjigje ndaj provokimeve dhe lajthitjeve të orientalistëve; qenë pikërisht orientalistët ata që u bënë sebep që të shkruheshin vepra meritore nga dijetarë islamë në fusha të ndryshme të dijes dhe kulturës islame, si për Kur’anin e për përkthimin e tij, po ashtu edhe për hadithin, historinë islame, letërsinë e poezinë arabe, turke e persiane etj. Sikur të mos ishin provokimet e orientalistëve, me siguri, shumë çështje për fenë islame dhe rreth saj do të mbeteshin të paqarta dhe të pashpjeguara edhe për vetë muslimanët.
Pikërisht për këtë arsye, dijetarët bashkëkohorë islamë, Imam Gazaliut të mirënjohur, sot e kësaj dite, ia shohin për të madhe se pse gjatë kohës së kryqëzatave, ai, në vend se t’i printe masës, ta nxiste e ta përkrahte atë dhe të shkruante kundër kryqtarëve, qe izoluar në xhaminë e Emevive në Damask dhe shkruante autobiografinë “El-Munkidhu mined-dalal”!
Është fakt i pamohueshëm që shumë institucione të Orientalistikës, si në Hungari, Holandë, Gjermani, Austri, Angli, Francë, Itali etj., si dhe shumë orientalistë të dalë nga ato institucione, kanë dhënë një kontribut të pakontestueshëm në përkthimin e Kur’anit në gjuhët perëndimore, disa prej të cilave, madje, konsiderohen si përkthimet më serioze të realizuara ndonjëherë, siç është për shembull ai i orientalistit të njohur frëng Blachet.
Janë orientalistët ata që hulumtuan, përkthyen, komentuan dhe publikuan shumë vepra të klasikëve islamë, si p.sh. Gibb, Babinger, Brocleman, Hammer etj. Në sajë të tyre, u bënë të njohur shumë divane të poetëve muslimanë.
Duhet pranuar fakti se pikërisht orientalistët ishin të parët ata që treguan kujdes për dorëshkrimet orientale, dhe të parët që publikuan shekuj më parë katalogë për këto dorëshkrime; ishin ata që ua kujtuan muslimanëve se duheshin ruajtur ato dorëshkrime. Për shembull, ndonëse Napoleon Bonaparti nuk ishte orientalist, në bibliotekën e tij në Paris paskësh pasur 320 dorëshkrime orientale, kurse orientalisti i shquar francez Asslin de Cherville, më 1833 ka pasur 1.500 dorëshkrime orientale[3]. Orientalisti i shquar gjerman Ahlvardt, më 1887-1899 ka botuar katalogë disa vëllimesh të dorëshkrimeve orientale në Bibliotekën e Berlinit[4]. Bashkëvendësi i tij Aumer, më 1875 ka botuar katalogun e dorëshkrimeve turke, që ruhen në Bibliotekën Kombëtare në Munih[5].
Interesimi dhe kontributi i orientalistëve është shtrirë në shumë fusha të dijes e të shkencës, që nga ato filologjike e letrare, e deri tek ato mistike, filozofike, islame, historike etj. Veprat e orientalistëve, si p.sh. të Blachetit, Gustav Flugelit, Carl Broklemanit, Barbara Flemmingut, Jozef Blashkoviçit, Helena Lobenshtajnit, Charls Riesë, Tomas Arnoldit, Filip Hitit, Gibbit, Karlo Alfonso Nelinos, Rajnhard Duzit, Eduard Linit, Goldziherit etj., zënë vend me rëndësi në literaturën botërore dhe ato në asnjë mënyrë nuk anashkalohen dhe nuk duhet të anashkalohen as nga muslimanët, natyrisht, gjithnjë duke pasur parasysh atë tehun ndarës në mes të orientalistit/shkencëtar dhe misionarit fetar, sepse ky është një dallim shumë i madh, i cili gjithsesi duhet të respektohet.
Një përkufizim jo i qartë i kësaj ndarjeje thelbësore ka bërë që të dalin në shesh koncepte të tjera joshkencore, siç është për shembull ai për ndarjen në “orientalistë perëndimorë” dhe “orientalistë joperëndimorë”, të cilin, kohët e fundit, e hasim të shkruar në literaturën islame në gjuhën shqipe, dhe më të cilin synohet të vihet një vijë ndarëse jo në pikëpamje gjeopolitike, por në pikëpamje të besimit, për sa kohë që Islami është universal.
Një ndarje e tillë, na thotë mendja, është jo e qëndrueshme dhe jo e bazuar shkencërisht. Sidoqoftë, kjo edhe mund të diskutohet, para së gjithash, në këtë tryezë shkencore nga studiuesit kompetentë.
Një ndarje e tillë, mendojmë, është e papranueshme veçanërisht për shqiptarët, sepse, sikur të thoshim se kjo ndarje ekziston, atëherë shtrohet një pyetje e ligjshme dhe logjike: Në cilën pjesë do të duhej të renditeshin orientalistët shqiptarë dhe kontributi i tyre (aq sa është ai kontribut) – jo në pikëpamje gjeopolitike?
Orientalistët, qofshin ata të huaj, qofshin vendas, kanë dhënë një kontribut, do të thoshim themelor, për kulturën dhe historinë e shqiptarëve. Për shembull, orientalisti anglez Gibb, në veprën monumentale “Historia e poetëve osmanë”[6], ka shënuar të dhëna dhe na i ka bërë të njohur shumë poetë të vjetër shqiptarë-muslimanë. Ai për ta shkruan me një konsideratë të lartë: “Ata (poetët shqiptarë – S. M.) kanë futur një origjinalitet në poezinë osmane-turke”. Kurse për Jahja bej Dukagjinin dhe poezinë e tij, ai shkruan: “Nga të gjithë të huajt, jo turq, qofshin aziatikë, qofshin evropianë, të cilët morën guximin të shkruanin poezi turke, Jahja është i vetmi që zë një vend me vlerë të vërtetë. Ekziston një thjeshtësi e përcaktuar, fuqi dhe origjinalitet në mënyrën e të shkruarit të tij që e ndan nga poetët më të mëdhenj të asaj kohe, Zati dhe Hajali, të cilët ishin bashkëkohës të tij”[7].
Kurse orientalisti tjetër anglez Sir William Jons, më 1874 botoi të përkthyer në latinisht, dhe e botoi për herë të parë, poezinë “Beharije” – ose “Kënga e pranverës” të Mesihi Prishtinës. Të njëjtën poezi, më 1787 e ribotoi Toderini në Venedik, dhe më pas e ribotuan edhe gjermanët Viland dhe Hammer Purgshtal. Dhe pas këtyre, edhe shumë të tjerë dhe, në sajë të tyre, kjo vjershë hyri në antologjinë gjermane të vjershave më të mira të poezisë botërore.[8]
Orientalisti i sipërpërmendur Hammer Purgshtall shkroi i pari për Suziun e Prizrenit dhe “Gazavetnamen” e tij, për të shkruar dhe zgjeruar më pastaj studimet e tyre edhe Olesnicki e Babingeri. Kurse Hammeri shkroi edhe për poetin tjetër nga Prizreni – Sa’jin.[9]
Edhe në fushën e historisë shqiptare, orientalistët, siç janë F. Babingeri, T. Arnoldi, Jorga etj., kanë dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm, tepër objektiv dhe shumë shkencor.

Orientalistët shqiptarë

Në anën tjetër, Xhorxh Sale, më 1734, përktheu Kur’anin në gjuhën angleze me një parathënie me konstatime mjaft objektive për popullin, kulturën dhe fenë islame. I ndikuar nga ky përkthim dhe mbi bazën e tij, rilindësi Ilo Mitko Qafëzezi, filloi të përkthente për herë të parë Kur’anin në gjuhën shqipe, i cili sikur ua kujtoi dy rilindësve të tjerë, Hafiz Ali Korçës e Hafiz Ibrahim Dalliut, e rrjedhimisht edhe dr. Feti Mehdiut e të tjerëve, se kishte ardhur koha që edhe shqiptarët ta kishin Kur’anin të përkthyer në gjuhën e tyre qoftë nga islamologët dhe qoftë nga orientalistët shqiptarë muslimanë.
Vexhi Buharaja, një shqiptar musliman, orientalist, është një nga figurat më të njohura në historiografinë e kulturës kombëtare. Ai ka merita të mëdha për veprat që ka lënë në fushën letrare dhe shkencore-historike, veçanërisht në studimet dhe përkthimet e tij nga osmanishtja. Ai ka sjellë në gjuhën shqipe veprën e gojëmblit Saadi – “Gjylistani e Bostani”, “Shahnamenë” e pavdekshme të Firdeusit etj.
Orientalisti tjetër shqiptar musliman, dr. Hasan Kaleshi, ka qenë një njohës i shkëlqyer i botës orientale dhe i kulturës së atyre popujve, i çmuar edhe nga orientalistët e huaj. Ai ka dhënë një kontribut të veçantë në përkthimin e transkriptimin e shumë dokumenteve e dorëshkrimeve turko-arabe me vlera të mëdha për studimin dhe për ndriçimin e ngjarjeve të periudhës mesjetare të popullit tonë.
Është i mirënjohur kontributi i orientalistit tjetër shqiptar musliman, Sami Frashëri, për kulturën dhe historinë e popullit tonë, siç janë të njohura edhe kontributet e të tjerëve si – Selami Pulaha, Ferid Vokopola, Vexhi Demiraj, Haki Sharofi, Osman Myderrizi, Muqerrem Janina, Jonus Tafilaj, Tahir Dizdari me “Fjalori i orientalizmave në gjuhën shqipe”, botuar para pak kohësh, dhe i shumë studiuesve të tjerë islamologë, turkologë, e arabologë, të cilët në njëfarë mase mund të quhen orientalistë.
Si përfundim, mund të themi se nuk është shënuar absolutisht asnjë përplasje në mes qëndrimeve të orientalistëve shqiptarë dhe mësimeve ortodokse islame, përkundrazi. Orientalistët shqiptarë, krahas me boshnjakët, me njohjen dhe studimin e kulturës orientale, nuk kanë synuar dhe nuk synojnë në asnjë mënyrë sulmin ndaj Islamit, siç ka ndodhur (në fillim) me orientalistët e tjerë, por synojnë njohjen dhe studimin e kulturës së tyre nacionale. Prandaj orientalistika shqiptare (aq sa është ajo) dallon dukshëm nga orientalistika e popujve të tjerë; orientalistikën shqiptare e karakterizon një bojë dhe aromë e veçantë.
Në anën tjetër është vështirë të njihet ndonjë kontribut jo objektiv i orientalistëve të huaj (ndoshta përveç atyre serbë) ndaj shqiptarëve dhe kulturës së tyre.
Pikërisht mosnjohja dhe mosshfrytëzimi i kontributeve të orientalistëve të huaj nga ana jonë, dhe sidomos mosnjohja e kontributit të tyre për përhapjen e Islamit tek shqiptarët, ka për pasojë qëndrimet nënvlerësuese e përçmuese, madje deri në urrejtje, për këtë fenomen mjaft pozitiv të shqiptarëve.

*Kumtesë e lexuar në Konferencën shkencore “Orientalizmi dhe shqiptarët”, mbajtur në Prishtinë, më datë 15-16 korrik 2005.

**Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 2, Pranverë-Verë, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

/Orientalizmi Shqiptar/

[1] Muhamed Mutevel-li Esh-Sha’ravi, El-Mu’xhizetu el-kubra – El-Israu ve el-Mi’raxh, Kajro, 1990, f. 42. Ky libër është përkthyer në gjuhën shqipe “Mrekullia e madhe – Israja dhe Miraxhi”, botoi, Kryesia e Bashkësisë Islame e Kosovës, Prishtinë, 2005.
[2] Kur’ani, kaptina “El-Bekare”, ajeti 216.
[3] Besim Korkuti, Casopis Instituta arapskih rukopisa, Kairo, 1955-1960 (recension), Prilozi Za orijentalnu filologiju, XII-XIII, Sarajevo, 1965, f. 401.
[4] Ahlvardt, Verzichnis der arabischen Handschruften der koniglichen Bibliothek zu Berlin, I-X, 1887 -1899.
[5] Joseph Aumer, Turkische Handschriften – Verzeichnis der orientalischen Handschriften der K. Hof-und Staatsbibliothek in Munchen – Munchen 1875.
[6] Gibb, A History of Ottoman Poetry, I-IV, London 1902, f. 16. Cituar, sipas Hasan Kaleshi, Kontributi i shqiptarëve në dituritë islame, Prizren, 1991, f. 19.
[7] Po aty, f. 21.
[8] Po aty, f. 23.
[9] Po aty.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 59 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: