Arkiv

Archive for the ‘Traditë’ Category

Mulla Idris Gjilani – Shenjti i kombit

08/06/2012 Lini një koment

Prof. Dr. Muhamet PIRRAKU

 

Në 60-vjetorin e Martirizimit të Mulla Idris Gjilanit

MULLA IDRIS GJILANI – SHEJTI I KOMBIT

Prof. Dr. Muhamet Pirraku

Prof. Dr. Muhamet Pirraku

Konstatimin e Balzakut se: “Historiani është i detyruar të ecë fushës së fitoreve të veta, sikur të shkelë nëpër zharavë…!” e kam përjetuar fuqimisht në vitet e hulumtimit dhe të shkrimit të librit “Mulla Idris Gjilani dhe Mbrojtja Kombëtare e Kosovës Lindore 1941-1951”, gjithsesi në funksion të përpjekjeve tona për çlirimin nga pushtuesi jugosllav.

Realisht, sapo i kisha dëgjuar ligjëratat e vitit të katërt të studimeve, shfrytëzova një lidhje miqësore dhe afrinë me besimin reciprok të vëllait tim të madh, Shaqës, me ushtarakun drenicas të Mbretit “Zogu i Parë”, Kapitenin Shefqet Bylykbashin, për t’i vjelë kujtimet e Tij për “Lufta e Dytë Botërore dhe Shqiptarët…” Ishte data 25 korrik 1967, në mesditë. Kapitenin e gjetëm duke i ruajtur buallicat afër lumit “Drenica”. Ndonëse ishte shumë i ndrojtur, sapo e hapa bllokun për shënime, një si Orë e forcoi dhe më thërriti: “Biri im, unë nuk pata fatin të bëhem historian i luftërave heroike për atdhe, të luftëtarëve të gjeneratës sime… Po shkoj me shpresë se për Ju do të vijnë pranvera më të mira… Amanet një Mulla Idrisin…!

Nuk kisha njohuri për të bëmat e këtij Idoli të Idolit të burrërisë drenicase dhe nuk ngurova të pyesja: “Kush është Mulla Idrisi Kapiten?!?” Nuk u hamend fare dhe, edhe si poet që ishte, sikur më “urdhëroi”: “Shko përgjatë kufirit shqiptaro‑serb të vitit 1878 dhe të vitit 1944 dhe thirr: ‘Oooo Mulla Idris…!’. Të gjitha majet e maleve, të gjitha karakollat, të gjitha lugjet e fushat, të gjitha shtëpitë dhe të gjitha xhamitë, e, edhe varret, kanë për t’u përgjigjur: ‘Ooooo hojaaaa…!’. Po. Ai ishte Shejti i kombit dhe nuk e kapte as plumbi, edhe kur i kalonte nëpër xhybe e jelek…! Kurrë nuk binte pas pusisë, shtinte pip në këmbë, në ballë të betejës, me një krenari e besim të pa përshkruar. Kurrë nuk ka ndodhur që t’ia ketë kthyer shpinën armikut. Ai ishte shkëmb me emër që nuk lëkundej…!”

U nisa nga ky amanet që së bashku, këtu, ti bëjmë një homazh  edhe Atij që u bë shkak për ta ngritur monumentin “Mulla Idris Gjilani”, me përmasa edhe ndërkombëtare. Amaneti i Kapiten Shefqetit . Në hulumtimin tim shumëvjeçar, gjeta se: Mulla Idrisi ishte një personalitet që kishte shtegtuar një jetë mbi teh të shpatës se kishte qenë një veprimtar fetar e atdhetar konsekuent, një orator e mjeshtër i penës, i zoti i punës e besnik i fjalës, një predikues përparimtar, një mësues iluminist e rilindës – dhuratë për kombin.

Në Mulla Idris Gilanin gjeta ideologun, luftëtarin, udhëheqësin e paepur në përpjekjet për ruajtjen e shqiptarësisë së Trojeve shqiptare të pushtuara nga Jugosllavia Vërsajase. NëMulla Idrisin gjeta komandantin e të gjitha fitoreve të fatosave kreshnikë të kombit shqiptar të periudhës së Luftës së Dytë Botërore në Kosovën Lindore. Realisht, në Mulla Idris Gjilanin gjeta frymëzuesin, guximtarin, sakrifikuesin për ribashkimin e trojeve shqiptare, gjeta njëPersonalitet historik me përmasa legjendare që mund ta preferohej për Idol të rinisë shqiptare ademdemaçiane, e gatshme për sakrificë pa i vë çmim paraprak, për çlirimin dhe ribashkimin e kombit shqiptar të copëtuar me dhunë politike, diplomatike e ushtarake ballkanike, evropiane e botërore, si dje edhe sot.

U lind në Velekincë sot Idrizaj, katund në periferi të Gjilanit, më 4 qershor 1901, ndërkaq u martirizua si sot 60 vjet më parë, në orët e para tratës 26 nëntor 1949. Ishte biri iHajrullah Hasanit të vëllazërisë Kurteshi, edhe ky i masakruar më 6 janar 1945, dhe i Salë Smakajt të Cernicës. Në moshën 10 vjeç, e mbaroi Mejtepin e Mulla Halim Cërnicës dhe e regjistroi Ruzhdinë në Gjilan, për t’u aftësuar për punë administrative. Më 1913 mësimet i vazhdoi në “Medresenë e Vjetër” të Gjilanit, te myderrizi i shquar Abdyrrahim Efendi Llashtica.Gjatë Luftës së Parë Botërore e ndërpreu shkollimin e rregullt, por jo edhe mësimin, të cilin do ta kurorëzoi me diplomë për kryerjen e shkencave teologjike, pas mbarimit të shërbimit shtarak (1924/25) pikërisht më 1926.

Mulla Idris Gjilani pati shumë veçanti që e dallonin nga gjenerata e tij dhe hoxhallarët e kohës së tij: aftësinë intelektuale krijuese, guximin civil, krenarinë shqiptare dhe dalëzotjen për detyrën e pranuar. Vërtet, janë të pakët ata që dijen dhe guximin për veprim e kanë në proporcion të barabartë, sa e pati Mulla Idrisi, i cili, me Besimin në Zotin i mbështetur në Popullin, me gjoks do t’i çajë pengesat në interes të shqiptarësisë historike të  Kosovës dhe të tokave të tjera të Shqipërisë Etnike nën robërinë jugosllave.

U dallua si imam në Xhaminë e Pidiqit, në Karadak, nga viti 1927-1932 dhe si imam-ofiçar në Hogosh të Moravës së Poshtme, deri në vitin 1938, kur shkoi në detyrën e  anëtar iMexhlis Ulemasë në Shkup, që e administronte jetën fetare e arsimore të viseve shqiptare nën administrimin shtetëror të Jugosllavisë Vërsajase. Këtu bëri emër në përmasa të jetës islame në Jugosllavi, kurse gjatë Luftës së Dytë Botërore, si i Pari i besimtarëve të Fesë Islame në Nënprefekturën e Gjilanit, Myfti dhe Nënmyfti, e si  imam ushtarak i Regjimentit IV të Ushtrisë së Mbretnisë Shqiptare, në Prishtinë, iu kushtua përpjekjeve për çlirimin dhe ribashkimin e Shqipërisë Etnike, duke u bërë Legjendë e gjallë për Mbrojtjen Kombëtare të Kosovës Lindore.

Vërtet, nga rinia e hershme Mulla Idrisi u përkiste radhëve ilegale të veprimtarëve të Komitetit “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës” dhe legale të Organizatës Politike Kombëtare Shqiptare “Xhemijeti”, kurse nga viti 1929, u përkiste radhëve ilegale më militante të “Komitetit të Kosovës” të madhorit të kombit, Ferat be DragaMulla Idris Velekinca, siç e njihte populli para Luftës së Dytë Botërore, nën robërinë jugosllave borgjeze ishte njëri ndër bedemet e para kundër shpërnguljes së dhunshme të shqiptarëve në Turqi. Të rikujtojmë këtu vetëm disa kërkesa ultimative të Mulla Idrisit para xhematit në xhamitë e Karadakut të Hashanisë e tëAnamoravës në përgjithësi. Atyre që shitnin tokën për të shkuar në Turqi i thërriste: “…Ju nuk jeni as myslimanë as shqiptarë…! Kurrë nuk do të bëheni Turq!? Ktheni kaparet e tokës dhe qëndroni me pushkë e sëpata në dorë…!? Kështu do t’u urdhëronte Muhamedi a.s., dhe Skënderbeu…!” Në vijimësi ua përsëriste thirrjen: “Jemi përgjegjës për varret e prindërve tanë para Zotit dhe para kombit. Nuk guxojmë të heqim dorë prej tyre, t’i lëmë të shkreta për t’i lavruar derrat e naselenikëve (kolonë) sllavë. Jo vetëm në Turqi, por as në Shqipëri nuk bënë të shkojmë. Zoti në Kur’an na ka bërë përgjegjës për vatanin dhe për kombin…!” Se sa ishte i vendosur këto kërkesa tregon edhe kërcënimi që i bëri  mësuesit Giga Lenka të Kololeçiti cili i provokonte shqiptarë se “Kur do të ecnin për Turqi…?” Mulla Idrisi, i tutej vetëm Hakut të Atdheut dhe Madhështisë së  Zotit. I shkoi Gigës në zyrë dhe i tha copë: “Dëgjo, mësues! Nëse edhe njëherë i provokon shqiptarët për t’u shpërngulur, trutë kam për të t’i shpërndarë si fara të Lekës…!“.

Dhe, rrogën që merrte nuk e dërgonte, të tërën në familje. Si një paraprijës edhe përRamë Bllacën, për ta forcuar besimin e bashkëqytetarëve se duhet të qëndrojnë aty ku kanë lindur, ndërtonte udhë, ura, kroje, Xhami, e mejtepe, për nevoja të popullit. Predikonte para xhematit se: “Fjala dëgjohet dhe harrohet, kurse hajrati shihet, përdoret dhe nuk harrohet!”.Mulla Idrisi, për ta zgjuar dashurinë e popullit për dije, për arsimin, Shumë shpesh, e citonte një “lutje” të Hazreti Alisë: “All‑llahu le të mos ma bekojë asnjë ditë në të cilën nuk mësoj diçka të re!”. Si Imam në Pidiq e ftoi xhematin: “Të hapim mejtepin për djem dhe vajza, t’u japim dije fëmijëve, që ta plotësojmë detyrën e prindit dhe të myslimanit!” . Këtë kërkesëMulla Idrisi, do ta mbështeste në ajetin kur’anor: “Lexo, në emër të Zotit tënd, i cili të ka krijuar!” Kredo e veprimtarisë kulturore dhe arsimore e Mulla Idrisit, ishte: “Pa shkollim fetar nuk ka fe të mirëfilltë. Xhahili (injoranti) është argat i robërisë dhe i xhehnemit (ferrit)!” dhe“S’ka fe pa atdhe!” dhe “Pa një atdhe të lirë feja nuk mbahet, nuk mund t’ushtrohet…!”

Korniza e mendimit filozofik arsimor, kombëtar e fetar që i qëndroi besnik Mulla Idrisi, në të gjitha pozitat ku e vuri fati, u mbështet në hadithin: “Dashuria e atdheut është pjesë e besimit!”. Në Mësimet Mulla Idrisit e gjejmë një renditje pak ca tjetër të përbërësve të njënisë:fe, komb atdhe, që e gjejmë në Mësimet e Etërve Françeskan të lagjes së Patër Fishtës, madhështorë. Në Mësimet e Mulla Idrisit kjo njëni është unitet i trinisë: Atdhe, Liri, Fe! Edhe kërkesat për mësim dhe edukim të Mulla Idrisit ishin më universale se ato me bazë në krishterimin. I mbështetur në urdhrin e Profetit Muhammed“Lype dijen nëse është edhe në Kinë!”, porosiste: “Dija le të vije nga e djathta dhe nga e majta, vetëm mbushe kokën!” ‑ që do të thoshte, nga Lindja dhe  Perëndimit, dhe, në mënyrën më autoritare konstatonte: “Vlera e njeriut matet me dijen e tij!”.

Ndonëse Mulla Idrisi ishte trupshkurtër, dukej impozant. Prej moshës 35‑vjeçare barti mjekër, i vetmi hoxhë i moshës së tij, në kohën e tij, në viset e Kosovës Lindore, me synetin e Pejgamberit. Meqë arriti famë, më 19 maj 1938, u zgjodh anëtar i “Mexhlisit të Ulemave” të“Kuvendit fetaro‑arsimor të Vakëfit të Shkupit”, i ngarkuar me detyra e  Kryepredikuesit. Në këtë detyrë do të tregohet Energjik, me aftësi të rralla krijuese e studiuese shkencore, filozofike e moralizuese‑pedagogjike. Në dosjen e tij, në Rijasetin e Sarajevës, ishte shënuar konstatimi: “Flet dhe shkruan arabisht, turqisht dhe serbokroatisht, kurse shqip vetëm flet”. Në dosje nuk mund të konstatohej se “dinë shkrim‑leximin shqip”, nga se shkrim‑leximi shqipishte “vepër” e dënueshme, krim politik kundër Jugosllavisë!?!

Mirëpo, ishte fakt që e dinin mirë të gjithë bashkëpunëtorët e tij, se Mulla Idrisi, ishte në kontakt të fshehtë me personelin e konsullatës shqiptare në Shkup dhe prej tyre merrte libra historiografike dhe revista fetare, të cilat i shpërndante midis rinisë medresante, hoxhallarëve dhe krerëve popullorë. I pëlqente më shumë shkrimet e Ferit Vokopolës, Ibrahim Dalliut, Haki Sharofit, Sadik Beges, e të Sherif Putrës, kurse për idol të vetin e kishte rilindësin Hafëz Ali Korça, të cilit ia dinte veprat shqip me alfabet arab e me alfabet kombëtar dhe përpiqej që ta emitonte në veprimtari. Ish-nxënësi majtist i Medresesë së Madhe në Shkup,  etnologu Kadri Halimi do të konstatojë: “Mulla Idrisi, qysh e kam kuptuar unë, ishte edhe fetar edhe kombëtar, më shumë ideolog iluminist arsimdashës…”, kurse sipas ish‑nxënësi i Medresesë së Reformuar “Isa Beg”,  mësuesit Reshati Hoxha“Mulla Idrisi ishte njeri revolucionar, i afërt me popull, i këndshëm për bashkëbisedim, përkrahës i përparimit, bamirës për të varfërit. Na mësonte dhe na këshillonte për mësim, na ofronte…!”

Realisht, posti i Kryepredikuesit në Ulema mexhlisin e Shkupit. ia bëri të mundshëm që t’i vinte në jetë idetë e veta iluministe e rilindëse, “Nxënësit tanë(talebët) më nuk duhet të mësojnë vetëm për leximin e Kur’anit, por edhe për njohjen e mjeshtërisë së shkrimit. Nxënësit tanë(talebët) duhet t’i nisim në rrugën për ta njohur Islamin dhe jo për ta prezantuar atë si diçka statike…!” do të konstatojë në mbledhjen e Ulema mexhlisit, më  25 qershor 1938. Në vitet 1938‑1940, Mulla Idrisi ishte njëri ndër bashkëpunëtorët e revistës vjetore:“Glasnik Islamske vjerske zajednice” të Sarajevës, autor i disa punimeve të botuara osmanisht (turqisht) me alfabet arab‑osman dhe serbo‑kroatisht me alfabetin cirilik. Veçanërisht punimet “Lindja e Pejgamberit” (osmanisht) dhe “Vëllazëria islame” në gjuhën serbe janë me vlera të mëdha si hartime dhe si studime, me rëndësi aktuale edhe për kohën tonë. Sipas Mulla Idrisit, “Besimi dhe Islami është një bashkësi mendore e përhershme, një lidhje njerëzore (morale) e lartë”. Duke e vlerësuar drejtë rolin e Islamit në dijet shkencore si e mirë e njerëzimit, Mulla Idrisi do të saktësojë: “Është fakt se po të mos ekzistonin Meka dhe Medina shkenca në Damask nuk do të ekzistonte. E po të mos ishte Damasku si qendër e shkencës, nuk do të ekzistonte Bagdadi në mungesë të të cilit nuk do të lindnin Samarkanda dhe Buhara, e në to edhe shkencat astronomike dhe fizike, kimia, mjekësia, filozofia e shkencat e tjera. Po të mos ishin Samarkanda dhe Buhara si qendra shkencore nuk do të ekzistonte as Andaluzia. Drita nga Andaluzia po të mos ndriçonte, vallë si do të zgjohej Evropa”.

Do të quhet “Gjilani”pasi bëri emër në  Mbrojtja Kombëtare e Kosovës  nga fundi i vitit 1942Realisht, nga mesi i prillit të vitit 1941, Mulla Idrisi iu bashkua Iljaz Agushit dhe Haçif Tetovës në përpjekjet për bashkimin, me “Mbretnin Shqiptare”, të pjesës së Shqipërisë Etnike në Zonën okupuese fashizoide bullgare. Realisht, nga kjo kohë Mulla Idris Gjilanin e kemi në ballë të Mbrojtjes Kombëtare Shqiptare të Kosovës Lindore, kurse më 15 nëntor 1944, i vuri themelet e Lëvizjës së Rezistencës Shqiptare kundër ripushtimit jugosllav komunist, e nga mesi i marsit 1945, u konsiderua si vlerë morale iniciale e Organizatës Nacionale Demokratike Shqiptare. Se Mulla Idrisi ishte i denjë për udhëheqës dëshmoi me Fjalën e Përshëndetëse në Manifestimin për Ditën e Flamurit, më 28 nëntor 1941, në Garnizonin e Prishtinës. Duke pasur para vetës ushtarakë e ushtarë shqiptarë myslimanë, katolikë dhe ortodoksë nën Flamurin e Skënderbeut, midis të tjerash, saktësoi: “Kemi tri fe, por kemi vetëm një Atdhe të përbashkët, një gjak vëllazëror, një gjuhë, një diell e një Zot. Detyrë mbi detyra kemi bashkimin dhe mbrojtjen e Atdheut…!”Këtë mendim do ta përforcojë, në vijimësi para ushtarëve dhe Vullnetarëve në karakolla e transhe në linjën kufitare me Serbinë ngaPërpallaci deri në afërsi të Kumanovës.   

Sipas Mulla Idrisit,  ndarja e tokave shqiptare në Zona të interesit midis pushtuesve nazi-fashist ishte një padrejtësi e re evropiane për kombin shqiptar, ndaj predikonte hapur:“Më të parën që krijoi Zoti është arsyeja!” dhe konstatonte: “Pra, edhe bashkimi i Shqipërisë, sot e copëtuar prej gjermanëve, italianëve dhe bullgarëve, është i arsyeshëm dhe i domosdoshëm”. Me një sens gjenial Si një tribun me përvojë të madhe, rinisë komuniste shqiptare, krerëve popullorë që i mbështetnin, nëpunësve, mësuesve e ushtarakëve antifashist prokomunistë  “… u vinte në spikamë se rruga politike me komunistët sllavë pashmangshëm ka për t’i futur në luftë qytetare shqiptare dhe në zhgënjim individual, ose në tradhti ndaj kombit…!”dhe u vinte në spikamë se: “Shqiptari nuk mund të çlirohet pa u mbështetur në forcat ndërkombëtare demokratike, por kurrë nuk do të fitojë liri duke u mbështetur në fqinjët armiq tradicionalë të Shqipërisë Etnike, e aq më pak duke u mbështetur në komunisto‑çetnikët serbë…!”. Më 25 prill 1943, në Male të Livoçit, Mulla Idrisi, midis të tjerave, i tha Fadil Hoxhës: “… Ti, djalo, po i bën argat dreqit, se liria e vatanit, ta kam thënë edhe më parë (tetor 1942), nuk fitohet me partia e me tarafe, me të pafe e me shkije të veshur shqiptarçe…!”. Po atë ditë, ia la një mësim të përjetshëm edhe mësuesit elbasanas komunist Hasan Dylxherit, (i martuar me shkinë): “O mësues, mysafir! Nëse nuk mund të ndihmosh, mos shkatërro atë që na e fali Koha dhe, puno që shtëpisë t’i vihet kulmi…! Dije se nuk e quajnë bylyk një kope me derra e me dele, të përziera…!”

Nga fundi i korrikurt 1943, kur ndodhën tronditje në pushtetin e Romës, Mulla Idrisi e shtroi, në Myftini (ku kishte edhe ithtarë të antifashistëve komunistë), për diskutim, çështjen: “Si të veprojmë me Nacionalçlirimtaren komuniste?!” Pasi dëgjoi shumë mendime, edhe kontradiktore, e përmbylli diskutimin me konstatimin: “Rreziku për Vatanin mund të largohet vetëm me pushkë. Kufirin kemi mundësi ta ruajmë nga armiku i jashtëm, por lirinë nuk mund ta sigurojmë me lutje, ledhatime e hajmali prej tradhtisë, e tradhti është edhe nëse ndihmon tradhtinë, edhe nëse tradhtohesh. Për çlirim ka vetëm një rrugë, ajo e bashkimit, pa ndarje ideologjike e fetare, lufta për komunizëm është mashtrim, është tradhti…!” Dhe, më 2 Gusht 1943, Mulla Idrisi e thirri, në “Pazarishtë”  të Gjilanit, një Kuvend gjithëpopullor tëNënprefekturës së Gjilanit, ku  morën pjesë disa mijëra burra kryesisht të armatosur. Fjalimi i Mulla Idrisit  është historik, mësim për shumë gjenerata:

Vëllezër shqiptarë!”

 Ende pa u bashkuar e tërë Shqipëria etnike, pa i bashkuar viset e Shkupit, kërthizë të Shqipërisë, viset e Kumanovës, të Preshevës e të Bujanocit, viset e Siriniqit e të Zhegocit, të Pozharanit e të Kaçanikut, të Podjevës, të Vushtrrisë, të Mitrovicës, të Pazarit, të Bihorit, të Plavës, të Gucisë e të Tivarit me Shqipërinë, ende pa e siguruar Shqipërinë Etnike dhe jo të Madhe, siç thonë komunistët, u lind një rrezik i ri, një murtajë tjetër për Kosovën – Djep i shqiptarizmit!

Ne, burrërisht, ka dy vjet që, me pushkën plotë, i presim kërcënimet e çetnikëve e të drazhistave serbë e malazezë. Ka burra që me muaj, e mot, nuk janë ndarë nga silahu, nga pushka, për lirinë e popullit tonë, të shumëvuajtur…! Por, sot, Atdheut tonë po i kanoset një armik tjetër, komunizmi i Rusisë…!

Ju keni dëgjuar se një Tito, një i quajtur babë i komunistëve jugosllavë, po e lypë edhe Kosovën për Jugosllavinë e dytë, komuniste, në kufijtë e asaj të Kral Petrit. Ajo Jugosllavi e Kralit u prish falë Hitlerit dhe ushtrisë trime të Gjermanisë dhe shpëtuam…! Tashti, partizanët e Titos po i afrohen kufirit të Shqipërisë Etnike, atje ku duhet të jemi sot ose nesër! Kosova jonë, edhe ashtu e copëtuar, nesër ka për t’u bërë kasaphanë e komunistëve jugosllavë dhe e çetnikëve serbë e malazezë, sepse për Kosovën, e kundër shqiptarëve, gjithmonë janë bashkuar dreqi dhe i biri, e do të bashkohet çetniku e drazhisti, nediçevci e komunisti…!

Dhe, ne vetëm të bashkuar rreth Flamurit të Shqipërisë, të gjithë dhe, pa tarafe e partina, mund t’u bëjmë ballë armiqve shekullor, e jo vetëm t’i ruajmë pregjët e shtëpive tona, por edhe ta bashkojmë Shqipërinë etnike.

Vëllezër, trima, luftëtarë!

Ju thërrasë dhe Ju pyes: A po luftojmë si luftuan burrat për Vatanin, qoftë Kral apo Titë, ai? Sot është koha të përcaktohemi me vullnet e me betim!”

Pasi mori përgjigjen e masës: “Luftë, luftë…!”, Mulla Idrisi e përmbylli fjalimin: “Pra, burra, t’i kapim armët me të djathtën dhe të vrapojmë në Kufirin e Shqipërisë…! Atje u presin ushtarët dhe oficerët e kufirit dhe atje do të më gjeni mua…! Zoti na ndihmoftë dhe na bekoftë…!”

Fjala dhe hapi të Mulla Idrisit, në çdo situatë, ishin plotësisht të përputhshme. Pas kapitullimit të Italisë Fashiste dhe ngritjes së Lidhjes së Dytë të Prizrenit (16-21 shtator 1943), rëndësia e Mulla Idrisit për Mbrojtjen Kombëtare të Kosovës, sa vinte dhe shtohej, duke u bërë Vlerë shembullore e luftëtarit dhe të komandantit të të gjitha fitoreve, pa asnjë humbje përballë mësymjeve të hordhive bullgare fashizoide dhe çetnike e komuniste serbe në vise të Kosovës Lindore. Si Komandant i Vullnetarëve të Zonës IV të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, në radhët e bashkëluftëtarëve i pranonte vetëm ata që para Tij e jepnin Betim:“Betohem se nuk do të tradhtojë, kthim prapa s’ka, plaçkë s’ka, dhunë s’ka, në erz e në namuz të armikut nuk preki dhe do të luftojë deri në fund të jetës sime për Lirinë e Shqipërisë të bashkuar…!” Komandanti Mulla Idrisi, bashkëluftëtarëve, shumë shpesh ua vinte në spikamë mendimin e tij, këshillë mbi këshilla: “Njeriu ka një nënë, ka një babë, ka një Zot, ka një Vatan që i detyrohet jeta e njeriut. Ai që vdes për Vatan është hallall djalë, është i dashuri i Perëndisë. Atij kurrë nuk i shqimen kandilat, sepse shkon shehit. Pa vatan të lirë nuk ka as jetë, as familje, as fe, as liri dhe as xhehnet…!”  Sipas ish-komunist Vehbi Rexhepi:Mulla Idrisi “Si personalitet largpamës, nuk ishte as nacionalist, as fashist, as komunist – ishte vetëm atdhetar dhe shumë human…!” , e sipas Bashkëluftëtarëve të Tij: “Mulla Idrisit i kishte hije pushka. Hoxhë i fjalës e i luftës, njëri me orë! Nuk kishte krih, por sikur fluturonte. Ku kriste pushka, aty do të shihet edhe Mulla Idrisi. Nuk e kapte plumbi…!” Vërtet, në linja të luftës qarkullonte gojëdhëna se “Mulla Idrisi ishte lindur i mbështjellë me pëlhurë, ndaj nuk e kapte plumbi edhe pse luftonte pa i zbritur kalit”!

Komandanti i “Kreshnikëve të veshur me këmishët e vdekjes”, për ribashkimin dhe lirinë e Shqipërisë Etnike, Mulla Idrisi, ishte ndjekësi më besnik i mendimit politik të themeluesit të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, Iljaz Haxhí Agushit, Ministër i Punëve Botore dhe Nënkryeministër e Zëvendëskryeministër i Mbretnisë Shqiptare midis 3 dhjetorit 1941 dhe 14 nëntorit 1943. Në Varrmin e Iljaz Agusit, më 29 tetor 1943, i vrarë në Tiranë, nga komunistet kosovaro-tiranas, më 27 tetor 1943Komandantin e Vullnetarëve njëkohësisht Myfti i Nënprefekturës së Gjilanit dhe Imam i Rexhimentit të IV-të në Prishtinë, Mulla Idirisin, e shoqëronin: komandanti i Ushtrisë Kombëtare të Shtetit Shqiptarkolonel Rexhep Gjilanitdhe kapitennët: Mark Dredha dhe Shefqet Bylykbashi  Fjalën para Varrit të Iljaz Agushit, Mulla Idrisi, e përmbylli me konstatimin: “Dashtë Zoti që, me varrosjen e trupit të Iljaz Agushit, të mos varroset edhe trupi i Shqipërisë Etnike, që e bëri Iljazi, ‑ “Fisniku i atdheut dhe i fesë, një yll që kurrë nuk do të fiket, sepse jetoi, u përpoq dhe u bë Shehit i Vatanit…!” Sipas konceptit  fetar dhe politik kombëtar që kultivonte Mulla Idrisi: “Shehit bëhet vetëm ai qi ka fatin të goditët nga ana e përparme, në ballë! Nëse ia kthen shpinën armikut të Vatanit e të Fesë, shkon poshtë, pa vlerë, sepse e humbë edhe jetën edhe Vatanin…!”

Në vijim të përmendim vetëm epopetë më të lavdishme të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës Lindore të vitit 1944: Lufta e Velegllavës  e datës 28 qershor Luftën e Kikës më 26dhe 27 korrik, Lufta e  Preshevën më 11 dhe 12 shtator, dhe Luftae Bajramit  për Bujanocit, më 18 dhe 19 shtatorKëto Epope u fituan si rezultat i aktivitetit propagandistik, luftarak e komandues të Mulla Idris Gjilanit,  i cili  në prag të Festës së  Bajramit të Madh e kishte lëshuar thirrjen e pashkelshme për popullsinë: “Porsa të jepet kushtrimi, të vraponi në kufi…! Leni sillat e shtruara(të Bajramit) dhe kufomat mbi dhe, e ejani në kufi, sepse e kemi në rrezik  Kombin, Atdheun dhe Fenë…!” Pas këtyre luftërave të fituara, Mulla Idrisi, i cili këso kohe kishte postin e Nënmiftiut të Gjilanit,  thuaje se as flinte as zbriste nga “Allxhi”, e si me krahë shkonte për linjë të kufirit, nëpër pozicione, duke i ftuar vullnetarët dhe ushtarakët të rrisnin vigjilencën, gatishmërinë dhe vendosmërinë: “Asnjë minutë nuk guxojmë për t’i mbyllur sytë para fatkeqësive që na kërcënohen. Vigjilenca është kusht për fitore, kurse gafilia është hap në tradhti, sepse këtë Bajram ka për ta shënuar historia si Ditë të Kufirit të Shqipërisë etnike, por kjo nuk mund të bëhet pa therori, pa gjakun tonë, pa jetën e falur të Dëshmorëve për Atdheun…!”

Nënprefekti i Gjilanit, Hamit Kroj, në relacionin: “Shërbimet patriotike të N/Myftis Idris Hajrullahi” për Kryemyftininë e Prishtinës, më 6 tetor 1944, fitoret  “më 26, 27 korrik, 11-12, 18 e 19 shtator 44” i quajti fryt të aktivitetit politik kombëtar, luftarak dhe komandues të Mulla Idrisit dhe, midis të tjerash, saktësoi: “Në këto çaste e momente të kritikshme që vendi ynë kalonte, me gjithë se të pa pregatitun, nuk mungoi populli shqiptar me armë e pa armë të vrapoj aty ku nderi dhe Atdheu e kërkonte, e në mes kësaj mase i papritun dhe i pakujtuem nga populli- tue pa nevojën e rrezikun q’e kërcnonte  vendin- e tue pas para të gjitha Atdhen, shifet në krye  të turmës si flamurtar Nën Myftiu i Gjilanit Z. Idriz Hajrullahi. Gjesti i Nën Myftis, për veç që merrte pjesë vet në Luftimet e bame, q’ish nji sakrificë personale e tij, por nga tjetër anë asht simboli i vetëm në kët rajon qi ka mundun të shtojë kurajën popullit dhe të ndiqet prej të gjithëve pa përjashtim, tue fitue nji simpati e admirim si prej kreshnikëve dhe vullnetarëve”.

Këtij mendimi mund t’ia shtonim vetëm konstatimin e reporterit të Luftës, Faton Ahmet Gashit: ”Anmiqt mësyejnë, përplasen e thyhen. Ni fenomen qi s’asht pamë kurrë…!” Vërtet,Kosova Lindore këso kohe kishte rolin e portës kryesore të kalasë shqiptare, të cilës i ishte kushtuar ta mbante mbyllur Mulla Idrisi, i cili me dije, sinqeritet dhe guxim e ftonte gjakun shqiptar: “Komunizmi serb i bashkuar me çetnikizmin dhe bullgarët fashizoid po troketë në derën kryes­ore të Shqipërisë. Po u hapë kjo derë, Kosova do të ulet në gjak,  kurse Shqipëria do të gjymtohet, ndoshta, për jetë të jetënave…!”

Nga fillimi i tetorit 1944, një oficer i lartë i Regjimentit IV të Ushtrisë së Shqipërisë i tha, në Besë, Mulla Idrisit: “Çështja e Shqipërisë Etnike, hëpërhë, përfundoi, meqë në Shqipëri doli fitimtare LANÇ‑ja, e cila po e mbështet LNÇ‑në komuniste jugosllave e kosovare shqiptare separatiste…!” Këtë informatë, Mulla Idrisi e përjetoi si thikë në zemër, ndaj e ftoi“Shtabin luftarak” të vullnetarëve ‑ bashkëluftëtarët më të vendosur, dhe ua vuri në spikamë të ardhmen e hidhur. Kumti i Mulla Idrisit ka përmbajtje e porosi historike me vlera edhe për sot e për mot:

“…Vëllezër bashkë­luftëtarë…!

 Lufta jonë, këso rasti, është e humbur, sepse aleati ynë i sinqertë, Gjermani, po thyhet para forcave komuniste ruso‑sllave dhe të aleatëve të saj: Anglisë dhe Amerikës…!?! Edhe lufta jonë, fatkeqë­sisht, ka për ta pësuar fatin e luftës së aleatëve që na i imponoi koha, fati historik. Por, sa unë mendoj, ne nuk mund t’i dorëzojmë armët, sepse nuk kemi tjetër atdhe, përpos këtij që po e mbrojmë…!

Dhe, mendoj se, ushtria komuniste e çetnike e Serbisë dhe e Titos në Kosovënshqiptare duhet të kalojnë vetëm mbi trupat tanë, nëpër gjakun e bijve të Kosovës kreshnike…!

Këtë luftë ne duhet ta bëjmë, tashti, për dy gjëra më kryesore: E para, jemi betuar se tokat e Shqipërisë etnike nuk do t’ia dorëzojmë për të gjallët tanë, asnjë pushtuesit. E dyta, gjaku ynë ka për të qenë argument për kërkesat tona historike dhe armë për luftën e bijve tanë, që u lindën në kohën e këtyre luftërave për Shqipërinë etnike. Sepse, pas dyzet vjet bijtë tanë kanë për ta kërkuar gjakun e baballarëve, të derdhur për lirinë e Kosovës dhe bashkimin e Shqipërisë, që sot po e shkelin Fuqitë e Mëdha të Botës…!?!” Mulla Idrisi e përmbylli fjalën me një porosi profetike: “Fitorja jonë e vetme është qe sot, burrërisht, t’ua lëmë të bijve tanë për armë të fitores gjakun tonë, amanet për lirinë e Vatanit…! Kush është lodhur, apo kush është mërzitur, le të kthehet në shtëpi, së paku të mos u vuajnë fëmija…!?”

Në frymën e kërkesave të Mulla Idrisit u fitua edhe Lufta e Dytë për Bujanocin më 29 tetor 1944 në pozicionet e Breznicës. Në moment të  pushimit të armëve, në pozitat për luftë, Mulla Idrisi do të përballet me disa pyetje kureshtare nga bashkëluftëtarët besnikë: “A do ta fitojmë luftën, Komandant..?“- ishte pyetja e parë në të cilën Mulla Idrisi u përgjigj dora-dorës:“Humbë vetëm ai popull, që nuk lufton për Vatanin e vet!”. Një luftëtar i ri u bë sikur nuk e kuptoi fjalën “Vatan” ndaj pyeti: “…Çka është Vatani, Mulla Idris…?!”  Mulla Idrisit, ndonëse i lodhur, kjo i erdhi si infuzion: “Vatan është Shqipëria, është toka ku u lind i pari jonë, ku i kemi varret e baballarëve, ku shqiptari është trashëguar djalë pas djali, kur njeriu nga katra u ngrit në dy këmbë…!” Dhe, si pasherr, një bashkëluftëtar, djalë i ri, shtroi pyetjen tjetër: “Sa është Shqipëria, Zotëri komandant…?” Mulla Idrisi, sikur u ndie se është në Ballë të oxhakut, ndaj i thërriti: “Biri imShqipëri është krejt vendi ku ujit i thuhet ujë, e ku bukës i thuhet bukë. Ky vend dikur ka qenë shumë i madh, por tashti, siç shkroi gazeta “KOSOVA”, ka vetëm 74000 km2. Të mos luftosh për ta bashkuar këtë tokë është tradhti. Të bëhesh kurban i lirisë së kësaj toke, është pavdekshmëri dhe Lavdi e Perëndisë, sepse vetëm Shehiti për atdhe e fe nuk përgjigjet për gabimet dhe fajet në këtë botë. Ai shkon i pastër te Zoti, sepse është i larë me gjakun e vet…!”

Mirëpo një luftëtar i moshuar, që njihej edhe si i afërt më komunistët, ndërhyri me një pyetje qartë me tendencë politike të caktuar: “Hoxhë!…Kush jemi në rrugë të drejtë: Ne, Mbrojtja Kombëtare e Kufirit, apo vëllezërit tanë partizanë ‑ komunistë, të cilët e morën Shqipërinë dhe hynë në Kosovë, me luftë të përbashkët me shkijet…?!”  Kjo pyetje e shtini në hall Mulla Idris Gjilanin, i cili, së pari e nxori Kur’anin nga gjiri, e vuri mbi tokë dhe revolen ia vuri mbi, pa e lëshuar nga dora, e tani u thërriti bashkëluftëtarëve: “Pasha këtë Kur’an të Allahut, Dheu i kësaj Shqipërie të mos më lashtë brenda, na jemi në luftë të drejtë: para Zotit, para popullit, para historisë dhe para Vatanit…!”

Aty nga mesi i Nëntorit 1944, Mbrojtja Kombëtare e Kosovës Lindore u shthur në shembullin e shthurjes së Mbrojtjes Kombëtare në viset e tjera të Kosovës. Këtë shthurje e deklaruan, më 13 nëntor 1944, krerët dhe hoxhallarët e Moravës së Poshtme, të tubuar përreth Myderrisit Haki Efendi Sermaxha të Hogoshit, i cili më vonë, me jetën e tij do ta paguaj “tradhtinëKomandanti i Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës Lindore, Mulla Idris Gjilani nuk pranoi ta shkelte Betimin, ndaj pasi deklaroi se: “Njëqind vjet n’i paça jetë, të gjitha kam për t’i kaluar kaçak, e kurrë nuk kam për t’u pajtuar me pushtuesin e Kosovës, e copëtuesin e Shqipërisë…!”, e la Kuvendin dhe i ndjekur nga tra-katër bashkëluftëtarë, iu qep maleve tëGallapit e të Kosovës Lindore për ta organizuar Lëvizjen e Rezistencës Shqiptare kundër pushtuesit jugosllav kominternist, me përkrahje parësore të ushtrisë bullgare, si dorë e zgjatur e Rusisë. Madje, më 14 nëntor 1944 komandanti i njësisë bullgare okupuese, e cila gjatë natës ishte strehuar në gjirin familjar të serbëve Kërzhlanë të Hodonocit, u tha shqiptarëve se “Në Kosovë kemi ardhur me urdhër të Komandës Supreme të Rusisë, që së bashku me shqiptarët të hyjmë në Gjilan e në Kaçanik para ushtrisë serbe…!”

Madhori i Kombit, Mulla Idris Gjilani,  i përcaktuar për kurban i Shqipërisë Etnike, medatën 17 nëntor 1944, në në Kuvendin e Suharnës e themeloi  Shtabin Dtrejtues të Lëvisjes së Rezistencës Shqiptare për Kosovën Lindore. Në fjalën e tij para bashkëluftëtarëve dhe popullit, rikonstatoi se: “Hëpërhë, zgjidhja e çështjes së bashkimit dhe të lirisë së Shqipërisë etnike u vulos me tradhtinë e komunistëve shqiptarë, aleatë politikë e luftarakë të sllavo‑komunistëve pansllavistë, por ideja për Shqipërinë e bashkuar dhe të lirë mbi Programin e Lidhjes së Dytë të Prizrenit, e mbjellë në ndërgjegjen shqiptare të Kosovës, duhet të ruhet edhe me sakrifica mbinjerëzore, duke i bërë kurban të kësaj ideje evladët, familjet, miqtë dhe vetën…!” Ndërkaq, misionarëve të partizanëve shqiptarë që kërkonn nga Mulla Idrisi që t’u bashkohej në luftë kundër forcave gjermane në Serbi, Bosnje e Kroaci, do t’u përgjigjet: “Nuk luftoj veresi! Pranoj të bashkohem me partizanët shqiptarë dhe nuk më intereson ideologjia e tyre politike, por me kusht që Jugosllavia paraprakisht të nënshkruaj se garanton shprehjen e lirë të popullit shqiptar sot nën armët e komunistëve jugosllavë. Kjo të behët në prani të përfaqësuesve të Anglisë dhe të Amerikës…!”

Në Kuvendin Themelues të “Shtabit Suprem të Kosës” në  Tërpezë të Moravës së Epërme, më 1 dhjetor 1944, i Organizuar nga Adem Gllavica në mbështetje të Hysen Tërpezës,  mori pjesë edhe Mulla Idris Gjilani, por nuk e aprovoi platformën luftarake për sulme në qytetete. Ai tha se: “Nuk është mençuri as strategji luftarake as politike të lëshohemi në luftë frontale me ushtrinë partizane, qoftë jugosllave ose shqiptare, sepse nuk kemi forca të mjaftueshme për t’i mbajtur në duart tona qytetet e çliruara dhe tani për hakmarrje pushtuesi ka për të vrarë mbarë, gra e fëmijë…!” Madje u sugjeroi: “Vëllezër, t’i shpërndajmë luftëtarët e rinj, që mund të rekrutohen nëpër ushtritë partizane, mundësisht në ato shqiptare dhe djemtë që dinë shkrim‑lexim, që të infiltrohen në shërbimet administrative, në komuna e rrethe, mandej në polici, e kështu ta marrim pushtetin nga brenda, sepse nuk kemi rrugë më të shkurtër për fitoren…!”

Mirëpo, me kërkesën unanim të “Shtabit Suprem”, të sapo formuar, Mulla Idrisi e mbajti një fjalë historike para njësive përcjellëse të anëtarëve të “Shtabit Suprem të Kosovës”:

“Vëllezër trima!

Ju, mbrojtës të lirisë së Vatanit, keni marrë mbi vete detyrë të rëndë, para popullit dhe para Zotit, i cili ka për të na ndihmuar, sepse të mbrosh popullin e Vatrën nga dhunues e pushtues është detyrë e shenjtë…!

Jemi në luftën që nuk ka të sosur dhe nuk duhet të frikësohemi nga vdekja, sepse Shehit i Vatanit bëhet vetëm ai, që Zoti ia ka shkruar atë shpërblim, i vetmi që e shpërblen jetën…!

Tashti, në rrethanat që gjendemi, duhet të qëndrojmë rojë kujdestare e Vatrave tona, gjithmonë syrin në shënjestër të pushkës kundër atyre që vrasin vëllezërit tanë duarthatë, në shtëpia dhe ara të tyre, kundër atyre të cilët kallin vendbanimet tona të pambrojtura…!”

Në një moment kur të gjithë ishin bërë sy e vesh, me një shkathtësi, e shpërthekoi xhyben, e hapi me të dyjat, si krahë shqiponje, dhe u thërriti: “Shihni! Dhjetëra bira të plumbave…! Kurrë nuk kam rënë në pusi, as pas lisit as pas gurit, por asnjë plumb nuk më rroku në trup…!? Kush vdes për Atdhe, për lirinë e jetën e popullit, shkon Shehit te Zoti, por unë nuk e pata atë fat…!

Ndaj, mos u frikësoni nga vdekja dhe të qëndrojmë burrërisht në detyrën tonë të shenjtë. Mëshira e të Madhit zot qoftë mbi Juve e popullin tonë të vuajtur…!”

Mulla Idrisi: “Në Ferizaj dhe në asnjë qytet nuk do të sulmoja si komandant,
por si ushtar, nuk mund të ndahem prej bashkëluftëtarëve…!”

Anëtarëve të “Shtabit Suprem” që kërkonin t’u printe në sulmin për Ferizajn, më 2 dhjetor 1944, por nuk pranoi dhe me përvuajturi u tha: “Asnjë vendim i ngutshëm nuk është i mirë…! Unë nuk e kam menduar këtë punë dhe nuk e njoh terrenin. Në Ferizaj dhe në asnjë qytet nuk do të sulmoja si komandant, por, si ushtar, nuk mund të ndahem prej bashkëluftëtarëve…! Në këtë luftë do të gjendem vetëm si luftëtar i paemër, Zoti na ndihmoftë…!” Vendimin për sulm në Ferizaj e morën: Adem Gllavica, Qazim Llugaxhia, Hysen Tërpeza, Luan Gashi, Ibrahim Kelmendi, Hamdi Mramori e Selim Maçastena, dy të fundit dëshmorë të kombit nga 2/3 dhjetori 1944.

Pas pësimit në Sulmin e Ferizajt, Mulla Idrisi, i ndjekur nga pak bashkëluftëtarë u kthye në Malet e Kosovës Lindore, ku mendonte ta vinte në jetë pikëpamjen e tij për vazhdimin eRrezistenës Shqiptare kundër pushtuesit jugosllav. Si hap të parë e thirri një kuvend popullor në Tyxhec të Dardanës, ku e ngriti “Besëlidhjen Shqiptare të Malësisë së Gallapit. Të pranishmit në kuvend iu shtruan kërkesës së Mulla Idrisit, u betuan:  “Betohemi se nuk do të hakmarrim gjak as hak deri sa ta lirojmë vendin nga pushtuesi jugosllav!”. Akti i betimit u krye“para Kur’anit, në emër të gjakut të heronjve së nuk kanë për ta tradhëtuar Organizatën…!”.Në këtë shembull do ta kryejnë Betimin edhe anëtarët e Komitetit Qendror të NDSH‑së në Shkup dhe veprimtarët e Tij në terren, në vitet 1945‑1946 ( Politika, Beograd, 31.I.1947).

Kur numri i luftëtarëve vullnetarë, të betuar para Mulla Idrisit, kaloi treqindshin, Shtabi Drejtues i Rezistencës Shqiptare të Kosovës Lindore, kaloi në Hashani dhe më 12 dhjetor 1944, mbajti një Kuvend popullor në Zarbincë. Fjala e Mulla Idrisit në këtë kuvend ishte një udhëzim me shumë vlera historike për historinë e Lëvizjes së Rezistencës Shqiptare:

“Vëllezër bashkëluftëtarë!

Jemi para një rreziku të madh, të shtrënguar nga dimri me mot të vështirë, nga mungesa e bukës dhe e armëve, nga mungesa e ndihmave vullnetare që i kishim gjatë Luftës në Kufij dhe para një armiku që u tregua barbar, si gjithmonë gjatë historisë, dhe i forcuar edhe me gjakun e komunistëve shqiptarë…!?!

Pra, vëllezër, Burra trima, edhe krahas faktit se gati të gjitha dyert po duken se na janë mbyllur, ne nuk guxojmë t’i ngrinim duart e sytë në drejtim të Qiellit, sepse këtë gjendje të nderë mund ta ndryshojmë vetëm me përpjekjet tona vetësakrifikuese, ngase kur mbyllën të gjitha dyert pëlcet polla…!

Ushtria e pushtuesit, shumë e fuqishme dhe e paskrupullt, ia mësyni edhe të vetmes kështjellë të lirisë, Malësisë së Hashanisë, të këtij visi liridashës! Ne, vëllezër, nuk kemi forca t’i bëjmë prita dhe ta detyrojmë në tërheqje. Por, as nuk bën të gjunjëzohemi. Të ndahemi në grupe me luftëtarë të armatosur e të vendosur, të betuar, e të marrim pozita fortifikuese, vrojtuese, pranë fshatrave tona, të cilat kurrë nuk duhet të lëshohen, të braktisen, sepse kemi përvojën e Toplicës, të Kosanicës e të Pusta Rekës…!

Nëse ushtria e armikut bën lëvizje rutinore, le të kalojë, nëse kërkon bukë e mish, le t’u jepen, por nëse kallë, nëse arreston, nëse tenton dhunime e nëse vret, ‑ le të sulmohet dhe le të zhduket, pamëshirshëm…! Vetëm kështu do të fitojmë!

Trima të Malësive shqiptare!

Fitorja jonë qëndron në disiplinën tonë, në ndershmërinë tonë, në moralin tonë shqiptar të papërdhosur, dhe në bindshmërinë ushtarake të luftëtarëve ndaj udhëheqësve të grupeve luftarake dhe të Urdhrave të Shtabit Drejtues të Rezistencës, që po e themelojmë në këtë Kuvend.

Vëllezër trima!

Gjaku ynë që po derdhet pamëshirshëm prej ushtrisë së okupatorit jugosllav, shpresoj, ka për ta zgjuar mërinë e komunistëve shqiptarë dhe të Ushtrisë së Shqipërisë ndaj robëruesit, ndaj dhunuesit tonë shekullor! Ata komunistë, dhe ata ushtarë shqiptarë, herët a vonë, do të zgjohen dhe do të na bashkohen në luftën tonë të drejtë, në rrugën tonë të Perëndisë. Ata i thërret gjaku i fëmijëve dhe i grave tona, i thërret gjaku i stërgjyshërve tanë…!

Ndaj, Rezistencën tonë të organizuar kundër robëruesit jugosllav komunist‑çetnik, po e nisim në Emër të ZOTIT, e për Lirinë e popullit shqiptar dhe të Shqipërisë Etnike, të shkelë nga thundra komuniste‑pansllaviste…!

Zoti na shpërbleftë!”

Komandanti mendjendritur, Mulla Idris Gjilani, do të tregohet madhështor edhe në kundërshtimet kundër kërkesës së  anëtarëve më militantë të Shtabit Drejtues të Rezistencës Shqiptare të Kosovës Lindore, për Sulmin në Gjilan, më 23 dhjetor 1944. Gati i vetëm përball shumicës, do t’u thërras me një largpamësi gjeniale: “O burra, aman, të ma dëgjoni fjalën! Përsëritja e gabimeve ka përgjegjësi para historisë. Ta kthejmë popullin nga kjo rrugë që ka për t’i kushtuar shtrenjtë…! Sulmi në Gjilan me tërë fuqinë tonë do të na komprometojë dhe ka për të qenë fundi i rezistencës sonë! E njoh fuqinë time si komandant dhe fuqinë e armikut. Forcat si këto tonat mund të përballojnë vetëm në male, aty ku në çdo hap kemi pusitë natyrore, ku e kemi popullin që i ka hambarët dhe vathet plotë, aty ku është buka dhe veshmbathja. Nuk kemi shanse për fitore në luftën frontale në fusha, sepse nuk kemi armë të rënda, për luftë nga largësia, por nuk mund të korrim fitore as në qytete, sepse nuk kemi përvojë të luftës në qytete. Dëshmi për këtë është Sulmi në Ferizaj…! Gabimi nuk duhet të përsëritet…! Të kthehemi në Malësi dhe atje të shpëtojmë atë që ka mundësi për t’u shpëtuar me forcat që kemi…! Shpresojmë se partizanët shqiptarë të Kosovës dhe Brigadat e Shqipërisë nuk kanë për të bërë sehire para një shkatërrimi të tillë të shqiptarëve të Kosovës, të grave e të fëmijëve, që janë ardhmëria kombëtare e vendit, forca e shqiptarësisë së Kosovës…! O burra, aman, të ma dëgjoni fjalën! Përsëritja e gabimeve ka përgjegjësi para historisë. Ta kthejmë popullin nga kjo rrugë që ka për t’i kushtuar tepër shtrenjtë…! Jam i sigurt se sot kemi për ta marrë Gjilanin, por kurra e kurrës nuk kemi mundësi, sot, për ta mbajtur në duart tona dhe për ta mbrojtur…! Kemi për ta marrë në qafë vegjëlinë: gratë dhe fëmijët, sepse përpos që ka për t’i shkatërruar uria, ka për t’i shkuar në bajonetë armiku, dhe fajtorë për këtë para Allahut jemi ne, udhëheqësit, sepse për fajin që kopeja mbytet në det janë fajtorë ogiçët, që të parët kërcejnë në ujë…!”

Megjithatë, para se të ndahej nga bashkëluftëtarët, për të mbetur vetëm si vrojtues i veprimit të pa peshuar të kolegëve idealistë, Mulla Idrisi, i bekoi bashkëluftëtarët dhe ua madhëroi guximin për sakrificë sublime: “Ju, o vëllezër trima, ushtarë të vendosur, me dëshirë po shkoni në vdekje, për t’i liruar vëllezërit Tuaj nga Burgu, ku i pret vdekja nën tehun e thikës gjakatare të okupatorit jugosllav. Po niseni në rrugën e shehitllëkut dhe qëllimi i mirë arsyeton edhe veprimin dhe rrjedhimet…!

Por, vëllezër! Ata që janë të dyshimtë, me dy mendje, le të ndalen dhe le të shkojnë në shtëpitë e tyre. Jemi në nisje e nuk është vonë që secili të veprojë sipas ndërgjegjes së vet…! Zoti u ndihmoftë dhe u bekoftë!”

Pas gjakderdhjes në Gjilan ndaj qytetarëve civilë, të pafajshëm nga pushteti ushtarak serb, me kërkesë të Mulla Idrisit, tashti  u shpërnda “Shtabi Drejtues i Rezistencës për Kosovën Lindore”, me këtë vendim unanim: “Nuk heqim dorë nga Lufta për Liri; Rezistenca duhet të vazhdojë në forma të ndryshme (…); Te depërtohet në armatë, në OZN‑a dhe  në pushtetin lokal e të rretheve…!” Këtë vendim bashkëluftëtarëve që morën pjesë në Sulmin e Gjilanit, ua kumtoi Mulla Idrisi, më  26 dhjetor 1944, në vendin “Kodra e vogël”. Si gjithmonë,komandanti urtak, Mulla Idrisi, para bashkëluftëtarëve të lodhur, të uritur e të rraskapitur, i theksoi faktet që mbretëronin me situatën:  “Burra trima! Sot arritën informata se okupatori ka nisur kundër nesh forca të mëdha me armatim të të gjitha llojeve. Meqë nuk kemi forca dhe armatim për një luftë fitimtare ballore, duhet të ndërrohet strategjia e Rezistencës sonë! Së fundi, ju kujtohet fjala e Lekës: ‘Ma mirë le të thonë: që fërkemet e Lekës, se sa që Varri i Lekës…!’

Aman, të më dëgjoni!

Të ndahemi vetëm, ose në grupe prej dy‑tre vetash, dhe të ktheheni në shtëpi…! Të mos gjendemi në grupe, sepse do ta kemi vështirë në grupe të mëdha. Tashti kemi një urdhër që të infiltrohemi në njësitë partizane, në pushtetin lokal, në OZN‑a dhe kudo gjetkë, prej ku do ta vazhdojmë rezistencën shqiptare përbrenda pushtetit okupues dhe në nivel të të gjitha vendeve shqiptare…!” Një bashkëluftëtarë ia ndërpreu fjalën, Mulla Idrisit: “Athua, Hoxhë, e humbëm luftën…?!” por  Mulla Idrisi nuk u dorëzua:  “O vëlla, më mirë është të lakohemi pak, si degët e këtyre lisave rreth nesh, të ndrydhur nga pesha e borës dhe e akullit, për t’u drejtuar nesër, porsa të fryjë një erë e nxehtë, se sa të thyhemi si ai trungu i vjetër, atje, i cili duke i përballuar peshës së borës e të akullit është shkulë me rrënjë. Për atë lis më nuk pritet pranverë…! Pra, burra, prej santës fitore për luftën tonë është të përballuarit e dhunës, pa bashkëpunuar me okupatorin në interes të jetës së tij prej okupatorit. Në këtë drejtim Lëvizja jonë do të gjallojë dhe do të forcohet, duke u bërë frymë e popullit. Në këtë rrugë të rezistencës sonë mund ta humbim jetën, individualisht, por ardhmërinë e popullit tonë, kurrë…!”

Para Shpërndarjes definitive të Shtabit Drejtues shumica e anëtarëve u mblodhën, në natën e 26/27 dhjetorit 1944, në Shahiq dhe shqyrtuan çështjen: “Si të veprojmë në rrethana të një shtetrrethimi ushtarak jugosllav e shqiptar komunist, gjithnjë e më të rreptë, e më të pamëshirshëm kundër Lëvizjes së Rezistencës Shqiptare antijugosllave e antikomuniste…?!” Në këtë Mbledhje u aprovua propozimet i Mulla Idrisit: “Nuk heqim dorë nga Lufta për Liri; Rezistenca duhet të vazhdojë në forma të ndryshme edhe krahas pësimeve; Në arrati duhet të qëndrojnë vetëm udhëheqësit e grupeve me ndonjë shoqërues, më së shumti dy veta, sa për ta mbajtur të gjallë frymën e lëvizjes së armatosur; Të depërtohet në armatë, në OZN‑a dhe në pushtetin lokal e të rretheve; Të mbahet lidhja midis të të arratisurve dhe me Shtabin Suprem të Kosovës e më Lëvizjen e Ballit Kombëtar në Shqipëri, për t’i bashkërenditur aksionet politike e luftarake mbi një program politik e luftarak ‑ për çlirimin e Shqipërisë Etnike…!”

Shejti Kombit – Mulla Idrisi Për të fundmen herë në jetën publike do të shihet, më 29 dhjetor 1944, në takimin historik me Shefqet Peçin, komandanti më i lartë të Ushtrisë Partizane të Shqipërisë që kishte arritur në Kosovë. Takimin e aranzhuan në Male të Xhegocit dy bashkëpunëtorët e Fadil Hoxhës, e të Rifat Berishës, pikërisht krerët antifashistë prokomunistë: Tahir Zhegoci dhe Ramiz Cernica. Në shoqërim të Peçit ishte Komandanti i Brigadës VII Partizane të Kosovës, Shaban Haxhia – “Përzha”, me disa partizanë. Mulla Idris Gjilanin deri këtu e shoqëruan rreth 20 bashkëluftëtarë besnikë. Sipas konfirmimit nga Ramiz Ahmet Cërnica dhe Tahir KolgjinitKomandanti Peçi, në fjalët e para, e tërboi Mulla Idrisin:“Pse luftoni e derdhni gjak kot, mbasi porsa të stabilizohet gjendja, Kosova dhe gjithë viset shqiptare të Jugosllavisë pa tjetër do të bashkohen me Shqipni, gja për të cilën mund të jeni fare të sigurt…!”. Përmbajtjen e përgjegjës së Mulla Idris Gjilanit e reflekton mirë përmbajtja eFjalës së Mulla Idrisit në ndarje nga bashkëluftëtarët, pikërisht para suitës së Komandantit Peçi e të komandant Haxhisë. Citojmë Tahir Zajmin, tekstualisht:

 “Qe fjalimi i luftarit të pafat, drejtue shokve të tij të luftës që shkaktoj emocjon të madh dhe lot dishprimi, sikur po bajshin gjamen e përmortëshme para kufomës s’atdheut:

“O burra të besës dhe Ju djelmosha trima!

Juve ju bekoft i Lumi Zot dhe u qoft miradija e tanë popullit shqiptar për trimnin e madhe e shpirtin e sakrificës qi treguet në ballë t’anmikut për t’i dalun zot kësaj toke të shëjtë qi na kurrkuejt nuk ia kemi grabit, por na kanë lanë babat t’onë, q’edhe ata vet e trashiguen prej gjyshave e t’parve të tyne të mbëdhaj, qi sa qenë gjallë nuk goxoi kurr i hueji me vue sye e me prekë n’to, sikur tash qi ‑ çue peshë e tërbue si llava e ujqve në dimen ‑ na kanë msye prej të tana anve e po duen me na përbi dhe m’u ba zot‑shtëpije ndër votra t’ona.

Deri më sod u kam prië ndër luftat e ashpra q’i kemi fitue me ndihmen e Zotit dhe të gjakut të Dëshmorëve që derdhen pa kursim kundër sulmuesavet serbo‑malazez qi kërkojshin me na i grabitë me anën e forcës e të dhunës dhe Ju, burra të pushkës e djelmosha trima, e paçit faqen e bardhë qi deri më sot më keni ndjekë e më keni shoqnue në këtë luftë të shejtë qi na e bamë për t’a mbrojtë vendin t’onë të dashtun.

Ju kujtohet se para se me hye në luftë, si i pari i fesë dhe besimtari i Zotit qi jam, ju kam kërkue kurdoherë Besën e Zotit dhe fjalën e burrit shqiptar qi kahdo e kudo të na hjedhë lufta, nuk kemi me plaçkitë gjanë e tjervet, as me prekë n’erz të huej, qoft edhe t’anmiqvet, e Ju ‑ e paçit faqen e bardhë! ‑ Besen e mbajtet si fetarë e luftarë të mirë dhe lufta na ka ecë gjithmonë mbarë e me fitim.

Por tash qi ‑ mo’ Zot ma keq për ne ‑ edhe vllaznit t’anë shqiptarë të Shqipnisë së lirë, kanë ardhë me i ndihmue Titos dhe shqeve të Jugosllavisë, të cilët po duen me i marrë rishtas vendet tona dhe me na ba ne ndër shtëpijat t’ona, skllav e rrogtarë të tyne, ase me na zhdukë e me na qitë fare, ah…i mjeri unë dhe bashkë me mue edhe Ju trima të mjerë, lufta jonë ka mbarue e veç Zoti na pagoft, perse me derdhë gjakë e me luftue me bijt e nji nane dhe me vllaznit e nji gjaku e nji gjuhe, kuku medet për ne!, se na pushkë për me luftue me Serbet e Malazezet dhe Maqedonasit e tjerë bijë të shkinavet kemi pasë dhe kemi, por pushkë për me u vra shqiptari me shqiptar nuk kemi.

Ma bani hallall bre luftarë trima dhe Zotynë e shpetoftë Shqipnin e Kosovën e mjerë…!”

Këtu të shtojmë edhe këndvlerësimin e patriotit Tahir Zajmi për  Mulla Idrisin: “…ishte një typ burrit shqiptar i nji natyre krejt tjetër (nga hoxhallarët që i ka njohur T. Zajmi), qi midis fesë e atdheut nuk bante asnji dallim; përse pa nji atdhe të lirë ‑ thoshte Mulla Idrisi ‑ as feja nuk mbahet dhe nuk mund t’ushtrohet. I nisun nga ky parim ai ka luftue personalisht si ma i miri luftar kundër anmikut, dhe u ka prijë luftarve kosovarë, si nji komandant trim tue i çue shpesh herë në ngadhnjime në fushë të luftës. Vetëm nji fenomen tragjik i fatit e trathtoj në lamë të betejës… jo friga e dekës dhe plumbat e anmikut, por nji ndjenjë feblesët (ethesh ‑ M.P.) qi quhet dhimbsuni dhe dashuni vllaznore”.

Prej Mulla Idrisit nuk do të largohet vetëm bashkëluftëtari Salih Sadik Gjyrisheci,  i cili i thërriti: “Mulla Idris, shkil në fërkeme të mia dhe, tashti unë pri…!” Dy ditë ushtuan, kryesisht natën, për shkak se Mulla Idrisin e lodhi plaga që e kishte marrë më 26 dhjetor 1944, në përballjen në Jallaçë të Kosovës Lindore. Vërtet, prej Natës së Vitit të Ri 1945 deri nga mesi i muajit mars të atij vitiSalih Sadiku e strehoi Mulla Idrisin në familjen e Januz Halilit të Tugjecit, e tani me pëlqimin unanim të katër vëllezërve: Sylës, Rahimit, Ramizit e Avdisë, pas rreth 74 ditësh, e solli në strehimoren e përgatitur në shtëpinë e të vëllait, RrahimitKryeplak i fshatit gjatë Luftës së Parë Botërore dhe “Odbornik” (Këshill i fshatit, me kërkesë të Mulla Idrisit) i pushtetit jugosllav komunist. Mulla Idrisi sapo e pa strehimoren dhe u bind për përcaktimin e vëllezërve Sadiku për sakrificë të paçim për të ruajtur jetën e Mulla Idrisit, iu drejtua kryefamiljarit, Sylë Sadik Gjyrishecit, gjithnjë duke iu dridhur zëri:

“ZOTI ju nxjerrtë faqebardhë prej kësaj telhyxheje…!

Unë, nuk ju kam farefis dhe nuk pata lidhje miqësore me Juve, që të ngarkoni mbi vete një rrezik që nuk mund t’i parashihen përmasat…!? Dje, o vëllezër, na lidhi gjaku, gjuha, feja e besa e shqiptarisë për një luftë të shenjtë për Vatanin, dhe u prina sa kam pasur mundësi dhe sa kam pasur njohuri… Më keni ndjekur, e më keni ruajtur, me besnikëri dhe me tërë qenien Tuaj! Me trupin Tuaj, me jetën Tuaj, në çdo rrezik e mbuluat trupin tim dhe jetën time, por, Zotin dëshmitar, aso kohe nuk m’u keni dhimbsur dhe fare nuk do t’u qaja, sepse kishim para vetes besimin për fitoren, për lirinë dhe për Shqipërinë e bashkuar… E kishim familjen e sigurt, besë e fe, erz e namuz të sigurt dhe të pa nëpërkëmbur prej shkaut, e secili prej nesh e kërkonte vdekjen, shehitllëkun në Pragun e derës së Atdheut, në kufirin e Shqipërisë, kundër ushtrisë së okupatorit serb e bullgar…!

E sot, o Burra të Besës, jemi në një situatë krejt tjetër, në një xhehnnem, që nuk i dihet thellësia…! Dhe, tashti nuk jam ajo Shkupja (frymë e madhe që vjen nga drejtimi i qytetit Shkup-M.P) me orë kur edhe thuprat edhe lisat i shkonin pas…! Sot nuk kam tjetër para vetes, përpos besimit në ZOTIN, se ka për të ma forcuar zemrën e mendjen për t’i qëndruar besnik Betimit tim para gjakut të kurbanëve të Vatanit, por kjo mund të bëhet shkak që grave dhe fëmijëve Tuaj t’u sjell, në çdo orë, tmerrin dhe vuajtjen e përjetshme…!”

Në emër të Vëllezërve Sadiku Hoxhës do t’i drejtohet Salihu:

“ Na, nuk dimë sa di Ti, por kurrë nuk e kemi harruar atë që ti, disa herë, na ke treguar për Pejgamberin, për fitoret e ideve të tij, për humbjet e tij në luftë, për ikjet e tij para armiqve, për jetën e tij mundimtare në shpellë, për shokët e tij të paktë, për kundërshtarët e tij të shumtë dhe për Besimin e tij të fortë në ZOTIN dhe në fitoren e përpjekjeve të tij shumëvjeçare…!

Të gjitha i kemi matë e i kemi çmatë dhe të gjitha i kemi të qarta, o Mulla Idris! Edhe peshën e humbjes e kemi matur, por edhe peshën e Fitores…!

Ty të kemi ndjekur pas, kur ishe komandant, jo për grada e jo për fitime, por vetëm për ta siguruar jetën e Komandantit të një Lufteje të drejtë…! U betuam para Komandantit se kemi për ta ndjekur besnikërisht, deri në fitore, e Komandanti nuk e theu Betimin, e fëmijët e vet, familjen e vet, edhe gruan e flijoi dhe të gjithë po i bënë Kurban për Lirinë e Shqipërisë…! Për Lirinë e Kosovës që sot po lahet në gjak…!

ZOTIN ta lamë dorëzanë, o Hoxhë, se pa u derdhur gjaku ynë nuk ka për t’u derdhur gjaku i Komandantit të të gjitha Luftërave të fituara, atje, në Kufi…!

Do të shtimë në shpellë si Profetin ashabët, dhe me ndihmën e Zotit dhe me këshillat Tuaja, do të thurim rrjetë “të merimangës” para syve të spiunëve e të armikut të Vatanit…! Dhe, Ti, mos vuaj dhe pranoje gjendjen në të cilën të solli fuqia e armikut dhe tradhtia e shqiptarëve komunistë! Do të këqyrim si sytë e ballit, do të ruajmë e do të mbrojmë deri në vdekje, të pathyeshëm…!” Madhori i besës shqiptare, Salih Sadiku e përfundoi Betimin kolektiv të vëllezërve Sadiku, të Nënë Zarifes dhe të dy grave të shtëpisë ku do të strehohet Mulla Idrisi, të Ajetes e të Bahtijes, prapë, me një përmbyllje me porosi të madhe: “Po, o Mulla Idris, a nuk ka thënë ai Plaku i mençur, i Malësisë, se, ‘Popullit të mujtun i duhet një Mujë i pamundun, në Shpellë, që një ditë kur t’i duhet popullit, të dalë nga shpella për t’i prirë në Luftën e papërfunduar, për Liri…!”

Strehimorja e Mulla Idrisit ishte në katin e dytë të shtëpisë me hyrje-dalje nga ahuri dhe kishte këto përmasa: rreth 80 cm e gjerë, rreth 397cm e gjatë dhe rreth 220 cm e lartë. Në këtë “sarkofag” Mulla Idrisi qëndroi nga nata e 15/16 marsit 1945 deri në mëngjesin e përgjakshëm të 22 nëntorit 1949, plot katër vjet, tetë muaj e gjashtë ditë.

Me fjalë të tjera, për pushtetin dhe për popullin, nga 29 dhjetori 1944, Mulla Idris Gjilanit i “humbën” gjurmët, qenia e tij i kaloi misterit.“Biri im! Nëse do të shkruani për Lëvizjen e Rezistencës  Shqiptare Antijugosllave, shkruani për jatakët, se ata janë më të mëdhenj se kaçakët…!”, më kishte këshilluar, më 1973, Salih Sefer Pirraku, kaçak gjatë tërë robërisë nën Jugosllavinë Vërsajase. Thellësinë e porosisë së këtij amaneti do ta kuptoj vetëm sa i thellova hulumtimet për jetën dhe aktivitetin politik kombëtar të Mulla Idris Gjilanit midis datës 29 dhjetor 1944 dhe 22 nëntor 1949. Arrita në përfundim se madhështinë e vlerave të Mulla Idrisit për historinë kombëtare shqiptare, e ujiti dhe e rriti “jataku”, pikërisht vëllezërit: Sylë, Salih, Rrahim, Ramiz dhe Avdi Sadiku të Gjyrishecit me gratë e dinjitetshme, e me Nënëmadhen Zarife në ballë. Është vështirë të pasqyrohet sakrifica e përgjithshme e kësaj familje për ta siguruar jetën dhe aktivitetin politik të Mulla Idrisit, me interes për të ardhmen e kombit, sepse nuk ka asnjë shembull në historinë e njerëzimit.

Në kujtesën historike ka shumë versione për zbulimin dhe për martirizimin e Mulla Idris Gjilanit. Por, me kompetencë shkencor mund të konstatoj: Vendqëndrimi i Mulla Idrisit u dekonspirua nga pakujdesia edhe e tij, sepse, përmes “jatakëve”, në vijimësi, mbajti lidhje me përfaqësuesit e Lëvizjes së Rezistencës, me “Organizatën Nacional Demokratike Shqiptare” të Halim Oranës dhe të “Besës Kombëtare” të Ymer Berishës, e pas tyre edhe me veprimtarë të organizatave pasardhëse të tyre, ku depërtuan edhe aktivistë të UDB-ës. Zbulimi i Mulla Idrisit, më 22 nëntor 1949, ndodhi pas përballjes me vdekjen heroike të Salih Sadikut, një ditë më parë, dhe tani pasojat shkatërruese shkarkuan kryesisht mbi jatakun kolektiv, i cili që me kohë ishte vu në pozitën e ushqyesit dhe të truprojës së Mulla Idrisit.

Ndërkaq, Rrahim S. Sadiku ‑ Burri, do të konstatojë: “Nuk u angllatis se nuk u angllatis, Mulla Idrisi…!” ‑ “Tashti është punë e jemja, o Rrahim trimi, o vëlla…! Nuk i marrë në qafë robët, dhe mos u frikëso se Zoti është i Madh, e një ditë ka për të dalë në dritë burrëria, besa dhe sakrifica, e Jote dhe e vëllezërve të tu deri në vetëmartirizim…!

Një ditë Nëna, që u lindi dhe u rriti Juve, Malësorja që më pranoi për djalë mbi të gjithë djemtë, e mbi të gjithë robët, ka për t’u ngritur mbi retë, në historinë e kombit tonë…! Bëmat e mia janë një zero në krahasim me punën Tuaj, e tashti më lejo unë të vendosi…! Dil dhe shtyje afatin, disi, deri sa t’i kryej edhe do punë, se e kam bërë hesap edhe fundin tim, por asnjë dokument nuk guxon të bjerë në dorë…! Dil, dil…! Thuaju se tashti po dorëzohet…!”.

Madhori i Kombit, Mulla Idris Gjilani u soll në Burgun e Gjilanit, në natën e 22/23 nëntorit si edhe dy nga “jatakët” në shtëpinë e të cilëve jetoi Mulla Idrisi, pikërisht Rrahimindhe Avdi Sadikun, pa ua mundësuar, së paku, ta varrosnin të vëllanë Hero. Kapja e Mulla Idrisit do të konsiderohet si fitore mbi të gjitha fitoret e UDB-ës së Kosmetit. Në hetimet kundër Tij, udbashët përdorën metodat më kanibaliste antishqiptare serbe historike. E torturuan psikikisht dhe fizikisht, e Vorën me kokë tatëpjetë dhe nën kokë i kallën zjarr. Betimi zëshëm iMulla Idrisit: “Po e bëj nijet me vdekë për Jetën e bashkë­luftëtarëve, për Lirinë e popullit dhe të Vatanit…!”, i irritoi udbashët, ndaj mbi Mulla Idrisin e vazhduan dhunën e shfrenuar. Nuk mund ta dimë me saktësi se si e mbytën Mulla Idrisin, por të gjitha të dhënat e vjela me një mjeshtëri e guxim për kohën, tregojnë se pas mesnatës së datës 25/26 nëntor 1949, trupin eMulla Idrisit e nxorën nga Burgu dhe e dërguan në periferi të Gjilanit, në vendin “Gllamë”, ku e spërkatën me benzinë dhe e benë Feniks të shqiptarësisë historike të Kosovës. Shikuar edhe nga aspekti i mënyrës së martirizimit, në Mulla Idris Gjilanin kemi Shejtin e kombit shqiptar, siç e quajti Kapiteni Shefqet Bylykbashi qysh më 1967. Mulla Idrisi e mbylli jetën në mënyrën që ia  preferonte vdekjen  vetës dhe bashkëluftëtarëve, ballë për ballë me armikun, i pamposhtur!

Dheu i Shqipërisë Etnike i qoftë i Lehtë!

Prishtinë, 26 nëntor 2009

Bashkimi kombëtar dhe integrimi europian

07/06/2012 Lini një koment

Enis SULSTAROVA

BASHKIMI KOMBËTAR DHE INTEGRIMI EUROPIAN

Enis Sulstarova

Rëndom nacionalizmi konsiderohet si një reagim populist ndaj një dukurie tjetër, si p.sh. ndaj krizave ekonomike, ndaj integrimeve në Bashkimin Europian (BE), ndaj lodhjes dhe mërzitjes së elektoratit prej partive tradicionale, apo si rrjedhojë e mungesës së kulturës politike në popull. Ata që e shpjegojnë nacionalizmin në këtë mënyrë e shikojnë si një dukuri të përkohshme, si një anomali që do të kalojë gjithsesi. Në këtë vazhdë edhe politika nacionaliste etiketohet prej tyre si diçka emocionale dhe pa ndonjë thellësi programatike. Meqenëse një shpjegim i tillë është i gatshëm në sofrën e analistëve politikë për nacionalizmin e çdo vendi, ai merret i gatshëm dhe përdoret nga ata edhe për shqiptarët në ditët tona, fjala vjen për të komentuar për Aleancën Kuq e Zi në Shqipëri apo për Lëvizjen Vetëvendosje! në Kosovë. Me këtë ata harrojnë, ose më mirë të themi mbulojnë, specifikën e nacionalizmit shqiptar. Parimi i parë politik i nacionalizmit, ai më universali, është që kufijtë e kombit të përputhen me ata të shtetit. Më pas vijnë parimet e tjerë, edhe në varësi të rrethanave politike, historike, ekonomike etj. Për sa kohë që për shqiptarët parimi i parë nuk është përmbushur për pjesën më të madhe të territoreve ku ata jetojnë sot, atëherë nacionalizmi shqiptar është endemik për shqiptarët. Me fjalë të tjera, pavarësisht prej faktorëve dhe dukurive të tjera që e favorizojnë ose e pengojnë, për aq kohë sa kombi shqiptar është i ndarë dhe konsiderohet si i ndarë, qoftë edhe nga një pjesë e shqiptarëve, nacionalizmi mbetet një program politik aktual. Programi i tij është bashkimi i kombit në një shtet kombëtar dhe në këtë aspekt ai priret edhe për nga universalja, ngaqë synon kthimin e shqiptarëve në një subjekt politik, krahas kombeve të tjerë të botës. Në këtë kuptim, nacionalizmi mund t’u bashkëngjitet apo kundërvihet projekteve të tjerë që kanë shqiptarët, apo elitat e tyre politike. Duke e konsideruar nacionalizmin shqiptar si një anomali, normalizohet ndarja e kombit në disa shtete dhe bashkimi i shqiptarëve shpallet si i pamundur, madje i dëmshëm për vetë shqiptarët. Këtë të fundit, pra që bashkimi është i dëmshëm e ka shqiptuar vitin e kaluar edhe njëri ndër zyrtarët më të lartë të qeverisë së Shqipërisë, zv/kryeministri dhe ministri i Jashtëm. Dikur, Enver Hoxha deklaronte se kërkesa e shqiptarëve të Kosovës për bashkim me Shqipërinë ishte e dëmshme për Jugosllavinë dhe çështjen universale të socializmit, sot bashkimi i shqiptarëve shpallet i dëmshëm për çështjen e integrimit të rajonit në Bashkimin Europian.

Duke i parë si projekte alternative integrimin europian dhe bashkimin kombëtar, elitat politike shqiptare të tranzicionit janë shprehur pro të parit dhe kundër të dytit. Madje ka integrimi europian vështrohet si kurues i të parit dhe ndonjëherë shkohet deri aty sa që t’i thuhet Brukselit nga vetë politikanët shqiptarë se nëse ngec procesi integrues i Shqipërisë në BE, do të shfaqet rreziku i nacionalizmit shqiptar në Ballkan. Nga antagonizmi i supozuar midis integrimit (europian) dhe bashkimit (kombëtar) shfaqet edhe çështja e ndërlidhur: ajo e paravendosjes së pyetjes Si? ndaj Pse?-së atëherë kur ngrihet çështja e bashkimit të shqiptarëve. Më poshtë do të përpiqemi të argumentojmë se lidhja e këtyre dy temave me njëra-tjetrën buron nga mosbesimi i shqiptarëve te vetvetja, nga mbizotërimi i idesë se ne jemi të pafuqishëm dhe se fatin tonë e përcaktojnë të tjerët. Neve na mbetet të përshtatemi që të mbijetojmë, njëlloj si gjallesat në skemën darviniane. Kurse kombet e tjera përreth kanë projektet e veta me anë të të cilëve kushtëzojnë mjedisin tonë, gjë që praktikisht do të thotë se ne po i përshtatemi në mbijetesën tonë nacionalizmave të fqinjëve.

Alternativa e rreme: integrim apo bashkim

Projekti i Bashkimit të Europës ka funksionuar deri tani, sepse ka pasur për bazë shtetet e konsoliduara kombëtare. BE-ja lindi si një projekt integrimi i dy modeleve të shteteve të zhvilluar perëndimorë, shtetit kombëtar dhe shtetit federal. Shtetet kombëtare si Gjermania, Franca, Italia apo Holanda kanë kufij që në pjesën më të madhe përkojnë me shtrirjen e një kombi. Federatat si Britania e Madhe, Belgjika, apo Spanja, janë të organizuar së brendshmi në rajone të vetadministruara që janë atdhe i një kombi/etnie të caktuar. Në disa raste këto rajone kanë një mëvetësi të tillë dhe popullsia e tyre një homogjenitet të lartë e identitet të spikatur etno-kulturor, saqë disa studiues i kanë quajtur “kombe pa shtet”. Të tillë janë skocezët dhe uellsianët në Britaninë e Madhe apo katalanët në Spanjë. Zgjerimi i BE-së drejt lindjes pas mbarimit të Luftës së Ftohtë është bazuar sërish te modeli i shtetit kombëtar: Gjermania Lindore u bë pjesë e BE-së me bashkimin e saj me Gjermaninë; Çekia dhe Sllovakia u ndanë njëherë në shtete kombëtare dhe pastaj integruan në BE; po kështu shtetet baltike. BE-ja pranoi si anëtare Qipron greke, edhe pse ishulli mbetet i ndarë në linja etnike. Qeveria e tanishme e Skocisë, e cila po përgatitet që më 2014 të mbajë një referendum për shkëputjen e vendit nga Mbretëria e Bashkuar, ka shpallur se një Skoci e pavarur do të vazhdojë të jetë anëtare e BE-së.

Në ish-Jugosllavi, vendi që u pranua më herët ishte ai që ishte më homogjen etnikisht, Sllovenia. Në Ballkanin Perëndimor, bashkësia ndërkombëtare u përball me një problem: që të ndiqej parimi i shteteve të konsoliduara kombëtare duhej që të lejohej ndryshimi i kufijve shtetërorë të vendosur nga Tito. Prandaj për herë të parë integrimi europian u shpall si alternativë ndaj bashkimit kombëtar (irredentizmit). Pakti i Stabilitetit premtoi integrimin e shteteve ekzistuese në BE për të penguar projektet kombëtare. Nëse tjetërkund në Europë shteti kombëtar përbënte bazën e integrimit, tani në Ballkanin Perëndimor integrimi do të përbënte projektin zëvendësues ndaj bashkimit, shtetit kombëtar.

Kombet e tjera rreth shqiptarëve vazhduan projektet e tyre kombëtare paralelisht me integrimin europian, madje duke ia nënshtruar projektin e dytë interesave kombëtare. Kroacia është më e suksesshme në afrimin me BE-në, edhe për faktin se deri diku problemin e separatizmit serb në Krajinë e zgjidhi dhe ka siguruar një pozitë të favorshme institucionale për kroatët e Bosnjë-Hercegovinës. Mali i Zi ia doli të pavarësohet nga Jugosllavia e mbetur, me gjithë trysninë e BE-së për të mos e hedhur këtë hap, shumica e shteteve të BE-së e pranuan pavarësinë e Kosovës prej Serbisë, por duke e njohur rolin e privilegjuar të Serbisë brenda Kosovës, diçka që e përmban Plani Ahtisari dhe që po e dëshmon edhe investimi i BE-së në vazhdimin e negociatave të Prishtinës me Beogradin. Serbia, pasi e ka rehabilituar thuajse plotësisht imazhin e saj ndërkombëtar për luftërat dhe spastrimet etnike, po tregon se integrimin europian do ta përqafojë pa prekur synimet e saj politike në Bosnjë dhe Kosovë. Në IRJM vazhdon procesi i kombformimit maqedonas, me përmasa megalomane e groteske, por që ia ka dalë të anashkalojë me sukses kërkesat kombëtare shqiptare. Në rajon, janë shqiptarët kombi i vetëm që ka përqafuar si projekt të vetin integrimin, në vend të bashkimit. Qeveritarët e Shqipërisë në radhë të parë dhe pas tyre edhe ata të Kosovës dhe politikanët shqiptarë të IRJM-së kanë deklaruar se bashkimi do të jetë vetëm në Bruksel. Shqiptarët janë të bashkuar për t’u integruar në BE!

Duke u ndier të pafuqishëm për ta bërë historinë e tyre, i janë përshtatur gjeopolitikës dhe ideologjive të të fuqishmëve. Me rënien e komunizmit, elita politike shqiptare në Jugosllavi kërkoi në thelb përshtatjen me atë që do të vendosnin të tjerët: po të ruhej Jugosllavia do të kërkonte statusin e republikës brenda federatës, po të prisheshin kufijtë e republikave do të kërkohej një republikë për të gjithë shqiptarët aty, po të mos kishte Jugosllavi do të kërkohej bashkimi me Shqipërinë. Jugosllavia u zhduk nga harta e shqiptarët e saj as nuk u bashkuan me Shqipërinë dhe as me njëri-tjetrin në një republikë të vetme. Dje Shqipëria jepte shembullin se si mbrohet pastërtia e marksizëm-leninizmit, sot shqiptarët japin duhet të japin shembullin e integrimit. Sa për të dhënë një shembull, po citojmë një frazë nga intervista e Teuta Arifit, zv/kryeministre e IRJM-së për çështjet europiane, dhënë revistës “Shenja”, numri i shkurtit 2012: “…mendoj se janë ata (shqiptarët), të cilët duhet ta bartin procesin e integrimit euroatlantik të Ballkanit dhe të jenë shembull i mirë për Ballkanin dhe për veten”. Madje në të njëjtën intervistë ajo shprehet se demokracia nuk mund të fitohet plotësisht pa u integruar në BE e NATO, duke e harruar se vetë fjala “demokraci” do të thotë sundim i popullit!

Shqiptarët duhet të fillojnë ta mendojnë integrimin në funksion të bashkimit dhe bashkimin në funksion të integrimit. Në fakt, këtë gjë e ka bërë një nga mendimtarët më origjinalë shqiptarë, Ukshin Hoti. Dihet se shqiptarët u ndanë si pasojë e rivalitetit të fuqive në Europë. Kjo situatë e rëndë e shqiptarëve në Europën e fillimshekullit XX, Ukshin Hoti mendon se në fund të shek. XX mund të kthehet në përparësinë e shqiptarëve, sepse që bashkimi i Europës të realizohet dhe të qëndrojë në të ardhmen, duhet që gjeopolitika si e tillë të kapërcehet nga shtetet europiane. Kapërcim i saj do të thotë që nuk ekziston më arsyeja themelore për ndarjen e shqiptarëve. Prandaj, çështja shqiptare kthehet në një gur prove i projektit të bashkimit të Europës: “Lufta e popullit shqiptar për të zgjidhur problemet e veta dhe çështjen e vet është pikërisht në funksion të zgjidhjes së proceseve të Europës dhe të avancimit të proceseve të saj pozitive, përveç faktit se është edhe masë për matjen e ecurisë së tyre. Për këtë shkak dhe nga ky aspekt, shqiptarët vetëm sa po e kryejnë pjesën e vet të detyrës gjithevropiane (U. Hoti dhe I. Kadare, “Bisedë përmes hekurash”, 2000, f. 154). Eshtë e vërtetë se as serbët dhe as shqiptarët nuk e kanë në dorë bashkimin e Europës, mirëpo ata mund të sillen në pajtim ose në kundërshtim me integrimin. Serbët duan që pozitën e tyre hegjemoniste përballë shqiptarëve dhe popujve të tjerë të rajonit, pozitë e fituar për shkak të gjeopolitikës, ta “kontrabandojnë” edhe brenda BE-së, ndërsa shqiptarët me përpjekjen e tyre kombëtare nuk duan tjetër veç barazi mes kombeve, gjë që është në pajtim me projektin e bashkimit të kombeve të kontinentit (“Bisedë”, f. 63).

Kur është kështu, atëherë përse duket sikur përfaqësuesit e BE-së sot nuk e nxisin, por e shkurajojnë përpjekjen për bashkim të shqiptarëve? Përveç efekteve të gjeopolitikës që mbeten të fuqishme akoma, një arsye tjetër, sipas Hotit, është edhe frika nga e panjohura që mund të sjellë ndryshimi i kufijve mes shteteve ku jetojnë shqiptarët. Në përgjigje të kësaj frike, që është frikë e Europës nga vetja, shqiptarët nuk duhet të përgjigjen duke shpallur se po heqin dorë prej bashkimit, por se bashkimin po e kryejnë në pajtim me parimet e lirisë, demokracisë dhe vetëvendosjes që qëndrojnë në themel të Europës së sotme (“Bisedë”, f. 106-107).

Mendimi i Hotit priret të shquajë universalen te përpjekja kombëtare shqiptare. Pra, jo bashkim paçka asaj që po ndodh në Europë dhe në botë, por bashkim kombëtar sipas parimeve universale mbi të cilët po kryhet integrimi europian dhe ruajtja e paqes dhe e rendit ndërkombëtar. Ai nuk e shtyp partikularizmin e çështjes shqiptare në emër të parullave universale (internacionalizmi komunist, globalizimi, integrimi europian etj.), por e shtron detyrën kombëtare të shqiptarëve së bashku me detyrën që ata kanë ndaj bashkimit të Europës dhe ndaj paqes e barazisë mes popujve dhe njerëzve në mbarë botën. Sot, projekti i bashkimit politik të Shqipërisë me Kosovën nuk i nxjerr shqiptarët jashtë rrjedhave integruese europiane, përkundrazi i vendos ata bindshëm brenda logjikës së integrimit. Si mund të pranohet që një komb të gjallojë i ndarë në kohën kur po kërkohet një solidaritet mbareuropian prej kombeve të kontinentit?

Si?-ja para Pse?-së së bashkimit

Integrimi është ideologji hegjemonike në politikën dhe kulturën shqiptare. Si i tillë ai operon i vetvetishëm me anë të formulave të gatshme që qarkullojnë në nivelin e logjikës së shëndoshë së jetës së përditshme të shqiptarëve. Integrimi nuk ka nevojë të shpjegohet, sepse është bashkëpëlqimi i të gjithë politikanëve, justifikimi i politikave të tyre, objekti i debateve, akuzave dhe grindjeve midis tyre. Gjithmonë duke u paraqitur si i vetëmjaftueshëm dhe alternativa e vetme, d.m.th. si projekti politik i shqiptarëve kudo ku ndodhen në Ballkan. Në kushte të tilla të hegjemonisë së integrimit, nacionalizmit shqiptar i nevojitet që të argumentojë se përse bashkimi kombëtar është domosdoshëm, pse bashkëpunimi brendashqiptar është i dobishëm, pse nuk duhet marrë si e mirëqenë që integrimi e përjashton bashkimin, pse kombet fqinje nuk duan një shtet të fuqishëm shqiptar, por dy shtete të dobët etj. Synimi është që ideja e bashkimit shkallë-shkallë të kthehet në një hegjemoni të re në politikën dhe kulturën shqiptare.

Pikërisht në këtë luftë të madhe publike rreth Pse?-së së bashkimit kombëtar të shqiptarëve, hidhet pyetja “Si do ta bëjmë bashkimin?”. Kinse jemi të gjithë dakort dhe e dëshirojmë ta bëjmë, por nuk e dimë se si. Si?-ja nuk i drejtohet projektit të integrimit, sepse vetëkuptohet se ai shkon përtej vullnetit dhe fuqisë sonë, se për realizimin e tij fjalën e fundit e kanë të huajt e fuqishëm. Ngaqë e dimë se të huajt nuk angazhohen për bashkimin, prandaj ndaj këtij projekti që duhet të jetë i yni ngrihet pyetja Si? Kjo pyetje nuk drejtohet ndaj atyre qeveritarëve e politikanëve shqiptarë që dikur në Kosovë dhe IRJM morën armët e drejtuan luftën për bashkimin kombëtar, por tani nuk e përmendin më. Si?-ja nuk i drejtohet qeverisë së Kosovës, sepse ky shtet e ka të shkruar në Kushtetutë se nuk mund të bashkohet me asnjë shtet rrotull tij (me përjashtim të integrimit në BE). Si?-ja nuk drejtohet as ndaj qeverisë së Shqipërisë, të cilën fryma e Kushtetutës e detyron të punojë për bashkimin kombëtar, por arritjen më të madhe në këtë drejtim paraqet abetaren e përbashkët me Kosovën (mëse 100 vjet pas Kongresit të Manastirit kemi ngelur po tek abetarja unike), ndërkohë që një ministri e saj punon e tëra për integrimin. Jo, ajo që ndodh rëndom është që Si?-ja t’u drejtohet pikërisht atyre individëve dhe atyre forcave politike që janë shpallur në favor të bashkimit dhe por që nuk kanë pushtet ekzekutiv, që nuk mund të miratojnë të vetme ligje e akte të tjera shtetërore, pra atyre që tani për tani nuk mund të bëjnë politika publike. A thua se nuk ka më vend për Pse?-në, se është shteruar debati publik për bashkimin. Ngritja e pyetjes Si? për bashkimin bëhet në mënyrë që të mos bëhet pyetja Pse?. Përgjigjet e pyetjes Pse? shfaqin para shqiptarëve nevojat, logjikën dhe potencialin e tyre të brendshëm. Si?-ja edhe kur është e sinqertë, nëse vendoset para Pse?-së luan rolin e një retorike bllokuese, sepse shfaq mosbesim te aftësitë e shqiptarëve. Si?-ja kur nuk adresohet aty ku duhet, e delegon bashkimin te fusha e të pamundurës dhe e të pamendueshmes.

Tani shqiptarët kanë ardhur në një situatë kur duhet të pyesin sa më shumë Pse? Pse qeveritë dhe shumica e politikanëve shqiptarë nuk veprojnë sipas vullnetit të popullit? Pse qeveria e Kosovës nuk vendos reciprocitetin ekonomik dhe politik me Serbinë? Pse diplomatët e huaj po na thonë se përmendja e termit “republikë” në rastin e Kosovës na qenka e panevojshme? Pse shqiptarët u dashka të shpëtojnë  nga fundosja anijen me emrin IRJM (metafora e Teuta Arifit) ku veten e ndiejnë si refugjatë pa leje dhe jo si qytetarë që vendosin për drejtimin se nga do të shkojë anija? Pse Kuvendi i Shqipërisë në njëzet vite nuk ka miratuar asnjë rezolutë për çështjen çame? Pse në Malin e Zi gjobitet valëvitja pa leje e flamurit shqiptar? Pse po arrestohen shqiptarët në Luginën e Preshevës? Këto janë disa pyetje “naive” që duan përgjigje. Kur merren përgjigjet e duhura për këto e pyetje të tjera që kanë të bëjnë me kombin, atëherë kur vërtet besohet te projekti i bashkimit, atëherë kur edhe integrimi nuk shihet më si zëvendësues, por plotësues dhe ndihmës i bashkimit, atëherë vetvetiu do të fillojnë të adresohen aty ku duhet edhe pyetjet, si dhe të marrin përgjigjet e duhura.

Historia e Tiranës mes hamendësimeve e propagandës

06/06/2012 Lini një koment

ARBEN TAFAJ

HISTORIA E TIRANËS MES HAMENDËSIMEVE E PROPAGANDËS

Arben Tafaj

Thuaj një gënjeshtër të madhe, vazhdo përsërite atë, e më në fund njerëzit do të të besojnë”. Kjo është shprehja e famshme e “propagandës së zezë” që i atribuohet ministrit nazist të propagandës, Jozef Gebels. Kështu edhe retorika se “Tirana nga një fshat i madh u kthye në kryeqytet brenda dhjetë vitesh” është bërë një “gënjeshtër e madhe që po përsëritet prej vitesh”, tashmë edhe në faqet e gazetave, sigurisht jo nga Dr. Paul Jozef Gebels, por nga ca “doktorantë shqiptarë”, të cilët, me gjithë patosin e tyre, fatmirësisht nuk e kanë arritur ende “mjeshtërinë” e Gebelsit!…
Marr shkas për këtë opinion nga artikulli me titull “Tirana kryeqytet në 1920 apo në 1931”, botuar pak ditë më parë në një nga të përditshmet e njohura të kryeqytetit, ku autorja i mëshon idesë se Tirana, para shpalljes së saj kryeqytet, nuk ishte veçse një fshat i madh, i cili u kthye në kryeqytet brenda një dekade nga italianët! Për të ilustruar këtë “bindje të saj” ajo përdor thëniet e “kronistit” Francesko Jakomoni, sipas të cilit, “… Tirana në vitin 1926 ishte kryeqytet me fjalë, një fshat me ndoshta 5 mijë frymë”…. Ndërsa në vitin 1936, kur Mbreti Zog dekoron me medaljen e artë arkitektin italian Di Fausto, Jakomoni shkruan se “fshati i dikurshëm, falë kontributit tonë (pra: të Italisë musoliniane), ishte zhdukur. Tirana ishte me të vërtetë një kryeqytet praktik me fakte ku jetonin 30 mijë banorë….). Gjithsesi, autorja e artikullit nuk përmend faktin se vizita e Jakomonit në Tiranë, si diplomat i Musolinit, në prill 1926, kishte për qëllim përgatitjen e nënshkrimit të Traktatit të miqësisë midis Italisë fashiste dhe Shqipërisë, ose për ta perifrazuar sipas thënies së tij, “midis Romës dhe kryeqytetit-fshat me ndoshta 5 mijë banorë” të shqiptarëve, Tiranës…. Por, edhe këtu kemi një “kapërcim të shpejtë” logjik në argumentimin e “historianes” në fjalë. Nëse Tirana nuk ishte kryeqytet i Shqipërisë në vitin 1926 (siç autorja sugjeron), atëherë përse Jakomoni duhet të vinte pikërisht në Tiranë për përgatitjen e nënshkrimit të kësaj “marrëveshjeje mirëkuptimi”? Në fakt, ajo që thuhet në librat e historianëve shqiptarë e që u mësohet nxënësve e studentëve tanë në shkolla, është se Tirana, edhe “de juro”, u shpall kryeqytet i Shqipërisë nga Asambleja Kushtetuese e vitit 1925, dhe jo më 1931-shin (shiko: Kristo Frashëri: “Historia e Tiranës” f.417). Gjithsesi, kjo përbën subjektin e një debati akademik që nuk mund të shtjellohet në një artikull apo opinion gazetaresk.
Por, ajo që më bën përshtypje më tepër, është fakti se Francesko Jakomoni citohet në këtë rast si burimi i vetëm i huaj për të përshkruar Tiranën e gjysmës së parë të shekullit XX, ndërkohë që ka shumë kronistë të huaj, të cilët e kanë vizituar Shqipërinë midis shekujve XIX-XX, si antropologia britanike Edith Durham (nga 1900-1908), apo  diplomati austriak Johan Georg Von Hahn (1850) etj., të cilët e paraqesin atë si një nga qytetet më të mëdha e të zhvilluara të Shqipërisë së epërme (sigurisht në kontekstin e nocionit zhvillimor të Shqipërisë në atë kohë) dhe asnjëri prej tyre nuk e përngjason Tiranën me “një fshat të madh”.
Ndërkohë, në vitin 1917, vetëm tre vjet para hyrjes së qeverisë së Kongresit të Lushnjës në Tiranë në shkurt 1920, sipas regjistrimit të popullsisë, të bërë nga administrata austro-hungareze, e cila kontrollonte në këtë kohë një pjesë të madhe të territorit shqiptar, Tirana regjistrohet si prefekturë më vete dhe qyteti i Tiranës, me 1848 shtëpi dhe 10 251 banorë, është i dyti për nga popullsia në Shqipërinë e Epërme pas qytetit të Shkodrës, me rreth 23 000 banorë, duke lënë pas Elbasanin (me 10 102 banorë) dhe ia kalonte disa herë për nga numri i popullsisë Durrësit, me 4175 banorë, apo Krujës, me 3861 banorë, të cilat ishin historikisht qytetet më të mëdha të kësaj treve. Këto statistika janë marrë në një kohë kur popullsia e qytetit kishte shënuar një lloj tkurrjeje përgjatë periudhës së fillim-pavarësisë dhe Luftës së Parë Botërore; përndryshe, statistikat e mëparshme, midis viteve 1890-1905, flasin për një popullsi të Tiranës që varion nga 17 000 banorë (S. Frashëri: 1892; E. Barbarich 1905 etj.) deri në 25 000 banorë (A. Degrand 1901); ndërsa sipas vetë regjistrit vjetor turk (salname) të vitit 1911, qyteti i Tiranës numëronte 15 000 banorë. S. Frashëri thekson gjithashtu se  nënprefektura e Tiranës numëronte në atë kohë 40 000 frymë (dhe kjo popullsi ishte, sigurisht, baza e rritjes demografike të qytetit). (Të dhënat janë marrë nga: K. Frashëri, “Historia e Tiranës”, vëll. 1, f.291).
Gjithashtu, Tirana, që në fundshekullin XVIII dhe fillim shekullin XIX kishte marrë tashmë fizionominë mbi të cilën do të ngrihej më vonë kryeqyteti i Shqipërisë. Që në këtë kohë ishin krijuar të gjitha akset rrugore që vijonin nga qendra drejt qyteteve kryesore të vendit; si Rruga e Durrësit, Rruga e Kavajës, Rruga e Dibrës, Rruga e Shkodrës (sot rruga “Mine Peza”), Rruga e Elbasanit, Rruga e Shën Gjergjit (sot rruga “Ali Demi”), Rruga e Bamit (që edhe sot njihet si “Varri i Bamit”), Rruga e Pishës, Rruga e Çarshisë (sot Rruga e Barrikadave) etj. Shumica e këtyre rrugëve njihen edhe sot nga qytetarët e Tiranës me po të njëjtat emërtime, pavarësisht emrave të ndryshëm që ato kanë marrë në vite. Të njëjtat linja të shtrirjes urbane u konservuan më pas edhe nga arkitektët italianë që hartuan planet e para rregulluese të kryeqytetit shqiptar.
E bëra këtë retrospektivë të shkurtër (dhe të cunguar) për të treguar se që në shekullin XIX Tirana ishte një nga qytetet më të mëdha të vendit; kjo pikërisht, sipas të dhënave të kronistëve të huaj, midis të cilëve edhe një institut gjeografik italian (Nozioni Geografiche sull-Allbania, f.27). Sërish, asnjë nga këto burime nuk e cilëson Tiranën si një “fshat të madh”, por si një nga qytetet më të mëdha të Shqipërisë. Kjo ishte Tirana që njihej disa dhjetëra vjet para shpalljes së saj kryeqytet.
Atëherë i rikthehem pyetjes: Përse midis të gjitha këtyre burimeve duhet të përdoret si referencë pikërisht “hamendësimi” i Francesko Jakomonit se “Tirana ishte një fshat i madh me ndoshta 5000 banorë”? Por kush është, në fakt, Francesko Jakomoni? Sigurisht, nuk pretendoj që brenda një artikulli gazete të hedh dritë të plotë mbi figurën e Jakomonit, mëkëmbësit të “Perandorit të Romës, Etiopisë dhe Shqipërisë”, siç vetëshpallej asokohe Mbreti i Italisë, Viktor Emanueli, apo thënë më qartë, figurën e hierarkut të lartë fashist të Duçes, hijes së kolonializmit fashist në Shqipëri, themeluesit të “Partisë Fashiste Shqiptare”, Fashistit që qëndronte në krye të listës së kriminelëve të luftës, ekstradimi i të cilëve u kërkua nga shteti shqiptar që në shkurt 1945, vetëm tre muaj pas çlirimit, firmosësit të operacioneve e reprezaljeve ushtarake kundër popullit shqiptar. Lista e këtyre epiteteve është shumë e gjatë, por mjafton të përmendim faktin se F. Jakomoni, për veprimtarinë e tij gjatë periudhës së fashizmit, u gjykua së bashku me hierarkët e tjerë fashistë dhe u dënua nga Gjykata e Lartë e Italisë me 24 vjet burgim.
Jakomoni, si diplomat, me gjithë formimin dhe karrierën e tij të njohur, ishte mishërim i grahmave të fundit të epokës kolonialiste, ku kolonizatori ishte “një qenie superiore”, i cili “përhapte në çdo vend që pushtonte zhvillimin dhe progresin”, ndërsa vendet e kolonizuara e “vasale”, nga ana tjetër, ishin “njerëz të egër e primitivë” që duhet të nxirreshin nga injoranca historike-shekullore për t’iu bashkuar familjes së kombeve të qytetëruara”; kjo ishte ajo që Jakomoni përfaqësonte në Shqipëri, dhe mendimi i tij për Shqipërinë dhe Shqiptarët në përgjithësi nuk mund të ishte i ndryshëm. Opinioni që ai jep për Tiranën si kryeqytet i Shqipërisë është, në fakt, syri me të cilin ai e shikonte të gjithë Shqipërinë!
Sigurisht, jetojmë në një epokë të lirisë së shtypit e të fjalës, kur Francesko Jakomonit, këtij  simboli të imperializmit fashist që shqiptarët i shikonte si të një racë inferiore, tashmë në Shqipëri jo vetëm që mund t’i botohen kujtimet në vëllime prej qindra faqesh, por edhe të cilësohet si një nga “kronistët më të besueshëm të kohës” e të përdoret si burim referencial për të përcaktuar “statusin e Tiranës” në kohën e pushtimit fashist.
Zonja autore e këtij shkrimi, e cila para emrit të saj vë titullin e doktorantit që ajo mban, duhet të ketë parasysh se përveç Jakomonit, ka edhe shumë personalitete të tjera, kronistë të huaj e vendas, të cilët kanë shkruar rreth Tiranës përgjatë disa shekujve; disa prej tyre i përmenda më sipër.
Por sidomos duhet të mbajë parasysh, ajo dhe “historianë” të tjerë si ajo, se Tirana në këtë periudhë kishte të dhëna pak a shumë të sakta që flasin për një popullsi disa herë më të madhe se ajo e “fshatit” të Jakomonit; ajo kishte disa qindra dyqane e objekte tregtare, si dhe ndërtesa të përshtatshme për vendosjen e administratës shtetërore shqiptare (sigurisht, parë në kontekstin zhvillimor të kohës). Kështu, misionari protestant amerikan, Çarls T. Erikson, i cili ka vizituar  Shqipërinë pak para pavarësisë e në vazhdim, me gjithë përshkrimin mjaft të zymtë që i bën realitetit ekonomiko-shoqëror shqiptar të kësaj kohe, pohon se gjatë qëndrimit në Tiranë ka jetuar në shtëpinë më të mirë që kishte pasur ndonjëherë në Shqipëri, banesë të cilën e përshkruan me detaje.
Tirana më 1926-n jo vetëm që nuk kishte “NDOSHTA! 5000 frymë” por ishte një nga qytetet më të mëdha të vendit. Ndërsa e dhëna historike se qeveria e Kongresit të Lushnjës në shkurt 1920 ishte nisur fillimisht drejt Durrësit (e dhënë, me të cilën autorja aludon se Tirana ishte një zgjedhje e “detyruar” në pamundësi për të hyrë në Durrës…),  lidhet kryesisht me faktin që Durrësi, edhe pse me një popullsi disa herë më të vogël se ajo e Tiranës, ishte porti më i madh i vendit, gjë që garantonte një siguri më të madhe për qeverisjet proteksioniste të Shqipërisë gjatë Luftës së Parë Botërore, duke filluar që nga Princ Vidi, 1914, e deri tek italianët, më 1919-n; në kushtet e një paqëndrueshmërie politike totale, vendosja e selive qeveritare në qytetin port të Durrësit e kishte bërë këtë të fundit të njihej ndërkombëtarisht si kryeqytet i shqiptarëve. Për këto arsye, Qeveria e Lushnjës, duke u vendosur atje, do të dëshmonte një vazhdimësi të qeverisjes edhe në plan ndërkombëtar, mundësi të cilën (siç citon vetë autorja) nuk ia lejuan okupatorët italianë.
Në këtë pikë më lejoni t’ju kujtoj diçka: koha e propagandës së zezë të Dr. Gebelsit, kur sajesat dhe trillimet mund të servireshin si fakte, ka kaluar dhjetëra vite më parë. Sot propaganda ka marrë trajta të tjera, nga të cilat më e rëndomta është përzgjedhja e atyre burimeve referenciale apo fakteve që përputhen me qëllimin e atyre që i përdorin. Kjo është një betejë për të vërtetën ku duket se arma kryesore është bërë masmedia. Tashmë “historianë” hamendësish si autorja në fjalë, të armatosur me “shqytin e doktoraturës” dhe “faqet e gazetave”, janë lëshuar në “fushë-betejën” e përdhosjes së atyre vlerave që paraardhësit tanë i kanë ruajtur dhe pasuruar me një kosto shumë të shtrenjtë gjaku dhe përpjekjesh.
E gjithë kjo “mesele”: më kujton filmin e famshëm komik italian “La Marcha Su Roma” (1962) të Dino Risit, me aktorët e mëdhenj italianë Ugo Tonjaci dhe Vittorio Gasman, ku ky i fundit luan rolin e një ish-ushtari të Luftës së Parë Botërore, i cili, shtyrë nga varfëria e skajshme e provincës ku jetonte, sajon disa medalje false në kërkim të një pune apo përkrahje nga shteti italian. Të gjithë e refuzojnë, derisa has një ish-kapitenin e tij të përfshirë në lëvizjen fashiste, i cili, pasi i jep një shuplakë në fytyrë për këto “medalje false”, i propozon që të bashkohet me partinë e Musolinit, ofertë të cilën ai e pranon pa mëdyshje. Më pas ky adept i ri tërheq pas vetes edhe një ish-shok të tij, fshatar i varfër (Ugo Tonjaci). Edhe pse refuzohen e madje ndiqen me gurë nga vetë bashkëfshatarët e tyre, të dy “adeptët” e rinj të Musolinit u bashkohen turmave të këmishëzinjve që u dyndën nga të gjitha skajet e Italisë për në Romë, në të ashtuquajturin “Marshim mbi Romë” të tetorit 1922, që shënoi edhe “triumfin e fashizmit të Duçes” (fundin e të cilit e njohim mirë, sikurse njohim dhe pasojat që ai solli si për vetë italianët, ashtu dhe për popujt e pushtuar apo të “kolonizuar”).
Nëse dikujt nuk i pëlqen të lexojë historinë apo nuk ka kohë të qëmtojë në letrat e historianëve, le të shikojë këtë film në kohën e tij të lirë…
Kjo zonjë doktorante që “nuk arrin të deshifrojë” mesazhin e Kryeministrit të sotëm shqiptar kur ky i fundit bën një vlerësim politik të zhvillimit historik të Tiranës në 92-vjetorin e kryeqytetit (tek e fundit Kryeministri është një politikan), na shfaqet nga ana tjetër “e bindur” në faktet historike që na përcjellin “hamendësitë e Jakomonit”, kur ky i fundit i thur lavde “bekimit fashist” për Shqipërinë.
Zoti na ruajttë nga  “historianët” gazetareskë “të hamendësive”, që në emër të “fjalës së lirë”, u bien trumbetave të një “marshimi mbi Tiranën”.  Jakomoni, po të ishte gjallë, ndoshta do t’i kishte shumë për zemër këta “historianë” që edhe sot, plot 39 vjet pas vdekjes së tij në shkurt 1973, vazhdojnë ta citojnë atë si “burimin më të besueshëm referencial të kohës”.
A është kjo një nostalgji për epokën “musoliniane”? Një nostalgji për aneksimin tokësor dhe asimilimin kulturor që regjimi fashist i Musolinit deshi t’u bënte shqiptarëve përgjatë viteve 30-40 të shekullit të kaluar; kur flamurit shqiptar, krahas shqipes dykrenore iu shtuan sëpatat e liktorit? Apo mos është fillimi i një epoke të ringjalljes së “propagandës së zezë”?… Sido që të jetë, nuk duhet të lejojmë kurrë që kjo të prekë krenarinë e zhvillimit tonë urban e civil, që pa dyshim është kryeqyteti ynë, Tirana. Ideja e mbrapshtë se “Tirana e fillimshekullit XX ishte një fshat i madh”, përveç se një gënjeshtër e madhe, nuk i bën dobi asnjë shqiptari; as tiranasve autoktonë, as atyre dhjetëra e mijërave qytetarëve të Tiranës, të ardhur nga Jugu e Veriu, që prej disa brezash jetojnë në këtë qytet, as edhe atyre qindra e mijëra banorëve të Tiranës që gjatë 20 vjetëve të fundit janë bërë “de fakto” dhe “de juro” qytetarë të Tiranës, por që shumë shpejt ata dhe pasardhësit e tyre duhet dhe do të jenë edhe kulturalisht kryeqytetarë të këtij vendi!

Marrë nga faqja: http://www.panorama.com.al/opinion/historia-e-tiranes-mes-hamendesimeve-e-propagandes/

Historia e një familjeje mësuesish e patriotësh

28/05/2012 Lini një koment

Anila DUSHI

Familjet e mëdha: Familja Boriçi 

HISTORIA E NJË FAMILJEJE MËSUESISH E PATRIOTËSH

Daut Boriçi, pikturë nga Ismail Lulani

Mësimdhënës të shkëlqyer, patriotë e atdhetarë, rilindës që luftuan me pushkë e penë për çështjen kombëtare, por dhe ekonomistëe administratrorë të aftë. Në 12 breza familja Boriçi, i ka dhënë Shkodrës një sërë figurash të nderuara, me një aktivitet që i ka kaluar caqet e qytetit dhe i përket gjithë vendit. Brezat e kësaj familjeje shquhen për veprimtarinë e tyre atdhetare e patriotike, për nivelin e lartë të arsimimit, për kontributin në përhapjen e gjuhës shqipe, për reformat në fushën e ekonomisë para Luftës së Dytë Botërore, për bibliotekat e pasura dhe trashëgiminë kulturore e arsimore të tyre. Historiae saj fillon në fshatin Boriç të Tivarit dhe sipas të dhënave të familjarëve, të parët e tyre janë vendosur në Shkodër në shekullin e 17-të, rreth vitit 1650.

Fillimisht janë vendosur në lagjen Sudbeq, dhe më pas në lagjen Perash të qytetit, ku vazhdojnë akoma të jetojnë mjaft prej pasardhësve të tyre. Familja ka pasur shtrirje gjeografike dhe degë të sajnë mjaft rrethe të tjera. Pesë brezat e parë të familjes janë hoxhallarë të arsimuar dhe të afërmit i mbajnë mend edhe sot, Hysenin, Rexhepin, Salihin, Mustafanë dhe Daut Boriçin. Më pas këtij misioni iu kushtuan dhe Shefqeti e Rizaja deri në vitin 1967 ku u hoq feja. Bijtë e kësaj familjeje u punësuan më së shumti në administratën publike. Mustafai i brezit të pestë, sekretar në Stamboll, Dauti inspektor arsimi në Stamboll, e Drejtor Arsimi në Shkodër, Ahmeti në administratën turke si doganier e më pas në atë shqiptare si drejtor i doganës, Ademi e Mustafaja në gjykatë, Jonuzi në dogana, Sulejmani në gjendjen civile, Hajriudhe Ihsani oficer, ku i dyti kishte përfunduar akademinë ushtarake.

Arsimimin e tyre para Luftës së Dytë Botërore e kryen në shkolla jashtë Shqipërisë, kështu Ihsani në Akademinë Ushtarake për ekonomi ushtrie, Zijaja në shkencat ekzakte, Adem Boriçi në vitin 1920 është anëtar i Këshillit Bashkiak, përbërja e të cilit kishte raport të barabartë fetar.

Abetare e Daut Boriçit

Gjatë luftës së dytë botërore aktivizohen në luftën çlirimtare, kundër pushtuesve, Et’hemi, Xhemali, Abazi, Nexhat Boriçi dhe mjaft të tjerë. Ndërkohë pas luftës ndër figurat mëtë njohura të kësaj familjeje janë dhe Hamid Boriçi, gazetar dhe pedagog, autor librash për fakultetin e gazetarisë dhe një nga krijuesit e tij, Bahri Boriçi, kryetar i bashkisë Shkodër në vitet 1996-2000 dhe Vahid Boriçi, këshilltar në Presidencë.

E veçantë e kësaj familjeje shkodrane janë dhe bibliotekat e pasura, që ruajnë trashgimtarët e saj, ku përveç literaturës së pasur gjen dhe dokumente me rëndësi të të parëve të kësaj familjeje, dekrete emërimesh, ditare e kronika të viteve të shekullit të 19e më pas. Në bibliotekën Myhsin Boriçit, gjenden kopje të abetares së shkruar nga Daut Boriçi, dekretet e emërimeve të pjesëtarëve të kësaj familjeje në poste të larta të administratës.

Persekutimi: Boriçët që u detyruan të arratiseshin nga komunizmi

Ahmet Boriçi

Pjesëtarë të kësaj familjeje intelektuale e të arsimuar nuk i shpëtuan persekutimit komunist . Kështu janë burgosur e internuar 3 vëllezërit Hajri, Fevzi dhe Nexhat Boriçi, ku ky i fundit i arratis në mal në vitet 1944- 1946, u dënua me burgim dhe pas përfundimit të burgut u arratis jashtë vendit. Punoi si mësues në Kosovë ku kishte luftuar në vitin 1943 kundër pushtuesve si vullnetar në batalionin “Besnik Çato”. Internime e burgime, përjashtime nga shkollat e mesme e mosdhënie të drejte për të shkuar në shkollë të lartë pësuan dhe Ruzhdi Boriçi e Ihsan Boriçi.

Familja që ruajti në ditar jetën e Shkodrës

Mustafa Boriçi ishte sekretar në Pashallëkun e Shkodrës deri në rënien e tij. Më pas ai u mor me tregti. Ai ka lënë disa ditare e kronika ë shkruara ku jepen të dhëna për zhvillime ekonomike e shoqërore të kohës nëShkodër. Ka lënë një regjistër kontabiliteti për lëvizjen e mallrave. Këto ditare nga viti 1834 janë edhe regjistra marrëdhëniesh tregtare e bujqësore ku Mustafa Boriçi ka shënuar llogaritë që ka pasur me tregtarë vendas e të huaj, me fshatarët dhe shumë të tjerë. Po kështu në to janë përfshirë çmimet e produkteve të ndryshme, me datë e vit, përqindjet e taksave doganore tokësore e detare, janë shkruar emrat e tregtarëve shkodranë që zhvillonin aktivitet brenda e jashtë vendit ku përmenden dhe destinacioni dhe lloji i mallrave që importoheshin dhe eksportoheshin prej tyre si në Rumeli, Serbi e Bullgari, ku merrnin e çonin mallra si mëndafsh, lesh, lëkurë, dru apo fruta të thata. Këto ditare u trashëguan nga familja dhe u vazhduan nga njëri prej djemve të Mustafa Boriçit, Salo Boriçi. Ndërsa në kronikat e shënuara nga Mustafa Boriçi, përmenden me datë, ditë e orë ngjarje si rrënimi i minares nga gjuajtja e topave më 1831, emrat e shkodranëve, tiranasve e matjanëve që luftuan e dhanëjetën duke luftuar kundër malazezve e mjaft ngjarje të tjera nga qyteti i Shkodrës. I biri i tij, e vazhdoi këtëtrashëgimi të pasur, duke lënë ditare mjaft të rëndësishme për historinë e qytetit. Daut Boriçi ka lënë ditare të pasur ku jep të dhëna për zhvillime të rëndësishme të jetës ekonomike e shoqërore të vendit, zhvillimin e arsimit, për mbledhjet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit e mjaft të tjera si këto. Në këto ditare, në mënyrë kronologjike dhe me saktësi, me datë e ditë, madje ndonjëherë dhe me orë, jepen të dhëna të hollësishme për zhvillime historike si pushtimi i Shkodrës nga Turqit apo rrethimi i kalasë së Tivarit. Po kështu në ditaret e Daut Boqiçit gjenden të shënuara dhe llogari marrëdhëniesh të drejtorisë së arsimit me arkën e shtetit apo Bankën Bujqësore, duke treguar dhe kreditë e tërhequra për plotësimin e rogave të mësuesve të varur nga zyra e tij. Madje në to përfshihen dhe shpenzime për riparimet e bëra të institucioneve arsimore në varësi të zyrës së arsimit që drejtohej nga Daut Boriçi. Gjithashtu ai ka shënuar dhe vërtetimin e daljes së tij në pension në vitin 1892. Një nga ditaret e tij është gjendur nga pasardhërsit vetëm dy vjet më parë, dhe sipas Myhsin Boriçit, stërnip i Daut Boriçit ai ka tërhequr vëmendejn e akademikëve e studiuesve shqiptarë, por duke qenë i shkruar në turqishten e vjetër nuk ka mundur të përkthehet.

Mësuesi, që krijoi abetaren shqipe për Shkodrën

Një ndër përpjekjet për të pasur një abetare me germa shqipe, është edhe ajo e Daut Boriçit, njërit prej mësuesve më të njohur të Shokdrës, njëkohësisht pjesëmarrës aktiv në Lëvizjen e Prizrenit dhe luftën e shqiptarëve për pavarësi. Daut Boriçi është padyshim një nga figurat më të nderuara të historisë sonë kombëtare. Një patriot i spikatur, diplomat e politikan i aftë, e një rilindas me vlerë që dha ndihmesë konkrete në përhapjen e gjuhës shqipe në kohën kur vendi ishte nën sundimin turk, një mësimdhënës dhe edukator i përkushtuar. Ai është ndër ato figura të ndritura që luftuan me pushkë e pendë për krijimin e një Shqipërie të pavarur. Si hoxhë përparimtar e mësues i popullit ai është nismëtar i përhapjes së shkrimit shqip, si dhe një patriot i madh që drejtoi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit në Shkodër.

Daut Boriçi lindi në Shkodër në vitin 1825 dhe shkollën fillore e kreu pranë familjes. Kjo vërtetohet nga ditaret e vetë Daut Boriçit, por dhe të babait të tij Mustafa Boriçi, i cili ka qenë sekretar i Pashallëkut të Shkodrës. Në vitin 1848, Daut Boriçi është imam në xhaminë e Draçinit, ku pasi merr mësime fetare ai vazhdon studimet e larta në Stamboll , studime që i përfundon me rezultate shumë të mira. Për këtë ai emërohet mësues në Stamboll e më vonë inspektor arsimi atje. Kthehet në Shqipëri pas kërkesës së babait së tij për t’i shërbyer atdheut të vet. Këtu punon si punon si mësimdhënës në mejtepin Ruzhdije, më i njohuri në qytetin e Shkodrës në atë periudhë dhe më pas kryemësues apo drejtor i mejtepit. Kjo shkollë konsiderohej si i pari institut modern i kohës në Shqipëri dhe frekuentohej nga shumë djem shkodranë pavarësisht nga besimi fetar. Deri me 1867, Daut Boriçi drejton këtë shkollë, ndërsa në vitin 1870 emërohet inspektor arsimi në Shkodër dhe ngarkohet me detyrën e përgjegjësit të përhapjes së shkollave në vilajetin e Shkodrës. Misionin e tij si mësimdhënës e vazhdoi deri në vitin 1874.

Ai është autor i botimit të së parës abetareturqisht- shqip në themel të një alfabeti me shkronja arabe. Duke qenë se ndalohej botimi i broshurave në gjuhën shqipe, ai e botoi pa emër. Kjo vepër përmbante 226 fjalë, emra, mbiemra, folje e fjalë të tjera dhe 25 fjali. Përveç kësaj vepre Daut Boriçi ka lëne dhe vepra të tjera në gjuhën shqipe si gramatika egjuhës shqipe, vepër kjo e papërfunduar prej tij, fjalori turqisht – shqip, dhe dy përpjekje për abetare ndryshme nga ajo e para . Më 11 korrik 1878, në Shkodër krijohet dega e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit e cila drejtohet per tre vjet nga DautBoriçi. Me atdhedashuri, vendosmëri e dinamizëm, ai udhëhoqi komitetin ndërkrahinor të Lidhjes së Prizrenit për Shkodrën. Ai ka jetuar në kujtesën e popullit si figura e një patrioti shkodran që vuri në dispozicion të çështjes kombëtare intelektin, fuqinë fizike dhe jetën.Shtëpia e tij, sot medreseja e vajzave në Shkodër, u kthye në një qendër të rëndësishme të lëvizjes kombëtare ku në dhomën e tij të pritjes vinin personalitete të rëndësishme si Abdyl Frashëri. Daut Boriçi i dërgoi djemtë e tij në trashetë e luftrave për mbrojtjen e kufijve shqiptarë nga copëtimi, dhe ato luftojnë me armë në dorë për mbrojtjen e trojeve në Hot, Grudë, Plavë e Guci.

Pas rënies së Ulqinit, së bashku me patriotë të tjerë Daut Boriçi internohet ne Turqi ku lirohet pas 7 vitesh. Vdes në vitin 1896.

Shtëpia nga muze në medrese

Shtëpia e Daut Boriçit ka qenë shtëpi muze e kategorisë së parëderi pas viteve 90-të. Më pas ajo u dëmtua së tepërmi deri sa u muar nga një shoqatë islame që ndërtoi aty medresenë vajzave në Shkodër, funksion që vazhdon ta kryejë. Daut Boriçi është dekoruar me “Urdhrin e Lirisë” të klasit të tretë për përpjekjet e tij dhe punën e palodhur në përhapjen e arsimit në gjuhën amtare. Emrin e tij e mban një prej rrugëve kryesore në Shkodër.

Toleranca: Hoxha, që vuri gurin e themelit të Kishës së Madhe

Në muajt mars e prill 1880, Shkodra ishte një fushë e ngjarjeve të rëndësishme. Në një tubim të madh tek Pazari i Vjetër, ku u mblodhën krerët e Shkodrës e të Malsisë, u lidh besa që shqiptarët pa dallim feje e besimi, të luftonin me qëllim që të mos lejohej copëtimi i vendit. Nga kjo asamble popullore doli një komision i kryesuar nga DautBoriçi, i cili nuk u kursye të japë ndihmesën e tij në këto momente. Gjatë kohës që Daut Boriçi drejtoi degën e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit në Shkodër, ai mori vendime të rëndësishme siç ishte nënshkrimi i memorandumitdrejtuar konsujve të fuqive të mëdha në Shkodër , më 18 maj 1880. Por Daut Boriçi shfaqi dhe aftëi në lëmin diplomaik duke gëzuar respektin e përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha në Shkodër, bashkëpunoi në mënyre mjaft efikase më përfaqësues tëbesimeve tjera fetare në Shkodër, dhe kryesisht të familjeve katolike. Bashëekzistenca fetare shembullore duket dhe në faktin se Daut Boriçi merr pjesë dhe mban fjalim në ceremoninë e vendosjes së gurit të themelit për ndërtimin e Kishës së Madhe, ndër më të mëdhatë në Ballkan.

Ahmet Boriçi: Nismëtari i ngritjes së doganave shqiptare

Ahmet Boriçi, është një tjetër figurë e rëndësishme e kësaj familjeje, me kontribut e vlera të mëdha në shërbim të vendit, kryesisht në fushën e financave dhe të ekonomisë. Ai ishte djali i madh i Daut Boriçit, i lindur në vitin 1866, dhe pasi kreu shkollimin fillor e të mesëm në Shkodër i mbaroi studimet e larta në Stamboll për administratë publike Pas mbarimit të shkollës, në vitin 1883 punon si nëpunës, sekretar në administratën e Stambollit, nëpunës dogane e më pas drejtor i doganave. Kthehet në Shqipëri dhe në vitin 1920 emërohet drejtor i përgjithshëm i shërbimit doganor shqiptar. Në këtë periudhë shquhet për vendosjen e rregullave doganore të panjohura më parë dhe për hartimin e projekteve për ligjet doganore. Ka miqësi të madhe me Ndoc Çobën, nën shembullin e traditës familjare të bashkëjetesës fetare të familjes së tij. Më parë, në vitin 1918, me dekret nr 2967 lëshuar nga mbretëria e Austrisë dhe Hungarisë, Ahmet Boriçi dekorohet me urdhërin “Kalorës i urdhërit të Franc Jozefit”. Me dekret te Mbretit Zog, të datës 14.06.1925, dekret që bashkë me të tjerë ruhen si një pasuri e vyer e familjes Boriçi, Ahmet Boriçi emërohet drejtor i doganave në Shkodër. Nga bashkia Shkodrës, Ahmet Boriçi caktohet delegat i këtij qyteti në festimet për shpalljen e pavarësisë në Tiranë, ku paraqet urimet përkatëse bashkë me delegatë të tjerë si Gjon Çoba, Man Tepelija, Faslli Ademi dhe Tefë Gerën. Ahmet Boriçi ka merita të mëdha pasi është nismëtar i mobilizimit të kapitalit të lirë për zhvillimin e shoqëriveme kapital të përbashkët. Në vitet 1926-1930 në Shqipëri u zhvilluan shoqëritëe para me kapital të përbashkët. Me nismën e tij u krijua një hoqëri me kapital të përbashkët për prodhimin e çimentos, me qëllim pakësimin e importit, të cilin e evidentonte përmes detyrës së kryedoganjerit. Ftesën e tij e përkrahën fillimisht disa biznesmenë që ishin aksionerët e parë të kësaj shoqërie, që më pas u shtri në të gjithë vendin. Ahmet Boriçi është dy herë radhazi drejtues i këshillit mbikëqyrës të kësaj shoqërie dhe udhëhoqi korrespondencën me firmat e prodhimittë makinave industriale, organizoi vendosjen e një administrate të kualifikuar.

Roli i fisnikërisë shqiptare në zhvillimin kulturor të vendit

06/05/2012 Lini një koment

Dr. sc. Nehat KRASNIQI

 

ROLI I FISNIKËRISË SHQIPTARE NË ZHVILLIMIN KULTUROR TË VENDIT

Prof. Dr. Nehat Krasniqi

Prof. Dr. Nehat Krasniqi

Tri arsye themelore më kanë shtyrë që të merrem me këtë temë: e para, është se fisnikëria shqiptare ka luajtur rol parësor dhe të pazëvendësueshëm në zhvillimet kulturore islame në trojet shqiptare, pothuaj gjatë tërë periudhës osmane, më saktë deri në fund të dekadës së tretë të shek. XIX, por rolit të saj nuk i është dhënë vendi i merituar në shkencë; e dyta, është qëndrimi anashkalues i institucioneve shkencore shqiptare, që mbahet ndaj trashëgimisë kulturore shqiptare me frymë islame, përgjithësisht. Ky qëndrim ka varfëruar shumë atë pjesë të trashëgimisë kulturore.

Edhe pse roli i fisnikërisë shqiptare në zhvillimet kulturore të vendit nuk është trajtuar më parë si temë e veçantë, megjithatë janë publikuar punime, të cilat sjellin informacione deri-diku të mjaftueshme për këtë temë. Do veçonim këtu kontributet e studiuesve: H. Kaleshi[1], E. Vlora[2], K. Frashëri[3], S. Rizaj[4], V. Buharaja[5], J. Rexhepagiq[6], F. Duka[7], H. Bushati[8], N. Krasniqi[9], M. Asimov[10], R. Vërmica[11], M. Kiel[12] etj. Nga literatura e zgjedhur turke po veçojmë enciklopeditë, si: Kamus-ul’a‘lam e Samiut, Sicill-i osmani e Mehmed Süreyyas, Islam ansiklopedisi, Türk ansiklopedisi; biografitë dhe biobibliografitë e poetëve (tezkiretu’ş-şuara) të autorëve Sehi, Latifi, Salim, Riza, Bejani, Kënali-zade Hasan Çelebi, Mehmed Tahir Bursallë, Ali Emiri e të tjerë, Seyahatnamen e Evliya Çelebisë, veprën e E. H. Ayverdit: “Vepra të arkitekturës osmane në Evropë”, si dhe sallnamet e katër vilajeteve shqiptare, të cilat ofrojnë informacione me vlerë. Burime informacionesh të rëndësishme, për këtë temë, kemi pasur edhe Koleksionin e dorëshkrimeve orientale të Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës, si dhe koleksionet e dorëshkrimeve orientale të bibliotekave speciale dhe familjare në Kosovë dhe jashtë saj.

* * *

Depërtimi osman në tokat shqiptare, që filloi nga dekada e tetë e shekullit XIV, dhe instalimi i pushtetit osman në këto toka gjatë dekadave të mëpastajme, krijuan kushte për një varg procesesh, që lidhen ngushtë me zhvillimin etnik dhe historik të shqiptarëve. Konfirmimi i vasalitetit të një vargu fisnikësh shqiptarë ndaj sulltanëve osmanë dhe fillimi i pranimit të fesë Islame prej tyre dhe vartësve të tyre, iu hapi rrugën e integrimit shumë të shpejtë në jetën shoqërore të Perandorisë Osmane. Sistemi i ashtuquajtur “gulam-i mir” u mundësonte djemve të fisnikërisë shqiptare, të veçuar si shtresë shoqërore dhe të formuar qysh në periudhën paraosmane, që të edukoheshin në institucionin më të rëndësishëm, në “Enderun-i Humajun”, ku përgatiteshin kuadro për funksionet më të larta administrative shtetërore. Një numër i konsiderueshëm shqiptarësh kanë mbaruar shkollimin në Enderun-i humaju, apo nëpër institucione të tjera arsimore osmane dhe kanë arritur pozita të ndryshme ushtarake e administrative, përfshirë këtu edhe pozitën e sadr-i a‘zamit, (kryeministrit të shtetit osman). Ata dhe sidomos pasardhësit e tyre, pastaj, u bënë shtresa drejtuese e vendit dhe bartësit e shartuesit kryesorë të kulturës islame në trojet shqiptare. Sipas të dhënave që kemi, nga gjiri i popullit shqiptar kanë dalë 39 kryeministra, 14 admiralë, 9 ministra të financave, 3 sheyh’ul-islamë, shumë vezirë, pashallarë, beglerë, sanxhakbeglerë, valinjë, myteselimë, mir-i miranë, si dhe rreth 400 poetë e shkrimtarë e shumë myderrizë, myftilerë, kadilerë, naibë, e të tjerë.

Disa dyer të mëdha shqiptare, si: Skurajt, Mahmut-begollët, Vlorajt, Asllan-pashallitë, Sinan-pashët, Bushatllinjët, Kurt-pashët, Bargjinollët, Hoxhollët, Rrotllat, Rexhep-pashët, Gjinollët, Toptanët, Biçakçinjtë, Tepelenasit etj., fituan të drejtën e trashëgimit familjar të posteve, ofiqeve dhe gradave të larta shtetërore, duke ushtruar pushtet, pothuaj, autonom në njësi të ndryshme administrative brenda hapësirës etnike shqiptare. Këto dyer të mëdha kanë pasur të gjitha tiparet dhe rolin e një fisnikërie të mirëfilltë shqiptare. Pikërisht në këto dyer janë përpunuar idetë jetike për fatin historik të popullit shqiptar.
Roli dhe kontributi i fisnikërisë shqiptare, në drejtim të zhvillimit të kulturës dhe të civilizimit islam ndër shqiptarët ka qenë i gjithanshëm, i shumëllojshëm dhe vendimtar për këto zhvillime. Ai është shfaqur kryesisht në këto pika:
1. Kanë themeluar një varg kasabash të reja, duke futur frymën e urbanizmit oriental islam.
2. Kanë themeluar një varg institucionesh fetare, kulturore e arsimore, përpunohej, krijohej dhe kultivohej kultura shqiptare me frymë islame dhe prej nga përhapej ajo.
3. Kanë përkrahur dhe kanë inkurajuar dijetarët, letrarët dhe artistët.
Ndër kasabatë më të rëndësishme shqiptare që ka themeluar fisnikëria vendëse janë: Korça, Kavaja, Gjakova, Kaçaniku, Tirana, Peqini, Zinova, Rogova etj.
Korça statusin e kasabasë e ka fituar pas ndërtimeve dhe vakufimit të objekte prej Iljaz Bej Mirahorit në vitin 1495. Iljaz beu i njohur edhe si Koxha Mirahor, është lindur në Panarit[13]. Si fëmijë i krishterë me emrin Ilo, u mor devshirme, kur Sulltan Murati II hyri në Shqipëri. U shkollua dhe u aftësua në Enderun-i Humajun në Edrene që ishte kryeqendër e Perandorisë Osmane. Pas shkollimit ai pati një karrierë të bujshme. Një kohë ka shërbyer si oficer i trupës së jeniçerëve. Fitoi famë si luftëtar trim, sidomos në luftën për marrjen e Konstantinopolit nga ana e Sulltan Mehmetit II, më 1453. Për aftësitë që tregoi, sulltani e gradoi bej. Iljaz beu ka qenë vali në disa vilajete osmane. Në vitet 1460-65 ai ka qenë vali i Janinës[14]. Në kohën e Sulltan Mehmet Fatihut arriti pozitën e Mirahorit. Vitet e pleqërisë Koxha Mirahori i ka kaluar në Korçë, ku dhe ka vdekur në vitin 1500-501. Është varrosur në tyrben pranë xhamisë që vet e ka ndërtuar. Iljaz bej Mirahori në Korçë përveç xhamisë ka ndërtuar edhe një medrese, një imaret (kuzhinë ku ushqeheshin të varfrit falas)[15], një teqe të tarikatit halveti, disa dyqane që përbënin pazarin, i cili ishte nga më të bukurit në Shqipëri. Ai është ndërtuar me gurë të gdhendur e me qepena të hekurta, në dy anët e lumit Morava[16]. Iljaz beu në Korçë ka ndërtuar edhe një hamam. Zbukurimet e xhamisë së Iljaz beut dhe mbulesa e plumbtë është bërë nga pasardhësi i tij, Mehmet beu në vitin 1572.
Kavaja ka arritur të promovohet kasaba në vitin 1561 pas ngritjes së Xhamisë së Vjetër dhe objekteve të tjera nga Ali Hajdar Beu. Xhaminë Kubelije të Kavajës e ka ndërtuar pasardhësi i Ali Hajdar beut, Kapllan pasha, në vitin 1735[17]. Nga dera fisnike e Kavajës ka pasur edhe poetë të shquar, njëri prej tyre ka qenë “Tevfik” Kavaja. “Tevfik” Kavaja ka ndërtuar, në vitin 1817, sahat-kullën (kullën e orës) shumë të bukur të Kavajës[18]. Mësimet i ka vijuar në Shkodër e Tiranë ku, përveç tjerash, ka zotëruar shumë mirë poetikën dhe stilistikën. Vdiq në vitin 1260 H. / 1844, duke lënë një përmbledhje poezish.. Ka njohur mirë krijimtarinë poetike të poetëve shqiptarë nga qytetet fqinje me Kavajën, gjë që e dëshmojnë poezitë nazire (imituese).
Gjakova ka fituar statusin e kasabasë me objektet që ka ndërtuar dhe ka dhuruar Sylejman Hadim-aga, nga fshati Guskë i rrethit të Gjakovës. Ai në vitin 1003 H. / 1594 ka dhuruar një xhami, që njihet me emrin Xhamia e Hadumit, një mekteb (shkollë), një bibliotekë, një muvakit-hane (objekt për matjen e kohës dhe për caktimin e kalendarit me ndihmën e kuadranteve astrolabike), një hamam, një han dhe disa dyqane. Për mirëmbajtjen e këtyre objekteve, ai pastaj ka kërkuar nga Sulltani që t’i bashkëngjiten vakëfit të tij një varg tokash nga haset sulltanore dhe të ardhurat e tyre të përdoren për mirëmbajtjen e objekteve dhe pagimin e personelit të angazhuar me punë në këto objekte. Zhvillimi i arsimit dhe kulturës në Gjakovë gjatë periudhës osmane nuk mund të merret me mend pa kontributin e familjes Kurtpasha. Pinjollët e kësaj familjeje kanë ndërtuar pothuaj të gjitha objektet e kultit dhe të kulturës islame në Gjakovë. I pari pashë i kësaj dere fisnike ka qenë Kurt Pasha, muhafiz i Ujvarit në vitin 1663. I biri i tij, Hasan Pasha, ka qenë pjesëmarrës aktiv në luftërat austro-turke. Në vitin 1694, Hasan Pasha ka qenë mytesarrif i Shkodrës. Mbi njëzet pasardhës të Kurt Pashës, kanë arritur gradën pasha. Disa prej tyre u dalluan si mbështetës të zhvillimeve kulturore e arsimore në Gjakovë. Mahmud Pasha, i biri i Hasan Pashës, ka ndërtuar xhaminë dhe mektebin në qendër të Gjakovës që mban emrin e tij. Murad Pasha, i biri i Adem Pashës, (vd. rreth vitit 1748), ka ndërtuar dhe ka dhuruar Medresenë e Madhe dhe Teqenë e Madhe të saadinjve në Gjakovë[19]. Këto dy objekte kanë qenë institucionet më të rëndësishme kulturore edukative të Gjakovës. Myderriz i parë në Medresenë e Madhe të Murad Pashës në Gjakovë, ka qenë Yvejs efendiu nga Shkodra. Ndërsa shehi i parë i Teqesë së Madhe ka qenë Sylejman Axhiza Baba, po nga Shkodra[20].
I ati i Murad Pashës, Adem Pasha, në ato vite, ka qenë mytesarrif në disa sanxhaqe shqiptare. Në vitin 1694 ka qenë mytesarrif i Ohrit, në vitin 1696 mytesarrif i Elbasanit, në vitin 1697 përsëri mytesarrif i Ohrit, ndërsa në vitin 1699, kur Axhiza Baba vjen në Gjakovë, Adem Pasha ishte mytesarrif i Shkodrës[21]. Shejh Sylejman Axhiza Baba në Gjakovë ka ardhur në vitin 1699 dhe ka filluar aktivitetin për ngritjen shpirtërore të masave dhe për përhapjen e tarikatit Saadi, tarikat ky, deri atëherë i papranishëm në trojet shqiptare. Objektet që Murad Pasha ndërtoi, kanë rëndësi të veçantë kulturo-arsimore dhe fetare. Teqenë e Madhe Murad Pasha e ka ndërtuar në vitin 1714, siç konfirmon Axhiza Baba me një tarih (kronogram) në Divanin e tij[22]. Ndërsa vakufimi i saj dhe i objekteve tjera që ka ndërtuar Murad Pasha, është bërë në vitin 1732. Axhiza Baba, në Divanin e tij i ka kushtuar një poezi lavdëruese Mehmet Pashës së Gjakovës, nga e cila kuptojmë se ai, në vitin 1717, përkrah Mehmet Pashë Gjakovës ka marrë pjesë në luftën kundër venedikasve që është zhvilluar në Ulqin[23]. Axhiza Baba ka vdekur në Prizren në vitin 1747-48.
Murad Pasha ka qenë mecen i vërtetë i dijetarëve dhe intelektualëve të kohës. Ai edhe vetë ka qenë njeri i ditur dhe i penës, gjë që vërtetojnë dorëshkrime të cilat ruhen nëpër disa koleksione në Prishtinë, Gjakovë dhe Sarajevë. Nga dera fisnike e Kurtpashëve dolën dijetarë dhe poetë, si: Sejfedin Pasha, i biri i Ali Pashë Gegës (vd. 1790); Ahmed Kurd Pasha ( vd. 1827) dhe Mustafa Pasha (i biri i Sejfedin Pashës). Sejfedin pasha i parë ka ndërtuar një xhami e cila quhej Xhamia e Sefës. Edhe zonjat Sofa dhe Hanka, të cilat kanë qenë nga kjo derë fisnike, kanë ndërtuar nga një xhami në Gjakovë.
Kaçaniku ka marrë statusin e kasabasë në vitin 1003 H. / 1594 kur Koxha Sinan Pasha, i biri Ali begut, i lindur në Topojan të Lumës, ndërtoi aty xhaminë, një hamam, një shkollë, një imaret dhe dy hane. Sinan Pasha gjatë periudhës 1580-1596 ka zënë pozitën e vezir-i azamit pesë herë.
Sinan Pasha dhuroi një varg objektesh fitimprurëse: 12 dyqane në Shkup, një hamam në Prishtinë, si dhe pasuri tjera të paluajtshme në disa fshatra të Shkupit, në disa fshatra të Kosovës, në Lumë, në Shqipërinë jugore, në Ulqin e gjetiu[24]. Edhe djali i tij, Mehmed Pashë Kaçaniku (vd. 1605) themeloi një varg vakëfesh. Në vitin 1601 ai ngriti një xhami në Shkup. Po në Shkup, ndërtoi një shkollë. Mehmed Pashë Kaçaniku ka ndërtuar edhe një bibliotekë dhe një teqe në Shkup[25]. Titujt e librave të bibliotekës, i ka shënuar në vakufname. Po ky vakif ka ndërtuar edhe një xhami dhe një shkollë në Gostivar, kurse për mirëmbajtjen e tyre ka vakufuar një karavansaraj dhe një hamam në Gostivar.
Tirana e ka fituar statusin e kasabasë falë objekteve që i ka ndërtuar dhe i ka dhuruar Sylejman Pashë Bargjini, nga fshati Mullet[26]. Ai, para se të vritej në luftë në vitin 1o24 H. /1614, ka ndërtuar xhaminë, e cila njihej me emrin Xhamia e Vjetër, një hamam, një imaret, një furrë dhe sarajin e tij. Sylejman Pashë Bargjini ka qenë i zoti i penës dhe i shpatës. Ka shkruar poezi në të tri gjuhët e orientit islam: në arabisht, në persisht dhe në osmanisht. Në poezitë e tij, Sylejman Pasha ka përdorur pseudonimin poetik “Halimi”, që ka domethënien “i buti”; “i mëshirshmi”[27]. Në poezitë e “Halimi” tiranasit reflektojnë shpirtmadhësi, butësi dhe shije artistike të hollë. Ndërsa me xhaminë e tij, ndërtimin e së cilës vetë e ka projektuar dhe e ka mbikëqyrë,[28], ka promovuar një stil autentik të xhamisë shqiptare. I biri i Sylejman “Halimi” Pashë Bargjinit, Ahmet Pasha, në vitin 1633 i ndërtoi minarenë xhamisë dhe një krua pranë saj[29].
Djali i Ahmet Pashës, Ibrahim Pashë Bargjini dhe i biri, Kahraman Beu, që prej kohësh ishin angazhuar në lëvizjet kryengritëse të Bushatllinjëve, si përkrahës, por edhe si miq familjarë të tyre.(Zonja e Mahmud Pashë Bushatit ka qenë e bija e Ibrahim Pashë Bargjinit, më vonë edhe bija e Ibrahim Pashë Bushatit u martua me Ahmet Pashë Bargjinin II). Ibrahim Pashë Bargjini u burgos nga pushteti osman dhe, më vonë, u ekzekutua në burgun e Jedi-kules, në vitin 1788, me pretekst se nga burgu ka komunikuar msheftas me dhëndrin e vet, Kara Mahmud Pashën, të shpallur fermanli nga Sulltani dhe të rrethuar në Kalanë e Shkodrës[30].
Rol të veçantë në zhvillimet kulturore në Tiranë dhe më gjerë kanë lozur pasardhës të themeluesit të këtij qyteti nga vija femërore. Mehmet Molla Beu në vitin 1208 h./ 1793 hodhi themelet e xhamisë më të bukur të Tiranës, e cila sot njihet me emrin Xhamia e haxhi Ed’hem Beut. Kështu e mori emrin, sepse Mehmet Molla Beu nuk arriti ta përfundojë ndërtimin e saj deri sa qe gjallë dhe, pas vdekjes së tij në vitin 1223 h./ 1808, i biri, Haxhi Ed’hem Beu, e përfundoi ndërtimin dhe dekorimin e saj në vitin 1236 h./1820. Këto të dhëna i përmban mbishkrimi i vendosur mbi portalin e jashtëm të saj. Autor i këtij mbishkrimi është Haxhi Ymer Mustafa Kashari, i cili, në krijimtarinë e vet poetike, përdorte pseudonimin “Suzi”, e jo poeti turk Ahmed “Suzi” nga Sivasi, siç supozon M. Kiel[31]. Një mbishkrim tjetër është skalitur mbi portalin e brendshëm të xhamisë. Autor i këtij mbishkrimi është poeti, dijetari dhe arsimtari tiranas Ibrahim Alltiparmak efendiu, i cili, në krijimtarinë e vet poetike, përdorte pseudonimin “Muznib”, e jo “një farë Zija”, siç shkruan K. Frashëri[32]. Ibrahim “Muznib” Alltiparmak efendiu ka qenë mësues i djalit të Haxhi Edhem Beut, Ali Riza Beu, i lindur në vitin 1832[33]. Pas ndërtimit të minares së xhamisë, të sofasë dhe pas zbukurimit të interierit dhe eksterierit të saj, Haxhi Ed’hem Begu ndërtoi kullën e sahatit dhe medresenë. Vitin e përfundimit të ndërtimit të kullës së sahatit 1238 h./1822, e ka shënuar poeti krutan Shaban “Hulusi” Bej Toptani (vd. 1833) në një poezi përhajruese me kronogram, të cilën ia ka kushtuar Haxhi Ed’hem beut[34]. Nuk kemi gjetur askund vitin e ndërtimit të medresesë së Haxhi Ed’hem Beut, por mund të supozojmë se ndërtimi i saj nuk do të ketë shkuar më vonë se viti 1825. Haxhi Ed’hem Beu (1783-1848) ka qenë poet mjaft prodhimtar. Ka përdorur dy pseudonime poetike: “Shehidi” dhe “Vefaji”. I takonte tarikatit bektashi, e jo atij kaderi, si thotë K. Frashëri[35]. Ai, madje, pas largimit nga Tirana, afër dhjetë vjet (1808-1818) ka qëndruar në Karaağaç në dergjahun bektashi të Mustafa Fatih Babës, ku ka shërbyer si postneshin (Baba) i këtij dergjahu[36]. Një Divan i Haxhi Ed’hem Beut gjendet në Bibliotekën Universitare të Stambollit, me numrin e signaturës Ty 1017.
Në Tiranë kanë jetuar dhe vepruar edhe tre poetë dhe shehlerë kaderi, të cilët kanë bërë aso kohe. Ata janë Sheh Rexhep “Lisani”, Sheh Selim “Halimi” dhe Hasan “Hadim” Tirana.
Sheh Rexhep “Lisani” Tirana (1670-1789), ka qenë sheh dhe poet i dalluar tiranas. I ati quhej Dervish Kubati, që nga mbiemri kuptohet se ka qenë me prejardhje nga fshati Kubat. Ka jetuar e vepruar në Tiranë, ku plot shtatëdhjetë vite qëndroi në postin e shehit të tarikatit kaderi[37]. Vdiq në Tiranë në moshën 119 vjeçare, më 1789[38]. Në krijimtarinë e tij letrare Sheh Rexhepi nënshkruhej me emrin poetik “Lisani”. Ai ka qenë një sheh shumë i ditur dhe i ngritur.
Sheh Selim “Halimi” Tirana (1793-1853) u lind në Tiranë. Është djali i Sheh Junus Efendiut dhe nipi i Sheh Rexhep “Lisani” Efendiut. Mësimet fillestare i mori në vendlindje, pastaj mësoi edhe nga i ati. Ndërsa mësimet e larta dhe ato speciale nga fusha e tesavufit, i vazhdoi në Dibër, te dijetari dhe shehu i njohur kaderi, Sheh Osman Efendi Dibra. Pasi mori nga ai hilafetnamen (diplomën për sheh) dhe veshi hërkën (rrobën e shehit), u kthye në Tiranë. Pas vdekjes së të atit, në vitin 1831, Sheh Selim “Halimi” zuri postin e tij. Këtë post ai e ka mbajtur 23 vite rresht, deri kur vdiq në vitin 1853. Është varrosur në tyrben pranë teqesë së kaderive në Tiranë. Sheh Selim “Halimi” Tirana kishte njohuri solide nga fusha e fikhut (e drejta e sheriatit). I zotëronte të tri gjuhët orientale: arabishten, persishten dhe osmane. Ka shkruar poezi në këto tri gjuhë, por tarihi (poezia jetëshkrimore) në gjuhën perse, të cilin ia kushtoi gjyshit të tij, Sheh Rexhep “Lisani” Efendiut, është një dëshmi e qartë se në çfarë shkalle të lartë zotëronte këtë gjuhë dhe letërsinë e poetikën orientale përgjithësisht. Përveç poezive të shumta që ka lënë në gjuhët orientale, Sheh Selim “Halimi” ka bërë edhe komentimin e disa veprave të njohura mistiko-filozofike, siç është vepra e Abdyl-Kadër Gjejlaniut “Tuhfetu’l-gajb”. Komentimin e kësaj vepre e ka përfunduar në vitin 1242 H./1826.[39] Për këtë dijetar e poet, të dhëna jetëshkrimore me interes sjell poeti tiranas Said Efendiu, i biri i Haxhi Ymer “Suzi” Kasharit, me mersijen (elegjinë) kushtuar Sheh Selimit me rastin e vdekjes.[40]
Hasan “Hadim” Tirana (vd. 1805) ka qenë sheh i kaderive dhe poet i letërsisë se teqeve. U lind në Tiranë ku edhe vijoi shkollimin. Mësime speciale nga fusha e tesavufit dhe e ngritjes shpirtërore mori nga dijetari dhe gnostiku më i madh tiranas i asj kohe, Sheh Abduselam Tirana (vd. në vitin 1776), i njohur me atributin e lartë “Shejhu’l-islam”.[41] Hasan “Hadim” Tirana nga ky dijetar i famshëm mori, po ashtu, hilafetnamen për sheh kaderi. Ai kishte themeluar një hanikah (teqe) në Tiranë, ku mblidheshin ithtarët e rendit kaderi, të cilët i mësonte dhe edukonte në frymën e këtij rendi. Pas një veprimtarie mbi dyzetvjeçare, ka vdekur në Tiranë në vitin 1805 dhe është varrosur në tyrben pranë hanikahit të tij[42]. Ka shkruar shumë poezi të karakterit mistiko-filozofik në të tri gjuhët orientale.
Peqini ka arritur të promovohet kasaba falë objekteve që ka ndërtuar dhe dhuruar Abdurrahman Pashë Peqini, nga fshati Çicul (Vd. 1687). Abdurrahman pasha në vitin 1666 ka ndërtuar një xhami, një hamam, shtatë kroje, hane, dyqane, ura etj. Abdurrahman Pasha ka qenë i afërm i Hoxha –zade Hasan Pashës. Në vitin 1669 u bë aga i jeniçerëve. Në vitin 1674 fitoi gradën e vezirllëkut dhe pozitën e valiut të Bagdadit. Prej atje, më 1679 shkoi në Egjipt, kurse në vitin 1681 u emërua vali i Bosnjës. Në vitin 1682 ishte muhafiz (komandant) i kalasë së Kamenicës, kurse në vitin 1684 u bë vali i Budimit. Në vitin 1685 qe komandant i ushtrisë osmane në Hungari dhe, po atë vit, shkoi vali në Halep. Në vitin 1686 shkoi vali në Budim, për herë të dytë dhe atje, më 26 gusht 1687, është vrarë në luftë, në moshën 80 vjeçare. Ai, përveç vakëfeve që ka lënë në Peqin, ka rindërtuar edhe tyrben e Ma’ruf-i Kerhit në Bagdad[43].
Nga kjo derë kanë dalë veprimtarë të shquar shoqërorë dhe kulturorë, si Xhafer “Sadik” Pashë Peqini (vd. 1834). Xhafer Pasha u lind në Peqin, qytezë kjo që, atëherë, binte nën juridiksionin e Vilajetit të Shkodrës. Ai rrjedh nga një familje fisnike peqinase, e cila luajti rol parësor në themelimin dhe zhvillimin e kësaj qyteze. I ati i Xhaferit, Sylejman Pashë Peqini (vd.1820), ishte një nga autoritetet e vendit. Stërgjyshi i Xhaferit, Abdurrahman Pashë Peqini (vd.1687), ndërtoi dhe një varg objektesh të rëndësishme, të cilat Peqinit i dhanë tiparet dhe statusin e një qyteze. Mësimet e para, Xhaferi i mori në vendlindje, ndërsa studimet i ka vijuar në Shkodër. Në Shkodër mori mësime nga myderisi shkodran me famë, Myrteza “Safi” Efendiu, si dhe nga dijetarë të tjerë shkodranë[44]. Pas vdekjes së babait, Xhaferi kthehet në Peqin, ku, më 1821, u emërua mydyr (prefekt) i kësaj qyteze. Për aftësitë administrative, por edhe ushtarake, që tregoi Xhaferi, pas një viti, fitoi gradën vezir. Në vitin 1827, Xhafer Pasha u emërua mytesarrif i Maçinit (tani Dobruxha në Rumani), në vitin 1829 u emërua guvernator i Inebahtit (Lepanto) dhe, po atë vit, u emërua vali i Karlli-ilit. Në luftërat që ndodhën atëherë në vilajetin e Karlli-ilit, Xhafer Pasha mori pjesë dhe tregoi aftësi të rralla ushtarake[45]. Në vitin 1833 ai shkoi në Stamboll ku u prit në audiencë te Sulltan Mahmudi II[46]. Një vit më pas (1834), Xhafer Pasha vdiq.
Xhafer Pasha në shkrimet e tij ka përdorur pseudonimin poetik “Sadik”. Një gazel i Sadikut është botuar nga biografi i parë i tij, Ali Emiri. Përndryshe, vepra e tij letrare ka mbetur në dorëshkrim dhe ruhet në bibliotekën popullore (Millet Kütüphanesi) në Stamboll. Ajo është e përmbledhur në një divan në të cilin gjejmë poezi të Xhafer “Sadik” Pashës të shkruara gjatë kohës së sundimit të tre sulltanëve osmanë: të Selimit III (1789-1807), të Mustafës IV (1807-1808) dhe të Mahmudit II (1808- 1839).[47] Xhafer Pasha ishte poet, por edhe stilist i dalluar, ishte njeri i vendosur, i edukuar dhe fisnik. Tek ai pikasnin atributet më të mira njerëzore. Poet i njohur peqinas ka qenë edhe vëllai i Xhafer Sadik Pashës, Ibrahim Fehmi bej Peqini (vd. 1853). Biobibliografët dhe autorët e antologjive të ndryshme të letrarëve osmanë ofrojnë pak të dhëna për këtë poet, madje, e ngatërrojnë me ndonjë person tjetër.
Përveç këtyre kasabave (qytezave) që u përmenden më lart, ka pasur edhe vendbanime të tjera që kanë arritur statusin e kasabave, por, për arsye të ndryshme, ato nuk kanë njohur një zhvillim progresiv dhe, me kalimin e kohës, e kanë humbur këtë status. Vendbanime të këtilla kanë qenë Zinova e Opojës dhe Rogova e Hasit.
Zinova statusin e kasabasë e ka fituar falë ndërtimeve dhe vakufimeve të Mehmet Kukli-begut. Kukli-begu ka qenë njëri nga legatorët më të rëndësishëm shqiptarë. Me objektet që ka ngritur, e ka ndihmuar shumë zhvillimin e kulturës islame ndër shqiptarët e sanxhakut të Prizrenit dhe më gjerë. Nga vakufnameja e tij, e legalizuar në vitin 1538, në Prizren, shohim se ai ka vakufuar këto objekte: 2 xhami, 1 mesxhid, 1 teqe, 3 hamame, 14 karavansaraje, 167 dyqane, 1 urë, 2 puse, 16 gurë mulliri, 50.000 akçe argjendi, shumë parcela tokash, si: vreshta, bahçe, livadhe, male etj. Prej këtyre, në kasabanë Zinovë të Opojës, ka vakëfuar: 1 shkollë, 1 xhami, 1 mesxhid, 1 karavansaraj, 1 hamam dhe 1 krua[48].
Rogova statusin e kasabasë e ka arritur falë bujarisë së birit të saj Hasan Pashë Jemishçiu (“Perimtari”), sadriazam (kryeministër) i Perandorisë Osmane prej 22 korrikut të vitit 1601 deri më 4 tetor të vitit 1603, kur u shpall fermanli dhe u ekzekutua nga sulltani. Hasan pasha në Rogovë ka ndërtuar fillimisht një urë në vitin 987 H./ 1579[49], pastaj, në vitin 989 H/ 1581 ka ndërtuar xhaminë e cila edhe sot qëndron. Përveç këtyre, Hasan Pasha në Rogovë ka ndërtuar një hamam, një imaret, një karavan-saraj disa kroje dhe dyqane. Po ashtu, nga kjo periudhë ka mbetur edhe kulla e tij, e njohur si kulla e Hasan Agës. Hasan Pasha ka lënë vakëfe edhe në Prizren dhe në Gjakovë.
Kontribut tejet të rëndësishëm zhvillimeve kulturore i ka dhënë dera fisnike e Bushatlinjve të Shkodrës, sidomos duke filluar nga Mehmet Pashë Plaku e këndej, qoftë duke themeluar institucione të arsimit e të kulturës, apo qoftë duke u marrë edhe vetë me krijimtari letrare[50]. Medreseja e Qafës, e ndërtuar nga Mehmet Pashë Plaku, ka qenë institucion me rëndësi të veçantë për zhvillimin e arsimor dhe kulturor të Sanxhakut të Shkodrës dhe më gjerë. Myderrizi i parë që ka dhënë mësim në këtë medrese është Murteza “Safi” Shkodra (vd. pas vitit 1775), i biri i Murteza “Raxhi” Shkodrës. Nga tradita njihet si Myrteza efendi Shoshi[51], ka qenë myderrizi kryesor, poeti e mjeshtri i poetëve dhe myftiu i Pashallëkut të Shkodrës. Si dijetari më i dalluar shkodran që ishte, Mehmed Pashë Plaku ia besoi arsimimin dhe edukimin e fëmijëve të vet. Kështu që, mësuesi dhe edukatori kryesor i Ibrahim “Halili” Pashës, qe Murteza “Safi” Shkodra. Ibrahim Pasha edhe artin e letërsisë dhe poetikën i mësoi nga ky poet i dalluar i kohës së tij.[52] Ky dijetar i shkëlqyer dhe poet elokuent, me rastin e vdekjes së Mehmed Pashë Plakut, i kushtoi një tarih (poezi jetëshkrimore), nga kronovargu i së cilës del viti 1189 H/ 1775, që tregon vitin e vdekjes së tij[53].
Murteza “Safi” Shkodra nxori një plejadë shkollarësh e poetësh, të cilët, pastaj, i dhanë shtytje e ndihmesë të rëndësishme zhvillimit kulturor, arsimor e shoqëror të vendit, në veçanti Pashallëkut të Shkodrës. Kontribut i veçantë i tij është nxitja e dashurisë për artin e letërsisë te studentët e tij. Po veçojmë këtu Ibrahim Halili Pashë Shkodrën dhe Xhafer Sadik Pashë Peqinin. Personalitetin e Murteza efendiut e stolisnin virtytet më të larta që mund të kishte një intelektual i lartë i kohës së tij. Jehona e famës së tij kishte arritur deri në Oborrin sulltanor. Prandaj ai ka qenë ftuar nga Shejhu’l-islami i Perandorisë Osmane për vizitë pune dhe, në atë rast, është pritur edhe në audiencë te Sulltani.[54]
Mehmed Pashë Plaku ka ndërtuar edhe objekte tjera. Nga ato po përmendim Xhaminë e Plumbit, e ndërtuar në vitin 1773, dhe bibliotekën e pare publike e cila njihej si Biblioteka e Vakëfit. Objekte të rëndësishme kulturore ka ndërtuar edhe Kara – Mahmud Pasha. Medreseja e Pazarit me Bibliotekën dhe Xhaminë e Madhe janë ndërtime të tij.
Me krijimtari letrare nga kjo derë fisnike janë marrë: Ibrahim Pasha, me emrin letrar “Halili” (vd. 1809); Mehmed Pasha, me emrin letrar “Asaf” (1768-1802) dhe Mustafa Pasha, me emrin letrar “Sherifi” (1797-1860). Bijtë e Mustafa Pashës: Mahmud “Hamdi” Pasha, i lindur në Shkodër më 1824 dhe Hasan “Haki” Pasha, i lindur në Shkodër më 1826. Këta janë dëshmuar poetë të talentuar dhe të thellë. Nga këta do të veçonim Mehmed “Asaf” Pashë Shkodrën (1768-1802). Në shkrimet e tij, Mehmed Pasha është nënshkruar me emrin poetik “Asaf”. Mehmed “Asaf” Pasha ka qenë dijetar i ngritur, shkrimtar letrar i formuar dhe poet me talent dhe shije të hollë artistike. Kështu, Mehmed Asaf Pasha ka qenë shëmbëlltyrë e poetit, intelektualit dhe e pushtetarit të kohës[55]. Poetët bashkëvendës të Mehmed Asaf Pashës, shkonin në zyrën e tij dhe lexonin poezitë e tyre. Me dijetarët dhe, sidomos, me letrarët që shkruanin në persishte, Mehmed Asaf Pasha shkëmbente letra me anekdota në vargje. Njëri nga ata ishte dijetari e poeti Mesud Kamber Demiri nga Shkodra, i cili, sipas Ali Emirit, ishte poet i rangut të Saibit[56] dhe Nabiut[57]. Mesud Kanberi i kishte dërguar Mehmed Asaf Pashës një poezi të shkurtër në gjuhën perse, me të cilën kërkonte nga ai përmbledhjen e fetfave të Ali Efendiut.[58]
Një derë fisnikësh, që u dallua në Prizren për kontributin që i dha përparimit të jetës kulturore, duke themeluar e dhuruar institucione të ndryshme, ishte familja e famshme Rrotlla, me prejadhje nga fshati Nangë i Lumës, e cila në Prizren kishte sunduar mbi një shekull, nga fillimi i shek. XVIII deri në fund të dekadës së katërt të shek XIX. I pari i kësaj familjeje ishte Salih Zajmi, të cilit, pas aftësive që kishte treguar në luftën e Kretës, në vitin 1667, sadriazami Fadil-Ahmet pashë Qypërliun i kishte dhuruar një zeamet. Salih Zaimi la dy djem: Mahmudin dhe Mehmedin, për të cilët nuk kemi informacione, nëse kanë pasur farë pozite ose jo. Por nipi i tij, Salih Pasha, i biri i Mahmudit, në vitin 1747 fitoi gradën Pashë dhe u emërua sanxhakbe i Prizrenit. Këtë pozitë e mbajti deri në vitin 1749/50. Pas tij, sanxhekbejlerë të Prizrenit patën ardhur të bijtë e tij, Emrullah Pasha (qe vrarë nga pashai i Shkodrës më 1774) dhe Ismail Pasha (sanxhakbeg i Prizrenit në vitet 1785/86). Këtë pozitë, më pastaj, e patën marrë të bijtë e Emrullah Pashës, Tahir Pasha 1794/95 dhe Rustem Pasha (1800). Më vonë këtë pozitë e kishin arritur bijtë e Tahir Pashës, Said Pasha (1805-1815), Mahmud Pasha (1819-1836) dhe Emin Pasha, i cili qe emëruar për të dytën herë sanxhakbe i Prizrenit në vitin 1842 (vdiq më 1843)[59]. Nga ndërtimet që kanë bërë ata, po veçojmë: Tahir pashë Rotlla, sipas vakufnames së tij, një kopje të së cilës kemi në dorë, në vitin 1794 ka dhuruar 120.000 akçe dhe një mulli me dy gurë në Nashec afër Prizrenit për mirëmbajtjen e ndërtesës së medresesë pesëdhomëshe, të cilën e ka ndërtuar afër xhamisë së Mehmet Pashës. Mahmud Pashë Rrotlla ka ndërtuar tri xhami në Prizren: njërën në Kala në vitin 1828, tjetrën në Bylbyl-dere dhe të tretën në Mahallën e Hoçës në vitin 1833. Mahmud Pasha ka ndërtuar, po ashtu, një medrese ndërmjet viteve 1806-1831, Kullën e sahatit në vitin 1816. Nga një kullë sahati ka ndërtuar në Rahovec (1791) dhe në Mamushë (1815). Djali tjetër i Tahir Pashës, Emin Pasha (Vd. 1843) në Prizren ka ndërtuar një xhami (1831) dhe ka themeluar një medrese, ndërtimi i së cilës është përfunduar në vitin 1855-56, pas vdekjes së themeluesit të saj. Myderrizi i parë i Medresesë së Emin Pashës ka qenë Mehmet Tahir efediu, farefis i Emin Pashë Rrotllës.
Dera fisnike e Mahmut-begollëve të Pejës, po ashtu, ka ndihmuar zhvillimin kulturor të Pejës dhe të sanxhakut të Dukagjinit. Shumica dërmuese e objekteve fetare dhe kulturore arsimore në Pejë janë ndërtuar dhe janë dhuruar prej tyre. Kjo derë ka dhënë mbi 20 pashallarë, ndër ta edhe kryeministrin Merre Hysejn Pasha i cili, në pozitën e kryeministrit të Perandorisë Osmane, ka ardhur dy herë gjatë viteve 1622-1623. Merre Hysejn Pasha në Pejë ka ndërtuar Xhaminë e Plumbit, një hamam dhe një han. Medreseja e Vjetër dhe Biblioteka e Vjetër janë ndërtuar nga pjesëtarë të kësaj familjeje fisnike. Kara Hysejn Pasha, i biri Mahmud Pashës, ka ndërtuar një xhami në Pejë. Ahraman Pasha ka ndërtuar një shkollë (mejtep).
Familja fisnike Gjinolli ka dhënë kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës në Prishtinë. Jashar Pashë Gjinolli (vd. 1840), në vitin 1834 ka ndërtuar një xhami, ndër më të bukurat në Kosovë nga aspekti i dekorimeve. Dekori artistik i kësaj xhamie është i ngjashëm me atë të Haxhi Ed’hem Beut në Tiranë dhe të Xhamisë së Larme në Tetovë. Abdurrahman Pasha, i biri i Jashar Pashës, në vitin 1869 ka ndërtuar Ruzhdijen (gjimnazin e ulët). Pas djegies në vitin 1881, atë e kanë rindërtuar bijtë e Abdurrahman Pashës: Zija Bej Prishtina, Ali Danish Beu dhe Fuad Pasha.
Një derë fisnike shqiptare që ka luajtur rol të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës shqiptare me frymë islame, është ajo e Rexhep Pashë Tetovës. Ka qenë djali i një Dervish Shalës. Kjo familje fisnike, që nga fillimi i shek. XVIII ka ndihmuar kulturën dhe arsimin. Teqeja bektashiane e Harabati Babës në Tetovë është rindërtuar nga Koxha Rexhep Pasha në vitin 1780, kur edhe u gradua Pashë. Në këtë vit, ai ka vendosur mbishkrimin mbivarror të Harabati Babës, kurse në vitin 1790 ka ndërtuar aty një krua. Kryevepër e Abdurrahman Pashës është Kalaja e Tetovës. Nga kjo derë fisnike kanë dalë shumë pashallarë, por edhe poetë të njohur. Mehmet Akif Pasha (1822-1893), pastaj i biri tij, Salih Rashit Pasha (1846-1920), kanë lënë një krijimtari të begatë poetike. Abdurrahman Pashë Tetova, së bashku me vëllezërit e vet, mbante nën pushtetin e tij krahinën nga Prizreni deri në Shtip. Mori pjesë në Lëvizjen kryengritëse të pashallarëve shqiptarë kundër pushteti qendror Osman të viteve ‘30 të shek. XIX. Në fillim të vitit 1834 Abdurrahman Pashë Tetova u thirr në Stamboll prej nga nuk u kthye më.
Medresenë më të madhe në Berat e kanë ndërtuar bashkëshortët Ajshe Kadën dhe Sali Beu në dekadat e fundit të shek. XVII.[60]
Pashallarët e Beratit, veçanërisht Ismail Pashë Velabishti dhe Ahmed Kurd Pasha, kanë ndihmuar jetën kulturore. Për të parin, dihet se ka shkruar edhe poezi shqipe dhe se ka qenë mecen i Nezim Beratit, përfaqësuesi më të rëndësishëm të letërsisë shqipe alhamiado.
Dera fisnike Libohova, e njohur si familja e Asllan Pashallinjëve të Janinës, i ka kontribuar zhvillimit kulturor të vendit. Zylfikar Aga është ndërtuesi dhe dhuruesi i Bajrakli Xhamisë në mes të Pazarit të Janinës, para vitit 1583[61]. Asllan Pasha, sanzhakbe i Janinës, në vitin 1615 ndërtoi në Kalanë e Janinës xhaminë e tij madhështore[62]. Asllan Pasha II, i biri Mustafa Pashës dhe dhëndri i Mahmut Pashë Begollit të Pejës, ka ndërtuar pazarin e Janinës. Ai ka qeverisur në Janinë nga viti 1702 deri më 1740[63]. Libohova, nga fundi i shek. XVII, mori tiparet e një qyteti.
Është me shumë rëndësi të theksohet se edhe femra shqiptare të dyerve fisnike, kanë dhënë një kontribut të çmuar në zhvillimin e kulturës gjatë periudhës osmane. Dervish Hatixhja nga Tirana ka një vend të veçantë në mesin e femrave shqiptare që i kontribuuan zhvillimit të kulturës. Ajo është gruaja e parë që krijoi poezi shqipe alhamiado[64]. Po ashtu, ajo ka ndërtuar një teqe ku, më vonë, u bë sheh i kësaj teqeje të tarikatit Kaderi. Ky është rasti i parë dhe mbase i vetmi në historinë tonë, që një femër shqiptare të mbajë postin e shehit. Zejnep Hanmi në Tiranë ka ndërtuar një xhami. Fatma Hanmi ka ndërtuar një faltore në një fshat të Beratit. Koxha Hanmi ka ndërtuar një xhami në Durrës. Ajshe Hatuna ka ndërtuar një mesxhid në Elbasan. Rabie Hatuna, e bija e Mustafa Efendiut, ka ndërtuar një xhami dhe një zavije në Elbasan. Po në Elbasan, është e njohur Xhamia e Nazireshës. Hatixhe Hatuna ka ndërtuar një xhami në një lagje të Shkodrës, Hanife Hatuna, po ashtu, ka ndërtuar një mesxhid në Shkodër, Fatime Sherife Hanmi ka ndërtuar xhaminë e Qafës në Shkodër, të cilën pastaj dhëndri i saj, Mustafa Pashë Shkodra, e ka meremetuar. Gylfem Hatuna ka ndërtuar një xhami në Pejë. Motrat Sofa dhe Hanka kanë ndërtuar nga një xhami në Gjakovë. Në Prishtinë, po ashtu, dy zonja kanë ndërtuar nga një xhami që njihen me emrat Xhamia Hatunije dhe Xhamia Kadrije. Shehzade Hanmi, e bija e Mehmet Tahir Pashë Rrotllës nga Prizreni, ka ndërtuar një xhami në Gjilan në vitin 1835. Hysnija Hanmi ka ndërtuar xhaminë më të bukur në Tetovë. Ajshe Hatuna në vitin 1596 ka ndërtuar një Xhami në Tetovë. Po në Tetovë, Mensure Hanmi ka ndërtuar një hamam.

Përfundim

Gjatë periudhës osmane në Shqipëri, fisnikëria shqiptare ka qenë shtysë e zhvillimeve kulturore. Ajo ka ndërtuar dhe ka dhuruar një varg medresesh, bibliotekash, xhamish e teqesh, si dhe një varg objektesh ekonomike, tregtare e utilitare. Me të ardhurat që realizonin objektet ekonomike tregtare, mirëmbaheshin institucionet kulturore, arsimore e fetare dhe paguhej personeli që punonte në këto institucione. Të gjitha këto institucione e objekte të ndryshme, në këtë periudhë, janë ngritur fund e krye sipas sistemit të vakëfit.
Si rrjedhojë e islamizimit më masovik të shqiptarëve, në shek. 18 kemi një zhvillim më intensiv të jetës kulturore në vend. Këtë e ka shoqëruar edhe përdorimi më dendur i gjuhës shqipe në jetën letrare e fetare, gjë që i ka dhënë një cilësi të re jetës kulturore shqiptare. Roli i fisnikërisë shqiptare në këtë kohë merr peshë më të madhe dhe përmasa më të gjera.
Rrjeti relativisht i gjerë i mektebeve që janë hapur madje edhe nëpër viset rurale me popullsi shqiptare myslimane, si dhe hapja e medreseve nëpër të gjitha qytetet dhe kasabatë e vendit, na çon në përfundimin se arsimi dhe edukimi i komunitetit shqiptar të besimit islam, në këtë periudhë, ka njohur një masivizim të lakmueshëm për rrethanat e atëhershme. Ky masivizim ka shkallëzuar, sidomos në shekullin XVIII, në radhë të parë, falë kontributit të fisnikërisë shqiptare në ndërtimin e institucioneve edukative e kulturore. Po ashtu, mbështetur në planprogramet mësimore të medreseve vendore, në këtë periudhë, si dhe në nivelin mjaft të lartë profesional dhe intelektual të arsimtarëve (myderrizëve) që jepnin mësim në to, gjë që pasqyrohet në veprat e tyre të mbetura në dorëshkrime, arrijmë në tjetër përfundim: këto medrese kanë qenë fidanishte të inteligjencies fetare e akademike të kohës. Në këto medrese janë kopjuar, komentuar e krijuar vepra të shumta, fushash dhe disiplinash të ndryshme shkencore, letrare e fetare, të cilat presin të studiohen nga historianët, historianët e kulturës, linguistët, teologët dhe sidomos nga orientalistët. Nga koleksionet e ruajtura të dorëshkrimeve, del se një pjesë e konsiderueshme e tyre është rezultat i punës intelektuale të fisnikërisë shqiptare, kurse një pjesë tjetër e rëndësishme e këtyre dorëshkrimeve kanë qenë pronë e kësaj fisnikërie.
Fisnikëria shqiptare, krahas pjesëmarrjes aktive në jetën politike dhe qeverisëse të vendit, gjithmonë ka pasur rol të veçantë që t’i sigurojë vendit rregullin, paqen, sigurinë dhe kështu të mbajë të zgjuar në popull ndjenjën për vetadministrim dhe besimin në forcat e veta, njëkohësisht ka luajtur rolin kryesor në zhvillimin kulturor të vendit.
Gjatë tërë periudhës së sundimit osman, fisnikëria shqiptare, ka përkrahur bujarisht dijen dhe artin dhe ka kultivuar shijen e hollë për të bukurën dhe të madhërishmen.

 

* Punimi është version i zgjeruar i kumtesës së lexuar në Simpoziumin e dytë Ndërkombëtar “Kultura dhe Civilizimi Islam në Ballkan” ( Tiranë 5-7 dhjetor 2003).

 

[1] Hasan Kaleši: Najstariji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku = Dokumentat më të vjetra të vakufevet në Jugosllavi në gjuhën arabe, Prishtinë 1972; Hasan Kaleši, Ismail Eren: Prizrenac Mahmud -Paša Rotul, njegove zadužbine i vakufnama, Në: Antikitete të Kosovës VI-VII, Prishtinë 1973; Kemal Ozergin, Hasan Kaleshi, Ismail Eren: Prizren Kitabeleri, Në: Vakıflar Dergisi VII, Ankara 1968. (Hasan Kaleshi): Përmendoret e arkitekturës islame dhe dorëshkrimet orientale. Në: Kosova dikur e sot, Beograd 1973, f.467-478.
[2] Eqrem bej Vlora: Kujtime, Tiranë:Shtëpia e librit dhe e komunikimit, 2001; Ekrem Vlora: Kalaja e Kaninës: [separat i revistës Shejzat], Romë,1961.
[3] Kristo Frashëri: Historia e Tiranës, Vëll.I, Tiranë: Toena 2004.
[4] Skender Rizaj: Kosova gjatë shekujve XV, XVI dhe XVII, Prishtinë:Rilindja 1982.
[5] Vexhi Buharaja: Mbishkrime turko-arabe në Shqipëri (Dorëshkrim, ruhet në Arkivin e Institutit të Historisë ) Tiranë,1980.
[6] Jashar Rexhepagiq: Školstvo i prosveta na Kosovu: Od kraja XVIII stoleca do 1918. godine. Prishtina, 1974 ; Jashar Rexhepagiqi: Dervishët dhe teqetë. Bot. i dytë, Pejë: Dukagjini, 2003.
[7] Ferit Duka: Berati në kohën osmane (shek. XVI-XVIII). Tiranë 2001.
[8] Hamdi Bushati: Shkodra dhe motet. Vëllmi I Shkodër 1998: Vellimi II Shkodër 1999. ; Hamdi Bushati: Bushatllinjtë. / Pajisur me shënime dhe një Suplement nga Nexhmi Bushati. Shkodër 2003
[9] Nehat Krasniqi: Dy dokumente gjenealogjike të rendësishme. në: “Dituria Islame”, nr. 59, Prishtinë 1994; Nehat Krasniqi: Kronika (Menakib) e Tahir efendiut, burim i rendësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane. Në: Edukata Islame, nr.57,Prishtinë 1995; Nehat Krasniqi:Mehmet Kuklibegu – legatori më meritor për zhvillimin ekonomik dhe kulturo-arsimor të Opojës gjatë shek XVI. Në: Penda, nr.1. Prizren 1995; Nehat Krasniqi: Kontributi i pashallarëve Bushatlinj të Shkodrës në fushën e kulturës. Në: Seminar i katërt ndërkombëtar “Shkodra në shekuj”, Vëllimi I. Shkodër 2002.
[10] Muxhait Asimov: Osmanska epigrafika na Kosovu i Metohiji. (Disertacion i doktorates në dorëshkrim). Prishtina 1995.
[11] Raif Vırmica: Kosova’da Osmanlı Mimari Eserleri. Ankara 1999.
[12] Machiel Kiel: Ottoman architecture in Albania 1385-1912. Istanbul 1990.
[13] N. D. N. : Korça dhe kadundet e qarkut. Korçë 1923, f. 35.
[14] Poaty f. 60.
[15] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 3, Istanbul 1996, f. 796.
[16] N.D.N.: Korça dhe katundet e qarkut, f. 36; 43.
[17] Machiel Kiel: Ottoman architecture in Albania 1385-1912. Istanbul 1990, f. 158. Sipas Mehmed Syrejasë, Kapllan Pasha me gradën mirimiran ishte muhafiz i Vlorës. (Sixhill-i Osmani 3, f.867).
[18] Ali Emiri, Po aty; Machiel Kiel, Ottoman Architecture in Albania 1385-1912, Istanbul: Research Centre for Islamic History, Art and Culture, 1990, f. 155.
[19] Nehat Krasniqi, Dy dokumente gjenealogjike të rëndësishme, Në: Dituria Isalame, nr. 59, Prishtinë 1994, f. 14.
[20] Është e pambështetur hipoteza se Axhiza Baba rrjedh nga familja e Bushatllinjëve.
[21] Mehmet Süreyya: Sicill-i Osmanî 1, Istanbul 1996, f. 141.
[22] Në kopjen e Divanit të Axhiza Babës që ruhet në Teqen e Sheh Banit në Gjakovë, f.118-119, është poezia epigrafike të cilën autori ia ka kushtuar ndërtuesit të Teqes së Madhe, Murad Pashës. Data e ndërtimit të saj del nga kronogrami: “Allah gani” i cili sipas llogaritjes ebxhedike jep vitin 1126 H. që është ekuivalent me vitin 1714 sipas erës sonë.
[23] Divani i Axhiza babes, që ruhet në Koleksionin e Dorëshkrimeve të Bibliotekës Kombëtare dhe universitare të kosovës, f 43-44.
[24] Hasan Kaleshi: Najstariji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku = Dokumentat më të vjetra të vakufevet në Jugosllavi në gjuhën arabe, Prishtinë 1972, f. 274; 328.
[25] Hasan Kaleši, Mehmed Mehmedovski: Tri vakufnami na Kačanik Mehmed Paša. Skopje 1955, f. 15 ; 33.
[26] Ali Emiri: Işkodara Vilayeti Osmanlı Şairleri, Në: Istanbul , Mil-let Kütüphanesi, Trh. 1190, f. 20.
[27] Ali Emiri. Po aty.
[28] Ali Emiri. Po aty.
[29] O. Myderizi: Qyteti i Tiranës. /ribotim/ Tiranë 1998, f. 43.
[30] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 3, Istanbul 1996, f. 772; Ahmed Cevdet Paşa: Tarih-i Cevdet, cild 4, Istanbul 1973, f. 138-139.
[31] Machiel Kiel. Po aty f. 257.
[32] Kristo Frashëri. Po aty f. 187.
[33] Ali Emiri. Po aty, f. 33. Kur biobibliografi dhe bibliofili turk Ali Emiri e viztoi Vilajetin e Shkodrës në cilësinë e inspektorit financiar në vitin 1896, Ali Riza Beu i kishte dhenë atij të dhëna biografike për 12 poetë tiranas dhe krutanë. Ali Riza Beu aso kohe ishte pensionuar duke qenë Kajmekam i Kazasë së Kavajës
[34] Ali Emiri. Po aty, f. 28.
[35] Kristo Frashëri. Po aty f. 243.
[36] Baba Rexhepi: Misticizma Islame dhe Bektashizma. New York 1970, f. 343-345; Ali Emiri. Po aty f.28.
[37] Ali Emiri, Işkodra … Vep. e cit. fl. 21.
[38] Dhimitër S. Shuteriqi, Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850, Prishtinë: Rilindja, 1978, f. 145.
[39] Ali Emiri, Işkodra vilayeti … Vep. e cit. fl. 23.
[40] Po aty, fl. 22.
[41] Për pozitën dhe rolin e shejhu’l-islamit në komunitetin mysliman në përgjithësi dhe në Perandorinë Osmane në veçanti, shih punimin: Institucioni i shejhu’l-islamit te osmanlinjtë dhe shejhu’l-islamët shqiptarë, Në: “Dituria Islame” nr. 50, Prishtinë, 1993, f. 24-26.
[42] Ali Emiri, Işkodra vilayeti … Vep. e cit. fl. 25.
[43] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 1, Istanbul 1996, f. 95.
[44] Ibnülemin Mahmud Kemal Inal, Son Asır Türk Şairleri, cüz 9, Istanbul: Maarif matbaası, 1940, f. 1559.
[45] Mehmed Süreyya, Sicilli Osmanî, cilt 2, Istanbul, 1996, f.383.
[46] Istanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma Divanlar Katalogu, IV cilt, fasikul I,II, f.129.
[47] Istanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma … vep. Cit. f. 130.
[48] Nehat Krasniqi: Mehmet Kuklibegu – legatori më meritor për zhvillimin ekonomik dhe kulturo-arsimor të Opojës gjatë shek XVI. Në: Penda, nr.1. Prizren 1995
[49] Mbishkrimin e urës së Hasan Pashë “Perimtarit” e ka gjetue z. Shaqir Shala, autor i librit Kronika e Rogovës. Ai ma solli një fotokpje të mbishkrimit për ta lexuar dhe për ta përkthyer. Informacioni për përmbajtjen e këtij mbishkrimi këtu po paraqitet për here të pare. Mbishkrimi respektivisht kronogrami përmban tre vargje në gjuhën osmane me shkrim sulus. Autori i kronogramit poeti i mirënjohur shqiptar Valihi, përndryshe autor edhe i kronogramit të xhamisë se Hasan Pashës në Rogovë. Përmbajtja e kronogramit është si vijon: ”Aynı ayān Hasan Ağa kim oldı makbūl-i șahınșahı cihān. Ola ta müˇberā binā-i sebīl yaptı bir cisr muședded erkān. Valīhi dedi onun için tarih: Hey aceb cisr metin’ül-bünyān”. Vlera numerike e kronostikut është 987 që tregon vitin e ndërtimit të urës sipas kalendarit hixhrijan dhe i përgjigjet vitit 1579 sipas erës sonë. Domethënia e këtij kronogrami është: I njëjti bujar Hasan Aga i cili u bë i pranueshëm i mbretit të mbretërve të botës. Që të bëhet ndërtimi i rrugës te vendkalimi i lumit , ka bërë një urë të përforcuar me shtylla. Valihi për këtë e tha kronstikun: O urë e çuditshme ndërtim i fortë.
[50]Më gjërësisht lidhur më këtë shih: Nehat Krasniqi, Kontributi i pashallarëve bushatlinjë të Shkodrës në fushën e kulturës, Në: Seminari i Katërt Ndërkombëtar “Shkodra në shekuj” 20-22 nëntor 2000, Vëllimi i parë, Shkodër 2002.
[51] Hamdi Bushati, Shkodra Dhe Motet, Vëllimi I, Shkodër, 1998, f. 596- 597.
[52] Ali Emiri, Işkodra Vilayeti… Vep. e cit. fl. 3.
[53] Po aty, fl. 2. Një kopje e kësaj poezie ruhet në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë.
[54] Më gjërësisht për këtë vizitë të tij në Stamboll, shih: Hamdi Bushati, Shkodra … Vep e cit , Vëllimi II,
f. 90-91.
[55] Sadettin Nüz’het Ergun, Türk Şairleri, Istanbul, /s.a./ f. 97.
[56] Saib (vd. 1676). Poet i njohur persian nga Tebrizi. Është dalluar me gazelet dhe kasidet e tij të bukura.(Më gjërësisht: Ibrahim Alaettin, Meşhur adamlar, cild IV, Istanbul, 1933-36, f.1402.)
[57] Nabi (vd. 1712). Poet i njohur turk, i cili u dallua me poezitë e tija filozofike.
[58] Zenbil-li Ali Efendiu, respektivisht Ali Efendi Shporta, ka qenë njëri ndër shejhulislamët më të shquar të Perandorisë Osmane. Ka mendime se ka pasur prejardhje shqiptare. (Shih: Kultura Islame , Tiranë 1942 viti II, nr. 16, f. 90).Pozitën e shejhulislamit e ka mbajtur prej vitit 1503 e deri në vdekje më 1526. Gëzonte epitetin e njeriut të drejtë e të guximshëm, sa dhe u bë simbol i drejtësisë. Vepra e tij “Fetavi” konsiderohet nga më të arrirat në fushën e jurisprudencës islame.(Shih: Ismail Hami Danişmend, Izahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi : Osmanlı Devlet Erkanı, Istanbul: Türkiye yayınevi, 1971, f.111).
[59] Nehat Krasniqi: Kronika (Menakib) e Tahir efendiut, burim i rendësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane. Në: Edukata Islame, nr.57,Prishtinë 1995.
[60] Po aty, f. 192.
[61] Ajet Libohova: Breznitë Libohova në shekuj, Tiranë, 2003, f. 9.
[62] Po aty, f. 12.
[63] Po aty, f. 29.
[64] Një poezi të saj e ka botuar për herë të parë Kristo Frashëri në librin Historia e Tiranës, Vëll. I, Tiranë 2004.

Suzi Prizreni, dijetar dhe bamirës i shekullit XV-XVI

18/04/2012 Lini një koment

Nexhat IBRAHIMI

SUZI PRIZRENI, DIJETAR DHE BAMIRËS I SHEKULLIT XV-XVI

Nexhat Ibrahimi

Hyrje

Historiografia Osmane, por edhe ajo ballkanike, është e varfër në pikëpamje të hollësive historike mbi mënyrën dhe faktorët e depërtimit të Osmanlinjve në Ballkan dhe të vetë popujve ballkanikë nën sundimin osman. Të gjithë historiografët e hershëm, por edhe ata të mëvonshëm për këtë periudhë kryesisht flasin me përgjithësime, sigurisht, në mungesë të të dhënave historike dhe të studimeve të specializuara. Ndër ata që dallohen me shkrime të përimta mbi ndodhitë e shumta të asaj periudhe në Ballkan janë Sebai Sulejmani Çelebiu nga Drinopolje, i cili në 5 mijë bejte (distihe) i këndoi aktivitetet ushtarake në Bosnjë nga veziri i madh Koxha Daud Pasha (vdiq më 904 h./1598)[1] dhe Suzi Prizreni nga Prizreni, i cili në 15 mijë bejte i këndoi luftërat dhe trimëritë e Gazi Ali bej Mihaloglut, trimit dhe komandantit turk me famë[2] të madhe në mesin e bashkohësve dhe më vonë.

Krahas këtij synimi të qartë se Suzi Prizreni paraqet burim të dorës së parë për studimin e shekullit XV-XVI, synimi vijues për trajtimin e Suziut është që ky dijetar dhe personaliotet të mos harrohet, sepse studimi i figurës së tij shumëpërmasash do të ndihmojë të kemi një histori më të plotë dhe më objektive. Për prizrenasit dhe më gjerë interesimi për të ka edhe pikëpamje praktike, sepse edhe sot e gjithë ditën, besimtarët shfrytëzojnë bamirësitë, vakufet e Suzi Prizrenit, si xhaminë, bibliotekën, shkollën, tokat e tij të lëna vakuf etj.

Deri në vitet e tridhjeta të shekullit XX veprat e Sebai Sulejman Çelebiut dhe të Suzi Prizrenit mendoheshin të humbura, por viti 1929 paraqet një kthesë në këtë aspekt. Akademia Jugosllave e Shkencave në Zagreb dhe Preussische Statsbibliothek në Berlin njëkohësisht në koleksionin e tyre oriental fituan fragmente të veprës së madhe të Suziut.[3]

Edhe pse vepra e Suzi Prizrenit është zbuluar pjesërisht para 7-8 dekadash, deri tash shkencëtarët krejt pak janë preokupuar me veprën e tij: me autenticitetin e veprës, me të dhënat e saj historike, kulturore, gjuhësore etj. Nuk duhet zhvlerësuar përpjekjet e kufizuara të Aleksej Olesnickit, Hasan Kaleshit, Mehmed Mujezinoviqit e të ngjashëm në ndriçimin e Suziut dhe të veprës së tij, por përpjekjet e tyre kanë qenë fillestare dhe gurthemel për hulumtime të mëtejshme.

As përpjekja jonë nuk synon t’i kapërcejë këto studime. Shkaqet janë të natyrës objektive (mosnjohja e gjuhës osmane, mospasja akces në dorëshkrime etj.) dhe subjektive (mosinteresimi i studiuesve për këtë temë si pasojë e mospërkrahjes së institucioneve dhe mosofrimit të ndihmës materiale për këtë punë shumë, shumë të lodhshme e të shtrenjtë etj.). Synimi ynë është që kjo temë të shtrohet objektivisht jashtë interesimeve politike e ideologjike, të vendoset në themele të shëndosha dhe shkrimet e deritashme të vlerësohen shkencërisht.

     I. Rrethanat shoqërore-historike në Prizren gjatë shekujve XV-XVI

Prizreni edhe para ardhjes së Osmanlinjve paraqiste qendër të rëndësi të shumëfishtë: politike, strategjike por edhe tregtare e kulturore. Të dhënat historike tregojnë se prej shekujve X-XIV Prizreni ka ndërruar shumë pushtues: bullgarët, bizantinët, nemanjidët, sërish bizantinët, bullgarët dhe nemanjidët, përkatësisht serbët.[4]Shkruarje-ardhja e pushtuesve Prizrenin e dëmtoi rëndë. Shekulli XV Prizrenin e gjeti të dërrmuar politikisht dhe të konsumuar ekonomikisht. Këtë gjendje në Prizren e gjetën edhe osmanlinjtë. Por, shumë shpejtë, Prizreni me ardhjen e osmanlinjve filloi të gjallërohet dhe të bëhet pikë mjaft frekuentuese e grupeve tregtare, zejtare por edhe e të interesuarve të tjerë. Zhvillimi i përshpejtuar kryesisht bazohej në mënyrën zejtare të prodhimit, komunikacioni zhvillohej me karvane, kurse për nevojat e përgjithshme shtetërore u themeluan qendrat, organizatat tregtare, administrative, politike, religjioze, shëndetësore dhe kulturore-arsimore.[5]

Shkencërisht ende është e diskutueshme se kur e pushtuan Prizrenin osmanlinjt. Sipas burimeve turke, Prizreni është pushtuar nga vetë Sulltan Mehmedi II Fatihu përfundimisht më 1459. Historiani nga Kosova, Skender Rizaj, si shkak për këtë vonesë kaq të madhe i merrë luftrat e Gjergj Kastriotit[6] që i zhvillonte kundër osmanlinjve. Por, Hasan Kaleshi mendon se Prizreni është pushtuar nga osmanslinjt para 21 qershor 1457[7], që është më afër të vërtetës.

Mirëpo, nga aspekti ushtarak i pushtimit të Prizrenit, vëmendjen e lexuesit do të zhvendosim në aspektin e rrethanave të përgjithshme të Prizrenit në fillim të shekullit XVI. Në këtë kohë Prizreni pati filluar të merrë tiparet e një qyteti oriental musliman. Kishte namazxhahun (musalën), disa xhami, disa shkolla, medrese dhe disa biblioteka me dorëshkrime në gjuhën arabe, persiane e turke. Po ashtu, tashmë disa njerëz kishin vizituar Qabenë në Mekë. Deri sa për qytetin mund të thuhet se frymonte islam, periferia, apo fshatrat nuk e kishin gjendjen e qytetit. Atje ende nuk e kishin përvetësuar Islamin krejtësisht.[8]

Hulumtuesi A. Olesnicki pohon se turqit e kanë quajtur Prizrenin “gurrë, burim të poetëve”, apo, djep të poezisë. Por, për fat të mirë, ky epitet e ka përcjellë Prizrenin deri në ditët e sotme, duke prezantuar një qytet të kulturës, të arsimit, të frymëzimit dhe krijimit artistik. Nga periudha e hershme kemi poetë të njohur: Suziun, Nehariun, Suxhudiun, Ashik Çelebiun, Sa’jin, Shem’in, Behariun, Texhel-liun dhe shumë e shumë të tjerë për të cilët dihet dhe për shumë të tjerë për të cilët nuk dihet, por që gjeniu popullor nuk i ka harruar në ndonjë mënyrë.[9]

Mirëpo, njëri ndër produktet më të dalluara, më frytdhënëse dhe më sfiduese të kësaj periudhe, pa dyshim, ishte Suzi Prizreni, i cili në vazhdim do të jetë objekt shqyrtimi.

      II. Jeta e Suzi Prizrenit

Në periudhën e ndërrimit të kulturës dhe qytetërimit kristian me kulturën dhe qytetërimin musliman, të cilat në shikim të parë janë dy fe të afërta, por në realitetin historik shpeshherë dy antipode dhe armiqë të përbetuar, i pari në rënie, fikje e tërheqje, kurse i dyti në rritje e lulëzim, në periudhën kur kundërthëniet shoqërore-politike patën arritur kulmin e tyre, në Prizren u lind Muhamedi, i biri i Mahmudit i biri i Abdullahut, nga Prizreni, në popull dhe në literaturë i njohur si Suziu[10]. Në popull njihet edhe si: Soziu, Sozi Baba, Suzi Çelebiu etj.

     II.1. Emri dhe prejardhja nacionale e Suziut

Një kohë të gjatë nuk është ditur emri i plotë i Suziut dhe i të parëve të tij. Me të drejtë Franz Babingeri pati tërhequr vërejtjen se emri Suzi është nofkë poetike e jo emër i vërtetë. Mirëpo, këtë enigmë e zgjodhi dr. Aleksej Olesnicki. Ky në vjeshtën e vitit 1930 e vizitoi Prizrenin dhe nga imami i xhamisë së Suzi Prizrenit, hafiz Kemal Kajseriu, i huazoi për disa ditë ca dokumente të vjetra osmane. Ndër këto dokumente ishte edhe Vakuf-nameja e Suzi Prizrenit. Duke e studiuar këtë dokument A. Olesnicki e zbuloi emrin e vërtetë të Suzi Prizrenit por dhe shumë të dhëna të tjera me rëndësi kapitale.[11] Nga hulumtimet që janë bërë vërehet se nofka “Suzi” është emër i vonshëm, atëherë kur Suziu kishte formuar veten e tij dhe ishte afirmuar në rrethin ku ka jetuar dhe vepruar.

Sikur edhe shumë të dhëna të tjera biografike që janë të mjegulluara, ashtu edhe të dhënat rreth lindjes së tij janë të mjegulluara. Aleksej Olesnicki lindjen e tij e vendosi diku ndërmjet vitit 1455 dhe 1465[12], por as vetë ai nuk ishte plotësisht i sigurt. Rezultatet e deritanishme shkencore nuk ofrojnë diçka më tepër lidhur me këtë çështje. Mendohet se Suziu u lind, u rrit dhe u edukua në Prizren.

Më e qartë nuk është as çështja e prejardhjes nacionale të Suziut. Në mungesë të provave të dorës së parë duhet kundruar me kujdes burimet dytësore rreth këtyre çështjeve, siç janë defterët kadastralë, sallnamet, sixhilët e ndryshëm, udhëpërshkrimet e të tjera, në mënyrë që të zbardhen të dhëna të reja.

Për prejardhjen e Suziut ekzistojnë disa hipoteza. Disa mendojnë se ai është ardhacak turk, disa thonë se është me prejardhje sllave, përkatësisht serbe[13] dhe ka edhe hipoteza të tjera. Ne mendojmë se këto hipoteza janë rezultat i ngarkesave ideologjike dhe i dëshirës së tyre që personalitetet e mëdha të përvetësohen, e herë-herë edhe të diskreditohen. Këtë rrëmujë e kanë shkaktuar apo thelluar edhe shkencëtarët diletantë, pa njohuri më të thella dhe më të gjithanshme kulturore-historike.

Konsiderojmë që hipoteza se Suzi Prizreni është ardhacak nga Turqia është e paqëndrueshme historikisht dhe logjikisht. Këtë e argumentojmë me provën se në të gjitha veprat historike-letrare turke, por edhe në vakufnamen dhe epitafin e tij shënon se Suziu është “zerrin – prizrenas”. Po ashtu, është një rregull i pashkruar, i cili lehtë mund të identifikohet në literaturën muslimane, sipas së cilës, kudo që të jetojë, të shkollohet apo të veprojë një personalitet, por edhe një njeri i zakonshëm, ai do të quhet sipas vendit nga e ka prejardhjen, sipas përkatësisë nacionale apo së paku do të quhetmuhaxhir.[14] Këtë e provon edhe historia e hershme islame. Selman Farisiu nga Persia, Bilal Habeshiu nga Abisinia, Imam Buhariu nga Buhara, Imam Gazaliu nga Gazeli (Horasani), Sami Frashëri nga Frashëri etj. janë shembull eklatant. Një gjë e tillë është edhe me Suziun. Ky quhet Suzi Zerrini (Suzi Prizreni). Sikur Suziu të mos ishte prizrenas, pa dyshim do të quhej ndryshe, për më tepër si i huaj. Këtë mendim se Suziu është prizrenas e mbante edhe Aleksej Olesnicki, por, si duket, vetëm e vetëm për të provuar që Suziu të konsiderohet “autokton me prejardhje sllave, ose më saktë, serbe.”[15] Këtë mendim të tij Olesnicki e argumenton me faktin se të islamizuarit (muslimanët) e rinjë, me rastin e pranimit të Islamit, kurse për t’iu ikur emrave të tyre të mëhershëm me prejardhje joislame, merrnin emrin Abdullah(Rob i Allahut). A. Olesnicki mendon se Suziu është serb, por për t’i ikur emrit të vërtetë të gjyshit të tij, e ka emëruar atë me Abdullah. Edhe pse një dukuri e këtillë në fillim ka qenë e shpeshtë, hipoteza e Aleksej Olesnickit në lidhje me Suziun është e paqëndrueshme, për arsye se marrja e emrit Abdullah nuk ka qenë tipike dhe karakteristike vetëm për muslimanët e rinjë me prejardhje serbe apo sllave, por edhe për muslimanët e rinjë shqiptarë dhe për popuj të tjerë. Nëse është kështu, kurse mendojmë se kjo është më se e sigurt, nga një anë, dhe nga ana tjetër, nëse struktura nacionale e popullsisë së Prizrenit në periudhën e Suziut ka qenë në epërsi të konsiderueshme të shqiptarëve, që edhe kjo është më se e sigurt[16], atëherë me të drejtë Suziu do të konsiderohej shqiptar, të parët e të cilit e kanë pranuar Islamin.

     II.2. Arsimimi i Suziut

Mbi shkollimin e Suziut edhe sot e kësaj dite nuk kemi të dhëna. Nuk dimë as për vendin, as për kohën e shkollimit të Suziut. Megjithatë, disa autorë mendojnë se Suziu u lind, u rrit dhe u edukua në Prizren. Sami Frashëri thekson një të dhënë se pas shkollimit Suziu punoi një kohë si kadi.[17] Kemi edhe një informacion interesant, një anekdotë që ende qarkullon në Prizren, e sipas të gjitha gjasave ka qenë ndodhi e vërtetë, të cilën e ka shënuar edhe Petar Kostiq. Sipas kësaj anekdote, Suziu, duke u kthyer nga Konstantinopoli në vendlindje pas shkollimit të përfunduar, u ndal të pushojë në Tetovë. Aty hasi në një kadi, i cili abuzonte me kompetencat e detyrës së tij. Suziu lidhur me këtë dukuri që e hasi i shkroi Sulltanit një letër të thurur në vargje, kundër kadiut të këtillë. Këtë denoncim Shejh’ul-islami ia dorëzoi sulltanit. Sulltani e eliminoi problemin, por në shenjë mirënjohjeje për këtë gjest të mirë dhe për besnikëri ndaj hilafetit, i dhuroi Suziut të dhjetën (ushrin) e të ardhurave shtetërore nga fshati Grazhdanik.[18]Këtë të dhënë e provon edhe Vakuf-nameja e Suziut, të cilën ndonëse jokomplete, e përktheu A. Olesnicki në studimin e tij, shpesh të theksuar në shkrimin tonë.

     II. 3. Aktiviteti i Suziut dhe vendosja e tij në Prizren

Duke i hulumtuar shkrimet dhe veprimtarinë e gjallë të Suziut vërejmë se Suziu pati arritur arsimim dhe ngritje intelektuale të lartë. Fliste osmanishten, arabishten dhe persishten por edhe gjuhët vendore të kohës. Ishte mjaft inteligjent dhe tregoi rezultat në të gjitha fushat. Gjithnjë shihej në kontakt dhe në prani të dijetarëve dhe krijuesve. Shkrimet e tij të gjetura, të cilat ruhen në Zagreb, Berlin e qendra të tjera vërtetojnë për shkallën e lartë intelektuale të Suziut. Po ashtu, këtë fakt e provon edhe biblioteka e tij e pasur dhe e llojllojshme e lënë vakuf. Suziu si personalitet gëzonte renome të lartë. Franz Babingeri i shkroi Aleksej Olesnickit duke e theksuar se vetëm dy autorë, Sebaiu dhe Suziu, meritonin vëmendje, sepse me përshkrimet e tyre ofrojnë histori reale dhe objektive për kohët e bujshme në Ballkan.

Nga ajo që mund të lexohet dhe të konkludohet nga shkrimet e tij është e qartë se Suziu me kënaqësi ka kryer detyrën e imamit, hatibit e mualimit, pastaj të muezinit dhe të tjera.

Një pjesë të jetës së tij Suziu e kaloi si sekretar personal i Ali Bej Mihaloglut, njërit nga akinxhinjtë[19] më të dalluar në Perandorinë Osmane, për të cilin do të flasim kur të trajtohet Suziu si historian dhe poet.

Nuk kemi të dhëna se kur u vendos Suziu në Prizren. Vakufnameja e tij e legalizuar në vitin 1513 jep të kuptojmë se ai më herët është kthyer dhe vendosur në vendlindjen e tij në Prizren pas shkollimit dhe aktivitetit ushtarak të tij. Kjo kuptohet edhe nga fakti se për ta fituar atë pasuri, për t’i ndërtuar gjithë ato objekte dhe për t’i lënë vakuf ato objekte kërkohet kohë, që jep të kuptojmë se Suziu një kohë më të gjatë jetoi në Prizren.

Lidhur me Suziun duhet sqaruar edhe dy çështje: E para është nofka “Çelebi” e cila i atribuohet Suziut dhe e dyta është vdekja e Suziut.

     II. 4. Nofka “Çelebi”

Çështja e nofkës, ofiqit “çelebi”[20] është e rëndomtë thuajse nga të gjithë autorët turq, evropianë dhe të vendit kur është fjala për Suziun. Sipas dijes sonë, i pari i cili e tërhoqi vërejtjen për përdorimin e gabueshëm të nofkës çelebi për Suziun është Hasan Kaleshi, pa dyshim orientalisti më i madh shqiptar. Ai konsideron se i pari këtë nofkë e futi në përdorim poeti i lashtë prizrenas Sa’ji, autor i veprës “Tezkere”. Nga ky e transmetoi Surreja, kurse prej tij Franz Babingeri, e nga ky e huazoi edhe Aleksej Olesnicki. Me rastin e botimit kritik të Gazavet-names edhe Agah Sirri Levend, i ndikuar nga A. Olesnicki, e përdori këtë nofkë. Mirëpo, Hasan Kaleshi mendon se nofka çelebiështë përdorur gabimisht duke u përcjellë nga njëri autor në tjetrin. H. Kaleshi kundërshton përdorimin e shprehjes çelebi për Suziun dhe lidhur me këtë problem sjellë argumente bindëse:

Në vakufnamen e Suziut askund nuk përmendet nofka çelebi. Por, në vend të saj përmendet nofka Mewlana Suzi (Zotëriu ynë Suziu);

Ndër dëshmitarët të cilët gjenden në vakufnamen e Suziut, pesë persona e bartin nofkën çelebi. Sikur Suziu ta kishte këtë nofkë, sigurisht se do ta shënonte në vakufname;

Në mbishkrimin, epitafin e varrit të Suziut qëndrojnë vetëm fjalët Suzi Zerrini (Suzi Prizreni), por jo edhe nofka çelebi;

Ndër qytetarët (e hershëm – NI) të Prizrenit Suziu nuk njihet si “Suzi Çelebiu”, por vetëm si Suzi, Sozi, Sozi Baba, apo edhe Xhamia e Suziut (Suzi Camisi), Kroni i Suziut (Suzi çesmesi), Ura e Suziut (Suzi Koprusu) e shprehje të ngjashme;

El-Latifi, poet bashkëkohës i Suziut, gjithashtu nuk e përmend nofkënçelebi, por thekson se Suziu i përket tarikatit nakshibendij, prandaj edhe ka qenë i njohur si Suzi Nakshibendij;[21]

Një varg dokumentesh të cilat hyjnë në një sixhil të Prizrenit, kurse i cili tash gjendet në Akademinë e Shkencave, emri i Suziut gjithnjë shënohet si “Mulla Suziu”[22];

Edhe shkencëtari i madh Sami Frashëri, Suziun e quan vetëm Suzi[23], pa nofka e shtesa të tjera.

Është e qartë se Hasan Kaleshi me të drejtë konkludon se përdorimi i nofkës çelebi për Suziun ka qenë në gabim, i cili iu atribua Suziut për shkak të pjesëmarrjes së tij në ekspeditat e shumta ushtarake të Ali bej Mihaloglut, në cilësi të sekretarit personal të tij.

     II. 5. Vdekja e Suziut

Vdekja e Suziut është çështje që kërkon sqarime. Literatura nuk ofron qartësi të mjaftueshme, madje përcillet me një lloj misterioziteti. Aleksej Olesnicki transmeton një gojëdhënë të dëgjuar në Prizren, e cila edhe tash aty-këtu dëgjohet, sipas së cilës Suziu ka vdekur në një përleshje me jobesimtarët në periferi të Prizrenit, te shpella afër vendbanimit të Nashecit[24], dhe këtë gojëdhënë e merr për të vërtetë.

Mendojmë se Aleksej Olesnicki ka ngatërruar gjerat dhe mendimi i tij nuk është i qëndrueshëm. Ja disa arsye:

- Në përditësinë muslimane është traditë që luftëtarët muslimanë në vendin ku bijnë shehid aty edhe varrosen. Mirëpo, Suziu është i varrosur në oborrin e xhamisë së tij e jo në Nashec, që hedh poshtë pretendimet e Olesnickit;

- Po të kishte rënë shehid Suziu, në epitafin e tij të varrit do të shënohej nofka “shehid”, që për periudhën në fjalë ishte traditë e pashmangshme[25], kurse për këtë çështje në epitafin e tij nuk ka kurrfarë shenjash se nuk është vdekje e zakonshme;

- As bashkëkohësi i tij, El-Latifi, por edhe dokumentet e tjera të shumta ku përmendet emri Suzi nuk japin shënime të drejtpërdrejta as të tërthorta lidhur me vdekjen e tij në shpellën e Nashecit;

- As Mehmed Tahir efendiu në Kronikën[26] e tij të njohur ndër shkencëtarët si El-Menakib, nuk e përmend se Suziu ka rënë shehid. Është mirë e njohur se Tahir efendiu  ka qenë i njoftuar me ndodhitë e ndryshme në Prizren sikur edhe me personalitetet e mëdha në të kaluarën e Prizrenit.[27]

As kronikat turke, as dokumentet e tjera, deri tash të njohura, nuk shënojnë në këtë periudhë ndonjë luftë rreth Prizrenit, kështu që Suziu nuk ka zhvilluar luftë, për më tepër, atëherë Suziu kishte rreth 69 vjet[28], dhe nuk ka qenë i aftë të zhvillojë luftë.

Në bazë të epitafit të Suziut, i cili edhe sot ekziston, mund të konstatojmë se Suziu ka vdekur në vitin 931 hixhrij, përkatësisht ndërmjet 29. 10. 1524 – 17. 10. 1525 sipas kohës së re.

Këto të dhëna i lexojmë nga mbishkrimi në epitafin e varrit të Suziut, i cili nuk ndryshon për nga forma dhe dimensionet me atë të vëllait të tij, Nehariut. Këto nishane në bazë kanë rrethin me diametër 20 cm. Nishanet në kokë nuk kanë turban, por në mënyrë konike mbarojnë sikur edhe nishanet në këmbë. Në anën e kokës janë të gëdhendura mbishkrimet me shkronja të mëdha nes’h xhel-li, në prozë, në gjuhën arabe[29]. Mbishkrimi i Suziut ka pesë radhë:

ألمتوفي  ألمرحوم  ألمغفور

سو زۑ  زريني

في   تاريخ   سنة

تسعماء  إحدى  و  ثلثين

رحمة  واسعة.

     “I vdekuri, i mëshiruari, i faluri

     Suzi Zerrini

     Vdiq në vitin

     Nëntëqind e tridhjetë e një

     Ndaj tij past mëshirë e gjerë.”[30]

Nëse tekstin e sipërm dhe atë që e sjellë A. Olesnicki[31] e krahasojmë, vërejmë se te Olesnicki është i pranishëm edhe invokacioni هوا لبا قى  (Ai është i përjetshëm). Nga A. Olesnicki, pa ndonjë shikim kritik, por edhe pa shikuar në vend të ngjarjes, si duket, këtë invokacion e huazoi edhe Hasan Kaleshi. Mirëpo, historikisht, ky invokacion në mbishkrimet e varrezave paraqitet në shekullin XVIII[32], e jo në gjysmën e parë të shekullit XVI.

Gjithashtu, te A. Olesnicki dhe Hasan Kaleshi vërejmë prefiksin پر  “prî” kur është fjala për Prizrenin. Ky prefiks nuk gjendet në të vërtetë në epitafin e Suziut. Në epitaf lexojmë përjashtimisht سوزي زريني   (Sûzî Zerrînî), pa prefiksin “prî”.

Për të dëshmuar se nuk është fjala për ndonjë gabim apo dëmtim të epitafit, të shkaktuar nga dhëmbi i kohës apo të qëllimtë, as për ndonjë vendbanim tjetër, theksojmë edhe epitafin e vëllait të Suziut, Nehariut. Edhe me këtë rast Prizreni është quajtur “زريني “ (Zerrini), pa prefiksin “pri”:

     “Ka ndodhur vdekja e të mëshirshmit

     Të falurit Nehariut

     Zerrinit në vitin

     Nëntëqind e njëzet

     E nëntë

     Ndaj tij past mëshirë e gjerë.” [33]

Nuk është pa rëndësi të theksohet një shënim me rëndësi nga dorëshkrimi i Tefsirit /Komentit/ të Kur’anit në gjuhën persiane nga Husein Kashifiu, të cilin e vakufoi Sofi Sinan pasha, veziri i madh i Sulltan Muratit (1588-1589) për xhaminë e Gazi Mehmed pashës, dorëshkrim ky i cili gjendet në Bibliotekën e Gazi Mehmed pashës në Prizren, ku përveç tjerash shkruan:

… و شرط أن يوضع و يقرأ في جامع بنأء اخوا ألدستور ألمشار اليه أعني المرحوم ألمغفور له محمد باشا بقصبة زرين وقفا صحيحا شرعيا علي قول من جوز وقف ألمنقولات …[34]

     “…Ai i cili e ka kushtëzuar që (ky tefsir[35]) të vehet dhe të lexohet në xhaminë të cilën e ka ndërtuar vëllai i vezirit të përmendur, d.m.th.: I mëshiruari dhe i faluri nga Zoti, Mehmed pasha, në kasabën e Zerrinit. Këtë e ka lënë vakuf si vakuf korrekt dhe sipas sheriatit, sipas fjalëve të atyre të cilët e mendojnë të lejueshëm lënien vakuf të luajtshmërive …”.[36]

Nuk e kemi të qartë nga ka rrjedh kjo inkonsekuencë te A. Olesnicki dhe H. Kaleshi në çështjen e prefiksit “pri”, të tepërt në rastin e deshifrimit të emrit të Prizrenit? Si duket, që të dytë janë mbështetur në format standarde të vakufnameve dhe nuk janë angazhuar sa duhet në leximin e drejtë të epitafit. Në këtë çështje ka ndihmuar sigurisht edhe vështirësia e leximit korrekt të mbishkrimit, sepse epitafi sigurisht ka qenë i pluhërosur dhe i gëlqerosur nga dhëmbi i kohës apo edhe nga banorët e lagjes.

     III. Veprimtaria e Suziut

     III.1. Fëmijëria dhe rinia

Gjatë hulumtimit dhe studimit të veprës së Suziut në pikëpamje të veprimtarisë së tij, paraqiten dy probleme:

- Problemi i parë konsiston, siç cekëm më herët, në mungesën e burimeve historike që të ndriçohet vepra e tij;

- Problemi i dytë konsiston në aktivitetin e llojllojshëm të Suziut, por njëherit edhe aq të frytshëm sa që është vështirë të përcaktohet se në cilën fushë është më i frytshëm: si luftëtar, historiograf, udhëpërshkures, poet, vakif apo si imam, hatib e mual-lim.

Në pamundësi që të merremi me të gjitha pikëpamjet e jetës dhe të aktiviteteve të tij, në vazhdim do t’i trajtojmë disa rrafshe, të cilat njëherit janë trajtuar më pak lidhur me Suziun.

Nëse Suziun e përcjellim në pikëpamje kronologjike, do të hasim në Suziun fëmijë. Për fat të keq, kjo periudhë është e errët në aspekt të informacioneve, sepse nuk kemi kurrfarë të dhënash. As vetë Suziu por as bashkëkohësit e tij nuk kanë lënë shënime për familjen e Suziut, për veprimtarinë e tyre etj. Edhe faza vijuese, ajo e nxënësit dhe e studentit është mjaft e varfër dhe çdo gjë që dimë për të mund të nxirret nga aktiviteti i mëvonshëm. Këto të dhëna tregojnë se Suziu ka qenë nxënës dhe student i zellshëm, nga më të dalluarit e kohës së tij. Po ashtu, mund të themi se Suziu ka qenë lexues i pasionuar, sidomos lexues i poezisë dhe i historisë. Ka lexuar poetët e mëdhenjë, mistikët e njohur, teologët me renome të ehli sunetit dhe xhematit.

Pas shkollimit të përfunduar disa të dhëna Suziun e prezantojnë në funksionin e kadiut dhe atë të suksesshëm. Këtë e themi në bazë të shënimit nga vakufnamja e tij, kur sulltani i dha të dhjetën pjesë (ushrin) nga të ardhurat e tokës në fshatin Grazhdanik[37], i cili vend gjendet në periferi të qytetit të Prizrenit dhe edhe sot njihet po me këtë emër.

     III. 2. Veprimtaria shoqërore-politike

Mirëpo, detyrën e kadiut si duket e kreu për një kohë të shkurtër. Ndonëse nuk kemi shënime të sakta, ka gjasa që Suziu ndërmjet viteve 1480 dhe 1490 u vendosë në pallatin e Ali be Muihalogllut[38], i cili në gjysmën e dytë të shekullit XV ka qenë prijësi i akinxhinjve rumelian.[39] Edhe pse Suziu ishte në moshë të re, kjo nuk i mungoi që me aftësitë e tij të imponohet dhe të bëhet sekretar personal i Ali be Mihalogllut. Këtë detyrë e kreu edhe pas cvdekjes së Ali be Mihalogllut më 913 hixhrij/1507, në Plevne të Bullgarisë, në pleqëri të shtyrë[40], kur në sundim erdhi i biri i Ali beut, Mehmed beu.[41] Si duket, Suziu nuk mbeti edhe shumë kohë te Mehmed beu, sepse qysh më 1513 e hasim në Prizren, kur edhe e legalizoi vakufnamen e tij. Sipas Kronikës së Mehmed Tahir Efendiut, Suziu xhaminë e tij e ndërtoi pas vitit 900 hixhrij[42]/ 1494. Sipas mendimit tonë, ndërtimi ndodhi nga fundi i dekadës së parë të shekullit XVI. Këtë e themi duke e marrë parasysh se Suziu ishte në shërbim të Ali beut deri në vitin 1507, kur ai vdiq, kurse Suziu qëndroi edhe për një kohë të shkurtër në postin e sekretarit te Mehmed beu, d.m.th. deri kah viti 1510 më së largu.

     III. 3. Suziu si poet e historian

Suziu i talentuar dhe me shpirt të rafinuar qysh gjatë jetës së Ali beut dëshiroi t’i përjetësojë veprat e pavdekshme të eprorit të tij. Ai trimëritë e Ali beut në gazevate (luftra) me jomuslimanët nuk i bëri duke shkruar një histori klasike, por ngjarjet historike i shkroi me gjuhë poetike. Këtë punë e nisi para vdekjes së Ali beut, kurse e përfundoi pas vdekjes së tij.[43]

Këtë vepër Suziu e quajti Gazevat name-i Ali beg Mihaloglu (Libri i pushtimeve të Ali be Mihaloglut) dhe sipas kronikave më të vjetra, pastaj edhe sipas Alejksej Olesnickit[44] dhe të disa hulumtuesve të tjerë, përmban 15 mijë bejte, përkatësisht 30 mijë distihe. Siç theksuam edhe në fillim, Akademia e Shkencave në Zagreb dhe Preussische Statsbibliothek në Berlin, në vitin 1929, në përmbeldhjet e tyre orientale fituan fragmente nga Gazevatnameja e Suziut dhe atë fragmentet e Berlinit përmbanin 1688 bejte, kurse të Zagrebit 217 bejte. Deri në vitin 1958, kur shkencëtari turk Agah Sirri Levend e publikoi veprën e Suziut, mendohej se këto janë vetëm fragmente prej gjithsej 15 mijë bejtesh. Levendi e botoi këtë vepër në bazë të fragmenteve të Berlinit dhe Zagrebit dhe të dy dorëshkrimeve të gjetura në Turqi. Në bazë të veprës së botuar mund të konstatohet se nuk janë përshkruar të gjitha luftrat. Ndonëse Hasan Kaleshi dyshon në numrin e përgjithshëm të bejteve, 15 mijë bejteve, konsiderojmë se këtë çështje duhet t’ua lëmë hulumtimeve më të reja shkencore, që ato ta thonë fjalën e fundit.[45]

Karakteristikë tjetër e kësaj vepre është vepra e shkruar në metrin poetik methnevij, ku rimohet pjesa e parë e bejtit me të dytin. Në fillim ka një hyrje më të gjatë, pastaj i rradhitë luftrat e Ali Beut dhe në fund e përshkruan dashurinë romantike të Ali beut me një femër.[46]

Përveç kësaj vepre poetike-historike, Suzi ka shkruar edhe poezi të tjera, sikurse janë nadhiret[47], poezi didaktike-satirike[48] dhe të tjera[49].

     III. 4. Suziu vakif dhe bamirës

Suziut nxënës e student, kadi, luftëtar, sekretar personal i prijësit të akinxhinjve, Ali be Mihaloglut, poet e historiograf, në vazhdim do t’i shtojmë edhe Suziun vakif dhe bamirës të muslimanëve dhe popullit në tërësi.

Suziu ishte mjaft aktiv dhe i gjallë në rrafshin shoqëror, politik, por edhe shkencor e kulturor. Kjo i solli Suziut edhe të mira materiale – pasuri të luajtshme dhe të paluajtshme. I udhëhequr nga mësimet kur’anore-sunetike, këto të mira materiale Suziu i vakufoi. Mirëpo, deri në viti n 1930 nuk kemi pasur vakuf-name të Suziut në dorë. Atë vit Aleksej Olesnicki, i bëri një vizit Prizrenit dhe nga imami i xhamisë së Suziut, hafiz Kemal Kajseriu, mori një përshkrim të vonshëm të vakufnames së Suziut, së cilës i mungojnë si shqyrtimi gjyqësor ashtu edhe dëshmitarët.[50]

Hasan Kaleshi pohon se gjatë vizitës së tij në Prizren, nga imami i xhamisë së Suziut gjeti një përshkrim të vërtetuar të Vakufnames së Suziut. Sipas tij, ky përshkrim dallon dukshëm nga ai i Aleksej Olesnickit, ku përveç tjerash ka nënshkrimin e 22 dëshmitarëve dhe urdhëresën si të menaxhohet pasuria pas vdekjes së vajzës së tij, Aishes, pastaj gjendet lista e librave të vakufuara dhe dispozitat si të përdoren ato.[51]

Mirëpo, me sa dimë, këtë vakufname Hasan Kaleshi nuk e ka publikuar, kurse ne, për shkak se nuk disponojmë me këtë vakufname, nuk mund të themi asgjë më tepër.

Suziu Vakufnamen e legalizoi, mendohet për atë origjinale, në muajin Rebi’ul-ahir të viti 919 hixhrij, përkatësisht në qershor–korrik të vitit 1513 në Prizren. Struktura e saj përbëhet nga dy pjesët kryesore:Hyrjes (Instroductio) dhe Tekstit (Expositio). Hyrja është në gjuhën arabe, kurse teksti është i shruar në gjuhën turke.[52]

Nga vakufnameja e Suziut vërejmë se ai kishte ndërtuar dhe kishte lënë vakuf mesxhidin (xhaminë), i cili është ndër mesxhidet e parë në Prizren. Përveç xhamisë, ka vakufuar edhe mualim-hanen(mësonjtoren), për të cilën orientalisti Nimetullah Hafizi, pohon se është shkolla e parë në Prizren.[53] Këtë e pohojnë edhe autorë të tjerë.[54] Pranë mesxhidit dhe mualim-hanes, Suziu e themeloi edhe Bibliotekën, të cilën gjithashtu e vakufoi për nevojat e besimtarëve dhe qytetarëve të Prizrenit. Mehmed Tahir Efendiu thekson se Suziu i ndërtoi dy biblioteka, kurse Umer beu e përfundoi ndërtimin e tyre.[55]

Sipas provave historike Biblioteka e Suziut është e para në Kosovë[56]dhe ndër më të lashtat në rajon. Sipas vakufnames, të cilën e përmend Hasan Kaleshi, mund të konkludohet se veprat që i ka vakufuar Suziu në bibliotekën e tij janë të rangut më të lartë, me autorët më të mëdhenjë të botës muslimane, në gjuhë arabe, persiane dhe turke. Aty gjenden vepra nga fusha e hadithit (të traditës), të drejtës së sheriatit (jurisprudencio), tesawufit (misticizmit islam) si veprat e Feriddudin Attarit, Xhelaluddin Rumiut dhe sidomos veprat e filozofit të njohur, Imam Gazaliut e shumë të tjera. Kjo na cytë të mendojmë se jo vetëm Suziu por edhe qytetarë të tjerë në këtë periudhë në Prizren lanë mundur të lexojnë dhe ta përdorin këtë literaturë kaq serioze.[57]

Përveç këtyre që përmendem, Suziu ka vakufuar edhe:

- Të ardhurat në naturë nga livadhi (çairi) dhe ara;

- Ispenxhen (tatimet), të cilat merren nga banorët të cilët jetojnë në këtë çifllëk (në Grazhdanik);

- Tatimet e tjera të rëndomta (rusum-i urfije);

- Mullirin me katër çikrike që gjendet në zonën e kësaj prone, në lumin Lumëbardh, i cili rrjedhë nëpër qytet;

- Dy livadhe (çaire) të mëdha në periferi të qytetit.[58] Duket se këto dy livadhe i janë lënë në shfrytëzim vajzës së tij, Aishes, deri sa të jetë gjallë, që pastaj të inkuadrohen në tërësinë e vakufeve të tjera të Suziut.[59] Gjithashtu, Suziu para se të vdesë e ka vakufuar edhe shtëpinë e tij.[60]

Pranë xhamisë Suziu e ndërtoi edhe kronin dhe urën , të cilat mbajnë emrin e tij në kujtesën e popullit edhe sot, të cilat për fat të keq mund të vërehen vetëm nga fotografitë e vjetra.

Në Prizren ende qarkullon legjenda sipas së cilës Suziu e ndërtoi kanalin për ujitje në gjatësi prej 5-7 km, i cili fillonte nga Kërk Bunari dhe mbaronte në fshatin Grazhdanik. Disa thonë se kanali ekzistonte qysh në kohën e mbretit serb Car Dushanit, e mbase edhe më herët[61]. Sido që të jetë, merita e Suziut është se e ndërtoi kanalin, e më së paku e rindërtoi, e aftësoi kanalin për ujitjen e fushës në Prizren.

Kah fundi i tekstit të vakufnames lexojmë edhe kushtet (shartet) ase si duhet shfrytëzuar këtë pasuri. Kështu, ai kushtëzon se deri sa ai të ejtë gjallë do të kryejë në xhaminë e tij detyrën e imamit, mualimit dhe muezinit dhe për këto do të merrë të ardhurat e përmendura nga vakudi. Pas vdekjes së tij imami dhe mualimi bëhet një person, kurse muezini dhe ndihmësi në mualim-hane personi i dytë. Të dy këta persona marrin të ardhura nga vakufi në përpjesëtim dy të tretat. Suziu thotë më tej se “imami dhe muezini së bashku le të mbikqyrin çifllëkun e tij të përmendur dhe nga të ardhurat …., le t’i riparojnë vendet të cilat kërkojnë përtëritje.”[62]

     III. 5. Disa karakteristika për Suziun dhe veprën e tij

Pjesën e fundit të jetës së tij Suziu e kaloi si imam, hatib, mualim dhe muezin në xhaminë e tij. Duke e marrë parasysh faktin se xhamia e tij është ndër xhamitë e para në qytet, se shkolla e tij është ndër të parat në Prizren e rajon, kurse Biblioteka e tij e para në Prizren e rajon, pastaj literatura e vakufuar e shumë të tjera, mund të konkludohet se Suziu ka qenë ndër intelektualët e parë dhe më të mëdhenjë të kohës së tij. Gazavet-nameja e tij sot në qarqet shkencore të botës konsiderohet si më tipike në llojin e vet.

Ka të dhëna nga disa autorë se Suziu ka kultivuar edhe aspekte të tesavufit[63]. Meqenëse nuk kemi akces të plotë në veprën e tij, vlerësimet përfundimtare do të mund të shtyheshin për ndonjë studim më të përimtë, në ndonjë monografi, çfarë e meriton Suziu dhe vepra e tij.

     III. 6. Gjendja aktuale e vakufeve të Suziut aktualisht

Një pjesë e vakufeve të Suziut edhe sot janë në gjendje relativisht të mirë. Themi relativisht, sepse në kompleksin e xhamisë është një shtëpi e Suziut, në të cilën sot banon një familje, e cila sipas dëshirës bën modifikime të ndryshme, ndërsa ankesat e Bashkësisë Islame si pronar i vakufeve të Suziut nuk hasin në përkrahje të organeve përkatëse gjyqtare dhe shtetërore.

    Përmbyllje

    Periudha e sundimit të Sulltan Mehmed II Fatihut është karakterizuar me lulëzimin e diturive të shumta islame, e sidomos me lulëzimin e poezisë. Ndër më të dalluarit në këtë periudhë është edhe Suziu nga Prizreni.

Për fëmijërinë e hershme dhe për shkollimin e Suziut nuk kemi gati asnjë informatë, përveç të dhënës se ka lindur në vitin 1455 në Prizren, kurse ka vdekur në vitin 1524 gjithashtu në Prizren. Gjatë jetës së tij është marrë me detyrën e kadiut, pastaj ka qenë në shërbim të prijësit të akinxhinjve, Ali be Mihalogllut, si sekretar personal i tij, pastaj si imam dhe mësues në xhaminë dhe shkollën, të cilat i ndërtoi nga pasuria e tij dhe të cilat i vakufoi në vitin 1513.

Është interesant se shkolla dhe biblioteka e Suziut numërohet si e para në Kosovë e rajon. Përveç këtyre Suziu c vakufoi edhe pasuri të tjera të shumta për të mirën e xhamisë, shkollës, bibliotekës dhe të varfërve të kohës.

Krahas të mirave materiale, Suziu pas vetes la edhe vepra të shkruara. Deri sot dimë diç më tepër për librin Libri i pushtimeve të Ali be Mihalogllut, të cilën Suziu e shkroi në gjysmën e dytë të ejtës së tij. Me këtë vepër Suziu i përshkroi sukseset e komandantit të tij, i përshkroi rrethanat historike të asaj periudhe dhe e përjetësoi suksesin e komandantit bashkë me ushtrinë e tij. Por, për shkencën e historiografisë dhe gjuhësisë osmane-turke dhe botërore, vepra ka një rëndësi të jashtëzakonshme si në pikëpamje historike, fetare, politike, por edhe në pikëpmaje të zhvillimit të gjuhës dhe sidomos të poezisë në përgjithësi.

Është për të shpresuar se në të ardhmen institucionet kompetente do të angazhohen seriozisht në prezantimin e shkrimeve për Suziun dhe më apstaj të preokupohen me studimet analitike dhe krahasimtare të tyre nga pikëpamje të ndryshme, shumështresore, çfarë ka qenë jeta dhe veprimtaria e Suziut.


[1] Shih: Encyclopedie de l’Islam, I, pp. 953, Leiden, 1913, cituar sipas: Aleksej Olesnicki, Suzi Čelebi iz Prizrena turki pesnik-istorik XV-XVI veka – Prilog biografiji, Glasnik Skopskog Naučnog Društva XIII, Skopje, 1934, fq. 69.

[2] Dr. Franz Babinger, Die Geschichte der Osmanes u thre Werke, Leipzig, 1927, pp. 34, cituar sipas: A. Olesnicki, op. Cit., fq. 69.

[3] Shih: A. Olesnicki, op. Cit., fq. 69.

Fragmenti zagrebas i veprës së Suzi Prizrenit gjendet në Përmbledhjen Islame në Akademinë Jugosllave me nr. 535/1, ndërsa ai i Berlinit me Ms.or.qu-1468. Fotokopia e dorëshkrimit të Berlinit është e regjistruar me nr. 1131.

[4] Grup autorësh, Historija naroda Jugoslavije, I, Zagreb, 1953, cituar sipas: Esat Haskuka, Historijsko-geografska analiza urbanih funkcija Prizrena, Djakovica, 1985, fq. 92-93.

[5] Shih: Esat Haskuka, op. cit., fq. 106.

[6] Skender Rizaj, Historia e përgjithshme – Koha e Re (1453-1789), Prishtinë, 1985, fq. 17.

[7] Hasan Kaleshi, Shënime nga e kaluemja e Prizrenit gjatë periodës turke, Përparimi – revistë kulturore, VII/7-8, Prishtinë.

Me këtë rast dua të tërheq vëmendjen se Prizreni është pushtuar nga osmanlinjt menjëherë pas Betejës së Kosovës, por ky pushtim nuk ka qenë i qëndrueshëm për shkak se Osmanët nuk kishin ndonjë interesim të theksuar të qëndronin për shkak të sistemit të vazalitetit, ku sundonte pushteti i deriatëhershëm por duke e njohur autoritetin politik dhe ekonomik të osmanlinjve. Por, pas rebelimeve të herë pas hershme nga grupime të pakënaqura nga popullata e vendit, Osmanët vendosën që përfundimisht ta pushtojnë Prizrenin.

[8] Gjerësisht: Hasan Kaleshi & Redzep Ismaili, Prizrenac Kukli beg i njegove zaduzbine, Prilozi za Orijentalnu filologiju, VI-II-IX, 1958-1959, Sarajevo, 1960, fq. 143. Krhs.: Muhamed Tërnava, Përhapja e islamizmit në territorin e sotëm të Kosovës deri në fund të shekullit të XVII, Gjurmime albanologjike, Seria e historisë, IX/1979, Prishtinë, 1980, fq. 45 e tutje.

[9] Hasan Kalesi, Prizren kao kulturni centar za vreme turskog perioda, Gjurmime albanologjike, 1/1, 1962, Prishtinë[, fq. 101-113. Krhs.: Fuad Koprulu, Opci pogled na razvoj turskog jezika i knjizevnosti u Anadoliji (XIII-XVI), Islamska Misao, IX/1987, br. 107-108, Sarajevë, fq. 28 etj.

[10] A. Olesnicki, op. cit., fq. 70.

Fjala “suzi” rrjedh prej infinitivit të foljes ‘Sukhtan – Suhtan’ që do të thotë: të ndriçosh, ndriçim, të digjesh, djegie, nxehtësi, temperaturë etj. Shih për këtë: Lugatname Dah Khoda, Vellimi 29, fq. 699. Botimi i Universitetit të Teheranit-Fauklteti i Filologjise’ Instituti i gjuhës dhe letërsisë persiane, Teheran, viti 1345 Hixhri Shemsi; Krhs.: Farhangi Bozorgi Farsi, dr. Mahshid Mashiri. Botimi i Shtëpisë botuese ‘Soruosh’ – Teheran, 1369 H.K. Këto të dhëna i sigurova duke iu falënderuar zotëri Abdullah Rexhepit, i cili ndjek studimet pasuniversitare në Teheran.

[11] Ibid., fq. 69-70. Gjithashtu: Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 102.

[12] A. Olesnicki, op. cit., fq. 71. Shih: Mehmed Mujezinovic, Natpisi na nadgrobnim spomenicima Suzi-Čelebije i Neharija u Prizrenu, Prilozi sa Orijentalnu filologiju, XII-XIII, 1962-1963, Sarajevo, 1965, fq. 268. Krhs.: Hasan Kaleši, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 104.

Sipas traditës së gjallë dhe sipas disa shënimeve, Suziu ka pasur vëllnë me emrin Ramadan efendiu, i mbiquajtur “Nehariu”. Sipas mbishkrimit në varrin e tij, i cili gjednet së bashku në turben e Suziut, ka vdekur në vitin 929 hixhrij, apo ndërmjet 20.XI. 1922-9. XI. 1523.

[13] A. Olesnicki, op. cit., fq. 71.

[14] Ibid., fq. 71.

[15] Ibid., fq. 71.

[16] Krahaso: Halil Inalcik, Od Stefana Dusana do Osmanskog Carstva, Prilozi za Orijentalnu Filologiju, III-IV/1952-1953, Sarajevo, 1953, fq. 23-54; Muhamed Tërnava, Përhapja e islamizmit…., op. cit.; Gasprer Gjini, Skopsko-prizrenska biskupija kroz stoljeca, Zagreb, 1986, fq. 67-204.

[17] Shemsuddin Sami Frashëri, Qanu’ul-A’lam, IV, fq. 2684, cituar sipas: Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 102.

[18] Hasan Kalesi, Prizren kao kulturni centar, op. cirt., fq. 102-103.

[19] Akinci – nga turqishtja do të thotë kalorës, sulmues i trupave sulmuese turke, jo të rregullta, në periudhën e hershme. Këta i vëzhgonin dhe i hulumtonin territoret kufitare dhe u raportonin njësive të rregullta ushtarake osmane. Kanë vepruar me taktikë guerile, kurse paguheshin nga ajo që rrëmbenin nga pala kundërshtare. Sipas: Nexhat Ibrahimi, Leksikoni i thukët islam, dorëshkrim.

[20] Fjala çelebi në literaturë ka kuptime të shumta, por kuptimet më të spikatura janë: zotëri, dashamirës, i sjellshëm; pastaj zotëri apo beg; ndonjëherë është përdorë edhe për ata që dinë shkrim dhe lexim; çelebi janë quajtur edhe dijetarët të cilët nuk kanë marrë pjesë në kuvendet shkencore. Çelebi janë thirrur edhe shokët e padishahëve, pastaj ata që e pasojnë tarikatin mevlevij; nofkë për princat në perandorinë osmane; ata që posedojnë kulturë qytetare. Gjerësisht për nocionin çelebi shih: İslam Ansiklopedisi, cilt 8, İstanbul, 1993, s. 258.

Për kuptimet e nocionit çelebi, shih edhe: Fehim Nametak, Traktat o izrazu Čelebi od Hasan Kafije Pruščaka i kasnija upotreba te riječi, ANALI Gazi-husrev-begove biblioteke, II-III, Sarajevë, 1974, fq. 33-40.

[21] Hasan Kaleši, Prizren kao kulturni centar, op. cit.,, fq. 105.

[22] Ibid., fq. 105.

[23] Ibid., fq. 105.

[24] A. Olesnicki, op. cit., fq. 71.

[25] Mehmed Mujezinovic, op. cit., fq. 268.

[26] Ja si e përshkruan Tahir efendiu Suziun në Kronikën e tij:

Biografia e zotërisë sonë Suzi – Allahu ia shenjtëroftë sekretin dhe xhaminë e tij

Edhe i nderuari ynë Suzi ka ndërtuar një xhami të vetme,

dhe kjo ka ndodhur pas të nëntëqindave.

Dhe e ka gjallëruar me vakëfe sidomos me toka,

që kishte blerë nga thesari i mbretit.

Deri më tash një e treta (e saj) ishte përherë e myezinit,

e pjesa tjetër e imamit, kështu kemi vepruar.

Ka vakëfuar një pronë për bukëpjekësin e tij në afërsi të xhamisë,

dhe shtëpinë e vet, po ashtu, aty afër.

Ajo kishte pjesën e epërme, e pjesa e poshtme ka qenë mekteb,

Ymer beu e ka rinovuar dhe i ka ngritur minarenë.


(Sipas: Nehat Krasniqi, Kronika (Menakib) e Tahir Efendiut burim i rëndësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane, Revista Edukata Islame, nr. 57, Prishtinë, 1995, fq. 86.

[27] Mehmed Tahir efendiu, kronika El-Menakib, e cila gjendet në dorëshkrim në Bibliotekën e Bashkësisë Islame të Prizrenit, kurse të cilën e kemi në përgatitje e sipër edhe në gjuhën shqipe. (Këtë Kronikë më vonë në gjuhën shqipe e ka përkthyer Nehat Krasniqi op. cit., fq. 59-113.

[28] Hasan Kalesi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 104; Krhs.: M. Mujezinovic, op. cit., fq. 268.

[29] Mehmed Mujezinovic, op. cit., fq. 266-267.

[30] Ibid., fq. 266-267.

[31] Turbeja (Mauzoleu) e Suziut dhe e Nehariut është e gjatë 4.25 m, e gjerë 2.65 m, kurse e lartë është 2.25 m, me mure të trasha rreth 30 cm. Krhs. A. Olesnicki, op. cit., fq. 71.

[32] M. Mujezinovic, op. cit., fq. 267.

[33] Ibid., fq. 267.

[34] Teksti gjendet në Tefsirin e Kashifiut.

[35] Tefsiri i Husein Kashifiut, i cili gjendet në Bibliotekën e Këshillit të Bashkësisë Islame te xhamia e Gazi Mehmed pashës, rradhitet ndër dorëshkrimet më të vjetra në gjuhën persiane në Ballkan dhe sipas të gjitha gjasave është ekzemplar unikal.

[36] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 95. Krhs.: Mehmed Mujezinovic, op. cit., fq. 268.

[37] Shih: Vakufnamja e Suziut, në: A. Olesnicki, op. cit., fq. 78-80.

[38] Ibid., fq. 71.

[39] Ibid., fq. 73.

[40] Nuzhet Mehmed Paşa, Ahval-I Gazi Mihal, Istanbul, 1315/1897, fq. 76 dhe 78, Biblioteka Nacionale e Parisit, Ancien Fonda turc. N. 98, fol. 72 ab dhe 73 a., cituar sipas: A. Olesnicki, op. cit., fq. 73.

[41] A. Olesnicki, op. cit., fq. 74-75.

[42] Nehat Krasniqi, Kronika (Menakib) e Tahir Efendiut, op. cit..

[43] A. Olesnicki, op. cit., fq. 75.

[44] Ibid., fq. 69.

[45] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 103.

[46] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 106. Krhs.: A. Olesnicki, op. cit., fq. 71.

[47] Nadhireh – Poezi e cila është kënduar sipas tjetrës, me të cilën pajtohet në temë, trajtë, metër dhe rimë.

[48] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 106.

[49] Ibid., fq. 103.

Mendojmë se Suziu ka shkruar edhe në zhanret e tjera të poezisë dhe këtë e mbështesim në faktin se Suziu i shkroi Sulltanit shkresë-ankesë në stilin e poezisë e të ngjashme.

[50] A. Olesnicki, op. cit., fq. 70 dhe 78.

[51] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 92.

[52] A. Olesnicki, op. cit., fq. 78.

[53] Nimetullah Hafiz, Specificnost prizrenskog turskog govora, Prilozi za Orijentalnu Filologiju, 27/1977, Sarajevo, 1979, fq. 62.

[54] Libra të rrallë (Përmbledhje e librave të vjetra), prizren, 2006, fq. 5 dhe 7.

[55] Nehat Krasniqi, op. cit..

[56] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 92

[57] Ibid., fq. 92.

[58] Vakufnameja e Suziut sipas Al. Olesnickit, op. cit., fq. 78-80.

[59] Hasan Kaleshi, Prizren kao kulturni centar, op. cit., fq. 103.

[60] Nehat Krasniqi, op. cit., fq.

[61] M. Grujic, Jedan primjer nepouzdanosti narodne tradicije, GSND, XIV, vëll. 8 (1935), fq. 230, cituar sipas: Hasan Kaleshi, op. cit., fq. 103.

[62] Vakuf-nameja sipas: A. Olesnicki, op. cit., fq. 79-80.

[63] A. Olesnicki, op. cit., fq. 76.

Intervistë me Prof. Dr. Mehdi Polisi

16/04/2012 Lini një koment

INTERVISTË ME PROF. DR. MEHDI POLISI PËR RADIO KOSOVA E LIRË

Dr. Mehdi Polisi

Dr. Mehdi Polisi

RKL: Profesor i nderuar! Keni qenë i ftuar për të marrë pjesë në Panairin e Librit, që u mbajt në Teheran të Iranit, në cilësinë e prodekanit të Fakultetit Filologjik Dega e Orientalistikës. Cilat janë përshtypjet Tuaja nga kjo ngjarje kulturore?

Mehdi Polisi: Po ashtu është, ne me dy kolegët të Degës së Orientalistikës ishim të ftuar të marrim pjesë në panairin ndërkombëtar të librit që mbahet në Teheran ne e Republikën Islamike të Iranit. Ftesën na i dërguan më kohë dhe të gjitha shpenzimet e udhëtimit dhe të gjitha shpenzimet e qëndrimit atje i hoqi Republika Islamike e Iranit. Ne, normalisht, kur e morëm këtë ftesë u gëzuam tepër sepse dëshironim të dilnim në një botë tjetër, do të thotë në botën e lindjes, ku kishim dëgjuar për Iranin që parë nga literatura që e kemi shfletuar, sidomos nga Kamus-Al Alami i Sami Frashërit, i cili në mënyrë të hollësishme e ka paraqitur kulturën, të arriturat e deri të atëhershme kur është botuar Kamus-Al Alami, dhe shumë gjëra në hollësi për vendet, qytetet, malet, fushat, lumenjtë, bukuritë, kulturat e lashta etj. Dhe, ketë botë të Lindjes kishim dëshirë ta shikojmë edhe drejtpërdrejt do të thotë nuk mundë te fshehim as gjë këtu kishim dëshirë ta provojmë dhe një gjë e tillë u realizua, kështu qe ne morëm ftesat së bashku me kolegun, Isa Memishi, dhe Abdullah Hamiti profesor të Degës së Orientalistikës. Në Teheran arritëm me 5 maj dhe u vendosem. Ditën e nesërmen menjëherë filluam kontaktet, në fakt ne kishim menduar se do të ishim të lirë të vizitojmë Panairin e librit dhe pastaj te shëtisim, mirëpo ata kishin organizuar, edhe pse ne ishim me ftesë te drejtorit të Studimeve Ballkanike, të themeluar tash shpejt në kuadër të Institutit për hulumtime shkencore Ibën SIna, drejtor ishte zotëri Vahidi i cili ka mbrojt temën e Magjistraturës me titull: “ Pavarësia e Kosovës”. Atë e shoqëronte dhe përkthyesi nga persishtja në shqip nga shqipja në persisht, i cili ishte student i yni, i orientalistikës zotëri Abdullah Rexhepi.
Dhe të nesërmen siç e thash edhe më parë ne menduam që kjo vizitë të jetë në kuadër të panairit të librit, por punët dolën shumë më tepër seç e kishim menduar ne. Filluan kontaktet filluan vizitat tjera. Ishte një agjendë më të vërtetë e jashtëzakonshme sa që nuk kemi pasur kohë as për pushime. Kontaktet kanë qenë të përditshme, sa më njërin aq me tjetrin, vizitat nëpër institucione kulturore e kështu më radhë. Qëllimi i vizitave ishte normalisht njoftimi nga dora e parë, edhe për të marrë informacione për atë vend, të cilin ne kishim dëgjuar por tash që ne qëndronim aty, dhe njëkohësisht edhe për të dhënë informacione të vendit tonë dhe të atyre personaliteteve, me të cilët ne ishim në kontakt të vazhdueshëm. Atyre iu interesonte bota shqiptare, dhe kështu shkëmbenin mendimet të ndryshme. Natyrisht nga kultura nuk mund të anashkalohej edhe pjesa tjetër politike d.m.th. pak sa më gjithë ne nuk kishim atë autorizim që atë të flasim por në atë cilësi ishim më tepër punëtorë të shkencës e të kulturës, dhe në këtë drejtim përpiqeshim të jemi sa ma objektivë, të mos i hiperbolizojmë gjërat por t‘i themi ashtu si janë dhe informacionet që i merrnim prej tyre ishin të tilla. Jam i mahnitur me durimin që pati drejtori i studimeve ballkanike zotëri Vahidi edhe përkthyesi Abdullah Rexhepi, që na kanë shoqëruar në çdo vend, në çdo institucion, se pa ndihmën e tyre nuk do të kishim mundur të realizonim as një çerek të punës, gjatë qëndrimit në Teheran dhe vizitat tjera në qytete të tjera te Iranit.

RKL: Cilat vende i keni vizituar dhe çfarë u ka bërë përshtypje më tepër?

Mehdi Polisi: Ne vizituam shumë e shumë vende, shumë institucione duke filluar më se pari vizitën e Pallatit të Mbretit normalisht vizitën e Panairit aty ishin vazhdimisht shkonin, kishte mjaftë libra për të rijnë kishte pasuri të madhe te librit si të vendit ashtu edhe nga jashtë shtetit, ishte Panair por ishte një objekt jashtëzakonisht i përshtatshëm për Panair të librit, ishte objekt i përshtatshëm për një panair aq të madh ndërkombëtar të librit. Mandej vizituam Pallatin e Mbretit, pastaj një vizitë në bibliotekën impozante Maraashij, në kullë një qytet dy qind kilometra larg Teheranit. Kjo bibliotekë vetëm me dorëshkrime, shkrime të vjetra prej vitit 1350 si na informuan zyrtaret e asaj biblioteke. Aty kemi parë gjëra të jashtëzakonshme dorëshkrime, bukurshkrime të ndryshme të tipit më madhështor, të shkruar me dorë por ta qonin mallin se janë të botuara me shtypshkronja. Dorëshkrime të ruajtura dhe ato dorëshkrime i kishte mbledhur ky Maraashi, si quhej personi që i ka mbledhur ato dorëshkrime me vetë iniciativë pa ndonjë kompensim po siç po them gjithmonë me fjalët e atyre zyrtarëve aty gjithmonë duke shpenzuar parat e fundit duke i grumbulluar. Më ka habitur një punë aq e madhe. Kishte rreth tridhjetë mijë dorëshkrime, kishte dorëshkrime të veprave të ndryshme, dorëshkrime të Kur’anit, dorëshkrime të tjera. Ishte një bibliotekë shumë, shumë e pasur me dorëshkrime. Pastaj në qytetin Kum ne vizituam edhe Universitetin ku quhej Universiteti i Studimeve Islamike, “Al Mustafa”. Aty u pritem nga prorektori i Universitetit biseduam rreth programeve rreth planeve mësimore. Aty qëndruam një kohë, pas asaj vizite u nisem në një fshat që quhej Abjane. Ne na shoqëronte dhe na jepte shpjegime të caktuara, zotëri Vahidi, drejtori i studimeve ballkanike. U nisem drejt atij fshati i cili ishte tremijë vjet i vjetër, një fshat shumë interesant.

RKL: Çfarë vlera ruante ai fshat?

Mehdi Polisi: Fshati e ruante arkitekturën. Unë u habita kur e pashë, sepse ishte ruajtur, dhe kur e llogarisë kohën 3 mijë vjeçare, një arkitekturë të tillë të ruhet në atë mënyrë ajo tregonte një qytetërim të jashtëzakonshëm të lashtë, kjo tregonte se ato vende, në bazë të këtyre monumenteve të ndryshme, tregojnë për qytetërimet e lashta absolutisht të ruajtura. Ishte e rëndësishme aty akoma banohej, siç na thanë banoret e atij fshati se prej tij kanë dalë pesë gjashte ministra, që janë me punë e që vazhdojnë punën dhe intelektualë të tjerë. Ishte një shpat kështu dhe ishin të radhitura edhe ndërtesat ishte interesant, ishte vendi ku ata i kishin ruajtur ujin etj. Flitej gjuha persiane iraniane, po ata e kishin ruajtur edhe gjuhën e vjetër Pehlevite. Banoret e flisnin edhe gjuhën e vjetër pehlevite, gjuhën e vjetër Iraniane në atë fazën më të hershme. Dhe kështu lulëzonte dhe kështu ishte i ruajtur, mbahej dhe ishte në mbrojtje të shtetit absolutisht. Mandej vazhduam vizitën në Bibliotekën Kombëtare. Mandej morëm pjesë në një emision televiziv të Teheranit. Ishte emision në gjuhën shqipe dhe aty ne ishim në studio dhamë disa informacione rreth raporteve, rreth kulturave të përbashkëta ku kanë filluar kontaktet e para në mes të shqiptarëve dhe persianëve, por gjithnjë duke referuar librit, literaturës. Edhe aty na kanë pritur jashtëzakonisht mirë. Mandej vizituam Fakultetin për Studime Ndërkombëtare, ku ishin më shumë degë interdiciplinare. Ishte dega e studimeve amerikane, angleze, frënge, italiane etj. Edhe ata ishin shumë të gatshëm për të hapur edhe degën e gjuhës shqipe. Biseduam edhe rreth këtyre problemeve, tash ne duhet të përpiqemi këtu ta formojmë edhe opinionin tonë zyrtar nëse janë të gatshëm ata. Automatikisht ata ishin të gatshëm për një gjë të tillë, jo si një gjuhë shqipe por në mënyrë interdiciplinare, ku do të prezantohej historia, gjeografia,kultura, ekonomia, sepse ashtu i kishin edhe degët të tjera të jashtëm.
Aty na ka pritë jashtëzakonisht mirë dekani i Fakultetit dhe ai na tha se rektori mungonte dhe po të ishte edhe ai do të na kishte pritur. Pritjet e ngrohta dhe miqësore kanë qenë në çdo institucion, ku kemi marrë pjesë nëpër institucionet kulturore kanë qenë po ashtu të jashtëzakonshme, tejet mikpritës në atë drejtim nuk e di se çka të them më shumë e këta ishin fakultete për studime ndërkombëtare ishte jashtëzakonisht i interesuar të ketë bashkëpunim, mandej edhe për shkëmbim studentesh vizita ata të vijnë këndej shkuan aq larg sa që thanë do harxhime edhe studenteve tuaj do t’ia heqim ne. Në këtë fushë ishin të pa kompromis të them të vërtetën. Mandej vizituam Bibliotekën Universitare të Teheranit. Për objektet kushtet të mos flasë se çfarë kushtesh kishin krijuar. Ne hymë, nëpër salla të mësimit ku mbahej mësimi. Në disa fakultete, dhjetë vetë, gjashtë studentë, dhe profesori rrinte aty me projektor me internet dhe të gjitha kushtet, dhe hapësirat që i kishin që njeriu vetëm kur shkon ti shoh krijon përshtypje me vërtetë objektive, shumë lehtë është të flasësh prej këtu se është ky ,ky dhe nuk flet realitetin, dhe unë më të vërtetë po flas realitetin pa hiperbolizime më ka mahnit mënyra e objekteve, mënyra e përgatitjeve, pastërtia, lulëzimi, kopshtet, parqet dhe është diçka e pa përshkruar.
Dy ditë pas këtyre vizitave ne shkuam në qytetin e famshëm të Istfahanit. Unë për këtë qytet pata dëgjuar si nxënës i shkollës së mesme. Më patën thënë se është një ndër qytetet më të bukura në bot. Më të vërtetë ishte i tillë. Ne shkuam në qytetin e Istfahanit, i cili kishte mbi 2 milionë banorë dhe u vendosëm së bashku me drejtorin e studimeve ballkanike, z. Vahidin dhe përkthyesin, Abdullah Rexhepin. U vendosëm në qendër të Istfahanit në një hotel të kategorisë më të mirë. Kjo do të thotë se ata na nderuan me pritjen e tyre dhe nuk na kanë lënë për asnjë çast anash, sikur të ishim tamam si mysafir të lartë. Ne u vendosëm aty, e vizituam Istfahanin dhe të shohësh, gjelbërimi shtrihej kudo, rregullimi i qytetit shumë i mirë. Vizituam sheshin që quhej Nakshiqihan i cili është sheshi kryesor dhe në të gjendet pallati mbretëror, Pallati mbretëror i Safanitëve. Ai shesh ishte shumë i gjerë, i rrethuar rreth e përqark, tani me shitore të ndryshme të artizanateve, puna e dorës ishte shumë e zhvilluar, dhe kjo ishte edhe arsyeja që ne shkuam nëpër ato vende, ku ato punonin këto gjëra ku njëra punë dore punohej për 1 ose 2 javë, sipas stileve të ndryshme.
Ishte një popull jashtëzakonisht punëtor. Ne në Istfahan i kaluam 2 ditë, në atë pallat jashtëzakonisht të mrekullueshëm i cili nuk mund të përshkruhet, por mund ta krahasojmë me Taxh Mahallën e Indisë, dhe të heqim paralele mes shesheve të tyre, meqë ato janë bërë për treguar se si duket xheneti në këtë botë, pra nuk është bërë pa qëllim. Edhe gjatë vizitave tjera që bëmë aty pamë një urë mbi një lumë, emrin e të cilit nuk po arrijë ta rikujtoi, por lumi ishte i madh me një sipërfaqe të madhe ndërsa ura që ishte mbi të ishte e mrekullueshme. Ajo ishte shumë e njohur, me një arkitekturë të jashtëzakonshme. Gjëja tjerët që më la përshtypje të veçantë gjatë vizitës sonë ishte vizita në parkun e shpezëve, në parkun e luleve, të gjitha këto ishin në kuadër të vizitës në Istfahan. Atje i kishin të gjitha kushtet dhe mua kjo më ka habitur. Të krijohet një lulishte, një gjelbërim, në një vend ku edhe toka është e përshtatshme për një gjë të tillë nuk është për t’u habitur por kur e sheh se rreth e përqark atij vendi është shkretëtirë ndërsa aty, në atë oazë ndërton një qytet me një kulturë të tillë kjo është e çuditshme dhe këto më ka bërë përshtypje të mëdha.
Gjatë vizitave tona, gjatë kohës së lirë, patëm një vizitë edhe në një objekt, që ata e quanin objekt i zjarrit, pra dihet se persianët e vjetër kanë qenë Zaratustrianë, ata kanë adhuruar zjarrin, dhe ne shkuam në atë objekt ku ata kanë kryer ritin e tyre fetar, ritin e zjarrit, të cilin nuk e kanë lënë të fiket asnjëherë, dhe për të cilin përherë ka pas një kujdestar, pra nuk e kanë lënë të fiket fare deri në pranimin e fesë islame. Tani qëndronte vetëm objekti i cili qëndronte në një kodër ku distanca nga fundi deri në majën e saj mund të kalohej përafërsisht prej 1 orë e gjysmë. Kjo ishte interesante për kohën kur është ndërtuar ai objekt.
Pas kthimit prej Istfahanit, ne patëm takime me përfaqësuesin e Ministrit të Arsimit, z. Genxhiu. Gjatë bisedave me të, shtruam çështjen e njohjes së diplomave të fakultetit tonë se a mund të hasin studentët tanë probleme me njohjen e diplomave të tyre. Ai na premtoi se kjo nuk do të paraqes problem dhe na premtoi se do të angazhohet personalisht për njohjen e diplomave të studentëve të Kosovës duke shtuar se studentët mund të vijnë pa ndrojtjen se do të kenë problem me njohjen e diplomave të tyre. Mandej kishim një takim me drejtorin e radios shqiptare të Teheranit, takime me Këshillin e Lart të Fakultetit për Studime Ndërkombëtare, po ashtu kishim edhe takime të tjera.

RKL: Z. profesor, Ju referuat temën “Marrëdhëniet Persiane-shqiptare”. Na thoni diçka më shumë rreth kësaj teme?

Mehdi Polisi: Mbajtëm një fjalim në Organizatën për Marrëdhënie Kulturore. Atyre ju interesonte të dinë çdo gjë dhe unë u paraqita me temën “Marrëdhëniet Shqiptaro – Perse” . Prej fillimit dhe unë dhashë shpjegime për dorëshkrimet prej kur kanë filluar të ruhen përshkrimet persiane, në cilat biblioteka tona ruhen dhe ju thashë se këtë ligjëratë do ta ndaj në dy pjesë ngase kam dëshirë të ju jap informacione edhe për Kosovën. Ata ishin mjaftë të interesuar për këtë temë dhe duke ju dhënë atyre një historik për vendin tonë, ju thashë se ju duhet të kuptoni shqiptarët dhe Kosovën ku Kosova është një term gjeografik, ku jetojnë shqiptarët, Por shqiptarët janë një tërësi e tërë por që mjerisht në vitin 1912 i kanë ndarë në 5 shtete. Ata kishin informacione sepse aty ishin të pranishëm edhe diplomatë por unë dëshirova që ata të kenë informata nga dora e parë dhe ju thashë që në vitin 2008 Kosova është bërë e pavarur. Ju shpjegova për dhunën që është ushtruar kundër shqiptarëve, kushteve dhe rrethanave historike, deri te pavarësia dhe ju sqarove se ajo është njohur nga 67 vende, sa ishin atëherë, duke nënvizuar me keqardhje se pavarësia e Kosovës nuk është pranuar nga Irani.

RKL: Cili ishte reagimi i tyre me këtë rast?

Mehdi Polisi: Reagimi ishte i tillë që Irani ta më parë ta njohë Kosovën dhe kjo çështje bisedohet në qarqet e Iranit. Mësova se kryetari i vendit është i informuar për këtë çështje dhe ne lutemi që një ditë Irani të merr vendim për njohjen e Kosovës. Ndoshta nuk kam pasur të drejtë, por unë e ngrita këtë çështje dhe nuk është keq që secili intelektual të angazhohet në punën e tij. Kjo ka qenë vetëm një bisedë spontane ku unë fola për njohjen e Kosovën nga shumë vende të botës dhe për mosnjohjen e saj nga Irani dhe kështu përfundoi kjo bisedë. Pas kësaj, unë vazhdova ligjëratën time ku fola për kontaktet, me fillimin e marrëdhënieve persiane, çka është ruajtur nga kultura e lashtë persiane, për ruajtjen e dorëshkrimeve të ndryshme ku përveç tyre kemi edhe pjesën tjetër të kontakteve. Shkrimtarët tanë janë motivuar nga ato shkrime, ata i kanë përshkruar ato pastaj i kanë përkthyer mandej nga ato shkrime ata janë motivuar dhe kanë marr tema origjinale nga letërsia. Ata kanë qenë të ndikuar nga ajo letërsi, p.sh nga Rubairat e Omer Khajamit, etj, etj. Kështu që kemi arritur te përfundimi dhe kështu e përfunduam vizitën, e cila ka qenë e frytshme dhe e mirë. Gjatë këtyre shpjegimeve që ju dhashë atyre unë fola për Naim Frashërin, Sami Frashërin, Hafiz Ali Korçën. Për Samiun ju thashë se ka shkruar aq shumë sa po të mblidhet i tërë ai shkrim në një tërësi mund të dalë një vepër e tërë, për Hafiz Ali Korçën, ju thashë se ka qenë nga një vend i vogël, por që me shkrimet e tij ka mahnitur drejtorët e gazetave, se si është e mundur që një person nga një vend kaq i vogël të shkruaj me një stil kaq të lart, janë habitur edhe poetët dhe shkrimtarët persianë. Ligjërata jonë ka zgjatur rreth 2 orë, për këto janë dhënë edhe lajme.
Qendra për Studime Ballkanike vepronte në kuadër të Institutit për Hulumtime Shkencore që quhet Ibn Sina, ( Aviciena ), drejtor i së cilës ishte Hosili. Ai na priti dhe zhvilloi me ne një bisedë. Institutit për Hulumtime Shkencore që quhet “Ibn Sina” nga viti 1996 ka një përfaqësi edhe në Sarajevë. Në kuadër të këtij instituti ishte botuar vepra “Divani i Shirazit”, të cilën na e dhuruan neve e që ishte e përgatitur tejet mirë. Ata ishin të interesuar që të hapin përfaqësinë edhe në Kosovë. Ne kemi biseduar mjaftë shumë rreth këtyre çështjeve por se sa do të realizohet mbetet të shihet.

RKL: Po radioja shqiptare që e përmendët Ju?

Mehdi Polisi: Ajo kishte emisione shqip dhe trajtonte probleme të ndryshme lidhur me Kosovën, shqiptarët, kulturën, pra ishte një radio që kishte program në gjuhën shqipe.

RKL: Sa kishte program kjo radio në gjuhën shqipe?

Mehdi Polisi: Programi i saj në gjuhën shqipe zgjaste rreth 30 minuta. Gazetarët ishin shqiptarë, aty punonte edhe përkthyesi që na shoqëronte, i cili kishte edhe një tezë të doktoraturës, por që njëkohësisht punonte edhe për të mbajtur familjen, pasi atje kishte edhe familjen e tij. Punonte edhe një djalë që ishte nga Tetova, që quhej Agim, një tjetër ishte nga Shqipëria kështu që vepronin sikur ata të emisioneve të tjera në gjuhë të tjera.

RKL: Cila është panorama e Iranit me femrat e mbuluara?

Mehdi Polisi: U përpoqa që së bashku me kolegët e mi, Isa Mehmetin dhe Abdullah Hamitin, të japim informacione që do të jenë të frytshme, të jenë të dobishme si për ne si për shtetin e Iranit, do të thotë ky ka qenë edhe qëllimi ynë i vizitës, qëllimi që të marrim pjesë në atë panair edhe të kontaktojmë me personalitete dhe institucione të ndryshme. Qëllimi ka qenë pikërisht të njihemi sa më mirë sa më afër të jemi sa më afër njëri tjetrit kështu, kam përshtypje të mira kam përshtypje me të vërtetë të një rregullimi të brendshëm gjithësie. Edhe diçka desha të them neve po na jepet një tablo, një panoramë e Iranit ku në mënyra të ndryshme, sidomos kur shohim ato mbulesa. Ai ishte ligj shtetëror, mbulesa e femrës shamia ishte një ligj shtetëror i cili shumë lehtë mund të tejkalohet, mund të hiqet thënë të vërtetën, por në qofte se kthejmë nga ana tjetër, dhe të hetojmë sa të drejta kishin femrat. Unë ku shkova nëpër të gjitha institucionet mandej më treguan shoqëruesit tanë, që ka edhe ministre d.m.th. që janë femra që janë pozita të larta shtetërore, madje vete në rrugë i shihja, në komunikacion gjysma ishin femra që vozitnin vetë d.m.th kishin ato të drejta për mendimin tim të mëdha nuk ishin të ngulfatur të mbyllura të persekutuar të lëna mbas dore. Absolutisht kishin gjitha të drejta,t hynin në restorante shëtitnin se kur është e mbyllur ka tjetër tretman. Këtë desha ta shtoj nga ky aspekt.

RKL: Profesor i nderuar, Ju jeni prodekan i Degës së orientalistikës, ligjërues në fakultet, jeni edhe autor i shumë shkrimeve shkencore, përkthimeve të ndryshme. Si i keni arritur këto?

Mehdi Polisi: Po, gjithsesi mund ta them u bënë gati prej viteve të 80-ta, që punoj, veproj këtu në Fakultetin e filologjisë. Rrugët nuk kanë qenë të lehta si të them të shtruara me lule, gjithmonë kemi pas probleme, prej 80-ës, 81-shi, kështu me radhë gjithmonë kemi qenë presione të ndryshme, po vullneti dëshira për të arritur më tepër për tu ndihmuar studenteve në të gjitha lëmitë, në fushat profesionale i mund, edhe pse ne probleme me vuajtje ku ta di unë. Vullneti për tu ndihmuar të tjerëve, për t’i ndihmuar kulturës tonë në radhë të parë duke u ndihmuar studentëve, unë kështu kam arritur edhe të jem në mësim edhe në punët shkencore profesionale. Kam vuajtur vetë kur kam qenë student për shkak të teksteve, nuk ka pasur, mungesa e teksteve ka qenë e tillë dhe që të mos vuajnë studentët unë menjëherë fillova një hap që të filloj të bëj një tekst universitar, një gramatikë të cilën e ligjëroj Gramatikë e gjuhës turke, dhe ja dolëm. Një pune të tillë është vlerësuar mirë nga ana e studentëve, është një tekst profesional. Gjithmonë kamë pas dëshirë të merrem me një personalitet të vlerësuar të çmuar, historikisht të çmuar si Sami Frashrin. Kur kam kontaktuar së pari në veprat e tij shumë prej tyre i kamë hulumtuar. E kam edhe bibliotekën time personale. kam një mori veprash. Samiu është një autor që ka shkruar shumë, në të gjitha fushat e dijes ai ka qenë: enciklopedist i shkencave natyrore, ka qenë poliglot, gjuhëtar, filolog… Në shumë pjesë, në shumë vepra, shumë fusha, është pionier, ai është i pari që ka shkelë në botën e Perandorisë Osmane, në atë kohë në shekullin e 19-te, edhe dëshira për të arritur meqë ai ka shkruar në turqisht, osmanishte në fakt krejt veprimtarinë e ka në osmanishte u deshtë që si profesionist i asaj të merrem me problemet, dhe fillimisht kam nxjerrë nga ” Kamus al Alam ” personalitetet shqiptare, që më interesonin në fillim më tepër, pasi e kreva atë diku kah viti 1994 puna nuk u ndal, në fillim më herët shumë më herët në vitin 1984 e botova librin “Dashuria e Talatit me Fitnetën” një roman shumë i mirë kështu është pëlqyer shumë. E botoi atëherë fillimisht Rilindja te botimet ekskluzive të mira, mandej personalitetet, kam bërë edhe vepra të tjera për Sami Frashrin, veç studimeve që i kam pas po secila prej këtyre veprave është e përcjellë me një studim, natyrisht qoftë linjë para thënies qoftë si para thënie, por janë thënë karakteristikat e veprës e të tjera. Kërkohej një vepër shumë e njohur e Samiut gjuha. “lisan”në kontakt me kolegë albanologë gjithmonë kërkonin gjithmonë e përmendnin, por nuk dinin se çka në të vërtetë. Dhe i hyra edhe asaj vepre shumë të rëndësishme. Samiu e ka pasuruar literaturën gjuhësore tek ne. Atë që mund ta them që e kanë thënë edhe gjuhëtarët kompetentë, albanologët po mund ta them edhe vetë se pikëpamjet që i ka shfaqur Samiu rreth gjuhës, zhvillimit të gjuhës, ndarjes të gjuhëve, familjeve gjuhësore, nuk janë absolutisht larg pikëpamjeve të cilat janë thënë shumë më vonë, ku shkenca e gjuhësisë filloi hovin ma të madh. Do të thotë ai ishte tamam një filolog që i kishte njohuritë e jashtëzakonshme. E nga aspekti leksikografik mos të flasim aty ka bërë 5-6 fjalorë, qoftë një gjuhë qoftë dy gjuhësh, e thotë se është ekspert, kishte arritur shkallën më të lartë të dijes. E në letërsi mu desh edhe anekdotat, i ka shumë të kënaqshme të mira i përktheva. Në vitin 2004 kishte jubileun 100 vjetorin e vdekjes, ishte një jubile, e dija që do të jetë viti i Samiut pak më herët i hulumtova disa vepra të tij siç janë p.sh “Toka” , “Qielli” ,”Njeriu”, “Përsëri njeriu “, Anekdotë” “Mitologjitë 5 vepra u bënë, edhe ato 5 më parë unë e pasurova literaturën d.m.th u bënë 10 vepra të tilla. Nuk ka qenë lehtë se gjuha është e vjetër, gjuha e Samiut është e rëndë e vështirë, se përdorë edhe fjale arabe edhe persiane, fjalë evropiane terma terminologjie në këtë drejtim. Po do të thosha edhe 10 vepra të Samiut i kam përkthyer dhe i kam studiuar këtë drejtim dhe jam i kënaqur i lumtur në këtë punë që kamë arrite. Nuk mundem pa e përmend një vepër që e kam përkthyer nga osmanishtja “Problemet e Shqipes”, po nuk mundem të mos e them një abetare një dorëshkrim të Hafiz Aliut, Kjo abetare ka shëtit këndej andej e kamë marrë prapë në dorë dhe nuk u arrit që të punohet, dhe dy profesor të Shkodres, Islam Dizdari dhe profesor i ndjerë Faik Luli. U takuam rastësisht ma dha mua atë abetare dhe unë e punova. Është një abetare shumë e vlefshme, ka qenë një shkrim unikat dorëshkrim i vetmi që është gjetur në bibliotekat e Shqipërisë, dhe ma dhanë. Unë atë e punova, doli një vepër shumë e mirë d.m.th transkriptimi, përkthimi , shpjegimet e mundshme i dhashë aty. Nuk mund të them që jam i kënaqur aq shumë, duhet të punohet akoma, shpresoj se po të kemi shëndet do të punojmë edhe ma tutje, përveç atyre studimeve të tjera, artikujve të ndryshëm përkthimeve letrare, po tash është pak më vështirë prej se jam në detyrën e prodekanit punët janë shtuar, angazhimet janë më të mëdha po shpresoj se do të tejkalohen të gjitha, edhe do të punoj edhe më tutje në fushën profesionale dhe shkencore.

RKL: Faleminderit për kohën që ndatë gjatë kësaj bisede me ne. Ju uroj suksese, shëndet, dhe shpresoj që të jemi sërish bashkë edhe për trajtimin e temave tjera që meritojnë të trajtohen.

Mehdi Polisi: Faleminderit! Unë ju përgëzoj edhe për emisionet, unë Radion Kosova e Lirë e dëgjoj rregullisht, faleminderit për punën që e bëni dhe për kohën që sot e keni ndarë për t’u njohur për së afërmi rreth punës dhe aktiviteteve të mia.

Marrë nga faqja: http://radiokosovaelire.com/archive.php?nav=6,1&id=1747

 

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 68 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d bloguesa: