Shqipëria dhe Qytetërimi Islam

12/12/2014 Lini një koment

Genciana ABAZI (EGRO)

 

SHQIPËRIA DHE QYTETËRIMI ISLAM

Genciana Abazi-Egro

Genciana Abazi-Egro

Poeti Hasan Zyko Kamberi ka jetuar në dekadat e fundit të shekullit XVIII dhe në dhjetëvjeçarët e parë të shekullit XIX, në kapërcyell të dy kohërave të rëndësishme në historinë e shqiptarëve; pikërisht kur në Ballkan po i vinte fundi stabilitetit disashekullor osman dhe po hapej epoka e proceseve nacionale. Kjo periudhë e madhe transformimesh në krijimtarinë e tij poetike gjendet në një mënyrë shumë origjinale. Hasan Zyko Kamberi poezitë e tij i ndërton mbi dy reflektime të mëdha: marrëdhëniet e njeriut me Perëndinë dhe marrëdhëniet e njeriut me realitetin e përditshëm. Kjo natyrë komplekse e veprës së tij ka bërë që ai të jetë ndër poetët e parapëlqyer përgjatë shekullit XIX. Ndërkohë që nga ana tjetër i ka siguruar dhe vazhdimësinë në komunikimin me lexuesin modern shqiptar.
Ndërsa lexuesit sot njohin vetëm poezitë me natyrë realiste, si Paraja, Trahanaja apo Nata e parë e martesës, poezitë e tij të natyrës fetare e teologjike islame janë lënë jashtë vëmendjes së opinionit shkencor dhe më gjerë. Kjo ka sjellë një mungesë të thellë njohjeje mbi një dimension themelor të këtij personaliteti të madh të letrave shqipe.
Në poezitë e tij ai shprehet qartë se besimi (imani) ka qenë një çështje që e ka preokupuar gjatë gjithë jetës poetin, pavarësisht se nuk dëshmohet të ketë qenë klerik dhe të ketë siguruar jetesën me anë të kësaj pune. Në kuadër të këtij shqetësimi të vazhdueshëm ai ka krijuar në shqip, krahas poezive, lutje drejtuar Perëndisë, edhe poezi të natyrës fetare didaktike (ilmi-hal), të natyrës informuese, siç janë historia e fesë islame apo histori për ngjarje të rëndësishme në Islam, si tragjedia e Qerbelasë, kontradiktat mes Aliut dhe Muavijesë, por edhe pjesë të riteve fetare, siç është Mevludi (këngë mbi ditën e lindjes së profetit Muhamed dhe bëmat e tij). Në këtë mënyrë pyetjes qendrore të Islamit se çfarë duhet të bëjë një mysliman, poezitë e Hasan Zyko Kamberit i japin përgjigje duke shtjelluar të gjitha trajtat e sjelljes së një besimtari (shpirtërore, mendore dhe praktike).
Në këto poezi Hasan Zyko Kamberi shfaqet me një identitet të qartë fetar dhe me njohuri të thella teologjike. Burimi kryesor i referimeve është Kurani, kurse hadithet zënë një vend më të kufizuar. Natyra e këtyre referimeve dëshmon se poeti ka pasur një njohje shumë të mirë të Kuranit, e cila bazohet në leximin dhe studimin e tij. Këto njohuri fetare shkojnë deri në debatet dhe diskutimet për probleme të ndryshme teologjike, siç është për shembull diskutimi mbi statusin që gëzojnë personalitet fetare që përmenden në Kuran, sikurse ai i Llukman-it dhe i Zulkifl-it. Njohuritë teologjike të poetit kanë tërhequr vëmendjen edhe të Hafiz Ali Korçës, i cili e vlerëson si një “alim (dijetar islam) i përmendur me një famë të madhe”. Madje, sipas tij, poeti, me kërkesë të sundimtarëve të kohës (në Kostur) ka shprehur mendimet e tij edhe për çështje të ndryshme fetare, sikurse lufta e zhvilluar mes
Aliut dhe Muavijesë, të cilën e gjejmë të pasqyruar edhe në krijimtarinë e tij poetike që disponojmë sot.
Njohja e mirë e praktikave sufiste dhe e teologjisë ka sjellë në krijimtarinë e poetit një integrim të Islamit shpirtëror mistik me Islamin kanonik. Poeti në pozicionin e një besimtari të devotshëm, ka mundur që të vendosë lidhje mes Islamit të gjallë popullor dhe artikulimeve teologjike. Ky vizion i tij integrues nuk lë mënjanë dhe nuk paragjykon asnjë dimension të Islamit të asaj kohe.

Për gazi e për shehitë,
për alimë, për myrshitë,
për haxhi e për zahidë;
shpëtona prej xhehenemit!
Dëgjoni Hasanë se ç’flet,
ja ziqër bëri, ja iradet.

Ky konceptim integrues që ka ai për Islamin reflektohet edhe në historinë në vargje mbi zhvillimet historike e fetare, pas profetit Muhamed. Poeti bën fjalë për katër kalifët e parë (Ebu Bekir, Omer, Osman, Ali), 12 imamët dhe 40 shenjtorët, 4 mezhepet/shkollat juridike (Ebu Hanifesë, Malikut, Shafiisë, Hanbelisë) dhe 12 tarikatet/urdhrat mistikë, ndër të cilët veçon Abdylkadir Gejlanin, themeluesin e urdhrit Kadiri, Mevlana Xhelaledin Rumiun, udhëheqësin shpirtëror të Mevlevive dhe Haxhi Bektash Veliun, udhëheqësin shpirtëror të bektashinjve.
Kjo marrëdhënie e veçantë që ai ka pasur me besimin shpjegon edhe faktin që banorët e zonës edhe sot kësaj dite e quajnë baba Hasani, që përtej të qenit emërtim i një pozicioni të caktuar në hierarkinë fetare të urdhrave mistikë islamë, përdoret edhe me një kuptim edhe më të gjerë, çka përfshin emërtimin e personaliteteve që ngjallin ndjenja të veçanta respekti te njerëzit.
Këto krijime të natyrës fetare teologjike e vendosin Hasan Zyko Kamberin në pozitën e personalitetit të parë shqiptar që ka përdorur gjuhën shqipe gjatë transmetimit në publik të historisë dhe kulturës islame. Krijimi në shqip edhe i Ilmihalit (udhërrëfyes i njohurive themeltare doktrinore dhe praktike të Islamit) i cili dëshmohet të ketë qenë pjesë e programit mësimor që zhvillohej në atë kohë në Perandorinë Osmane i jep kësaj krijimtarie edhe një perspektivë didaktike. Sot nuk kemi dokumente që na bëjnë me dije mënyrën e përdorimit të këtyre poezive, por fakti që ka krijuar në shqip poezi fetare me natyrë të qartë didaktike dëshmon për një ndjeshmëri të tijën në çështjen e mësimit dhe të përhapjes së fesë me anën e gjuhës amtare.
Ndërkohë që me krijimin e Mevludit, ai është dhe i pari personalitet shqiptar që ka përdorur shqipen gjatë lutjeve në ceremonitë fetare të besimit islam. Mevludi shqip i Hasan Zyko Kamberit është përdorur në Jug të Shqipërisë dhe veçanërisht në krahinën e Çamërisë deri në fillim të shekullit XX. Në këtë mënyrë ai është dhe iniciuesi i traditës së mevludeve në gjuhën shqipe, të pasuar nga Ismail Floqi, Hafiz Ali Ulqinaku, Abdullah Konispoli, Hafiz Ali Korça apo Tahir Popova në Kosovë etj.
Ndonëse poeti nuk e ka artikuluar në mënyrë të qartë “misionin” e tij, krijimi i poezive në gjuhën shqipe mbi të gjitha dimensionet e besimit (shpirtëror, praktik e mendimtar) të shtyn të mendosh se kemi të bëjmë me një punë të vetëdijshme në këtë drejtim. Këtë mendim ma përforcon edhe fakti se një shekull më vonë Hafiz Ali Korça, pasi artikulon në mënyrë të qartë domosdoshmërinë e mësimit të fesë islame në gjuhën amtare, do të veprojë ashtu sikurse Hasan Zyko Kamberi duke bërë pjesë të krijimtarisë së tij sistematike dhe qëllimore udhërrëfyesin për njohuritë themeltare doktrinore e praktike Myslimanija, Mevludin dhe Historija e Shenjtë edhe të katër Halifetë. Dhe këto dy krijimtari përbëjnë një shembull par exellence për studimin e mënyrës se si është zhvilluar në gjuhën shqipe ligjërimi fetar islam.
Duke i shkruar në shqip këto poezi, Hasan Zyko Kamberi ka diferencuar gjuhën shqipe nga gjuhët e mëdha të qytetërimit islam që përdoreshin në literaturën fetare të kohës. Pra duke nxjerrë shqipen në plan të parë, ai jo vetëm që ka favorizuar përdorimin e shqipes në literaturën dhe praktikat fetare, por përtej kësaj, ka dëshmuar se shqipja e kësaj kohe ishte e aftë të përmbushte misionin e saj në kuadër të Islamit.
Madje po të shkojmë më tej, ky akt na lejon që këtë fenomen (përdorimin e gjuhës shqipe në mësimin e fesë) ta shohim si një shkallë të caktuar të vetëdijes etnike dhe kombëtare të këtij poeti, në kapërcyell të dy epokave, fundit të stabilitetit të sundimit osman dhe fillimit të proceseve nacionaliste në hapësirat shqiptare. Tregues i kësaj shkalle të vetëdijes kombëtare është edhe fakti që në krijimet e Hasan Zyko Kamberit haset për herë të parë edhe përdorimi në literaturën shqipe i termit Shqipëri.
Shqetësimi i poetit për të përdorur shqipen në literaturën fetare islame dhe më tej edhe në praktikat fetare (Mevludi), e kalon brengën individuale të një personi në një krahinë të vetme. Të dhënat më të reja dokumentare dëshmojnë se një shqetësim i tillë ka ekzistuar në të njëjtën periudhë edhe në trojet shqiptare në Kosovë: Mulla Dervish Peja, Tahir Efendi Boshnjaku.
Nga ana tjetër këto poezi me natyrë fetare e teologjike, krijojnë mundësi edhe për studimin e Islamit në perspektivën integruese të Hasan Zyko Kamberit, i cili nuk paragjykon dhe përjashton asnjë dimension të Islamit në atë kohë. Në këtë krijimtari ai paraqet një trajtë shumë interesante të mënyrës se si është aplikuar besimi islam në trojet shqiptare në shekullin XVIII dhe gjysmën e parë të shekullit XIX. Në këtë mënyrë, ky poet, i cili nuk ka qenë klerik, me poezitë e tij dhe mënyrën se si janë transmetuar këto poezi, përbën bazën më të mirë burimore të kohës për të zbërthyer dhe kuptuar perspektivën shqiptare të Islamit.

 

Burimi: http://www.panorama.com.al/2014/03/29/shqiperia-dhe-qyteterimi-islam/

Të fundmit e arnautëve: pamundësia për të qenë shqiptar

11/12/2014 Lini një koment

Besnik SINANI

 

TË FUNDMIT E ARNAUTËVE: PAMUNDËSIA PËR TË QENË SHQIPTAR

Besnik Sinani

Besnik Sinani

Një mbasdite pak muaj më parë, po prisja përballë një muzeumi të vogël privat të një familjeje të njohur nga Xhedah në Arabinë Saudite, që të takohesha me Mexhit Gavoçin e më pas me babain e tij, Shefqetin. Historia e familjes Gavoçi njihet gjer diku për shkak të vëllait të Shefqetit, Imam Vehbi Sulejman Gavoçit, një teolog shqiptaro-sirian që ndërroi jetë vetëm pak muaj më parë në Emiratet e Bashkuara Arabe. Imam Vehbi Gavoçi ishte ndër të fundmit e një gjenerate teologësh myslimanë nga Shqipëria e para-komunizmit që përfaqsonin traditën fetare shqiptare përpara inkuzicionin komunist. Edhe pse në moshë të thyer, imam Vehbiu u angazhua në ripërtëritjen fetare në Shqipëri.

Familja Gavoçi u largua nga Shkodra në kohën kur regjimi i mbretit Zog imponoi një sërë qëndrimesh antifetare. Imam Sulejman Gavoçi – i ati i imam Vehbiut – kish shërbyer si imam në Shkodër dhe me vajtjen në Damask të Sirisë kish nisur ndërtimin e xhamisë së ‘arnautëve,’ apo shqiptarëve në lagjen që njihet edhe sot si lagjia e arnautëve. Kjo rrugë dhe xhamia në këto ditë, ashtu si pjesa më e madhe e kësaj lagjieje është rrënuar dhe shumë prej banorëve të saj të dikurshëm kanë marrë arratinë nga lufta civile që llogaritet të ketë marë jetën e gati një qind mijë sirianëve dhe miliona të tjerë janë detyruar të lënë shtëpitë e tyre për vendet fqinje.

Mexhiti është miqësor e i qeshur e shpejt kërkon ndjesë që flet vetëm pak shqip. E pasoj atë me makinë drejt apartamentit të tij në një nga lagjet rezidenciale të Xhedës të njohur për kafene e restorante elegante e për dyqane ku gjenden produktet e firmave më në zë të modës dhe kozmetikës. Vetë Mexhiti ka mbi tridhjetë vjet që punon si dizenjator në Xhedah e shpejt njihem dhe me familjen e tij, të shoqen siriane, të birin që po mbaron për mjeksi dhe të bijën që sapo ka filluar studimet po për mjeksi. Por shpejt si mysafir më monopolizon Shefqeti, i cili edhe pse mbi tetëdhjetë vjeç është energjik dhe shoqëron fjalët me lëvizje të shpeshta duarsh. I lumtur që mund të flasë shqip e mund të pyes dikë për Shqipërinë, Shefqeti fillon tregon pasazhe nga historia e tij personale e mbushur me personazhe e ngjarje, midis të cilave dhe ftesa dhe takimi me Enver Hoxhën si dhe bashkpunimi i gjatë me Ahmet Zogun dhe të birin.

Shpejt pas vajtjes në Siri, Shefqeti tregon se i ati organizoi një klub të shqiptarëve dhe ai vetë filloi organizimin e një shkolle në shqip për fëmijët e shqiptarëve. Shpejt, me mbarimin e Luftës së Dytë Botërore, shumë shqiptarë largohen nga vendi dhe gjenden përballë një të ardhmeje të pasigurtë. Shefqeti kontaktohet nga të njohur të vjetër të familjes midis pasuesve të mbretit Zog në Itali, të cilët ankohen se ka qindra emigrantë në Itali që nuk kanë mbështetje e ndihmë.

Shefqeti tregon se si kish përdorur njohjet me qeveritarë sirianë me origjinë shqiptare që të siguronte ardhjen e mbi një qind familjeve shqiptare nga kampet e Italisë, ndihmë modeste financiare dhe sigurimin e një hoteli si apartamente të përkohshme për familjet që do vinin nga Italia. Midis një sërë emrash zogistësh e ballistësh ndër emigrantët, Shefqeti përmend edhe të shoqen dhe dy vajzat e Mehmet Konicës të cilat u martuan më vonë në Siri.

Qeveria siriane e njohu Shefqetin si përgjegjës për emigracionin shqiptar dhe kjo vinte me probleme. Shefqeti tregon për sherret mes shqiptarëve ku shpejt nxirreshin armët dhe ai vetë ishte përgjegjës për çdo incident përpara autoriteteve siriane. Shefqeti tregon se si i ishte dashur të ndihmonte belaxhinj e sherxhinj të arratiseshin për në Jordani apo Liban që mos burgoseshin nga autoritetet.

E pyes Shefqetin a e ka njohur Sheh Naserdin Albanin, një nga teologët më me influencë për gjithë botën islame në shekullin e XX dhe një nga figurat thelbësore të shkollës së njohur si shkolla e selefive. Shefqeti fillon e qesh duke thënë: “Hëngra një herë një thikë për shkak të Naserit.” Shefqeti tregon se ‘Naseri’ kish thënë diçka që nuk i kish pëlqyer një shqiptari tjetër e ky pa një pa dy kish nxjerrë thikën. Shefqeti ishte hedhur për t’i ndarë e kish ngrënë thikën në vend të sheh Naserit. Shefqeti më pas tregon se si i ati, Imam Vehbiu dhe i ati i sheh Naserit, Haxhi Nuhu kishin biseduar që Shefqeti të martohej me motrën e sheh Naserit. Haxhi Nuhu kish vënë si kusht që Shefqeti, i cili sapo kishte mbaruar studimet në universitetin më prestigjioz të studimeve islame të Ezherit në Kajro, të tregohej më fetar, të rriste mjekrën dhe të sillej dhe më fetarisht. Duket se këto kërkesa nuk i kishin shkuar shumë për shtat Shefqetit dhe martesa nuk u bë kurrë. Shefqeti shton, gjithsesi, faktin e mirënjohur se Sheh Naserdin Albani u prish me te atin. Haxhi Nuhu ishte një hanefi tradicionalist që e shihte selefizmin si herezi dhe nuk u dakordua kurrë me të birin.

Angazhimi në fatin e emigrantëve shqiptarë të Luftës së Dytë Botërore i solli Shefqetit mirënjohjen e mbretit Zog, i cili gjatë qëndrimit në Egjipt e ftoi në oborrin e tij dhe e dekoroi kolonel. Lidhja me mbretin Zog e më shumë me të birin do vazhdonte për shumë vjet, por do sillte edhe vëmendjen e regjimit të Tiranës. Diku nga fillimi i viteve ’50, qeveria e Tiranës vendos të marë pjesë në një ekspozitë tregtare në Damask. Mallrat që do ekspozoheshin mbetën në Liban të bllokuara në doganë dhe udhëtimi rrezikohej të dështonte. Shefqeti tregon peripecitë e ndërhyrjet që të ndihmonte delegacionin shqiptar. E pyes Shefqetin se pse ndihmoi përfaqsuesit e një regjimi ndaj të cilit i ati klerik ishte tërësisht kundra? Shefqeti përgjigjet disi i habitur: ‘por ata ishin shqiptarë’.

Duket që kontaktet e Shefqetit me delegacionin shqiptar, ndihma e tij më vonë në nisjen e aktivitetit të ambasadës shqiptare në Kajro e sigurisht roli i tij në emigracioin shqiptar solli vëmendjen e më pas një ftesë nga Tirana zyrtare. Shefqeti – në atë kohë punonjës në Postën Siriane – trembet dhe nuk di ç’të presë. Në Tiranë e pret në fakt një kushëri, Fadil Paçrami dhe e njofton se do takohet me Enver Hoxhën. Përpara se të takohej me Enver Hoxhën u takua dhe me Ramiz Alinë. Ndër të tjera Enver Hoxha i ofron mbështetje e miqësinë personale dhe Shefqeti përfiton nga rasti për të kërkuar që një nga djemtë e tij të shkojë të studiojë në Shqipëri. Kjo ishte përpjekja e Shefqetit që edhe fëmijët e tij të mbajnë lidhjet me Shqipërinë. Djali i tij përfundoi studimet për mjeksi e tashmë është mjek në Suedi.

Në fakt historia e familjes së tij mbart fatin e mirënjohur të diasporave. Një tjetër djalë është inxhinjer në zonën naftë-mbajtëse të Arabisë Saudite, një tjetër djalë është mjek në Shtetet e Bashkuara e një vajzë ka mbetur në Siri. Tashmë që jeton me Mexhitin në Xhedah. Shefqeti ankohet për përpjekjen e tij tërë jetën për të mbajtur lidhjet me vendin e tij që sot i mohon shtetësinë shqitpare.

Vitin e kaluar Shefqeti shkoi në Shqipëri për të vizituar Shkodrën, ishte takuar dhe me Leka Zogun e kish shkuar dhe në zyrat e Ministrisë së Brendshme për të kërkuar pashaportë shqitpare. Edhe pse Shefqeti ka lindur në Shqipëri dhe ende ka pashaportën nga koha e mbretërisë, shteti shqiptar nuk i njeh të drejtën e pashaportës shqiptare. Sipas një ligji nga koha e diktaturës, një qytetar që ka qëndruar më shumë se dhjetë vjet jashtë Shqipërisë humbet të drejtën e shtetësisë. Shefqeti i ka shkruar edhe presidentit Nishani e i ka kërkuar të ndërhyjë me shpresë se mund të vizitojë edhe një herë Shqipërinë – jo si turist – por si qytetar shqiptar, por gjer më sot ai nuk ka dëgjuar asnjë përgjigje. Në ambasadën shqiptare në Kajro i kanë thënë se do e ndjekin rastin e tij, por gjer më sot për Shefqetin, me gjithë vitet e angazhimit në diasporën shqiptare, ka qenë e pamundur të jetë qytetar shqiptar.

U largova nga Gavoçët duke premtuar se do i vizitoja përsëri përpara se të largohesha nga Xhedah, premtim që nuk kam mundur ta mbaj, por me Shefqetin kam folur sërishmi në telefon dhe si përherë ai flet shpejt si të ketë frikë se nuk do ketë kohë të thotë gjithë sa ka për të thënë. Herën e fundit më tha që po memorizonte poezitë që ka shkruar pasi fletoret i kanë mbetur në Damask. Flet në pak kohë për brengat e të sotmes, luftën në Siri, kujtimet e personazhet nga e kaluara dhe brengën e tij, pamundësinë për t’u njohur si shqiptar. Shefqeti është një prej të fundmve të arnautëve, një bashkësi e shqiptarëve të mbetur pezull në kufijtë e perandorive, historisë e politikës.

Në gjurmët e terrorit komunist (Mirënjohje të thellë për Enver Lepenicën)

10/12/2014 Lini një koment

Prof.dr. Eshref YMERI

 

NË GJURMËT E TERRORIT KOMUNIST

Mirënjohje të thellë për Enver Lepenicën

Eshref Ymeri

Eshref Ymeri

Në ditët e para të tetorit, në kafenenë te kolonat e Pallatit të Kulturës, u takova me mikun tim, zotin Enver Lepenica. Pasi bëmë një dorë muhabet, më tha se donte të takoheshim përsëri nesër, meqenëse dëshironte të më dhuronte një libër interesant. U takuam të nesërmen. Për habinë time të këndshme, ai më kishte sjellë jo një, por tre libra. Njëri titullohet “Kryetarët e Bashkisë Vlorë”. U kushtohet 20 kryetarëve të Bashkisë së Vlorës që prej vitit 1912 e deri tani. Këtë libër e ka analizuar me profesionalizëm publicisti i mirënjohur Gëzim Llojdia, në shkrimin me titull “20 kryetarë të Bashkisë Vlorë për gjatë një shekulli në botimin e Lepenicës”, të botuar në gazetën “Dielli” më 02 nëntor 2014.

I dyti mban titullin “Prefektët e Qarkut të Vlorës 1912-2012”.

Libri i tretë titullohet “Parti komuniste apo parti terroriste”. Ky është një libër me të vërtetë befasues, në të cilin Enver Lepenica, pas një pune hulumtuese shumëvjeçare të jashtëzakonshme, ka nxjerrë përfundimisht në dritën e diellit të vërtetat tronditëse për përçarjen tragjike që Partia Komuniste e Shqipërisë dhe personalisht Enver Hoxha,  futën në radhët e popullit shqiptar në vitet e luftës antifashiste.

Përmes një dokumentacioni të pasur arkivor, Enver Lepenica u ka folur lexuesve me gjuhën e fakteve të pakundërshtueshme për aktivitetin e çmuar atdhetar të formacioneve luftarake të Ballit Kombëtar gjatë luftës antifashiste, të cilat patën luftuar përkrah çetave partizane kundër trupave fashiste italiane. Por Partia Komuniste e Shqipërisë, që në ditën e themelimit të saj, nën diktatin e shovinistëve serbomëdhenj, të përfaqësuar nga Miladin Popoviçi dhe nga Dushan Mugosha, mbolli farën e antinacionalizmit dhe popullin shqiptar e ndau në dy kampe armiqësore. Problemi që shqetësonte për vdekje Partinë Komuniste të Jugosllavisë dhe kryeshovinistin Tito, ishte çështja e Kosovës, të cilën komunistët shqiptarë duhej ta mohonin përfundimisht dhe ta fshinin nga ndërgjegjja kombëtare e popullit shqiptar të Shqipërisë Londineze. Që të arrihej ky objektiv madhor për shovinizmin serbomadh, duhej që shqiptarëve t’u mësohej arti i vëllavrasjes, të cilin kryetradhtari Enver Hoxha, para emisarëve të Titos, u angazhua ta përvetësonte mjeshtërisht dhe t’ua mësonte edhe krerëve të tjerë komunistë se si shqiptari duhej të vriste shqiptarin.

Konsulentë të librit janë prof. Sherif Delvina dhe dr. Kastriot Dervishi, recezent është dr. Bujar Leskaj dhe redaktor – Petrit Bezhani.

Libri, pas parathënies së autorit, hapet me dy studime mbresëlënëse.

I pari: “Forcat politike shqiptare gjatë Luftës së Dytë Botërore”, me autor prof.dr. Muharrem Dezhgiu. I dyti: “Marrëveshja e Mukjes, shkaqet e prishjes së saj dhe pasojat historike”, me autor prof.dr. Beqir Meta, akademik, drejtor i Institutit të Historisë, dhe prof.dr. Muharrem Dezhgiu, Instituti i Historisë.

Ne shënimin që kanë vënë në fillim të këtij studimi, autorët shkruajnë:

“Varrosja e Mukjes jo vetëm ishte një fatkeqësi kombëtare që goditi në palcë popullin shqiptar për 50 vjetët e diktaturës komuniste, por ajo ndihet e qartë si një mallkim edhe sot, gjëma e të cilit u shfaq me gjithë forcën edhe në pranverën e hidhur e të përgjakshme shqiptare të vitit 1997, e cila vazhdon ende ta mbajë kombin të mbërthyer në një makth ogurzi”.

Por si shpjegohet fakti që, megjithëse fara e antinacionalizmit dhe e luftës vëllavrasëse u hodh që më 08 nëntor 1941, Partia Komuniste e Shqipërisë pranoi të ulej në bisedime me forcat nacionaliste në Konferencën e Mukjes? Përgjigjen kësaj pyetjeje, Enver Lepenica e jep në faqet e këtij libri përmes dokumenteve arkivore.

Në kujtimet për Kuvendin e Mukjes, Zef Pali ka lënë me shkrim mbresat e veta:

“… Komunistët në Mukje kishin grumbulluar disa çeta. Mendojshin se lufta po merrte fund dhe dojshin të mos liheshin mënjanë, kur të zbrisnin aleatët. E dijshin se amerikanët dhe inglizët do t’u epshin dorë ma tepër fuqive demokratike të Ballit Kombëtar, prandaj kërkuen marrëveshjen e Mukjes” (f. 360).

Simpatia e amerikanëve për forcat demokratike të Ballit Kombëtar, dëshmohet në një letër-dokument të gjeneral major Ralf Roisit, Komandant i Forcave Amerikane në Lindjen e Mesme. Ky dokument i drejtohej Ballit Kombëtar në Vlorë, i cili pati siguruar me ushqime dhe i nisi shëndoshë e mirë nga gadishulli i Karaburunit 20 infermiere amerikane dhe dy pilotë që kishin rënë aksidentalisht në Dumre të Elbasanit. Dokumenti është shkruar në Kajro dhe mban datën 20 janar 1944:

“Si komandant i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura Amerikane në Lindjen e Mesme, dua të shpreh mirënjohjen time për ndihmën që dhatë në evakuimin e grupit të infermiereve dhe aviatorëve amerikanë, të rënë aksidentalisht në vendin tuaj. Evakuimi i sigurt i tyre ishte një mbështetje e bashkëpunimit të popullit tuaj me forcat amerikane, për të cilën ju jemi mirënjohës” (f. 326).

Në Konferencën e Mukjes u vendos që të arrihej në “realizimin e bashkimit me atdheun shqiptar të viseve të banuara prej shqiptarësh, në virtut të parimit të përgjithshëm të vetëvendosjes së popujve, të njohur universalisht dhe të garantuar prej Kartës së  Atlantikut” (f. 351).

Balli Kombëtar kishte vendosur paraprakisht që, në Konferencën e Mukjes, Ali Këlcyra dhe Skënder Muçua do të mbronin temën që Çamëria të njihet si Kosova, pjesë e Shqipërisë Etnike. Në pasdreken e 31 korrikut 1943, sipas dokumentit që citon Enver Lepenica, “propozimi i Isuf Luzaj ishte ky:

“Kosova do të jetë pjesë e pandarë e Shqipërisë, do ta mbronte Isuf Luzaj… Çamëria të trajtohej si pjesë e pandarë e Shqipërisë Etnike, teza do të mbrohej nga Ali Këlcyra” (f. 358).

Sipas kujtimeve të Zef Palit, Enver Hoxha, një muaj pas Marrëveshjes së Mukjes, “mblodhi në Labinot shtabin e kuq. Kërkoi të prishej marrëveshja e Mukjes. Arsyet nuk i mungojshin. Pëfaqësuesit e Titos shifnin në çdo radhë të dokumentit të nënshkruem “grackën” ku kishin rënë të kuqtë dhe fitimin e Ballit! Kosova i tronditi tepër!!” (f. 362).

Në të vërtetë, Komunikatën e Marrëveshjes së Mukjes e hodhi poshtë menjëherë Miladin Popoviçi, sapo ajo i ra në dorë fill pas përfundimit të saj. Kur ai e mori në dorë në Panarit të Korçës, e lexoi, e zhubraviti dhe ia përplasi në fytyrë Enver Hoxhës. Dhe ky “trim i madh i Shqipërisë”, për turpin e vet, s’guxoi të hapte gojën para tij, tamam si shërbëtori para agait. Prandaj Enver Hoxha, së bashku me Miladin Popoviçin dhe Dushan Mugoshën, nga Vithkuqi, urdhëron Komitetet Qarkore të Partisë Komuniste në Rrethe:

“Lajmëroheni se ju është dërguar nga Tirana një trakt për t’u shpërndarë, i firmosur prej Komitetit për Shpëtimin e Shqipërisë, ku flitet për bashkimin e plotë, arritur në mes të Këshillit Nacionalçlirimtar dhe Ballit Kombëtar. Ky trakt është në kundërshtim me vijën e nacionalçlirimtares dhe disaprovohet nga Komiteti Qëndror i Partisë. Prandaj, në rast se nuk e keni shpërndarë, çirreni dhe të mos flitet më për të” (f. 369).

Me këtë urdhër, Miladin Popoviçi, Dushan Mugosha dhe, për fatkeqësinë tonë kombëtare, argati i tyre Enver Hoxha, dhanë sinjalin për fillimin e luftës civile në Shqipëri, e cila solli pasoja tragjike në vendin tonë dhe që pas 28 nëntorit të vitit 1944 mori trajtat e përbindshme të luftës së klasave.

Në këto kushte, Komiteti Qëndror i Ballit Kombëtar mori vendimin e mëposhtëm:

“Sot më 7 nëntor 1943 me pikëllim dhe me hidhërim të madh Komiteti Qëndror i Ballit Kombëtar aprovoi me pikëllim luftën civile, tue mos ba asnjë ritiratë (tërheqje) më, përpara provokacioneve, pse këto ritirata u konsideruan frikë e dobësi dhe sollën këto ditë të zeza të kombit tonë. Shtojmë se para këtij aprovimi fatkeq, Balli bëri një thirrje të fundit, duke lënë 15 ditë afat, ku lutet për marrëveshjen, por më kot” (f. 331).

Partia Socialiste e Shqipërisë, si trashëgimtare e Partisë së Punës të Shqipërisë, me rastin e 70-vjetorit të çlirimit të Shqipërisë Londineze nga nazifashizmi, ka rastin që të dalë me një pendesë publike para mbarë popullit shqiptar për luftën civile që Partia Komuniste e Shqipërisë shpërtheu kundër Ballit Kombëtar, luftë kjo që solli si pasojë përçarjen më të rëndë në historinë e kombit shqiptar dhe që u shoqërua me shumë viktima të pafajshme si gjatë luftës, ashtu edhe gjatë 46 vjetëve të diktaturës së egër komuniste. Kjo pendesë publike bëhet edhe më e domosdoshme për faktin se të vërtetën për shpërthimin e asaj lufte civile e ka pranuar që para shumë vjetësh vetë zoti Edi Rama, i cili tani është kryetar i Partisë Socialiste dhe kryeministër i vendit. Në një libër me bashkautorësi, të botuar në vitin 1992, ai, me shumë të drejtë, ka deklaruar:

“Duhet pranuar më në fund hapur që lufta kundër okupatorit degjeneroi në një luftë të përgjakshme civile… shkaktare e së cilës ishte Partia Komuniste Shqiptare e drejtuar nga emisarët jugosllavë…” (Edi Rama & Ardian Klosi, “Refleksione”, Shtëpia botuese “Albania”, Tiranë 1992, f. 180-181. Citohet sipas: Kastriot Myftaraj. “Letër e hapur Prokurorit të Përgjithshëm të Republikës së Shqipërisë”. Marrë nga faqja e internetit “opozita.com”. 18 nëntor 2014) .

Dhe më poshtë bashkautorët vazhdojnë:

“Për sa kohë PS nuk ka bërë denoncimin e plotë të origjinës dhe historisë së saj, ajo s’ mund ta ketë të drejtën për të qenë një parti e ligjshme” (Edi Rama dhe Ardian Klosi, “Refleksione“, Shtëpia botuese “Albania”, Tiranë 1992, f. 184. Citohet sipas: Kastriot Myftaraj. “Letër e hapur Prokurorit të Përgjithshëm të Republikës së Shqipërisë”. Marrë nga faqja e internetit “opozita.com”. 18 nëntor 2014) .

Megjithëse me shumë vonesë, prapëseprapë do të ishte mirë që klasa politike shqiptare dhe sidomos e majta shqiptare që sot është në pushtet, të vendosë ta dënojë publikisht Partinë Komuniste të Shqipërisë,  Partinë e Punës së Shqipërisë dhe Enver Hoxhën, për farën e mallkuar të përçarjes kriminale që mbollën në radhët e kombit shqiptar me luftën civile që shpërthyen gjatë viteve të luftës antifashiste, për luftën kriminale të klasave që praktikuan gjatë një periudhe gjysmëshekullore, t’i heqë Enver Hoxhës titullin e heroit të popullit dhe, në këtë mënyrë, të hapë faqen e re të pajtimit aq të dëshiruar mes shqiptarëve të Shqipërisë Londineze, pajtim që ende mungon edhe gjatë këtyrë viteve të pluralizmit politik në vendin tonë. Në këtë aspekt, bashkohem plotësisht me pikëpamjen e zotit Frank Shkreli, i cili thotë:

“Fatkeqsisht, pa një qartësi të vendosur morale, jo vetëm të klasës politike që ka udhëhequr vendin për më shumë se dy dekada pas shembjes së komunizmit, por edhe në mungesë të një vizioni moral nga shoqëria shqiptare në përgjithësi në lidhje me trashëgiminë e vërtetë të sundimit komunist, kombi shqiptar ka shumë pak mundësi që të mënjanojë një të ardhme të zymtë” (Frank Shkreli. “Qëndrimi i Shteteve të Bashkuara ndaj regjimit të Enver Hoxhës”. Citohet sipas: “Tribuna Shqiptare”. 21 nëntor 2014).

Mbi bazën e dokumenteve arkivore, Enver Lepenica ka nxjerrë në spikamë dy figura emblematike të Ballit Kombëtar: Kryetarin e Ballit Kombëtar Mitat Frashëri dhe Komandantin o forcave të Ballit Kombëtar, Hysni Lepenica. Në një letër që i ka pas dërguar kryeministrit Fatos Nano më 14 mars 2003, zoti Rrahman Perllaku, gjeneral leitenant në pension, hero i popullit, si njëra nga figurat e mirënjohura të kohës së luftës, jep vlerësime mjaft objektive për figurën e Hysni Lepenicës, të këtij pionieri të shquar të shqiptarisë.

Ky libër është një enciklopedi e vërtetë e historisë së Ballit Kombëtar, e këtij formacioni politik që u krijua në Shqipëri fill pas pushtimit të Shqipërisë nga Italia fashiste, të cilit Partia Komuniste e Shqipërisë, si zgjatim i Partisë Komuniste të Jugosllavisë, në kuadrin e luftës civile, i shpalli luftë të pamëshirshme, ia pushkatoi me tërbim shumë figura të njohura të tij në vitet e luftës dhe pas përfundimit të saj, duke e shndërruar në objekt të luftës së egër të klasaeve gjatë një periudhe gati gjysmëshekullore, duke e zhveshur nga të gjitha pronat, duke e varfëruar në maksimum dhe duke e katandisur në një kufomë mbi dhe. Pasojat e vajtueshme të këtij qëndrimi barbar të Partisë Komuniste të Shqipërisë ndaj Partisë së Ballit Kombëtar, si një parti me orientim demokratik perëndimor dhe nacionalist, e cila kishte në programin e saj ribashkimin e trojeve tona etnike që nga Preveza deri në Tivar, sot duken açik: sot s’ka më Parti të Ballit Kombëtar. Atë e shfarosën pothuajse krejtësisht organet represive të Partisë Komuniste të Shqipërisë dhe të Partisë së Punës të Shqipërisë, në vitet e luftës me armën e luftës civile dhe pas luftës me armën e luftës së klasave, duke i lënë të pashkolluar breznitë pasardhëse të këtij formacioni politik. Në kohën e Luftës, Partia e Ballit Kombëtar dhe Partia e Legalitetit përfaqësonin gati gjysmën e popullsisë, kurse sot këto dy parti janë krejtësisht të rrëgjuara, madje deri në atë masë, saqë nuk janë në gjendje të nxjerrin dot qoftë edhe një deputet të vetëm në Kuvendin e Shqipërisë.

Në të njëjtën kohë, ky libër është edhe enciklopedi e urrejtjes komuniste që, si në asnjë vend tjetër të botës, u shfaq me gjithë tërbimin e saj kundër nacionalizmit, kundër ideologjisë nacionaliste, e cila kombit shqiptar i duhej dhe vazhdon t’i duhet edhe sot si buka e përditshme, për shkak të copëtimit të trojeve të tij etnike prej shovinizmit evropian, me shovinizmin rusomadh në krye.

Që lexuesit e nderuar të binden për natyrën egërsisht terroriste të Partisë Komuniste të Shqipërisë dhe të Partisë së Punës të Shqipërisë kundër forcave nacionaliste, le të lexojnë citatet mjaft kuptimplote që autori ka radhitur në faqen e pasme të kopertinës së këtij libri. Këtu unë po citoj vetëm dy prej tyre. Në të parin bëhet fjalë për një krim barbar të kohës së luftës, kurse në të dytin për një krim jo më pak barbar pas viteve të luftës, të periudhës së luftës së egër të klasave:

“Çeta komuniste e Agush Gjergjevicës, kapi në Melçan të Korçës Bexhet dhe Xhevdet Bulgarecin. Këta u masakruan në mënyrë barbare të pashembullt, duke u prerë hundën dhe veshët, duke u nxjerrë sytë, duke u thyer nofullat dhe krahët dhe duke u prerë organet seksuale”.

“Në kampin e Tepelenës: brenda 6 muajve, një nëne nga Elbasani i vdiqën 5 nga 6 fëmijët e saj… Një nënë tjetër, komunistët e detyruan të dilte në punë, duke lënë në kapanon vajzën me temperaturë. Kur u kthye e gjeti të vdekur”.

Mendoj se mbarë lexuesit me formim nacionalist, i janë shumë mirënjohës Enver Lepenicës, autorit të këtij libri të vëllimshëm prej 576 faqesh, për informacionin shterues që ka sjellë në të për Partinë e Ballit Kombëtar, të mbështetur tërësisht në dokumente arkivore. Do të ishte me shumë interes që historianët t’i rekomandojnë Ministrisë së Arsimit që ky libër të përfshihet në listën e librave shtesë, në ndihmë të studimit të historisë së Shqipërisë të periudhës së luftës antifashiste.

Me këtë libër, i katërmbëdhjeti në korpusin e veprave të botuara deri tani, të cilat zënë një vëllim të përgjithshëm prej 5300 faqesh, Enver Lepenica ka dhënë një kontribut të shquar për sqarimin e shumë të vërtetave në lëmin e historiografisë shqiptare që prej shpalljes së pavarësisë e deri në vendosjen e pluralizmit dhe pas tij.

 

24 nëntor 2014

Kur romansierët shndërrohen në historianë e historianët shndërrohen në teologë!

09/12/2014 Lini një koment

Dr. Muhamed MUFAKU

 

KUR ROMANSIERËT SHNDËRROHEN NË HISTORIANË E HISTORIANËT SHNDËRROHEN NË TEOLOGË!

Prof. Muhamed Mufaku (Arnauti)

Prof. Muhamed Mufaku (Arnauti)

Me befasi vërtet të madhe e lexova (me vonesë) shkrimin “Ismail Kadare godet ashpër qarqet islamike në Kosovë”, i botuar në gazetën “Zëri” me datën 18 nëntor 2014, e pastaj edhe librin e shkrimtarit tonë të njohur Ismail Kadaresë “Mëngjeset në kafe Rostand” (Tiranë 2014).

Kuptohet, Kadareja viteve të fundit po bëhet figurë problematike me esetë e tij, pasi që nuk po krijon më. Si duket, mungesën e shkrimeve të mirëfillta letrare, dhe për ta mbajtur emrin të pranishëm në opinion, merret me gjërat provokuese. E them këtë duke u bazuar në shkrimin e fundit të tij, akuzë ndaj meje, që e “fabrikon” duke u mbështetur te citati i tjetërkujt, e jo te libri im që nuk e ka lexuar dhe, besoj, as që do ta lexojë ndonjëherë. Nuk është i rastit që mu për librin e tij të fundit me ese “Mëngjeset në kafe Rostand”, u botua në Tiranë artikulli analitik i prof. dr. Hysamedin Ferajt: “Kadareja, gabi i mendimit shqiptar“, i cili ka të bëjë me temat e shtruara këtu nga Kadareja.

Nga libri i tij “Mëngjeset në kafe Rostand” është nxjerrë fragmenti që u botua te gazeta “Zëri”, ndërkaq nëse lexohet në tërësi libri me ese i shkrimtarit, e shohim Kadarenë si historian dhe, me një lloj prepotence, përpiqet të bindë opinionin se vetëm ai e di mirë historinë e kombit tonë, se vetëm ai ndan thirrje shkencore kush është historian e kush nuk është historian, etj. Por, për fat të keq, këtu “historiani” nxjerr gjykime e akuza të rënda në bazë të trillimeve dhe të gjysmë të vërtetave kundër meje, sa që (kësaj i thonë ironi) më nxjerr “pranë Serbisë në orët e këqija të saj”, kurse dihet ç’fushatë ishte kundër meje në shtypin serb pas 1981, kur Kadareja ishte figurë e privilegjuar e regjimit monist në Shqipëri.

Deri tani Kadareja u shfaq me qëndrime antiturke, antiaziatike, antikomuniste e antiislame, që i lidh ato me mjeshtëri, kurse tani merret me “makthin” e “arabizmit” të shqiptarëve. E për këtë niset nga disertacioni im “Lidhjet letrare shqiptare-arabe” që u mbrojt në Universitetin e Prishtinës në vjeshtë të vitit 1981, dhe u botua si libër në Tiranë më 2009. Pasi që në hyrje është dashur të shkruhet për lidhjet historike është përmendur një traditë e pasur që trashëgohej me shekuj te shqiptarët e te arabët për “prejardhjen arabe të shqiptarëve”. Edhe pse në disertacion flitet shprehimisht se “këto mendime nuk marrin vlerë shkencore” (f. 28 nga disertacioni i botuar në Tiranë), Kadareja kapet me një fragment për të dëshmuar tendencën e re të rrezikshme për “arabizmin” e shqiptarëve!

Kadareja në vend që të lexojë librin tim, ai mbështetet në një vështrim të librit të tjetrit “Shqiptarët në botën arabe” nga orientalisti shqiptar Ermal Bega, për ta shndërruar në përrallë satirike në stilin kadarejan. Kadareja, me fjalë të tjera, nuk mbështetet në librin tim, sepse për traditën e përmendur aty e kam si burim librin e A. Stipçeviqit “Ilirët” që tregon versionin e hershëm fenikas-grek e legjendës për djalin e mbretit fenikas Agnor, i cli doli në Perëndim për të kërkuar motrën e vet të humbur, Europën, prej nga kontinenti e mori emrin që do të thotë Perëndim në gjuhën fenikase, por në Ballkan u vendos dhe u martua duke pagëzuar djalin e tij të parë me emrin Ilir.

Për të dëshmuar se kjo tezë (prejardhja arabe e shqiptarëve) lindi me porosi në kohë të duhur për shqiptarët (pas demonstratave të marsit 1981), Kadareja nuk ngurron të trillojë gjithçka. Ai, për momentin që atij i është dashur të tregohet historian, nga shkrimet e disertacionit në fjalë (që, po e përsëris, nuk e ka lexuar) paraqet këtë skenë si të ishte pjesë e historisë, e jo pjese e ndonjë romani të tij. Ja çfarë shkruan: “Në universitetin gjysmë të braktisur, ndërsa shokët copëtoheshin nga tanket, në një kthinë të heshtur, një student nga Peja vijonte të shkruante doktoratën e vet “Zanafilla arabe e shqiptarëve”. Është doktor i ardhshëm Muhamed Mufaku. Ai që do t’i gjendej pranë Serbisë në orët e këqija të saj. Më pranë se tanket. Doktorata e Mufakut tridhjetë e ca vite më parë dëshmon se projekti i turqizmit të Shqipërisë nuk ka qenë asnjëherë një frymëzim i rastit” (f. 172).

Sikurse shihet këtu, Kadareja nuk ngurron të më shpallë për tradhti sa që jam gjendur “pranë Serbisë në orët e këqija të saj”, madje “më pranë tankeve”, që është baras me një dënim me vdekje morale. Mirëpo, këtu “historiani” Kadare nuk përfill të vërtetat e njohura, se disertacioni në fjalë (mund të shikohet e vërtetohet në arkivin e F. Filozofik) u krye në fund të vitit 1980 e u formua komisioni përkatës në fillim të vitit 1981. Për shkak se në komision ishte një profesor shqiptar nga Universitetit i Stambollit (Nezif Hoxha), procedura për mbrojtjen u vonua deri në tetor të vitit 1981. Po ashtu, menjëherë pas mbrojtjes së disertacionit filloi edhe fushata e shtypit serb kundër meje, për çka jam detyruar ta lëshoj Kosovën në verë të vitit 1987.

Përkundër trillimeve, Kadareja i jep vetes të drejtë të vendosë kush është historian e kush nuk është. Ai me “respekt” tregon emrin tim të plotë, kurse nuk tregon as emrin e historianes së njohur franceze Nathalie Clayer, duke e konsideruar “historiane amatore” pse e përdor nëntitull “Lindja e një kombi me shumicë myslimane në Evropë” për veprën e saj kapitale “Në fillimet e nacionalizmit shqiptar”. Për Kadarenë, pra, është trillim të thuhet një e vërtetë (komb me shumicë myslimane në Evropë), kurse N. Klayer do të bëhet “historiane profesionaliste” nëse thotë sikur dëshiron Kadareja. Është edhe një intencë tjetër të më shmangë nga profesioni shkencor i historianit që merrem tërë jetën. Në “Zëri” jam shndërruar edhe në teolog, ku thuhet se Kadareja në këtë libër të ri “godet disa teologë të islamit në Kosovë, të cilët i akuzon për tjetërsimin e identitetit shqiptar”, ndërkaq në librin e tij Kadareja nuk sulmon me emër ndokënd tjetër në Kosovë, përveç meje. Për një “historian” si Kadare jam “dikush nga Peja”, pra nuk jam anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës dhe bartës i Medaljes Presidenciale për Merita më 2012, me një stazh pune universitare 40-vjeçare e me shumë libra për Shqipëri e Kosovë në mesin e tyre edhe autor i librit “Kadareja në mes të letërsisë dhe politikës” që doli në Amman më 2005 dhe u shit shumë shpejt. Tani, pas këtij libri të fundit të Kadaresë po më duket shumë e arsyeshme të nxirret sa më shpejt një ribotim i librit në fjalë, kuptohet me plotësime të reja.

 

Burimi: http://zeri.info/kultura/9847/kur-romansieret-shnderrohen-ne-historiane-e-historianet-shnderrohen-ne-teologe/

Gëzuar pavarësinë!

08/12/2014 Lini një koment

Enklid PELARI

 

GËZUAR PAVARËSINË!

…pavarësia, toleranca fetare e nacionalizmi si tabu dhe fenomeni Esat Pashë Toptanit si klisheja shekullit…

pavarësia

NË LIDHJE ME PAVARËSINË

Faktikisht të flasësh për tolerancën fetare e pavarësinë si koncept është një tabu për të cilën kanë guxuar të flasin fare pak hoxhallarë, por ata që guxuan ishin më të mirët. Trajtimi hoxhallarëve që flasin për këto tema si “sandwich” nuk ndodh vetëm në ditët tona, por ka ndodhur që në ditët e para të pavarësisë. Hafiz Ali Korça dhe Ibrahim Dalliu janë disa prej tyre. Patriotët shqiptarë jomyslimanë a laik i konsideronin këta si fanatikë, ndërsa vetë myslimanët i konsideronin këta hoxhallarë si renegatë.

Këtë e vë në dukje Hafiz Ali Korça në librin e tij; “Shtatë ëndrrat e shqipërisë” kur thotë; “…kur luftoja për gjuhën shqipe quhesha latinxhi, përbuzesha e dënohesha me vdekje nga myslimanët, kurse tani që u formua një shqipëri e unë përpiqem për islamin, duke hapur edhe një medrese filluan të më thonë fanatik’’ –aludon për jo myslimanët. Po ashtu Ibrahim Dalliu rrëfen në kujtimet e veta se ai ka hequr njësoj si Hafiz Ali korça dhe se është burgosur për qëndrimet e tij qoftë nga Turqit, qoftë nga rebelët e Haxhi Qamilit.

Rebelimi myslimanëve karshi tyre vinte për shak të qëndrimit që shumë hoxhallarë si Ibrahim Shkupi, Vehbi Dibra, Sherif Langu, Ferid Vokopola, Valdrin Dibra, Hafiz Ali Korça, Ibrahim Dalliu etj mbajtën për gjuhën shqipe, shkëputjen nga Turqia dhe pamvarësinë e shtetit shqiptarë duke nënkuptuar kështu edhe tolerancën fetare në të. Por në fakt, po të analizojmë të gjitha rrethanat dhe faktorët historike –sipas koncepteve të Ibën Haldunit- del në pah se kjo ishte pikërisht edhe elokuenca dhe gjenialiteti i këtyre hoxhallarëve që ‘’shpëtuan’’ myslimanët në veçanti edhe shtetin shqiptarë në përgjithësi.

Nëse myslimanët atëmot do kishin bërë hixhret sot shqipëria do ishte sllave a greke –sipas parashikimit të Syrja Vlorës, i ati Eqeremit, që e thotë këtë në kujtimet e veta-  dhe brezat e tyre do ishin duke vuajtur psh në Sirinë e sotme. Sepse shumëqysh atje u shpërngulën. Së dyti rënia e perandorisë Otomane la pas shumë rezerva dhe dëshirë hakmarrjeje tek ndërkombëtarët, sidomos tek fqinjët. Bernard Luwis thotë se Islami është i vetmi qytetërim që e ka kërcënuar qytetërimin perëndimor dy herë. Dhe përmend rrethimin e dytë të vjenës nga Otomanët si një ndër kërcënimet kryesore. Pra përpara këtyre rezervave ndërkombëtare, sidomos e gjendur tek fqinjët që mezi po prisnin rastin e parë për tu hakmarrur dhe paraqitja përpara tyre të një shqipërie jo ‘’turke’’ –sepse turq etiketoheshin myslimanët dhe pikërisht për këtë urreheshin më shumë sesa për vet faktin e të qenit mysliman- ishte gjetja dhe sjellja më inteligjente që bënë hoxhallarët për ta shpëtuar vendin dhe myslimanët. Rrjedhoja e ngjarjeve historike e pohon këtë gjë sot më shumë se kurrë.

 

NË LIDHJE ME TOLERANCËN FETARE

 

Toleranca fetare nuk është një ndër ‘’oportunitetet’’ që kemi për të jetuar në paqe, por faktikisht i vetmi ‘’oportunitet’’ që kemi. Toleranca fetare është një bishë që çuditërisht në kulmin e tërbimit fle dhe në kulmin e gjumit shpeshherë zgjohet e tërbuar. Historia na ka rrëfyer se shqiptarët megjithëse nuk njihen për ndonjë zbatim rigoroz të fesë, kur vjen puna tek lufta ata janë të parët që rrëmbejnë armët për hir të saj. Çka do të thotë se rrezikohet vëllavrasja.

Këtë gjë e din më së miri edhe ata që i trubullojnë ujërat e tolerancës. Ben Blushi megjithëse është marrë shumë me myslimanët sërish del në konkluzionin se duhet të ndajmë të njëjtin shtrat me këtë ‘’egërsirë me jatagan’’ aludon për tolerancën fetare. Ndërsa Ismail Kadare, pavarësisht thirrjeve që shqiptarët ta lenë islamin dhe ti kthehen fesë të së parëve –në fakt ky imiton verbërisht Nolin dhe Konicën në këto që bën dhe nuk i ka të tijat, rrjedhimisht CENSUS-i fundit tregoi se edhe ky dështoi në thirrjet e tij po ashtu siç dështuan ata para 100 vjetësh- në lidhje me tolerancën fetare thotë: ‘’Harmonia fetare sa ç’është madhore si ngrehinë, aq është dhe e brishtë, mjafton e çara e parë serioze, mjafton radikalizmi i njërit prej besimeve që ngrehina të shembet…’’.

Siç e shohim edhe vet këta eksponentë, të cilët përfaqësojnë respektivisht -të themi- elitën Ortodokse dhe tjetri atë Katolike nga njëra anë si dhe njëkohësisht janë më ekstremistët që trazojnë ujërat e tolerancës fetare nga ana tjetër, sërish thërrasin në harmonizimin dhe bashkëjetesën e besimeve si të vetmen mënyrë për të pasur një shtet, një punë, një fe apo një jetë larg luftërave, larg trazirave dhe larg konflikteve të dhunshme të cilat në rastin më të parë do ta ndanin shqipërinë ‘’llokma-llokma’’ e më pas do ja hidhnin qenve të parë të uritur që do i dal përpara, siç edhe është bërë me të. Së fundmi janë myslimanët, të cilët duke marrë në konsideratë numrin mazhorativ, kanë edhe rrolin dhe meritën e udhëheqjes së kësaj bashkëjetese. Shyqyr Zotit xh.sh deri më sot nuk ka pasur ndonjë lajthitje nga përfaqësuesit e fesë e as nga besimtarët përveç disa rasteve sporadike të cilat unë i etiketojë si ‘’Esatpashtoptanizmi modern’’.

Ashtu siç Esat Pashë Toptani një karrierist i thekur tentoi të ngrinte shtetin Islam me shpresën e madhe se perandoria Otomane do rimëkëmbej dhe kur pa se ajo u rrëzua atëherë e drolli me Italinë, po ashtu edhe këta pseudo-intelektualë myslimanë akuzojnë çdo udhëheqës fetarë apo teologë që i qëndron linjës së ndjekur nga sa thamë më lartë, si heretik, si viktima të katolikocentrizmit, apo si katolikë, si laikë, si renegatë, si të ç’islamizuar, si…etj. Kur myftiu Tiranës i tha Esat Pashës se na harrove edhe shtetin Islam, ky i fundit ia ktheu; ‘’Jam i juaji dhe s’ju kam harruar por superfuqitë nuk lenë vend për momentin për një shtet islamik.’’ Ky manipulator tipik për karrieristët, që më pas shoqëroi Princin Vid dhe ja rrakëllente ndonjë gotë përpara se të dilte në medja dhe i cili në fund i bëri puç edhe këtij, egziston edhe sot në ditët tona.

Këta pseudo-akademikë të cilët i venë dituritë në shërbim të tyre dhe nuk i shërbejnë dijes, tentojnë të djegin shqipërinë për një karrige a post si Ceno Beg Kryeziu dhe që nuk vetsakrifikohen për asnjë çast për të mirën e vendit, fatkeqësisht kanë qenë, janë dhe do vazhdojnë të egzistojnë edhe në të ardhmen. Problemi qëndron se për të kërkuar pushtet kanë zgjedhur armën më të rrezikshme; ‘’Propagandën se Islami po asimilohet, teologët janë manipuluar apo shitur dhe se këta na qënkërkan shpëtimtarë nga ”kryqëzatat” si Mehdiu që lufton dexhallin’’. Kanosja me luftë për të marrë pushtet njihet edhe nga historia. Pak më lartë jo më kot përmenda Ceno Beg Kryeziun i cili ngrinte armata të armatosura kundra Zogut dhe kur Zogu e bënte ministër, atëherë Ceno qetësohej. Mirëpo këto deklarata folklorike për hir të së vërtetës gjejnë mbështetje, megjithëse të vakët ndër njerëz, dhe vazhdojnë të mbeten kërcënim imanent për shqiptarët po aq sa deklaratat e Kadaresë dhe Blushit. Fatkeqësisht ashtu siç këta synojnë një çmim nobel apo një karrige ministrore duke baltosur fenë –kjo nuk ja ul aspak vlerat e tyre letrare që kanë- po ashtu edhe Esat Pashë Toptanët modern baltosin tolerancën fetare, duke kanosur kështu të vetmin oportunitet që kemi për të jetuar si fetarë e si shqiptarë.

Ata që e dinë, historia e Profetit a.s është shembulli asaj sesi ai a.s bëri marrëveshje me hebrejtë dhe të krishterët në Medine brenda shtetit të tij, pa i cënuar ata dhe fenë e tyre. Esat Pash Toptanët bëjnë marrëveshje kur përfitojnë një post, sepse ata i shërbejnë ambicies së tyre, me pretekstin se ambicja e tyre do i shërbejë islamit, por ne e dimë shumë mirë se feja veç me ambicie nuk ngritet, por me sinqeritet dhe vlera. Kjo është receta që hoxhallarët e urtë e të ditur të vendit para një shekulli gjetën dhe lanë trashëgimi nga pas për një jete të shëndoshë shqiptare dhe fetare. Logjika tyre ishte e thjeshtë dhe e pastër, kush e don fenë e don tolerancën fetare, pasiqë ajo -toleranca fetare pra- është kriteri i vetëm egzistencial i saj. Kjo logjikë mbetet në fuqi edhe sot. Ata që proklamojnë të kundërtën janë si shembulli atij që thotë hidhi poshtë ilaçet e mbështetju Zotit, sepse alternativë tjetër në trajtimin e çështjes nuk ka(në).

Në njëqind e kusur vjetorin e pavarësisë, pavarësisht të gjithave, ne urojmë shqipërinë për Pavarësinë, urojmë për lirinë e ushtrimit të fesë dhe urojmë shqiptarët që të kenë një jetë të lumtur, të begatë dhe harmonike midis tyre. E ç’është më shumë urimi kur e mendon, sesa një lutje (dua) që drejtohet nga posht-lart tek i madhi Zot xh.sh, për të voglat krijesa që Ai xh.sh i krijoi të brishta në mënyrë që ato të drejtohen kah Ai xh.sh.

Vojvodët shqiptarë në manastiret e Kosovës (1-7)

05/12/2014 Lini një koment

Faton Bajram MEHMETAJ

 

VOJVODËT SHQIPTARË NË MANASTIRET E KOSOVËS (1-7)

Manastiri i Deçanit

Çështja e vojvodëve dhe roli i tyre historik është trajtuar nga studiues të ndryshëm, në kohë e hapësirë të ndryshme dhe mënyra të ndryshme. Përveç disa shkrimeve burimore dhe literaturës së varfër, për këtë temë kam bërë hulumtime për çështjen në shqyrtim në terrenet e Deçanit, Tropojës, të Rugovës etj. dhe gjithë materialin e tubuar e kam shtjelluar sipas metodës historike – krahasimtare, duke u kushtuar kujdes çështjeve bosht të problemit.
Do të përpiqem ta sqaroj nocionin e titullit (gradës) “vojvodë”, rolin e vojvodës e veçanërisht do të trajtohen vojvodët shqiptarë në mbrojtjen e manastirit të Deçanit, të Patrikanës së Pejës dhe të kishës së Deviçit. Në manastire e kisha të tjera në Kosovë, po edhe gjetiu, nuk kam mundur ta has emrin e ndonjë vojvode në ndonjë kishë tjetër. Prandaj, objekt studimi në këtë punim janë vojvodët shqiptarë në kishat mesjetare serbe të Deçanit, të Patrikanës së Pejës dhe të Deviçit.
Sipas veprës “Istorijski Leksikon Crne Gore”, Podgoricë, 2005, emërtimi “Vojvoda” ka qenë titull ushtarak mesjetar (komandant ushtrie, urdhërdhënës). Si titull i krerëve paraqitet në Mal të Zi (Dukla) në kohën e Ballshës së Dytë (1385), ndërkaq Ballsha III e ka shfrytëzuar titullin “Vojvodë i Madh”.
Edhe Stefan Crnojeviq e ka fituar titullin vojvodë nga Republika e Venedikut në vitin 1451 e të njëjtin titull Republika Venedikase ia pranoi në vitin 1466 edhe birit të tij, Ivanit. Pasi erdhi në pushtet Ivan Crnojeviqi ka shfrytëzuar titullin qeveritar zotëri, ndërsa titullin vojvodë e kanë pasur qeveritarët e tij më të lartë. Në një diplomë Ivan Crnojeviqi përmend vojvodët Toma (Ðurađ) Gjuragjin dhe Vuken. Pasi humbën pushtetin Crnojeviqt (Kryezinjt), titulli i vojvodës i ka takuar njeriut të parë në fis – kreut të fisit ose kreut të disa fiseve. Titullin e vojvodës e ka fituar personi përmes vendimit të Kuvendit (Zbora). Vojvodë nuk kanë pasur të gjitha fiset malazeze, por kryesisht ato më të mëdhatë. Titulli vojvodë ka qenë i trashëguar.
Në shek. XVIII si familje vojvodësh përmenden: Vukashinoviqi, Petroviqi-Njegoshi, Vukotiqi, Vujoviqi, Miliqi, Vojvodiqi, Raduloviqi, Miçunoviqi, Martinoviqi, Boljeviqi, Gjurashkoviqi, Stjepanoviqi, Drekalloviqi, (Drekallajt), Mijushkoviqi, Piletiqi…
Me vënien e rendit shtetëror në Mal të Zi, titulli i vojvodës nuk kishte rolin e komanduesit, por merr karakter nderi, prandaj në deceniet e para të shek. XIX, ai titull nuk ka sjellë kurrfarë qeverisjeje në fis e as në shtet. Në gjysmën e shek. XIX, knjaz Danillo e knajz Nikolla u kanë ndarë thirrjet vojvodë shumë njerëzve, kryesisht atyre që ishin në krye të shtetit ose atyre që janë dalluar për cilësitë e larta në fisin e tyre (Masho Vrbica, Ilija Pllamenac, Lazar Soçica, Marko Miljanov – Vojvoda i Kuçit). Prijësit malazezë u kanë dhënë titullin vojvodë edhe të huajve që kanë jetuar në Mal të Zi – mitropoliti Pjetri II ia dha titullin vojvodë Millorad Medakoviqit e knjaz Nikolla Simo Popoviqit.
Prej 1858 është përdorur në Mal të Zi titulli Vojvodë i madh, që iu ka ndarë Mirko Petroviq Njegoshit dhe vëllai të knjaz Danillës që me këtë të dallohej nga vojvodët tjerë malazezë. Titulli vojvodë i madh ka qenë i trashëguar nga familjet qeveritare dhe e kanë bartur atë titull djemtë e kral Nikolles – Mirku e Pjetri.
* Fjala “Vojvodë” rrjedh nga fjala voevoda e gjuhës së vjetër serbe prej nga u përhap edhe në gjuhët tjera sllave, ndërsa ekuivalenti i kësaj fjale dux rrjedh nga latinishtja dhe emërton kreun e luftës. Në kohën e romakëve fjala dux përdorej për emërtimin e komandantëve të trupave barbare ndihmëse, që e kanë shfrytëzuar me rastin e shpërnguljes së popujve krerët e popujve gjerman për të legjitimuar qëndrimin e tyre në hapësirat e mbretërisë së vet. Me kalimin e kohës, në shumë shtete, ky titull ishte trashëguar dhe përdorej si titulli fisnik pas kralit. Shpesh ky titull është përdorur për pjesëtarët e familjes mbretërore, për t’u dalluar nga vojvodët tjerë. Në disa shtete që flasin gjuhën gjermane ky titull përdoret edhe si herzog (herceg) që ndonjëherë mund të përkthehet edhe si knez (knjaz). Lidhur me Vojvodët flet edhe fisnikja e Kotorrit, Mariana Bolice Kotoranina, ne vitin 1614, me rastin e vizitës së saj të Sanxhakut të Shkodres i ka paraqitur besnikrisht në ditarin e saj te gjitha qytetet, krahinat, fshatrat, numerin e shtepive dhe banoret, ritet, zakonet, pasurite dhe armatimin e popullates te ketij sanxhaku, qe ajo me krenari e quan shpesh Dukati i Shkodres. Mes tjerash Kotoranina ne ditarin e vet cek se: Ne qendrat e banimit jane dhe Vojvodët, qe janë ekzekutuesit e drejtësisë, për të thënë me saktë janë gjyqtaret, që ndeshkojnë këdo qe ngre krye kundër turkut, si dhe këdo qe shkel rregullat dhe ligjet, duke i dënuar me burg dhe me gjoba te rënda Ne kroniken e Mariana Kotorranina, rezulton se sa here flet per shqiptaret i referohet besimit katolik te ritit roman, ndersa kur flet per malazezet dhe serbet i identifikon me ritin ortodoks, qe ajo shpesh e shkruan riti servo-greke. Kur flet per banoret turq, i referohet asaj pjese te vogel te popullates te ketyre trevave, qe eshte konvertuar ne musuman. Kjo menyre shkrimi eshte perdorur shume gjate mesjetes, por dhe ne shekujt e me vonshem, si rezulton ne shkrimet e shume prej kronikave te ketyre periudhave.
Vojvoda edhe tek serbet ka qenë titulli më i lartë në Ushtrinë e Mbretërisë Serbe dhe Mbretërisë Jugosllave deri në Luftën e Dytë Botërore. Është pranuar si titull i lartë nga Mbretëria Serbe më 23.10.1912, ku ishte titull i barabartë me gradën e feldmarshall dhe është ndarë vetëm për merita të luftës. Me këtë gradë janë emërtuar vetëm katër vojvodë të Mbretërisë serbe e asaj jugosllave gjatë Luftërave Ballkanike dhe Luftës së Parë Botërore: Vojvoda Radomir Putnik, Stepa Stepanoviq, Zhivojin Mishiq dhe Petar Bojoviq. Në Mbretërinë e Jugosllavisë i është ndarë titulli vojvodë i nderit vetëm marshalit franqez Franshe d’Epereu për merita të veçanta ndaj Sërbisë gjatë Luftës së Parë Botërore.
Çështja e vojvodëve shqiptarë në kishat mesjetare serbe të përvetësuara në Kosovë qëndron pak më ndryshe nga vojvodët e Malësisë së Mbishkodrës dhe vojvodët malazezë.
Në Mesjetë manastiret serbe nuk kanë qenë vetëm tempuj për lutje e adhurim. Ato ishin edhe vendtubime ushtarake për të sjellë norma e vendime shtetërore. Në tubimin kishtar në Shkup u pru Ligji (Zakonik) i Car Dushanit në shek. XIV, pas të cilit kishat e manastiret kanë qenë edhe institucione të arsimit, kulturës, shëndetsisë dhe përparimit e zhvillimit të bujqësisë – vendet nga janë dhënë urdhëresat për të gjithë banorët. Studiuesit mesjetarë serbë patën vënë roje në kishat e manastiret e tyre. Ato i ka ruajtur edhe qeveria turke gjatë sundimit në Ballkan. Ndërkaq, në shekujt XVI e XVII, kur u konsoliduan fiset shqiptare në Veri të Shqipërisë dhe në Nahijet e Gjakovës e të Pejës në Kosovë, u pa nevoja që këto monumente të rindërtuara dhe të përvetësuara nga administrata mesjetare serbe, të ruhen e të mbrohen nga banorët e vendit që përbënin kurdoherë mëse 90% të numrit të përgjithshëm të popullsisë.
Pa mbrojtjen e vendasve këto kisha e manastire do të pësonin shkatërrime e rrënime të mëdha.
Vojvodët shqiptarë në manastiret e kishat serbe kanë pasur privilegje feudale dhe kanë luajtur rolin kryesor për mbrojtjen e tyre.
Studiuesi dhe etnografi i njohur Mark Krasniqi ka konstatuar se vojvodët e kishave të vjetra mesjetare serbe e kanë pranuar këtë detyrë për arsye se e nderojnë Kanunin (Ligjin) e Lekë Dukagjinit, ku parashihen dënime të rrepta ndaj atyre që veprojnë në dëm të kishës; për shkak se në mënyrë solemne kanë dhënë besën që përmes fisit do t’i mbrojnë fetarët-priftët e xhakonët; sepse është nderim i madh të jeshë mbrojtës i një kishe; për shkak të kultit të çdo feje; për rrespektin e fuqisë shëruese të kishës dhe për mikpritjen e vëllazërisë kishtare. Momenti i pagesës së vojvodës së kishës nuk ka ndonjë rëndësi të veçantë, sepse është paguar një vojvodë, ndërsa kishën e ka ruajtur gjithë fisi. Kishën e Deçanit e kanë ruajtur vojvodët e Gashit, ndaj studiuesi i mirëfilltë i kishave antike të Dardanisë, dr. Muharem Cërabregu, në studimet e tij e quan kishën e Deçanit – Kisha e Gashit, atë të Deviçit e quajnë Kisha e Berishës, ndërsa Patrikanën e Pejës e quajnë edhe Kisha e Kelmendit, sepse ka qenë vojvodë Zhujë Veseli i Vëllazërisë Nikçi i fshatit Shtupeç i Madh i Rugovës.
Me këtë mund të thuhet se gjatë mesjetës, edhe para ndërtimit të kishave mesjetare serbe, ka pasur kisha e faltore ilire të ritit ortodoks greko-bizantin e romak. Kisha të tilla paleobizantine ka pasur shumë në Dardani (Kosovë e sotme) sidomos në Rrafshin e Dukagjinit të sotëm, të ndërtuara në shekujt IV-VI të epokës sonë. Kësokohe u ndërtuan fortifikimet në Radac (të Pejës), në Dollc, Korishë (Kabash të Prizrenit), Harillaq, ndërsa në trevën e sotme të Deçanit, në fshatin Belle ishte ndërtuar Kisha e Shën Nikollës dhe fortifikimet e faltoret ilire të asaj kohe në këtë fshat të lashtë (tani s’ka banorë në të) që kanë mbetur gjurmët arkeologjike edhe sot e kësaj ditë, siç janë vizatimet e mbishkrimet në shpellat e shumta në terrenet e katundit të Bellesë, mandej Veku i Krajlicës dhe gjurmët e rrugëve dhe pikëvrojtimeve të këtyre anëve të përdorura aq shumë në kohën antike ilire-romake.
————————————-
Ekzistimi i kishave paleobizantine
Gjurmët e kishave paleobizantine të shekujve IV-VI të e. re, të botës antike, gjenden sot edhe në fshatin Llukë e Epërme, ku i thonë një vendi “Kisha e Zefit”, mandej në fshatin Beleg të Deçanit, pos të tjerash, gjenden gjurmët e kishës së vjetër. Ka pasur kisha e faltore ilire edhe në fshatin Gramaçel, në Junik, në Irzniq, në Deçan ku janë edhe sot rrënojat e kishës ilire në afërsi, të kishës së Deçanit, në pjesën jugperëndimore, ku kanë qenë edhe dy fshatra që janë zhdukur gjatë moteve. Kisha të vjetra paleobizantine ka pasur edhe në Botushë, e në shumë fshatra të tjera të Rrafshit të Dukagjinit që po përmendi këtu vetëm edhe kishën e Korishës (Kabashit – të Prizrenit) dhe Kishën e njohur paleobizantine në Isniq, mandej në paralagjen mesjetare që i kanë thënë Bivolari (në vitin 1330) e më vonë Bivolak (që sot i thonë Divolaçe).
Ruajtja e kishave mesjetare serbe nga etnosi vendas – nga shqiptarët dhe stërgjyshërit e tyre, veçmas në rajonet e Dardanisë (Kosova e sotme) është një traditë e shqiptarëve që nga kohët antike e deri në ditët tona.
“Themeluesi i perandorisë botërore” – Justiniani i Madh ka lindur në Dardani në fshatin Tauris pranë fortesës Bederiana (në mes të Podujevës e Prishtinës së sotme) ku, sipas Prokopit, (historian i Justinianit të Madh) Justiniani themeloi qytetin Justiniana Prima në shek. VI (që u shkatërrua në fund të shek. VII) ku pallati i peshkopit dhe tetë bazilikat paleokristiane, vërtetojnë se ky qytet, siç shkruante Prokopi, ishte qendra e kryepeshkopit të ilirëve. Qendër tjetër e dardanisë me prejardhje nga koha e hekurit ishte Scupi (Shkupi), që u bë qendër kishtare e dardanëve në vitin 325 të e. re, kur Konstantini organizoi Konsilin e Parë, ku përmendet emri i peshkopit të Dardanisë. Duhet cekur se Mariana Bolice Kotoranina, ne vitin 1614, gjatë kohës sa e kishte vizituar Sanxhakun e Shkodres mes tjerash kishte shkruar: “Ne grykderdhjen e Liqenit të Shkodres ku derdhet lumi Buna ne qytetin e Shkodres afersisht 24 milie ne San Serghio (San Serxhio – Shirgji), ku ndodhet një kishë e vjeter e ndertuar ne argjinaturen e lumit, ishte rindertuar nga mbreteresha Helena (me origjine franceze), qe i a dedikoj Shen Serxhios dhe Bakut. Fisnikja Kotorranina, nuk harron te theksoj se kjo kishë katolike, u rindertua me 1306 nga mbreteresha Helena, e shoqia e Car Uroshit, i cili ne ato vite, detyronte me forcë konvertimin e katolikëve ne ortodoksë- Popullata shqiptare i rezistoj për kohë te gjatë kësaj dhune, por persekutimet e vazhdueshme e te egra ndaj shqipetareve i detyruan një pjesë të banoreve të zonave malore, të migrojë në jug dhe në Venecia”.
Krishterimi, siç dihet, u përhap në Evropë në shek. IV. Në Dardani krishterimi u përhap në shek. IV, por, sipas historianëve, territori i Dardanisë kishte pranuar shumë më herët krishterimin. Dokument për këtë janë martirët dardanë Flori dhe Lauri, që kanë zhvilluar aktivitetin e tyre në shek. II të e. re (pas Krishti). Në dokumentin “Acta Sanctorum” përmendet atdheu i këtyre martirëve – Dardania si dhe vendi i martirizimit Ulpiana. Po ashtu ka të dhëna se në Konsilin e Niçes ka marrë pjesë edhe peshkopi i dardanëve “Dacus Dardaniae”.
Kur flitet për kishat paleobizantine në Dardani, do theksuar faktin se në vitin 395 të e. re (pas Krishti) Perandoria Romake u nda në dy pjesë: në atë të Lindjes me kryeqytet Kostandinopojën, që u quajt Perandoria Bizantine – Bizanti dhe në Perandorinë Romake të Perëndimit me kryeqytet Romën. Dardania dhe pjesa më e madhe e rajoneve ilire mbetën nën juridiksionin fetar të Bizantit dhe dardanët pranuan fenë e krishterë të ritit greko-bizantin, ndërsa banorët e Shqipërisë Veriore dhe shumë qytete bregdetare të Ilirisë mbajtën fenë e vjetër katolike të ritit romak deri në ditët e sotme.
Në kohën antike ilire-romake, në shek. IV e V në Dardani ka pasur dioqeza në Scup, Ulpianë, Diokletianë, Justiniana Prima, në Stobi (Shtipi – Maqedoni) etj. Në vitet 552-559, të e. re, siç thonë historianët, në Dardani kanë shpërthyer revolta të mëdha fetare në qytetin Ulpiana për shkak të vendimit “Tria Capitula”, të Papa Virgjilit, me të cilin vendim nuk pajtoheshin drejtuesit e fesë dardane, të cilët nuk ia nënshkruan papës dënimin e “Tria Capitula”. Ky dokument i vjetër ka rëndësi të madhe se aty përmendet e gjithë peshkopata e Dardanisë dhe përfaqësuesit e saj nga Dardania, si arqipeshkëvi i Justinianës së Parë – Benatin; Sabini nga Zapara, Profekti nga Naissus dhe peshkopi i Justinianës Secunda – Pali etj. dhe janë përmbledhur të gjitha letrat e ruajtura për Kishën Dardane. Në novelën e dytë perandori me origjinë dardane Justiniani i Bizantit rregulloi statusin e arqipeshkvit të Justiniana Prima, prandaj “prania e kishës që ishte e lidhur me popullsinë autoktone të krishterë dëshmon se Dardania nuk u sllavizua nga paganët e stepave” (Mund të vërehet fusnota edhe këtu në vazhdim (p. sh. L. Përzhita, vep. e cit. f. 72). Përpara lindjes së marrëdhënieve feudale, sipas kanunit del se prona ishte fisnore dhe mbrohej bashkërisht, shoqëria ndërtohej mbi lidhje gjaku midis njerëzve dhe shprehej në disa fise, me nënndarje në këmbë fisi, vëllazëri, barqe e familje; pushteti shoqëror i përkiste aristokracisë fisnore (me emra të ndryshëm: pari, krerët, pleqtë, çekiçët, vojvodët etj. Lidhjet familjare janë tepër të forta te shqiptarët. Kryetari i familjes është drejtuesi i saj. Ai drejton punët dhe zbatimin e vendimeve, të cilat merren bashkërisht. Bijtë e nipat, edhe pas martesës, vazhdojnë të jetojnë së bashku, në grup. Ka familje që banojnë nën një strehë ose në të njëjtën rrethojë, anëtarët e të cilave arrijnë në gjashtëdhjetë apo tetëdhjetë persona. Çdo krahinë e vendit përbën një shtrirje të territorit, brenda të cilit mendohet se fshatrat janë të populluara nga banorë të së njëjtës familje. Kjo sepse fjala “familje”, në Shqipëri, ka një kuptim shumë të gjerë se kudo gjetkë. Me fjalën “fis” quhen një grup familjesh që rrjedhin nga i njëjti trung, ndërsa fjala “farë” tregon një lidhje më të ngushtë ndërmjet anëtarëve të një ose të disa prej këtyre familjeve. Këto lidhje familjare janë kaq të respektuara, sa banorët e një fshati, mysliman apo kristian qoftë, nuk martohen ndërmjet tyre. Titulli i autoritetit lokal i përket, si e drejtë, anëtarit më të moshuar të familjes kryesore dhe këshilltarët e tij janë nga më të moshuarit e familjeve të tjera. Në disa krahina malore të Shqipërisë Veriore, krerët e vërtetë janë “vojvodët” dhe “bajraktarët” (flamurmbajtësi) dhe Këshillin e përbëjnë të moshuarit, numri i të cilëve korrespondon në varësi të familjeve. Më pas vijnë “dovranët” (apo garantuesit) dhe “xhobarët” (një farë gjykatësi). Krerët dhe këshilltarët e tyre, në malësi “vojvodët” dhe “bajraktarët”, kujdesen për interesat lokalë dhe zbatojnë ligjet. “Dovranët” mblidhen dhe konsultohen me Këshillin sa herë që është kryer ndonjë krim apo kur interesat lokalë janë në rrezik. Detyra e “xhobarëve”, të zgjedhur midis familjeve më me kurajë dhe influencë, është të zbatojnë vendimet e marra nga Këshilli…
Kështu, për ta plotësuar kriteriumin etnik të rojtarëve të kishave mesjetare serbe që u thonë “vojvodë” ekziston nevoja e përparimit faktografik të shikimeve tona që të përqendrohemi në trashëgiminë fetare të Kosovës, të mitologjisë dardane, krishterimin e hershëm (paleokristian), kishat shqiptaro-bizantine, apostujt shqiptarë të krishterimit, luftëtarët shqiptarë të shampion krishterimit, siç thotë prof. M. Cërabregu në shkrimet e tij për Dardaninë.
Disa monimente paleobizantine në Kosovë (Dardani) qyteza apo fortifikime si dhe kishat dardane përbëjnë një lëndë me interes për kulturën tonë kombëtare. Mirëpo, duhet thënë se gjurmimi i kishave të hershme ortodokse dardane-bizantine në Kosovë është anashkaluar. Aktiviteti kryesor në këtë fushë të diturisë ka qenë drejtuar vetëm në kishat e periudhës së shekujve XIV e më vonë, siç konstatojnë historianët. Për këtë arsye u pa nevoja që, me rastin e shqyrtimit të vojvodëve shqiptarë në kishat mesjetare serbe, të shpjegohet sado shkurt e thjeshtë edhe koncepti i kishave paleokristiane në Dardani (Kosovë) sidomos në shekujt IV-VI, kur popullata dardane ishte ortodokse.
Kishat ortodokse dardane – bizantine të Kosovës janë të ngritura në vendet më atraktive brenda qyteteve ose në pjesët më ekzotike të vendeve natyrore. Janë të punuara në stilin bizantin dhe kanë veçorinë e teknikës së ndërtimit të kohës së Justinianit të Madh, me shtylla nga mermeri kuq e zi dhe i bardhë. Kështu, Kisha e Shën Mërisë në Prizren u ngrit në qendër të qytetit; Shënkolli i Pejës u ngrit në vendin e një kishe të kristianizmit të hershëm, ndërsa Kisha e Krishtit Pantokrator u ngrit pranë faltoreve ilire në grykën e Deçanit, pranë lumit Bistricë dhe Kronit Gushavci, ku vendi ka pamje madhështore.
————————————-
Simbolizmi shqiptaro-bizantin
Nën pushtimin e pansllavizmit dhe nën rindërtimet e “konzervimet” të bartura nga ekspertët pansllavistë, kishat shqiptare-bizantine të Kosovës u adaptuan dhe, sipas studiuesit M. Cërabregu, pësuan këto ndryshime:
– Është zhdukur simbolizmi shqiptaro-bizantin, gjegjësisht shqiponja dykrerëshe që mbizotëronte në altarët e kishave dhe përreth dritareve e dyerëve.
– Është ndërruar shkrimi dhe gjuha origjinale e zyrtare e kohës bizantine dhe është zëvendësuar me sllavishten e vjetër (gllagolicën).
– Janë zhdukur emrat e perandorëve bizantinë nën kujdesin e të cilëve u ndërtuan ose u rindërtuan kishat.
– Janë ndërruar nënshkrimet e artistëve bizantin që bënë dekorimin e kishave me freska dhe simbole.
– Janë ndërruar emërtimet e kishave p.sh.: Shënkolli i Pejës ndërrohet në Patrikanë; Shën Maria e Ulpianës në Graçanicë etj.
Ndërtesat e kishave serbe të mesjetës, ashtu si dhe në kohën antike të kishave paleokristiane, i ruajtën banorët vendas (autokton), në rastin e këtij shkrimi, vendet e shenjta si dhe kishat që u cekën në fillim të këtij shkrimi u ruajtën nga shqiptarët gjatë sundimit të Perandorisë Turke-Osmane, para dhe pas kësaj kohe.
Që nga koha e antikës greko-romake në Gadishullin Ilirik (Ballkanik) si qendra kishtare tradicionale ishin Roma dhe Konstantinopoja. Me ndarjen ndërmjet kishës lindore e asaj perëndimore në shek. XI (viti 1054) në Dardani (Kosovë) ekzistonin që të dy ritet: latine dhe ortodokse. Familja e dinastisë Nemanja (të fisit ilir Tribal që ishin sllavizuar) i takonte ritit latin. Ata duke zgjeruar sundimin e tyre nga lindja dhe jugu mbi territorin perëndimor të Bizantit d.m.th. nga Dukla në Rashkë dhe në Dardani ndodh një shkrirje e krishterimit në një kishë sinkretike. Vëllai i Stefan Nemanjës, Sava, që ishte dërguar në Konstantinopojë për t’u shkolluar dhe për t’u bërë lider fetar, me kthimin e tij themeloi kishën e pavarur kryepeshkopale me qendër në Zhiqë (Rashkë) duke iu përmbajtur ritit latin. Kështu, Dardania së pari kishte një kishë e pastaj edhe dy kisha (lindje-perëndim) kurse tani edhe kishën me natyrë dykonfesionale.
Dardania si dhe rajonet tjera të Ilirisë përkrahën dhe zhvilluan krishterimin në një masë shumë të madhe. I dhanë krishterimit shumë apostuj, ndër të cilët, apostuj me origjinë ilire ishin: Shën Jeronimi (përkthyes i biblës në gjuhën latine); Shën Konstantini, Niketa Dardanus (kompozitor i himnit të krishterimit); Shën Dhimitri, Shën Damiani, Shën Gregori i Nisës; Nifoni – patrik, Papa Klementi XI, Athena Gora (patrik i kishës ortodokse), Nënë Tereza.
Nga sa u tha këtu më sipër për apostujt ilirë dhe për shërbimin e tyre në rangje të larta të zhvillimit dhe të përhapjes së krishterimit, atëherë mund të konstatohet edhe në bazë të dokumenteve arkivore, se stërgjyshërit tanë Ilirët u shquan jo vetëm si ushtarë-luftëtarë dhe udhëheqës tradicional, por u shquan edhe si ndërtimtarët më të mirë të perandorive romake, bizantine dhe osmane.
“Karakteri natyror dhe tradicional i ilirëve dallohet për nga mbizotërimi i bujarisë dhe puna për standarde më të larta morale dhe intelektuale”. Për këtë ata nuk kanë bërë rrënime as gjenocid ndaj një populli tjetër gjatë tërë ekzistimit në historinë e tyre. Sipas vlerësimit etik ata janë pozitiv me mbizotërim të emocionit të mundjes, hidhërimit dhe të dhimbjes. Ata jetonin për hir të nderit e jo të pasurisë. Puna me rrogë dhe tregtia është shikuar si e ulët dhe jo etike, sidomos në trevat malore të Ilirisë. Pra, ilirët nuk ishin të njohur si tregtarë, por më tepër si luftëtarë, si udhëheqës dhe si ndërtimtarë. Kështu, arti dardan dhe epirot prej ndërtimit të gurit zbulon natyrën dhe karakterin ilir, një trashëgimi që mbetet e përhershme. (Shih gjerësisht M. Cërabregu, vep. e cit. f. 58).
Këto veçori të ilirëve që u paraqitën këtu më lartë i kanë trashëguar edhe arbëreshët – shqiptarët e sotëm e sidomos vojvodët si roje mbrojtëse në kishat e përvetësuara serbe.
Rajonet e Kosovës dhe trevat tjera të Shqipërisë dhe të Maqedonisë Veriore, që në kohë të ndryshme hynë në përbërje të shtetit serb, përfaqësonin brezin “ku ushtrohej feja dhe ku ruhej riti i kishës së Romës” (Ubi fides Catholitur et ritus Romane ecclesie abservatur) Nemanjidet e përkrahnin kishën e Hilindarit që ishte ne Greqi, ndërsa në Kosovë përkrahnin kishën e Deçanit dhe atë të Pejës. Kështu, Stefan Uroshi III, i quajtur Stefan Deçani, ia kishte dhuruar manastirit të Deçanit (në fillim të shek. XIV) shumicën e fshatrave të afërme, siç ishin: Lëbusha, Isniqi, Strellci, Lloçani, Prapaçani, Duboviku, Belegu, Carrabregu, Gramaçeli, Rostovica, Vokshi, Juniku, Drenoci, Hulaj, Prokolluku etj. Stefan Deçani kishte urdhëruar që shqiptarëve t’u ndalohej shfrytëzimi i pyjeve dhe i kullosve që sundimtari ia falte manastirit të Deçanit. Kjo ndalesë vlente për të gjitha bjeshkët e Altinit (të Altin Ilit të mëvonshëm, sot Reka e Keçe). Situata të vështira ishin formuar vazhdimisht, sepse ishin krijuar pakënaqësi ndërmjet kishës sllave dhe asaj katolike, edhe pse besimtarët e të dy kishave ishin shqiptarë, pasi që, siç dihet mirëfilli, kishat në Kosovë janë trashëgimi e kishave ortodokse paleobizantine të shekujve V e VI të e. re, që u përvetësuan kohë pas kohe nga administrata serbe, veçmas në shek. XIV, kur një numër i konsiderueshëm shqiptarësh ortodoksë morën fenë ortodokse të ritit serb dhe kaluan e u konvertuan në serb. Këtë gjendje e dokumenton edhe një dokument i vitit 1716, që gjendet te Muhamet Lani i Deçanit që është një farë tapije për vojvodën e manastirit të Deçanit, ku thuhet se banorët e Deçanit, Lloçanit e të Carrabregut ishin 90% shqiptarë myslimanë e 10% shqiptarë ortodoksë. Sipas këtij dokumenti dhe shumë të dhënave të tjera, dëshmohet se shqiptarët e Deçanit e të vendeve përreth, të cilët morën fenë myslimane, mbetën shqiptarë e ata që u skizmatizuan u bënë serbë. Të gjithë shkijet (serbët) e Lloçanit, të Bollopojës afër Pejës, të Gorozhdecit, e të mjaft terreneve tjera në Kosovë e në Maqedoninë Perëndimore kanë prejardhje shqiptare. Popullsia e Deçanit, Lloçanit e Carrabregut ishin myslimanizuar deri në fund të shek. XVII ose në fillim të shek. XVIII. Që shumica e serbëve të Kosovës kanë prejardhje shqiptare dokumentohet edhe përmes një pikture të vitit 1817-1819, që ndodhet në thesarin e manastirit të Deçanit që ka nënshkrimin e poetit dhe piktorit Alekso Pittore Ilricio Rasiski “Opshti Moler rodom od Bielo Pole”. Kjo do të thotë se Aleksej e Simon Llazoviq, që i takonin shtëpisë së piktorëve nga Bello Poja, që ndodhet ndërmjet Pejës e Deçanit, ishin ilirë-shqiptarë të konfeksionit ortodoksë-skizmatikë. Serbët vendas të Kosovës që u takojnë vëllazërive dhe fiseve shqiptare e që janë bërë ortodoksë shkizmatikë edhe sot e kësaj dite quhen shkije raje dhe përmes prapashtesash të gjuhëve sllave ndërruan edhe onomastikonin shqiptar: Kada-Kadiç, Gjuka-Djukiç, Boja-Bojiç, Bojku-Bojkoviç, Gashi-Gashiç, Shala-Shaliq, Berisha-Berishiç etj. Përveç kësaj siç dëshmojnë dokumentet kishtare të manastirit të Deçanit, Pejës e Deviçit, vojvodët e të cilëve janë shqiptarë muhamedanë të fisit Gash, Kelmend e Berishë, tregojnë se ithëtarët e këtyre kishave ishin shqiptarë ortodoks. Pra shqiptarët nuk i kanë ruajtur kishat serbe, por kishat e veta me prejardhje paleobizantine të ndërtuara në Kosovë në shek. IV-VI, para ardhjes së sllavëve në Gadishullin Ilirik (Ballkanik), për shkak të kultit të krijuar ndaj kishave në fjale dhe për shkak se shenjtoret e këtyre kishave ishin ilir.
Po edhe mbretërit serbë të mesjetës si Stefan Deçani, Dushani i Nemanidet tjerë të shekujve XIII-XIV ishin ilirë të fisit dardan triball – shqiptarë skizmatikë, sepse në Kosovë nuk ka pasur serbë në Mesjetë, por ka pasur arbanë-shqiptarë, vllahë, turq, grekë etj. Serbët e Kosovës (ata që u konvertuan në ortodoks të ritit serb) s’janë tjetër pos shqiptarë skizmatikë (shkije) si pjesë e gjenezës së hershme e shqiptarëve katolikë e myslimanë. Nga kjo del se që në kohën pagane kur fiset ilire kishin faltoret dhe kishat e veta u vazhdua si traditë që edhe gjatë mesjetës secili fis e rajon të kishte kishën e vet, si Gashi kishën e Deçanit, Kelmendi kishën e Pejës dhe Berisha kishën e Deviçit. Berisha edhe sot e nderojnë Zojen e Alshiqes (Alshishja – degë e fisit Berishë). Ritet për Zojen e Alshiqes mbahen më 14 gusht – Nata e Zojës, kurse më 15 gusht – Dita e Zojës së Alshiqës. Prandaj vojvodët e këtyre kishave janë shqiptarë myslimanë të fiseve shqiptare të përmendura. Në fakt serbët ishin ithtarë të kishës serbe, ku mesha mbahej në gjuhën kishtare sllave nga klerikët shqiptarë. Në pikëpamje etnike ishin kryesisht ilirë-triballë-shqiptarë, trakas-vllah-turq, bullgarë, kumanë, grekë etj.
————————————-
Vojvodët e kishës së Deçanit
Vojvodë i kishës së Deçanit ka qenë familja e Salih Rrustës së Deçanit. Sipas një tradite, dikur kanë qenë rojtarë të kishës së Deçanit fshatarë të Çallapekut e të Lugut të Baranit (Pejë). Duket se edhe fshatra të tjera e kanë ruajtur këtë kishë si, bie fjala, Strellci, Loxha etj. por nga këto fshatra mund të ketë pasur rojtarë të përkohshëm, të angazhuar në këtë punë për ndonjë kompensim material, por nuk e kanë pasur titullin e vojvodës.
Në shek. XIV, pasi u përvetësua kisha e Deçanit nga mbretërit serbë, kishte kompetenca ta mbrojë dhe ta shfrytëzojë fshatarin ashtu siç i konvenonte kishës. Më vonë, pas ardhjes së turqve, ndryshuan situatat, kështu që disa kisha e manastire kanë qenë të detyruara të kërkojnë ndihmën e fshatarëve përreth tyre, kryesisht përmes njerëzve të familjeve më të të njohura të mjedisit ku gravitonte kisha. Rojatërt e kishave në Rrafshin e Dukagjinit e në Drenicë quheshin vojvodë të kishës (rojtarët e kishës). Rojtarin e kishës zakonisht e zgjidhte fshati ose fisi dhe ia prezantonin kryemurgut. Këtë zgjedhje të vojvodëve e pranonin edhe autoritetet turke.
Vojvoda ka pasur për detyrë që, në emër të fshatit ose të fisit, ta mbrojë kishën në rast nevoje, duke rrezikuar edhe jetën e vetë.
Në kishën e Deçanit, siç vërtetohet nga të dhënat burimore, vojvoda ka pasur një dhomë të caktuar, ku ai banonte dhe ruante ditë e natë. Kjo dhomë ka qenë e vendosur mbi derën e oborrit të kishës. Kur kërcënohej ndonjë rrezik, këtu bënin roje disa vetë të armatosur nga fshatarët e Deçanit.
Kisha e Deçanit gjendet larg vendbanimeve, e vetmuar midis pyllit dhe ajo e Pejës gjithashtu rrëzë maleve, por kanë mbetur të paprekura gjatë shekujve e gjatë trazirave të shumta ndërmjet popullsisë shqiptare të besimit mysliman; gjatë atyre periudhave kur edhe kullat e familjeve në zë sulmoheshin nga turqit ose nga individë e njerëzit e vendit që merreshin me punë të pamira. Këto monumente historike kulturore kanë mbetur të parrënuara gjatë shekujve të ruajtura e të paprekura fare vetëm në saje të popullsisë shqiptare të fshatrave përreth tyre.
Ndër shkrimet e vjetra kishtare të manastirit të Deçanit, që nuk është përmendur ndonjëherë më parë, është edhe Proskomidia. Kjo vepër e shkruar del në shesh aty në vitet 1594 e 1595, kur proigumani Viktor dhe igumani Atanasije (Viktor e Atanasije – emra joserbë) kishin porositur që zotri daskalli (mësuesi) Dimitrije dhe gjakoni Ananije ta përshkruajnë dhe ta zbukurojnë me miniatura “Proskomidinë”. E përshkruar nga origjinali i vjetër, kjo Proskomidi ofron të dhëna të çmueshme përmes listave (emrave) të familjeve të ktitorëve (udhëheqës të kishave), mitropolitëve, episkopëve dhe vëllazërisë së kishës. Përveç familjes së Stefan Deçanskit dhe Car Dushanit, mandej familjeve të Lazareviqëve e Brankoviqëve, në Proskomidi (Živopisi – jetëshkrimi), paraqitën, jo pa arsye, edhe “vojvodë nderi” të vendeve ugro-vllahe (Vendet Vllahija e Molldavija), si: Basarab vojvoda, Jovan vojvoda, Radul, Peter, Aleksander, Mirçe, Teodosije, Njegoje dhe Radop, që mund të shpiegohet se edhe këta burra shteti (vladari) kanë qenë nikoqir (pokrovitelji) të manastirit të Deçanit në vitet ’70-ta të shek. XV dhe gjatë tërë shek. XVI.
Manastiret shpesh u rrezikuan nga pushteti turk si dhe nga disa komandantë ushtarakë. Edhe sulltani ka dhënë disa urdhëra që ndalonte çdo sulm kundër kishës së Deçanit, qoftë nga ushtria e autoritetet turke, qoftë nga ana e individëve të popullsisë vendase. Urdhëra të tilla kanë dhënë edhe pashallarët e autoritetet tjera të larta turke. Diplomati rus në Prizren, sipas Jastrebovit, shkruan se Sulltan Sylejmani (1529-1566) ka urdhëruar me ferman që spahia Topçi-Ogllu mos ta gërgasë manastirin e Deçanit, që ai donte ta rrënonte. Topçi-Ogllu ka dashur ta rrënojë kishën e Deçanit me pretekst se nën themelet e saj gjendet miniera e arit. Sulltani e bëri këtë ndërhyrje sipas kërkesës së banorëve deçanas dhe parisë së kësaj popullate (shqiptarëve) që ishte precizuar edhe sipas kanunit e dokeve shqiptare që të mos preken tempujt fetarë. Nga brezi në brez është bartur legjenda se manastiri i Deçanit ishte monument fetar ilir, që barbarët serbë e shëndërruan në kishë ortodokse serbe. Duhet theksuar se në kishën e Deçanit gjatë pesë shekujve të pushtimit osman, sipas rastit e nevojës, kanë qëndruar edhe numër i caktuar ushtarësh turq me një çaush gjithnjë në mbrojtje të kishës.
Edhe Sulltan Mehmeti III ka dhënë urdhër me ferman në vitin 1600 beut të Dukagjinit dhe kadiut të “Altunelit”-Gjakovës që të bëjnë hetime e të marrin një vendim të drejtë për zgjidhjen e mosmarrëveshjes ndërmjet fshatit Isniq dhe kishës së Deçanit, sepse fshatarët çifçinj nuk i kryenin detyrimet e tyre ndaj manastirit, megjithëse manastiri i ka pasur prona të vetat tokat e Isniqit më gjatë se tridhjetë vjet. Mirëpo, në Rrafshin e Dukagjinit dhe në rajone të tjera të Kosovës, shumë urdhra e fermane të sulltanit mbeteshin vetëm në letër. Popullsia shqiptare nuk i kryente me rregull as detyrimet financiare ndaj Perandorisë Osmane, madje shpeshherë çoheshin edhe në kryengritje të armatosur kundër pushtetit e ushtrisë turke, kështu që, shpeshherë një urdhër i sulltanit me të cilin mbroheshin kishat, ka pasur fare pak efekt për sigurinë e tyre. Këtë mbrojtje kishat në Rrfashin e Dukagjinit e kanë gëzuar nga fshatarësia e thjeshtë, por ndonjëherë autoritetet kishtare e eksploatonin këtë mirësi të fshatarësisë, siç shihet edhe nga rasti i konfliktit të Isniqit me kishën e Deçanit.
Siç mund të shihet në shkrimet e asaj kohe, në panairin e vitit 1759, në muajin maj, ndodhi një rrëmujë e madhe e gjakderdhje ndërmjet popullatës shqiptare të fshatrave përreth, ndërkaq në mbrojtjen e manastirit u vra vojvoda deçanas Halili me të vëllanë dhe “manastiri pat humbje të madhe e varfëri në atë kohë si dhe pat shumë të vrarë”, ka shënuar gjakoni Jovan në një evangjelikë deçanase.
Ditën e “Gospogjinit-Shen Gjinit” më 28 gusht, kur festohej festa e Zonjës së Bekuar pranë kishës së Deçanit dhe Kronit të Gushavcit, ku tuboheshin shumë njerëz nga Rrafshi i Dukagjinit, Fushë Kosova, Maqedonia etj. ka pasur raste që keqbërësit kanë shkaktuar jo vetëm rrëmujë e plaçkitje, por edhe vrasje. Siç shkruante Petar Kostiq, në vitin 1891, malësorët nga fshati Bardh, vëllezërit Col e Zhujë Sokoli dhe kushëriri i tyre Rrustem Rrusta, vriten e dy shokë të tyre plagosen në përleshje me vojvodët që ruanin kishën. Pas kësaj malësorët ia shkelin misrin në arë Salih Rrustës (vojvodës) dhe ia plagosin një mashkull, me ç’rast vritet edhe një malësor. Gjatë përleshjes më malësorët plagosen Rexhë Ibërhysaj nga Deçani, Sadik Zeneli e Mic Avdyli nga Berzheniku i Pejës. Kjo hasmëri e gjakderdhje u ndërpre vetëm me ndërmjetësime të mëdha të parisë së Vendit dhe autoriteteve të ndryshme të asaj kohe.
Në kohën e kryengritjes së parë serbe në Serbi (1804), kisha e Deçanit ka qenë në rrezik. Edhe kësaj radhe kishën e mbrojti fisi i Gashit në krye me vojvodën e tyre deçanas. Në atë kohë ka qenë kryemurg i Manastirit Haxhi Danillo (ka jetuar 112 vjet – 1708-1820) dhe ka njohur traditën shqiptare dhe ka mbajtur marrëdhënie të mira me ta. Kur plasi kryengritje në Serbi (1804), Danilloja e mori vesh se ushtarët turq do ta sulmonin kishën dhe mori porosi t’i largonte nga kisha mjetet me vlerë, por ai nuk i largoi të gjitha, sepse e dinte se “Varri i Sveti Kralit gëzon nderim nga populli shqiptar përreth që e quanin edhe Krajli i Shejt prej Deçani”, ku shqiptarët bëjnë rituale vazhdimisht pranë këtij varri qe nga lashtësia e gjer më sot. Mirëpo, Danillo i ftoi shqiptarët e dalluar të parisë së vendit, veçmas të fisit të Gashit, deçanas e carrabregas iu dha kryqin e Car Dushanit dhe disa nga mjetet tjera të çmueshme – kryqin e kishës e la t’ia ruante begu Ramosiq (Ramosaj nga Carrabregu). Në ato ditë erdhi pashai nga Peja në kishë të Deçanit dhe kërkonte nga igumani të holla për mbajtjen e ushtrisë turke; ai donte ta plaçkiste manastirin, por vojvodët dhe paria e Gashit e bindën pashanë se kisha ishte e varfër. Kështu pashai u bind dhe u largua pa bërë ndonjë dëm në kishë. Vojvodët shqiptarë, sipas të dhënave të shkruara, e kanë ruajtur kishën për besën e dhënë. Kjo besë u ruajt ashtu siç e thonë trashëgimtarët: “E kemi ruajtur kishën, sepse të parët tanë e kanë dhënë besën se do ta mbrojnë këtë hajrat (vend i shenjtë) e besa e dhënë ndër ne duhet të mbahet me çdo kusht”.
Nga ana tjetër, valiu i Shkodrës, Mustafë Bushati, me aktet e tij zyrtare të vitit 1807 e caktoi si vojvodë të ri (ndihmës vojvodë?) të kishës së Deçanit të birin e Tafës – Mustafën nga Carrabregu (Crveni Breg) me detyrë që t’i mbronte interesat e rajës (të vegjëlisë, të nënshtruarit ndaj pushtetit) dhe të vepronte sipas urdhërit zyrtar të Valiut të Shkodrës. Në disa periudha kohore vojvodët i caktonte edhe valiu me dekretin e tij, e sidomos vojvodët deçanas, të fisit Gash, që manastiri i ka paguar me rrogë: një lirë (të kuqe – ari) në muaj, ushqimin dhe banesën në manastir.
Shtëpia e Salih Rrustës së Deçanit ka një dokument (dëshmi), lëshuar nga Kisha e Deçanit nr. 1005, datë 17.IX.1937, ku, përveç të tjerash thuhet:
a) … Shtëpia e Salih Rrustës ka qenë gjithmonë shtëpi vojvodësh dhe e ka mbrojtur kishën e Deçanit me armë në dorë, duke vënë edhe jetën në rrezik;
b) Zgjedhjen e vojvodës e kanë vërtetuar edhe organet e pushtetit turk – valitë dhe vetë sulltani dhe si të tillë e kanë njohur edhe organet e pushtetit malazez e serb. Vojvodët shpeshherë janë vrarë duke mbrojtur pasurinë e kishës nga grabitja dhe duke ruajtur serbët që vinin në manastir.
c) Për këtë arsye organet e pushtetit austriak e kanë internuar Bilall Rrustën, vojvodën e atëhershëm, ndërsa familja e tij ka shpëtuar nga internimi duke ikur.
Nga familja e Salih Rrustës (Demukaj) deri më tash janë shënuar dhjetë vojvodë: Hysen Maka, Ibër Hyseni, Jusuf Ibra, Ukë Jusufi, Demë Uka, Ali Dema, Rrustë Alia, Bilall Rrusta, Salih Rrusta dhe Muhamet Lani. Pra, siç shihet familja e Salih Rrustës brez pas brezi e trashëgoi “kurorën e vojvodës” në manastirin e Deçanit. I fundit në këtë detyrë vojvode nga familja e Demukaj ka qenë Hysen Demukaj, i cili, nga presioni i qeverisë serbe, u çregjistrua nga detyra e vojvodës në vitin 1991. Hyseni kish deklaruar: “Duke parë terrorin dhe gjenocidin serb kundër popullit tim, vendosa të çrregjistrohem nga kjo detyrë. Shkova te kryepari i manastirit dhe në librat e tij u çrregjistrova nga të gjitha abligimet që kisha ndaj kishës”.
————————————-
Zgjedhja e vojvodëve (rojtarëve) të kishaveNë kishat mesjetare ortodokse, siç u tha, të përvetësuara nga administrata serbe, në Rrafshin e Dukagjinit si dhe në trevat e tjera të Kosovës e më gjerë, ka pasur vjedhje, hajni, keqpërdorime e vrasje të ndryshme të shkaktuara nga keqbërësit vendës, ndonjëherë edhe nga klasa udhëheqëse e vet kishës. Qeveria turke gjatë shekujve XVI-XX, veçmas vojvodët e kishave që u përmenden këtu më sipër, i kanë ruajtur këto monumente historike si rrallëkund në Ballkan. Vojvoda i kishës së Deçanit, familja pleqnare e Demukajt, ka dhënë edhe jetë njerëzish për ta mbrojtur kishën e Deçanit dhe të drejtën dokesore të saj.
Sipas të dhënave e shkrimeve për kishat, vojvodët e kishave janë zgjedh në forma të ndryshme. Duke folur për vojvodët e kishave Stojan Novakoviq thotë se shqiptarët e Rugovës e zgjedhin nga mesi i tyre kujdestarin që duhet ta ruaj kishën, Patrikanën e Pejës. Cilin person ta zgjedhë Rugova ia çojnë igumanit në Pejë dhe ai është i detyruar ta pranojë atë si vojvodë të kishës.
Thirrja vojvodë i kishës ka dhënë autoritet në shoqërinë, që nuk do ta ndërroje atë as me pozitën e kajmekamit të qeverisë turke. Manastireve nuk u është lejuar zgjedhja e vojvodëve, edhe pse kjo është e drejtë tokësore shqiptare për ta zgjedhë dorëzanin. Pra, në një kuptim sakral, vojvoda i kishës ka pasur detyrën dhe obligimin të barabartë me heronjtë e Mesjetës të fiseve shqiptare – dorëzanin. Kjo do të thotë shkoqur se të mos i ruanin shqiptarët kishat ortodokse: atë të Deçanit, të Pejës, të Deviçit, por edhe të tjerat (në Istog-Burim, Prizren etj.) sot nuk do t’u gjendej as themeli i tyre. Për këtë arsye, thonë, ka pasur shumë ankesa të kishave drejtuar qeveritarëve turq në Pejë e Gjakovë. Kështu Mehmet pashë Begu më 1778 dhe Tahir pashë Pejoni më 1779 e kanë gjykuar ashpër përzierjen e fiseve në zgjedhjen e vojvodës së kishës.
Rrallë mund të haset ndonjë marrëveshje a kontratë e shkruar ndërmjet kishës e privilegjeve të vojvodëve, por dihet se vojvodët kanë marrë rrogë, dhurata e shpërblime nga kisha si dhe disa privilegje. Të drejtat dhe obligimet e vojvodëve ndaj mbrojtjes së kishave janë zbatuar në mënyrë tradicionale dhe shumë korrekte.
Në vitet 1877-1878, gjatë mbajtjes së Kuvendit të Lidhjes së Prizrenit, një grup malësorësh në shenjë revolte ndaj masakrave të ushtrisë serbe që ushtruan kundër fshatrave shqiptare, të Kurshumlisë, Bujanovcit e Nishit në vitet 1876-1878, vendosen ta përzënë klerin serb nga kisha e Deçanit. Vojvoda i kishës Rrustë Alia i Demukaj, që ishte edhe njëri nga paria e vendit, i pengoi malësorët për ta dëmtuar kishën. I thirr malësorët në konakun e tij në Deçan, u qiti kafe e duhan dhe ua dha 40 lira ari turke. Kështu, kisha mbet e padëmtuar.
Në ditarët e kallugjerve rusë që shërbyen në kishën e Deçanit përmendët vojvodë Ramushi në vitet 1903-1905, ndërsa në Protokollin e hyrje-daljeve të të ardhurave vjetore të manastirit të Deçanit për vitet 1890-1895, përmendën vojvodët: Osmani, Beqiri, Sadria, vëllai i vojvodës. Kjo do të thotë se në raste të nevojshme, përveç vojvodës, në mbrojtje të kishës kanë dalë edhe meshkuj të tjerë të familjes së vojvodës, po edhe gjithë banorët e Deçanit dhe fisi i Gashit. Ndërkaq, radhitja e vojvodëve të Patrikanës së Pejës, sipas M. Krasniqit, do të ishte kjo: Ramë Nikçi (lind më 1928), dhe të parët e tij: Kapllani, Zhuja, Veseli, Muça, Elezi, Rexha – Plaku (katolik), të gjithë të lindur në Rugovë, ku shtrihet edhe fisi i tyre – Kelmendi; kushërinj të afërt këta vojvodë i kanë në Rekë të Allagës, në Shtupeç të Madh dhe në Kralan të Gjakovës.
Shqiptarët e kanë ruajtur edhe kishën paleokristiane të Shën Markut në Korishë (Kabash) të Prizrenit dhe manastirin Gorioç të Istogut (Burimit).
Manastiri Gorioç, metoh i manastirit të Deçanit, i ngritur rrëzë Bjeshkëve të Thata afër qytezës Istog (Burim) i ka pasur rojtarët e vet. Ramë Alia ka qenë rojtar i manastirit Gorioç, ndërsa Kamber Smajl Blakaj, po ashtu nga Istogu, ka qenë rojtar i shtëpive (familjeve) serbe në Istog. Secila shtëpi serbe është detyruar t’i paguaj nga një lirë ari turke në vit këtij vojvode. Në mars të vitit 1903, Kamber Smajl Blakaj dhe Keç Bajri me njerëzit e tyre, për sjelljet e monasit, kishin sulmuar dhe plaçkitur kishën Gorioç të Istogut për aq para sa monaku u kishte ngelur borxh. Rojtarët e kësaj kishe u vranë ndër vete për shkaqe të ndarjes së pagesës. Ndërkaq sipas të drejtës dokesore “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, Imer Smajli i Blakaj nuk ka guxuar të hakmerret për të vëllanë, Kamberin, që e vrau Rama, por shkoi dhe vrau monakun e manastirit Gorioç dhe kujdestarin e këtij manastiri Haxhi Rufimën, gjatë rrugës për në fshatin Sinejë. Shkaku i kësaj vrasjeje ishte se monaku i kishte përçarë rojet e kishës.
Edhe kisha e Bellopojës afër Pejës i ka pasur vojvodët (Vojvodët e Bellopojës).
Kisha e Deviçit ka pasur këta vojvodë: Avdyli, i vjetër 70 vjeç (më 1958), baba i tij, Halimi, gjyshi i tij Ajeti, stërgjyshi Behrami, të gjithë nga fshati Llaushë, afër manastirit.
Episkopi i Rashkës në Prizren, Pavli, përmend vojvodën e Deviçit, Feken në kohën e monasit Evfimije që ka jetuar në vitet 1815-1875. Po kështu Nikodim Saviq përmend vojvodët e Deviçit – Ajetin e Sejdiun, ndërkaq, në katastihun e Deviçit, më 15.9.1776, është shënuar emri i Ibrahim Vojvodës. Sipas Dr. Muharrem Cërrabregut, duke u bazuar në Defterin e Vilajetit të Shkodrës të vitit 1488, ndër merat e shërbyesve të manastirit hasim edhe thirrje tipike katolike. Sipas këtij defteri shihet se në manastirin e Deçanit ka pasur murgj me emër shqiptar siç janë “prift Jaku”, “prift Tanushi”, “prift Gjoni” etj., sikurse edhe në disa manastire në Mal të Zi. Pra, në këtë kohë priftërinjtë katolikë shqiptarë e kanë kryer meshën edhe për pakicën serbe. Gjatë sundimit osman (turk) për pesë shekuj me radhë mbrojtja kryesore e kishave mesjetare serbe është organizuar nga qeveria turke dhe nga banorët vendas – nga shqiptarët. Vojvoda i kishës ka pas rëndësi të madhe; vojvoda ka qenë i krishterë në fillim dhe ka gëzuar besueshmëri në qeverinë turke. Atij i është besuar drejtoria e një qyteti krahas dizdarit të qytetit. Vojvodët janë thirr nga turqit ELFAK VOJVODOS, Kazikli Vojvoda. Më vonë këtë thirrje e ka bartë kryeshefi (prefekti) i një qarku. Edhe sot në Shkup janë të emërtuara dy lagje me emrin e vojvodës: Lagja e Sinan Vojvodës dhe e Ismajl Vojvodës që nga shek. XVI. Edhe në Deçan dëgjohet shpesh sintagma: Shtëpia e Vojvodës; Vojvoda i Gashit etj.
Gjatë shekujve XVII e XVIII e sidomos gjatë shek. XIX, ishte ndjerë nevojë e madhe që kishat mesjetare ortodokse në Kosovë të mbroheshin kryesisht nga banorët vendas – nga vojvodët shqiptarë. Paria e fisit asokohe ishte e legjitimuar si roje e madhe e manastireve, sidomos në kishën e Deçanit, të Pejës dhe të Deviçit. Këta vojvodë të kishave serbe ishin dorëzanët e mëdhenj. Kleri pravo sllav ishte i detyruar ta pranonte mbrojtjen e të parëve të fiseve shqiptare, ndërsa kërkesa e fisit për ta mbrojtur kishën arsyetohej me faktin se kisha gjendej në territorin e tij. “Fiset shqiptare i kanë konsideruar manastiret e kishat si prona të vetat, si pasuri të patundshme që gjithmonë ka dobi prej tyre”.
Vojvodët e kishave kanë qenë “të zotët e shtëpisë” në kishë. Ata kanë ruajtur kishën, ndërtesën dhe shërbyesit e fesë. Vojvoda në rast nevoje ka kontrolluar vizitorët e çdo rangu. Vetëm prania e vojvodës së armatosur u ka shti frikën rebelëve e delikuentëve. Pas vojvodës ka qenë rreshtuar i gjithë fisi i tij. Detyra tjetër e vojvodës ishte t’i përcillte kallugjerët, kur dilnin nga manastiri. Kjo ishte detyrë e rëndësishme në kohën e Turqisë, kur rrugët ishin të rrezikuara nga hajnit, rrëmbyesit dhe vrasësit. Gjithmonë kallugjerët ishin të sigurt kur vojvoda gjendej me ta. Vojvodët kanë pasur edhe si detyrë të tretë vizitën e punëtorëve në arat, livadhet e pronat e kishës.

————————————-
Privilegjet e vojvodëve
Vojvodët shqiptarë të kishave ortodokse në Kosovë, privilegjet e tyre i kanë quajtur hak, fjalë arabe që do të thotë: ajo që është e drejtë; që është e qëndrueshme; pagesa, tatimi. Vojvodët shqiptarë, zakonisht nga shtëpitë e forta fisnore, të parët e fiseve, janë përpjekur që në shoqërinë feudale të arrijnë të drejtën legale për të ardhurat nga manastiri.
Në bazë të kujtesës historike të pleqnarëve të nahijeve të Gjakovës e të Pejës si dhe të dokumenteve të shkruara, mund të vërtetohet se vojvodët shqiptarë të kishave serbe në Kosovë i kanë mbrojtur këto monumente dhe institucionet e tyre fetare, jo vetëm për privilegjet e shumta që kanë pasur e për përfitimet materiale ose pagat vjetore a mujore, por vetëm për shkakun se këto kisha të ndërtuara në trojet e tyre, në patundshmërinë territoriale të tyre i kanë konsideruar si prona të vetat, si prona legjitime që nga kohët ilire, kur kanë qenë manastiret, faltoret e kishat paleokristiane në Kosovë, si dhe gjatë kohërave greko-romake, sllave e deri më sot.
Vojvoda ka qenë i vendosur përmbi dyer të kishës. Kjo kishte rëndësinë e vet simbolike: pa lejen e tij nuk mund të hynte askush në kishë, ashtu sikurse pas dokeve e zakoneve te vjetra shqiptare që askush nuk guxonte të hynte në oborrin e shtëpisë, pa thirr te dera e oborrit dhe pastaj pa i dhënë leje i zoti i shtëpisë.
Ushqimi-ngrënia dhe pirja e vojvodës, qoftë në kishë ose jashtë saj, kanë qenë pa pagesë. Duke i dhënë bukën vojvodës, kallugjerët dhe monakët kanë vepruar sipas dokeve shqiptare që, përmes bukës së dhënë, (kulti i bukës) janë solidarizuar me vojvodën dhe farefisin e tij. Jeremonaku Gedeon Josif Jurishiqi, në shkrimet e tij ka lënë të dhëna se: “Shqiptarët për çdo ditë, sidomos mbrëmjeve, vinin në kishë në grupe nga dhjetë, njëzetë po edhe tridhjetë a më tepër dhe hanin, pinin e këndonin… Ndonjëherë, kur nuk kishte në kuzhinë ushqime a pije të mjaftueshme, këta hidhëroheshin dhe i kërcënonin kallugjerët dhe bënin shamatë e silleshin ashpër…”.
Vojvoda i Deçanit i ka urdhëruar kallugjerët rusë (që shërbenin në kishë të Deçanit) të përgatitnin drekën për aq njerëz sa thoshte ai. Në manastirin Gorioç të Istogut, Salih Musiqi, Tahir Demiri dhe Islam Shala e shtyn kallugjerin Aqim t’ua plotësonte kërkesat e tyre. Në vitin 1903, vojvoda i Deçanit, Ramushi, kishte kërkuar prej kallugjerëve një numër të madh shtretërish për t’i strehuar disa mysafirë malësorë. Konaku i kishës së Deçanit, pas urdhrit të vojvodëve, shpeshherë ka shërbyer edhe si spital i të plagosurve shqiptarë në kohën e ndërluftimit të fiseve. Të plagosurit vendoseshin në dhomat e monakut të kishës, ku shëroheshin e ushqeheshin falas, pa kurrfarë pagese.
Kisha i jepte vojvodës pushkën dhe kalin e shalës; i jepte rrobat më të mira si dhe këpucë me gryka të thella. Siç kanë shkruar kallugjerët rusë (me shërbim në Deçan) me rastin e festës së Fiter Bajramit më 1903, nga ekonomati i kishës së Deçanit ju është dhënë vojvodëve të kishës nga një okë kafe, nga një okë sheqer dhe oriz si dhe nga 15 okë miell të gryt (miell gruri). Vojvodët, në ndonjë rast, u paguanin dhurata nga ekonomati i kishës së Deçanit edhe krerëve të fshatit të vet: një okë kafe, tri okë sheqer, në mënyrë që të solidarizoheshin të gjithë paria e vendit për festë. Në këtë kontekst do shtuar se paria e vendit, vojvodët dhe banori autokton i këtyre anëve, përkitazi me kishën serbe dhe institucionet e saj shpreheshin me reagimin: “Kallugjeri le të jetojë me ne dhe të gjitha të na i japë neve… Ne po kërkojmë atë që na përket, sepse kisha është e jona”. Me rastin e festës së Kurban Bajramit të vitit 1903, edhe Sylejman Aga i Botushës ka kërkuar “bakshish” 5 l raki rrushi nga kisha e Deçanit. Vojvoda ka urdhëruar t’i jepet rakia, sepse është shtëpi në zë e mund të vendoset edhe në kishë, se është i fisit Gash, pasi që edhe kishës së Deçanit i thonë kisha e Gashit. Vojvodët e kishave janë përpjekur që ta ruajnë dhe ta mbrojnë kishën e shërbyesit e saj. Rroli i vojvodës në kishën e Deçanit, të Pejës e të Deviçit ka qenë sikurse rroli i të zotit të shtëpisë në familjen e vet. Kështu, vojvoda i Deçanit në vitin 1903, i ka disiplinuar kallugjerët sipas dokeve të traditës shqiptare dhe u ka caktuar rendin shtëpiak. I ka detyruar që të mos dalin nga kisha pa nevojë, madje pa përcjellje të vojvodës. Ka pasur mjaft raste që armiqtë e kishës i kanë vrarë vojvodët, siç ka ndodhë me vojvodët e Deçanit, të Pejës e të Deviçit. Manastiret ishin të detyruara t’ua paguanin vojvodëve shqiptarë edhe gjakun e të vrarëve (gjatë mbrojtjes) në oborrin e manastirit: 48 lira ari turke për çdo të vrarë, ndërsa për çdo të plagosur gjysmën e kësaj shume. Të dhënat gjithashtu bëjnë të ditur se, sipas urdhërit të vojvodë Zhujë Nikçit, manastiri i Patrikanës së Pejës kishte furrën e vet dhe çdo ditë u ndante bukë falas rugovasve.
Vojvodët shqiptarë i ruajtën manastiret e kishat ortodokse gjatë shekujve, siç u tha këtu më lartë, deri në fund të shek. XX. Pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, sado që kishat u vunë “nën mbrojtjen” e shtetit komunist jugosllav, vojvoda i Deçanit e ka ruajtur kishën si gjithherë, ndërsa Manastiri i Deviçit nuk ka pasur vojvodë që nga viti 1945 e këndej. Edhe vojvoda i Deçanit, siç u tha ia kthej prapa dhuratën igumanit Justin Tasiq dhe hoqi dorë nga detyra e vojvodës më 1.10.1991, për shkak se ushtria serbe filloi terrorin, masakrat e vrasjet kundër popullit shqiptar në Kosovë.
Gjenocidi dhe masakrat e Patrikanës së Pejës kundër popullit shqiptar në vitin 1913
Shqiptarët i ruajtën kishat serbe në Kosovë, duke dhënë edhe jetën për mbrojtjen e tyre. Madje, ka pasur raste (si bie fjala në Deviç), kur shqiptarët e kanë mbrojtur kishën edhe nga sulmet e serbëve, që donin ta plaçkitnin atë.
Të gjitha këto përpjekje që bënë vojvodët shqiptarë për ruajtjen e kishave serbe në Kosovë, shkuan huq tek administrata serbe.
Në shkrimet e historianit serb Jovan Radoniq ka të dhëna të shumta për terrorin e kishës ortodokse në Kosovë e Mal të Zi ndaj katolikëve shqiptarë, të cilët kanë qenë të shtrënguar që të kalojnë në fenë ortodokse me shumicë, ose në atë myslimane, për të shpëtuar nga zullumi i klerit ortodoks me patrikun e Pejës në krye.
Manastiri i Pejës, që ishte selia e Patrikanës serbe (1346-1556 dhe 1557-1766) mbante marrëdhënie të ngushta me shqiptarët e zonës malore të Rugovës, që u bë vendstrehim i Patrikut Arsen IV, më 1737, në kohën që ai ndiqej nga turqit. Ndërkaq, edhe kjo marrëdhënie e ngushtë ndërmjet patrikëve të kishës së Pejës dhe shqiptarëve të Rugovës, në çastet kritike gjatë Luftërave Ballkanike në vitin 1913, solli tmerre për shqiptarët, gjenocid, terror e vrasje të shumta.
Për ta ilustruar sado pak këtë gjendje do përmendur faktin se gjatë Luftërave Ballkanike, ushtria e xhandarmëria malazeze në krye me Sava Llazareviqin e komandant të tjerë, bëri shumë masakrime në popullsinë shqiptare të Rrafshit të Dukagjinit me bekimin e përkrahjen e gjithanshme të kishës, duke i detyruar shqiptarët që të ndërrojnë kombësinë e fenë e të bëhen ortodoksë.
————————————-
Vojvodët shqiptarë në Kosovë gjatë shekujve
Konvertimi i dhunshëm filloi furishëm nga pushteti malazez me aksionin famëkeq të konvertimit të dhunshëm të popullsisë shqiptare katolike e myslimane në fenë ortodokse. Për këtë qëllim autoritetet malazeze përdorën të gjitha metodat e mjetet e mundshme për t’ia arritur qëllimit. Si pikënisje u përdor propaganda që e udhëhiqnin Patrikana e Pejës dhe Manastiri i Deçanit. Kur bindja nuk kishte efekt, metodat bëheshin gjithnjë e më të egra, prej blerjes e korrupsionit të personave të caktuar e deri te vrasja-pushkatimi pa gjyq, në oborrin e shtëpisë, përpara familjarëve. Historianët kanë shkruar përkitazi me raportet e komandantëve të ushtrisë e të xhandarmërisë malazeze që okupuan Kosovën në Luftërat Ballkanike, se: “Njerëzit së pari shtroheshin në dajak për ta treguar armën dhe, nëse pas torturës gjendej pushka, i zoti i shtëpisë pushkatohej aty për aty. Pas kësaj, të gjithë meshkujt nga mosha 12-70 vjeç i tubonin dhe fillonte bindja” për t’ua ndërruar fenë dhe kombësinë. Nga masa e grumbulluar i zgjidhnin burrat më të mirë dhe me forcën e bajonetave i vinin përpara; disa i vritnin gjatë rrugës e të tjerët i dërgonin në kishë të Pejës. Para se t’i pushkatonin 12 burra të Dubovës së Madhe dhe 19 të Novosellës, komuna e Pejës, i rrahën për vdekje, i spërkatën me raki dhe me “ujë të bekuar”, që të vdisnin si shkije ortodoksë.
Një formë e veçantë terrori për t’ua ndryshuar strukturën etnike dhe fetare shqiptarëve u zbatua ndaj prijësve fetarë që nuk pranonin të kalonin në fenë ortodokse. Në fshatin Botushë të Gjakovës u vra hoxha i fshatit Mulla Sahit Smajli, ndërkaq në Junik xhandarmëria zgjodhi nga të gjitha lagjet e këtij fshati të madh nga dy-tre meshkuj e me ta mori edhe hoxhën – Mulla Avdinë. Të gjithë i lidhën njëri me tjetrin dhe i nisën për në Gjakovë, ku gjatë rrugës i therën me bajoneta.
Po kështu, më 7.3.1913, xhandarmëria malazeze vrau edhe At Luigj Palajn, meshtarin e Gllogjanit të Lugut të Baranit, me akuzë për propagandë në popull që të mos dorëzoheshin armët dhe të mos konvertoheshin dhunshëm katolikët e myslimanët shqiptarë në fenë e shkizmës ortodokse.
Likuidimet fizike, sipas të dhënave historike dhe memories së pleqve-pjesëmarrës në këto ngjarje, bëheshin në grupe. Shqiptarët e pabindur i lidhnin dorë për dore nga shtatë-tetë ose dhjetë dhe i çonin rrugëve të qytetit (për t’i parë populli) drejt vendit të pushkatimit jashtë qytetit. Atje çelnin një gropë të gjatë e në breg të saj i renditnin me fytyrë nga ushtarët dhe shtinin në ta nga 12 herë. Të vrarët binin në varr, pastaj i kontrollonte mjeku se mos kishte mbetur kush i gjallë; nëse dikush mbetej gjallë, ushtarët e qëllonin me revole në gojë.
Në një masakër në Rugovë u vranë 11 vetë të një shtëpie, ku e kishin lënë të gjallë vetëm një plakë 60 vjeçe. Në masakrën e fshatit Belleja 7-8 km mbi Deçan, morën pjesë mbi 100 ushtarë e xhandarë malazez. Ata rrethuan fshatin dhe vranë të gjithë meshkujt e moshës madhore që i gjetën në fshat. Plaku i fshatit, Lan Ahmeti, kishte tentuar t’i shpëtonte 7 fëmijë të moshës 6-9 vjeçe, por u zunë nga xhandarmëria dhe të gjithë, së bashku edhe me plakun, u pushkatuan. Në masakrën e Bellesë u vra edhe Lule Miftari bashkë me të vëllanë Nezirin. Pas masakrave u dogjën të gjitha shtëpitë e fshatit.
Do theksuar se Kosova ra nën sundimin serbo-malazez në muajin tetor të vitit 1912. Në Rrafshin e Dukagjinit, veçmas në nahijet e Gjakovës e të Pejës, u vendos kryesisht ushtria malazeze. Në këtë kohë fillon gjenocidi dhe shfarosja e shqiptarëve të këtyre anëve. Kundër shqiptarëve filloi ndërrimi i fesë, çarmatosja e popullsisë, plaçkitja e pasurisë dhe të gjitha këto të përcjella me djegie, me vrasje e masakra. Një pjesë të përgjegjësisë për gjendjen e rëndë të formuar dhe për rrethanat e ndërlikuara në terrenet e nahijeve të Gjakovës e të Pejës e kanë pasur edhe disa persona të caktuar të parisë shqiptare, të cilët, të besatuar me knjaz Nikollën e me zyrtarët e tij, i sollën fatkeqësi, skamje e tradhti popullit të vet e aq më tepër familjeve të veta. Ata dihen me emër e mbiemër, por nuk do të përmenden assesi në këtë shkrim.
Për krime, vrasje e gjenocid ndaj shqiptarëve në dhjetor të vitit 1912 e gjatë vitit 1913, në nahijet e Gjakovës, Pejës e Plavë-Gucisë janë dalluar gjeneralët famëkeq malazezë Radomir Veshoviq e Janko Vukotiq, serdarët Avro Cemi (Vukota Pantoviq), vojvoda Pllamenac dhe mbi të gjithë shquhej për krime e gjakderdhje komandanti famëkeq i xhandarmërisë Sava Llazareviq, i njohur në popull me emrin Savë Batarja. Sava bëri masakra veçmas në Lug të Baranit, ku pushkatoi 14 burra të njohur të këtij terreni dhe një fëmijë të moshës 7 vjeçe. Me mijëra banorë të Lugut të Baranit të përcjellur nga xhandarmëria dhe ushtria malazeze, i drejtuan për Pejë, për t’ua ndërruar fenë e për t’i kthyer katolikët e myslimanët shqiptarë në fenë ortodokse. Te Ura e Gurit në Pejë, i riu Zenel Binaku i Vranocit, i familjes së bajraktarëve, e thei flamurin e huaj dhe nuk shoi në drejtim të kishës. Që të mos bëhej plojë e gjakderdhje e madhe në atë masë aq të madhe njerëzish, ndërhyri këshilltari i Shtabit Ushtarak të Janko Vukotiqit, Vojvoda Lakiq Vojvodiq, i njohur në popullsi si Vojvodë Lakiqi. Ishte ky burrështetas i aftë nga Konjusi i Andrijevicës i fisit Vasojeviq, por gjyshi i tij Novo Kastratoviq (Kastrati) kishte prejardhje shqiptare. Vojvodë Lakiqi në momentin e dhënë e ndihmoi situatën në ato çaste të vështira dhe pengoi masakrën ndaj grumbullimit të madh të popullatës shqiptare te Ura e Gurit në qendër të Pejës.
Kundër masakrave dhe gjenocidit të ushtrisë e xhandarmërisë malazeze gjatë Luftërave Ballkanike e gjithnjë edhe më vonë gjatë Luftës së Parë Botërore ka reaguar në mënyrë të vazhdueshme Qeveria e Austro-Hungarisë përmes organeve të saja shtetërore. Një reagim të rëndësishëm dhe një informim me kohë e ka bërë për këto ngjarje kryepeshkopi i Prizrenit e i Shkupit Lazër Mjeda, që ka ndikuar shumë në zbutjen e gjenocidit e të masakrave ndaj shqiptarëve.
Në përmbyllje të këtij punimi do thënë se burimet që kanë të bëjnë me mbrojtjen e kishave ortodokse nga vojvodët shqiptarë në Kosovë gjatë shekujve, janë më tepër me prejardhje serbe e me të dhëna fragmentare, të një anshme e me mjaft paragjykime e paqartësi. Nga ana tjetër, ç’është edhe më dobët, shkenca shqiptare nuk i ka dhënë përkushtim të merituar kësaj çështjeje me rëndësi të veçantë. Janë vështruar kishat ortodokse të shek. XIV e këtej, ndërsa kishat ortodokse paleokristiane të shek. IV-VI të epokës së re janë përmendur fare pak ose aspak deri në fund të shek. XX. Këto kisha paleokristiane (quhen edhe paleobizantine) të shek. IV-VI të e. re, kanë qenë shumë të përhapura në Dardaninë antike, ku lulëzonte krishterimi.
Çështja e vojvodëve shqiptarë si roje e kishave serbe gjatë Mesjetës ka një rëndësi të madhe për historinë tonë kombëtare. Një veprimtari e tillë është tejet e rrallë te popujt tjerë, ose mund të mos ketë ndodhur askund. Edhe gjenocidi, masakrimet dhe ndërrimi i fesë me dhunë te shqiptarët e Plavë-Gucisë dhe të nahijeve të Gjakovës e të Pejës nga ushtria malazeze e knjaz Nikollës, në muajin dhjetor 1912 dhe gjatë vitit 1913, ishte një veprim çnjerëzor e tejet vandal i okupatorëve pushtues në një anë, e nga ana tjetër, për popullsinë e pafajshme autoktone shqiptare ishte një tmerr i madh, një hidhërim i skajshëm për banorët e asaj kohe. Por, besa shqiptare, dashuria e respekti i sinqertë ndaj njëri-tjetrit, organizimi shoqëror i gjeneratave dhe, mbi të gjitha, sakrifica dhe flijimi i pandërprerë i atdhetarëve të asaj kohe e shpëtoi nga asimilimi, shpërngulja dhe zhdukja popullatën shqiptare të Kosovës.
Tema në shqyrtim, kujtoj, është shumë e rëndësishme, por edhe mjaft delikate, prandaj studiuesit e rinj të fushave të ndryshme të dijes, si: të historisë, të arkeologjisë, sociologjisë, të gjuhësisë, etnografisë etj., duke shfrytëzuar kujtesën historike të banorëve në terrenet e këtyre anëve, arkivat e ndryshme si dhe njohjen e literaturës edhe në gjuhë të huaja, mund t’i zgjerojnë e t’i thellojnë hulumtimet e tyre edhe më tej. (FUND)
Shën Angjelina Shqiptare
Një ndër ta është Shën Angjelina Shqiptare, e cila rrjedh nga familja e njohur e Kastriotëve. Është një kult që ka vazhduar për pesë shekuj dhe ka depërtuar edhe tek serbët. Shqiptarët deri në kohët e vona, por edhe sot, varrin e Dushanit e konsiderojnë si varr të mirë – me karakter shenjtor, si të vetin, sepse ai ishte me origjinë shqiptare, mirëpo pasi ai merr fenë ortodokse, konceptet politiko-shoqërore ndryshojnë nga ato të fesë katolike sikurse do të ndryshojnë konceptet e shumë prijësve shqiptarë pas ardhjes së Turqisë në Ballkan.
————————————-
Burimi:

Hermeneutika, Orientalistika dhe Turkologjia

04/12/2014 Lini një koment

Prof. Dr. Halil INALCIK

 

HERMENEUTIKA, ORIENTALISTIKA DHE TURKOLOGJIA

Dr. Halil Inalcik

Dr. Halil Inalcik

Hermeneutika

Nocioni hermeneutikë (dituria mbi interpretimin e tekstit) në mitologjinë greke nënkupton “lajmëtarin i cili përkthen urdhëratë e Zotit në gjuhën të cilën mund ta kuptojnë njerëzit”. Është një term që ka prejardhjen nga fjala ‘Hermes’. Në gjuhën e lashtë greke hermeneuia bartë kuptimin e ‘interpretimit me mençuri’[1]. Hermeneutika si nocion shkencor nënkupton artin e përkthimit të një teksti/mendimi që i përket një kulture tjetër, në gjuhën e cila kuptohet nga shoqëria gjegjëse. Në kuptimin bashkëkohor hermeneutika ka të bëjë me zhvillimin e nocionit metodë (mënyrë). Vepra e parë mbi hermeneutikën është shkruar në vitin 1654 (Hermeneutica Sacra nga Da nnhauser), që nga ajo kohë ky nocion është institucionalizuar në katër fusha duke përfshirë fushën: 1.Teologjike 2. Filologjike 3. Ligjore dhe 4. Filozofike. Neve këtu na interesojnë dy të parat të cilat dalin në shesh me humanizmin evropian, pra me interpretimin e teksteve të shenjta  përmes metodës hermeneutike.  

Hermeneutika në Islam dhe Turqi

Veprimtaria për të kuptuarit e teksteve të shenjta, fjalën e Zotit në mënyrë sa më të drejtë që fillon shek. XV, njëherit shënon edhe fillimin e hermeneutikes humaniste në Perëndim (Lorenzo, Valla, Erasmus). Qindra vite më parë, në botën islame hermeneutika kishte dalë në shesh nga dijetarët myslimanë nën emrin  ‘usul (metodat, parimet) e hyrjes në komentimin e Kur’anit’. Hapi i parë në këtë drejtim u bë me identifikimin e tekstit të Kur’anit. Pas Librit të Shenjtë, si autoritet i dytë pranohet syneti e hadithi i Pejgamberit (s.a.v.s). Kështu  dhe hapat për identifikimin e hadithit hapën rrugën për njohjen parimeve dhe të metodologjisë, gjë që shkaktoi lindjen e hermeneutikës Islame. Së pari mbledhja e haditheve dhe pastaj veprimtaria e dallimit të haditheve të vërteta nga jo të vërteta, solli deri te ballafaqimi me disa probleme në lidhje me metodologjinë dhe hulumtimin. Problemi më i rëndësishëm kishte të bënte me gjetjen e transmetuesve të hadithit dhe njohuria se në çfarë shkalle ishte e mundur dhe e sigurt mbështetja tek ata. Dijetarët e hadithit duke udhëtuar e posaçërisht duke shkuar në Mekë gjatë kohës së haxhit, mundoheshin të identifikonin transmetuesit e haditheve dhe bënin hulumtime rreth tyre sa i përket besueshmërisë dhe shkallës së sigurisë të transmetimeve të tyre. Kështu lindi literatura mbi prejardhjen, zinxhirin e transmetuesve që tregonin musnedin dhe në fund nisi veprimtaria e mbledhjes  në mënyrë sistematike të haditheve të besuara, të vërteta-sahih në përmbledhje voluminoze-sunan. Prej këtyre përmbledhjeve, gjashtë përmledhje janë të njohura (më e njohura është sunan Al-Buhari; një prej metodave të zbatuara si dëshmi për vërtetësinë e hadithit është vërtetimi i hadithit të njëjtë të ardhur sipas transmetimit zinxhiror nga dy transmetues). Veprimtaria për identifikimin e haditheve të vërteta bëri të nevojshme përdorimin e metodave kritike, gjë që shpiu deri te metodologjia e kritikës së tekstit dhe te lindja e hermeneutikës në filologjinë Islame[2].

Gjatë kritikave kujdes u kushtohej këtyre parimeve. Gjatë hulumtimeve kritike të një transmetuesi të hadithit merreshin parasysh disa pika: të gënjyerit (mashtrimi), moskujdesia, kujtesa e fortë apo e dobët, të anuarit apo të punuarit për një qëllim e kauzë të caktuar, etj.. Sa i përket kritikës gjuhësore ajo ka hapur rrugën për lindjen e një filologjie të mirëfillt shkencore. Kihej parasysh se një thënie apo një fjalë mund të barte kuptime të ndryshme dhe kërkohej kuptimi origjinal në mesin e fiseve arabe në Gadishullin Arabik, kështu si rezultat i këtyre kritereve dhe hulumtimeve lindi shkenca e leksikologjisë. Fjalët e përdorura në hadith ishin ndarë në tri kategori, sahih, dhaif dhe sakim. Në mënyrë të përmbledhur mund të themi se metodat origjinale hermeneutike që i sollën dituritë Islame dhe sistemi i tij i drejtësisë, edhe sipas thënies së J. Shchat është ‘trashëgimia më e rëndësishme që Islami i ka dhënë botës së qytetëruar’[3]. Kjo metodë e hollë dhe dituri e komentimit të cilën e krijuan dijetarët myslimanë, përsëri është gjetur e pamjaftueshme në krahasim me metodat hermeneutike të Europës[4]. Islamologët perëndimorë, në mesin e tyre islamologu i çmuar hungarez I. Goldzhier[5], duke përdorur burime më të gjëra dhe metodat hermeneutike perëndimore në fushën e kritikës metodologjike të hadithit, dituritë e dijetarëve myslimanë i ka konsideruar si të pamjaftueshme. Në fund të këtyre kritikave të perëndimorëve është treguar se shumë hadithe nuk kanë dalë nga goja e Pejgamberit, e posaçërisht disa hadithe që i përkasin të drejtës sheriatike kanë dalë në shesh pas kohës së Pejgamberit (J.Shchat). Veçanërisht është kritikuar marrja e isnadit (zinxhiri i trasnsmetimeve) si metodë themelore në metodologjinë e hadithit.

Me themelimin e Dâru’l-Hadîthit të shkallës më të lartë në Medresenë e Sylejman Ligjvënësit, theksohet rëndësia që i është dhënë kësaj diturie në Turqi. Dijetarët që kanë sjellur risi gjatë viteve 1880-1914, në periudhën e iluminizmit janë: Ajni Ali, Ismail Hakki nga Izmiri dhe në fund Hamdi Yazar Elmallëllë. (Feja e Vërtetë, Gjuha e Kur’anit në 9 pjesë). Qëllimi përfundimtar i shkencave islame është tefsiri, komentimi i drejtë i Kur’anit. Arritja deri  në të kuptuarit e saktë është e mundur me të kuptuarit në mënyrë të duhur të parimeve të shkencave që i përkasin gjuhës arabe, kelamit, fikhut, diskutimit dhe shkencave të ngjajshme. Ashtu si edhe në hermeneutikën perëndimore, i është dhënë rëndësi e posaçme shkencave gjuhësore dhe retorikës, ku mund të theksohet kompetenca e juristit të madh Ebu Hanife në gjuhësi.

Komentimi më i suksesshëm i Kur’anit pranohet ai i Abduxhafer Taberiut i cili ishte ekspert në fushën e historisë dhe të drejtësisë.  Komentuesit janë ndarë sipas shkallës së afërsisë me rrethin e Pejgamberit (a.s). Nga komentuesi pritet të jetë ekspert në pesëmbdhjetë shkenca. Në krye të këtyre shkencave vijnë shkencat mbi gjuhën arabe (fjalori arab, gramatika, lakimi, zgjedhimi, prejardhja, kuptimi, përshkrimi dhe harmonia), kelami, usuli fikh (parimet e së drejtës islame) dhe hadithi. Termi ‘sharh’ që nënkupton komentimin, përdoret edhe për komentimin e teksteve jofetare dhe dijetarët myslimanë të kohërave të mëvonshme kanë bërë famë me komentimin e veprave klasike fetare dhe jo fetare. Sot në Turqi nëpër Fakultetet Teologjike, gjatë studimeve Islame përveç diturive tradicionale të usulit, nuk di a po zbatohen edhe metodat hermeneutike perëndimore. Në qoftë se nuk dëshirojmë që të jemi nevojtarë për orientalistët atëherë është e domosdoshme të zhvillojme programe që përfshijnë edhe metodat hermenutike perëndimore. E njëjta vlen edhe për fakultetet tona të gjuhës dhe letërsisë. Dijetarët osmanë, aftësinë dhe talentin e të shkruarit poezi në gjuhët arabe, turke dhe perse e kanë marrë si kriter për vlerësimin e dijetarëve dhe shkrimtarëve të shkallës më të lartë. Sot sa dijetarë dhe shkrimtarë kemi në këtë shkallë? Sot është e domosdoshme të bëhet riorganizimi në degët e gjuhës dhe letërsisë, teologjisë dhe historisë, duke marrë si shembull qendrat për studime  orientale nëpër fakultetet perëndimore. Në Universitetin e Stambollit, metodat hermeneutike perëndimore i ka sjellë orientalisti perëndimor  prof. H. Ritter, ndërsa studenti dhe bashkëpunëtori i tij Ahmet Ateş është dijetari i parë tek ne, që ka zbatuar metodën textcritic dhe  ka shpjeguar atë[6]. Në Turqi dy mjeshtra të filologjisë arabe dhe perse prof. Rifat Bilge dhe prof. Mehmed Necati Lugal kanë dhënë kontribut të madh në fushën e kritikës së tekstit. Prof. Lugal ashtu siç i ka ndihmuar orientalistëve të rinj në universitetet gjeramane, në DTCF ka dhënë mësim edhe për gjuhët arabe dhe perse. Osman Turan, Adnan Erzi, Hasibe Mazioĝlu dhe Şevkiye İnalcık me publikimet  e tyre kanë ofruar kontribute të çmuara në këtë drejtim.

Në hermeneutikën perëndimore gjatë komentimit të teksteve fetare dhe letrare, përveç filologjisë, në rendë të dytë shfrytëzohen shkencat natyrore, shoqërore dhe filozofike dhe kështu hidhen hapa drejt komentimit të brendshëm të tij. Në Islam në këtë shkallë është arritur me anë të interpretimit ezoterik dhe tesavufit. Sipas Imam Gazaliut, çdo gjë që shihet ka anën e saj të jashtme (zahir) të dukshme dhe anën e brendshme (batin) të padukshme dhe pohon se ”kjo botë materiale ka edhe botën e saj të ideve – alegorisë”. (shih. Platon dhe Gadamer). Po ashtu edhe ajetet në Kur’an kanë kuptimet e tyre të jashtme, literare dhe të brendshme batini. Në mesin e komentimeve të famshme të Kur’anit, në tefsirin e Fahreddin Raziut janë përdorur nocione të tesavufit dhe të filozofisë, aty autori është në mes të esha’rive dhe mutezilitëve. Raziu, duke mbajtur ligjërata emocionohej si një sufi dhe arrinte në atë shkallë sa që harronte veten. Ai në të njëjtën kohë njihej si mutasavvif. Sipas dijetarëve sunit, pikëpamja batinite është “ndryshim dhe falsifikim” i Kur’anit famlartë dhe nuk mund të llogaritet si komentim i mirëfillt dhe i vërtetë. Ai që beson në këtë mënyrë bëhet jobesimtar – kafir. Batinitët janë të devijuar.[7] Bashkë me këto thënie, komenti i Raziut është pranuar dhe pasuar më së shumti në Anadoll dhe pastaj në mesin e dijetarëve Osmanlinj. Dijetarët e Al-Azher-it të Kajros, dijetarët osamanlinjë nuk i konsideronin për dijetarë të mirëfillt. Osmanlinjtë, që nga koha më e hershme kanë miratuar qasjen e komentimit alegorik të teksteve fetare. Sulltanët ashtu siç kanë pasur një mësues nga radhët e dijetarëve-hoxhallarëve njëkohësisht kanë qenë nxënës të një shejhu të ndonjë tarikati. Sulltan Ahmedi i Parë këshillohej me Shejh Mahmud Hudaji për punët shtetërore. Në historinë tonë njëmijëvjeqare të besimit dhe kulturës Islame, dijetarët me origjinë turke më shumë kanë shkruar në gjuhën arabe dhe më rrallë në gjuhën turke. Në Perëndim, Orientalistika ka dalë në skenë si rezultat i hulumtimeve me metoda hermeneutike të teksteve të shkruara në rend të pare në gjuhën arabe. Në Islam, gjuhët kombëtare janë përdorur posaçërisht në veprat jofetare, së pari në pjesën e Iranit lindor (në kohën e sundimit të dinastisë Gaznevite, Firdevsi) dhe pas shek. X në shtetin e Karahanëve është përdorur gjuha turke (Kutudagu Bilig,1069), në Azinë Qendrore (Yesevi), në shek.XV gjatë sundimit të Timuritëve (Ali Şir Nevayi, Babur), në shtetin e Hordhisë së Artë  (Őtmeş Haci), në shtetin e osmanëve (Ilmihalët në gjuhën turke, Mevludi, Yazıcizade, Şeyhi). Hulumtimi i veprave të shkruara në gjuhën turke në një degë tjetër të turkologjisë ka hapur rrugë për hulumtime filologjike, duke sjellë një degë të rëndësishme të Orientalistikës. D.m.th në mënyrë që të studiojmë ashtu siç duhet historinë e kulturës sonë, duhet që në fushat e këtyre gjuhëve, pra arabe, perse dhe turke të zbatojmë traditat hermeneutike të Orientalizmit Europian, nëpër universitetet dhe institutet tona shkencore. Në përgjithësi myslimanët nuk pranojnë që orientalistët krishterë të marrin Pejgamberin (s.a. v.s) dhe bazat e besimit dhe t’i trajtojnë ato me metoda filologjike dhe sociologjike, duke parë ato si çështje të historisë shoqërore dhe të japin gjykime për to.

Në një konferencë të mbajtur në Universitetin e Prinstonit më 1954, në mes dijetarëve myslimanë dhe të krishterë, ministri pakistanez i kulturës duke u ngritur në këmbë në mënyrë të fuqishme ka refuzuar kritikat e delegatëve krishterë  drejtuar Pejgamberit dhe Kur’anit dhe ka kërcënuar me braktisjen e konferencës. Me rastin e përkthimit dhe botimit në gjuhën turke të veprës së Dozy-së për Pejgamberin nga ana e dr. Abdullah Xhevdetit, me ç’rast ai shkroi  edhe një parafjalë për këtë vepër, u bë kijameti dhe vepra u ndalua. Revista Ixhtihad duke mbledhur përreth “perëndimorët” si Dozy, Pejgamberin e trajtonin vetëm si personalitet historik. I kritikonin disa ajete të Kur’anit dhe ajetet që tregonin për krijimin e botës i krahasonin me Darvinizmin. Ashtu si jakobinët francezë flisnin për “fe të mendjes” dhe në vend të fesë pretendonin vendosjen e diturisë pozitiviste.[8]

Këtu është me vend të përkujtojmë pikëpamjet e orientalistit Rus V. Barthold i cili është në mesin e atyre orientalistëve perëndimorë, të cilët kanë studiuar dhe hulumtuar në mënyrë të thellë civilizimin islam dhe historinë e turqve të Azisë Qendërore sipas burimeve të mirëfillta. Qasja themelore e Barthold ndaj civilizimit Islam, si vepër e përbashkët e arabëve, persëve dhe turqëve, sipas tij është një qasje e mbështetur në pikëpamjet më të gjëra se sa ajo e Krishterimit, dhe thotë: “Jeta dhe historia e popujve myslimanë dëshmojnë se paracaktimi (kaderi) në Kur’an nuk është shprehur me një saktësi të madhe dhe të prerë, në një shkallë të tillë ashtu siç e ka shprehur  atë apostulli Paul në broshurën Romakëve (9.Bab)”. Islami nuk i ka ndaluar myslimanëve që të marrin masa paraprake në vendimet dhe veprimet e tyre personale, andaj dhe historianët e Islamit nuk kanë hezituar të kërkojnë shkaqet dhe pasojat gjatë studimeve të ngjarjeve historike. Barthold thotë se është shumë e gabuar të shpjegohet prapambeturia që vërehet sot tek shoqëritë islame me vet Islamin. Historia islame mund të shpjegohet me shkaqet historike e jo me fe. Ai thotë se në studimet e historisë islame duhet të zbatohen metodologjitë e njëjta si ato gjatë studimit të historisë së Perendimit. Sipas Bartholdit historia botërore paraqet një tërësi. Që të kuptohet historia e Europës duhet të hulumtohet dhe të mësohet historia e Lindjes. Në hulumtimet e Bartholdit rreth historisë së Lindjes, turqit zënë një vend të veçantë. Fuad Köprülü, themeluesi i studimeve të historisë së kulturës turke në bazë të metodave hermeneutike perëndimore, kishte vendosur marrëdhënie të ngushta me Bartholdin. Me rastin e themelimit të Institutit të Turkologjisë më 1926, ai ka ftuar Bartholdin në Stamboll që të mbajë një sërë ligjëratash mbi historinë turke.[9] Köprülü në veprën e shkruar mbi historinë e Turqisë ka bërë huazime nga shkrimet e Bartholdit e posaçërisht ka huazime të gjëra nga vepra klasike e Barhtoldit mbi historinë e Turkistanit. Në Turqi, në njëzet-tridhjetë vitet e fundit, si baraspeshë ndaj zhvillimeve të mëdha në studimet osmane vërehet një veprimtari e gjërë e hulumtimeve, studimeve, përkthimeve dhe botimeve edhe në fushat e diturive islame.

Botimi i parë i Encyclopedia of Islam (Leiden) është përkthyer në turqisht, duke u zgjeruar nga ana e studiuesve turq të ministrisë së arsimit. Në botimin e dytë i cili është duke përfunduar në Leiden kanë marrë pjesë në mënyrë të gjerë edhe dijetarët myslimanë. Ministria për çështjet fetare në Stamboll, si qendër bashkëkohore e studimeve islame është duke i tërhequr studiuesit vendas dhe të huaj, dhe si përgjigje ndaj orientalistëve të cilët botuan Enciklopedinë, është duke botuar një Enciklopedi të re islame, e cila do të mund të pranohej nga myslimanët. Studimet mbi fenë dhe civilizimin islam janë duke u zhvilluar në shtetet myslimane në atë shkallë çfarë dëshironin Barthold dhe Köprülü. Ashtu siç edhe tregoi Barthold, një historian që nuk merr parasysh civilizimin islam në kuadër të tërësisë së historisë botërore, nuk mund të kuptojë dhe të shpjegojë civilizimin perëndimor. Me botimin e librit The Legacy of Islam [10], si rezultat i kontributit të orientalistëve të njohur, kjo e vërtetë është pranuar haptazi. Barthold insiston në këtë të vërtetë historike. Civilizimi islam është zhvilluar nën ndikimin e kulturave të popujve që e pranuan fenë islame,” një pjesë e madhe e këtyre zhvillimeve kulturore dhe civilizuese është kontribut i popujve joarab, bashkë me këtë gjuha arabe është bërë gjuhë e përgjithshme e civilizimit islam”. Para më se pesëmbdhjetë viteve u mbajt në Paris një mbledhje me qëllim të përgatitjes së një raporti mbi botën islame për Parlamentin Evropian. Në këtë mbledhje ku morën pjesë përfaqësues nga vendet islame (nga Turqia Ismail Cem, Şerif Mardin, H. İnalcık), kur gjatë mbledhjes u bë referimi ndaj tërësisë si “Civilizim arab”, atëherë reaguan përfaqësuesit turq dhe përfaqësuesit tjerë myslimanë, duke theksuar se civilizimi islam është vepër e përbashkët e popujve myslimanë, ashtu siç kishte thënë më herët edhe Barthold.

Historicizmi tek osmanlinjtë (ibnhaldunizmi)

Në shek. XVII, osmanët kuptuan mirë se perandoria e tyre e “përjetshme” kishte hyrë në fazën e rënies. Kah fundi i shek. XVI dhe në gjysmën e parë të shek. XVII ekzistonte besimi se shteti përsëri mund të ngrihej nëse do të ringjalleshin ligjet që ishin vendosur në kohën e Sulltan Sylejman Ligjvënësit (Ali, Selaniki, Koçi Bey, autor i Kitabi-i Mustatab). Por kah mesi i shek. XVII, Katib Çelebi (vdiq më 1657), duke u frymëzuar prej teorisë së zhvillimit antropmorfikë të shteteve  që ofrohej në veprën  e Ibn Haldunit ‘Mukaddime’, mbrojti pikëpamjen e tij, se shteti osman kishte hyrë në fazën e tij të pleqërisë dhe assesi nuk do të arrinte të kthente fuqinë e dikurshme.[11]

Këtë mendim  e ka përsëritur Vakanuvis Naima, në hyrjen e gjatë që ka shkruar për historinë e filozofisë. Ibn Halduni nga vështrimet e tij mbi historinë, projektoi teorinë mbi organizimin e shoqërive të cilën intelektualët osmanlinj dëshironin të shfrytëzonin për një sqarim praktik. Me një qasje të tillë kuptojmë historicizmin apo teorinë mbi ndryshimin e shoqërive dhe shteteve në bazë të ligjeve të caktuara në faza të njëpasnjëshme. Osmanëve aq i rëndësishëm iu duk Ibn Halduni sa që Pirizade Mehmed Sa’ib (1674-1749), filloi të përkthente në turqisht librin e tij (1725-1730). Përkthimin e përfundoi dhe e botoi Ahmed Xhevdet Pasha. Shihet që edhe Katib Çelebiu në veprën e tij me titull Fusul-i Hall u’Akad, në të cilën analizon shkaqet e themelimit dhe rrënimit të tridhjetë e dy dinastive, pason filozofinë e historisë së Ibn Haldunit. Osmanlinjtë, diturisë islame i kanë bërë dy shërbime shumë të mëdha, e para është shkrimi i veprave që i pëkasin mendimit islam, numri i të cilave arrin deri në 250 mijë dhe e dyta  ruajtja e tyre nëpër biblioteka. Veprat enciklopedike mbi dituritë islame të përpiluara nga ata edhe sot shfrytëzohen si vepra referencë në dituritë islame. (Haci Halife, Molla Lutfi, Taşköprülüzade).

Fillet e Turkologjisë në Europë

Gjatë viteve 1453-1553 mbretëritë evropiane kishin frikë nga mbretëria Osmane dhe njëkohësisht ajo perceptohej si fuqi superiore, institucionet ushtarake dhe politike të të cilit imitoheshin prej tyre.[12]  Më 1530 Martin Lutheri botoi broshurën e tij me titull  Libellus de ritu et moribus Torcorum, ku bën një krahasim mes turqve dhe të krishterëve. Ai përshkruan turqit si njerëz që jetojnë thjesht, me karakter, të virtytshëm dhe modest. Thotë se fshatarët në Evropën Lindore jetojnë në kushte aq të vështira sa që turqit i shohin si shpëtimtarë dhe si të tillë i mirëpresin.[13]  Sulltan Sylejman Ligjvënësi i bëri ftesë Lutherit të vinte në Turqi në cilësinë e ambasadorit gjerman. Por kur Osmanlinjtë e kërcënuan Gjermaninë, Lutheri si gjerman dhe krishterë shpalli turqit si “shërbëtorë të djallit” dhe bëri thirrje ndaj të gjithë të krishterëve që t’i luftojnë ata.[14]Përkundër kësaj shumë predikues lutherian lirisht predikonin dhe ftonin njerëzit në sektin e tyre në territoret Hungareze të cilat ishin nën mbrojtjen Turke. Në atë kohë një shkrimtar gjerman Paul Anderbach, duke analizuar praktikat e luterianëve siç ishin liria e besimit dhe adhurimit, luterizmin e shihte si fe të afërt me Islamin.[15]

Deri në çfarë shkallë mund të mbrojmë tregimet dhe pretendimet e princërve humanistë të Italisë (Deissman) për përvetësimin e traditave greko-romake nga ana e Fatih Sulltan Mehmedit?

Është një e vërtetë historike se ai kishte themeluar një biblotekë me vepra greke dhe romake në pallatin e tij, se ka pranuar në pallatin e tij humanistë italian dhe dijetarë grek si Ciriaco d’Ancona  dhe Amuritzes, dhe ka ftuar dijetarët grek të cilët kishin ikur në Itali që të kthehen në Stamboll. Vlen të merret parasysh edhe deklarata e bërë nga Papa Piu II ndaj Sulltan Fatihut, në qoftë se ai pranonte të bëhej i krishterë, atëherë do të merrte në mënyrë të ligjshme titullin e perandorit Romak. Po ashtu është e vërtetë se Sulltan Fatihu ka kërkuar nga Patriku i Kishës Ortodokse që të shkruajë një broshurë ku do të tregoheshin në mënyrë të përmbledhur bazat e fesë Krishtere. Si posedues i Stambollit, Sulltan Fatihu pretendonte të ishte edhe Perandor i ligjshëm i perandorisë romake dhe kah fundi i jetës me qëllim të pushtimit të Italisë e pushtoi Otranton (1480) e cila formonte një urëlidhëse natyrore. Në vitet e fundit të jetës së tij ka ftuar në pallatin e tij piktorin Gentile Bellini nga Vendiku, i cili ka bërë portretin e tij dhe ka porositur afreske për muret e pallatit të ri, si ato që bëheshin në pallatet italiane. Por duhet të jetë e drejtë se interesimi i Sulltan Fatihut për humanizmin ishte në funksion të qëllimeve të tij politike dhe atë interesim e shihte si mjet. Nuk duhet të harrojmë se ai ftonte çdo javë në oborrin e tij dijetarët myslimanë dhe duke qenë ai vet kryesues i mbledhjes, bëheshin diskutime dhe debate mbi fenë islame dhe filozofinë. Asnjëri prej dijetarëve osmanë nuk ka treguar interesim sikur ai për humanizmin. Ndoshta ai kishte përqafuar të drejtat dhe kulturat krishtere dhe islame por mbi ta bënte plane dhe projekte perandorake.

Në gjysmën e parë të shek. XVI në përpjekjet kundër habsburgëve, mbreti Francës François i jepte rëndësi të madhe aleancës me mbretërinë osmane dhe më 1536 urdhëroi që në College Royal (sot College de France) të mësoheshin gjuhët e lindjes dhe vendosi që të mblidhen  shkrimet dhe veprat e lindjes në Biblotheque Royal (sot B.Nationale). Ky institut dhe  biblioteka  do të bëhen institute themelore të orientalistikës në Francë. Kolbert një ministër i mbretit Luixhi i XIV vendosi të themeloj Jeunes de Langue, një shkollë të gjuhëve më1660, sipas shembullit të shkollës “Djemt e gjuhëve” në Venedik me qëllim të shfrytëzimit të shërbimeve të përkthyesve nëpër përfaqësi dhe konsullata. Nga këto shkolla dolën edhe familjet e përkthyesve. Vitet 1721-1762 ishin vitet e shkëlqimit të shkollës, shkolla u mbyll në shek. XIX më 1873.  Kjo shkollë pranohej si e nevojshme sa i përket diturive të gjuhëve të Lindjes, tregtisë, artit dhe diturive në përgjithësi. Më 1795 poashtu u hap një Shkollë e Gjuhëve të Lindjes (Ecole des Langues Orientales Vivantes). L’Institut Nationale des Langues et Civilisations Orientales është vazhdimësi e kësaj shkolle. Në sajë të studiuesve që kanë dale nga kjo shkollë ka lindur Orientalistika (R.Mantran).

Me fjalë të tjera, mësimi praktik i gjuhëve, ka hapur rrugën për hulumtimin e gjuhëve të Lindjes dhe civilizimet e tyre. Kjo lidhje kulturore ka përbërë një prej themeleve të mirëkuptimit dhe miqësisë  tradicionale në mes Francës dhe shtetit Osman.[16] Në të vërtetë aleanca e diplomacisë franceze me osmanët gjatë shekujve XVI – XVIII ka qenë mbështetja më e rëndësishme e Francës në luftën e tyre kundër habsburgëve dhe në ruajtjen e baraspeshës politike në Evropë.

Për shembull në këtë shkollë ishte i arsimuar përkthyesi françez Andre de Ryer, i cili ka punuar në konsullatën e Aleksandrisë dhe është i njohur si përkthyesi i parë i Kur’anit në gjuhën françeze. Përveç kësaj, ai është edhe autor i veprës Sommaire de la religion des Turcques dhe i një gramatike të gjuhës turke (1630). Gjithsesi Ryer është prej turkologëve të parë në mesin e orientalistëve. Sa i përket gjermanëve, fushata ushtarake që e ndërmori Sulltan Sylejman Ligjvënësi pas rrethimit të Vjenës 1529, ndaj perandorit Karli i V i njohur si “fushata gjermane” e vitit 1532, kishte rritur frikën e një pushtimi të afërt tek gjermanët. Në atë kohë gjermanët iu përveshën studimit serioz të gjuhës dhe historisë së osmanëve. Kush ishin këta turq që kërcënonin atdheun e tyre ? Më 1567 u përkthye në gjuhën gjermane dhe u botua nga ana e

J. Gaudier një histori e shkurtër e osmanëve, Anonim Tevarh-i Al-i Osman 956/1549. Pastaj në Gjermani, Johannes Leunclavius(1533?-1593)  u bë udhëheqësi i hulumtimeve për osmanë dhe u bë i famshëm me përkthimin e kronikave osmane në latinisht dhe gjermanisht.  Ai jo vetëm që e përktheu në latinisht dhe gjermanisht librin e historisë së shkurtër Anonim Tevarh-i Al-i Osman (Annales Sultanorum Othmanidarum, Frankfurt 1588) por më vonë botoi edhe historikun e botimit të këtij libri në një vepër tjetër në latinisht me titull  Historiae Muslumanae Turcorum de monumentis ipsorum exciptae libri XVIII(Frankfurt 1590) duke e prezantuar atë botës intelektuale europiane.

Turkologjia dhe turqizmi në Turqi

Revolucionarët nacionalist dhe liberal me origjinë polake dhe hungareze të cilët kishin gjet strehë në shtetin osman  dhe pastaj kishin përparuar në shkallët e pushtetit (Celaledin, Omer Pasha) kanë punuar dhe janë munduar të zgjojnë vetëdijen e turqizmit tek osmanët. Derisa në anën tjetër, politika e regjimit të Rusisë cariste ishte kristianizimi – rusizimi i të tjerëve, si përgjigje ndaj kësaj politike, te popujt turq – myslimanë zgjohej lëvizja nacionaliste. Strehimi i përfaqësuesve të kësaj lëvizjeje në territorin e shtetit osman të banuar nga turqit dhe kërkimi i përkrahjes këtu (Jusuf Akçura) përgatiti lindjen e lëvizjes së turqizmit.

Një burim tjetër i rëndësishëm i vetëdijes së turqizmit janë shkollat ushtarake. Në këtë rreth më së shumti është ndjerë rreziku rus dhe në librat e mësimit pranë lojalitetit ndaj dinastisë është kushtuar kujdes edhe vetëdijësimit për turqizmin. (Sülejman Paşa). Në fund, ata që arritën deri tek vetëdijesimi kombëtar turk, për habinë e tyre burimet e ideve kombëtare i gjetën në turkologjinë franceze, angleze dhe hungareze. Xhelaledin Pasha duke shfrytëzuar librin e Leon Cahun, Hyrje në Historinë e Azisë (Introduction á l’histoire de l’Asie, Turcs et Mongoles des origins a 1405,Paris 1896), përcakton rëndësinë e turqve në historinë e botës. Libri i Cahun-it përkthehet së bashku me disa shtesa nga ana e Necib Asım, (Historia e Turqve, Stamboll, 1316/1900) dhe luan një rol të rëndësishëm në zhvillimin e nacionalizmit turk.

Prej 1830 dhe gjatë tërë dekadës anglezët morën iniciativa që të përmirësojnë dhe të reformojnë  ekonominë osmane, njëkohësisht në fushën e turkologjisë qëndronin më përpara. Në parafjalën 78 faqëshe të librit Gramatikë e Gjuhës Turke (Grammer of the Turkish Language, London 1832) të dedikuar Sulltan Mahmudit të II, autori A. L. Davis bënte fjalë rreth gjuhëve turke, historisë së vjetër  dhe civilizimit turk. Duke e parë si rrezik të madh për kolonin e vet-Indinë, politikën sulmuese të Rusisë ndaj Turkestanit dhe përhapjen e saj në Azinë Qendrore, Perandoria Britanike më 1870 dhe në vitet në vijim nxiti Sulltanin Osman që të ndërmerr politika më aktive në këtë regjion. Në kohën e Sulltan Abdylhamidit të II u vendosën lidhjet e drejtpërdrejta  diplomatike me mbretërinë e Kashgarit. Edhe pse këto kontakte ishin të përkohshme ato hapën rrugë interesante  dhe nisma tërheqëse në Turqi sa i përket idesë  së bashkimit dhe unionit turk. Me paralajmërimin e anglezëve se Rusia cariste dëshironte të pushtonte jo vetëm mbretërinë osmane por edhe të gjitha mbretëritë  turke në Azinë Qendrore, dhe pushtimet e bëra nga Rusia në këtë drejtim, çoi deri tek lindja e ndjenjës për fatin e njëjtë mes popujve turq të asaj hapësire. Në Stamboll u vërejtën disa lëvizje politike dhe kulturore me qëllim të bashkimit me turqit e Azisë Qendrore. Shejh Sylejmani botoi një fjalor Çaĝatay Lugatı dhe nga ana e qeverisë u dërgua në Azinë Qendrore. Miratohej mendimi që dinastia Osmane kishte prejardhjen nga fisi turk Kaj. Në Söĝüt u ndërtua muzeu i Ertugrullit. Këstu dhe Orientalistët janë themeluesit e turkologjisë, filologjisë turke, kurse V.Thomsen[17] është i pari që ka arrit të gjejë dhe të deshifrojë mbishkrimet në përmendoret e Kok-turqve të vjetra rreth 800 vite, të shkruara me alfabetin e vjetër turk- runik. Përpiluesi i fjalorit dialektologjik turk është W. Radloff dhe veprat më të mira dhe më autoritative mbi popujt turq të Azisë Qendrore i ka shkruar V. Barthold. Të gjithë këta dijetarë perëndimorë kanë dalë nga shkolla e orientalizmit. Zbulimi i monumenteve të Orhonit ka zgjuar një ndjenjë të entuziazmit në mesin e turqve gjatë viteve pas 1900 dhe ka luajtur rol në zhvillimin e turqizmit dhe në fund në themelimin e Institutit të Turkologjisë më 1924, duke vendosur si degë shkencore studimin e turkologjisë në Turqi. Por prapë ka mbetur si problem mësimi dhe zbatimi metodave perëndimore të filologjisë. Ky boshllëk do të mbyllet me dërgimin e studentëve të turkologjisë për studime në Perendim dhe gjithashtu duke punësuar në universitetet tona ekspertët turk-tatar të ardhur nga Rusia dhe Gjermania. Deshifrimi i gjuhës me të cilin ishin shkruar mbishkrimet në Monumentet e Orhonit shënon një pikëkthesë të rëndësishme në zhvillimin e turkologjisë dhe të nacionalizmit turk. Këto mbishkrime tregonin për epopenë, letërsinë e Kök-turqëve (Gök-turqëve) të cilët gjatë shek. VI-VIII kishin shtrirë sundimin e tyre në tërë Euro-Azinë. Leximi i këtyre shkrimeve ka ndikuar shumë në zhvillimin e turkologjisë në Perendim. Në mesjetë, iranianët dhe kinezët ishin të informuar për këto shkrime. Për herë të parë në Perendim për këto shkrime bën fjalë në librin e vet suedezi Philip Johan von Strahlenberg gjatë kthimit në Europë më (1722), i cili kishte parë dhe kishte analizuar këto shkrime, derisa gjendej në Siberi për vuajtjen e dënimit. [18] Deshifrimin e gjuhës së shkrimeve të Orhonit dhe Jenisejit për herë të parë e ka bërë gjuhëtari danez V. L. P. Thomsen (1842-1927), për këtë zbulim ai ka shpjeguar në mbledhjen e mbajtur më 15.12.1893 në Akademinë e Shkencave të Danimarkës dhe tërë tekstin ka botuar me titull Inscriptions de l’Orkhon dechiffrees. Ai ka vazhduar studimet e tij në këtë çështje deri më1925.[19]  “Leximi i Shkrimeve të Orhonit ka hapur një epokë të re në turkologji.” (Hasan Eren)

Shkrimet e Orhonit në një mënyrë të shkëlqyer kanë nxjerrë në shesh antikitetin turk dhe kjo është bërë burim i një entuziazmi dhe krenarie në Turqi. Për këtë zbulim të rëndësishëm, për herë të parë lexuesin turk e ka njoftuar turkologu Nexhip Asim, me veprën e tij Monumentet e Orhonit (“Shkrimi shumë i vjetër turk”, “Historia e Turqve”,1316/1900), i cili ka dhënë kontribut të madh për historinë e kulturës turke. Më vonë Hüsein Namık Orkun (1902-1956) është prej turkologëve të parë turk, i cili kishte studiuar turkologji në Hungari. Ka përkthyer në gjuhën e sotme turke veprën “Shkrimet e vjetra turke” dhe është botuar nga Instituti i Gjuhës Turke.[20] Hulumtimet e mëtejshme rreth shkrimeve të vjetra turke, si shkrimet e Orhonit dhe tekstet e vjetra ujgure i kanë vazhduar turkologët gjermanë dhe turq. Kështu në Orientalistikën perendimore, turkologjia ka arritur të zë pozitë dhe të bëhet një prej çështjeve dhe temave të para për hulumtime. Ajo çka është e rëndësishme është zbatimi nga ana e turkologëve të metodave filologjike – hermeneutike, të cilët kanë qenë në zhvillim e sipër që nga periudha e humanizmit.

Viteve të fundit, prof.Talat Tekin ka boutuar shkrimet dhe gramatikën e tij duke shfrytëzuar të gjitha të dhënat e turkologjisë perendimore në mënyrë shembullore. Sa i përket ekspertëve të huaj dhe për studimet dhe botimet në vendet e huaja në fushën e turkologjisë mund të përmendim veprat e A. N. Kononov (vepra e pare e botuar më 1972), pastaj kohëve të fundit  Dr. Hasan Eren botoi veprën voluminoze mbi ‘Turkologjinë dhe Turkologët e Huaj’ (Türklük Bilimi Sözlüĝü, I.Yabanci Türkologlar, Ankara: TDK 1998). Dr.Eren na tërheq vëmendjen se në vitet e fundit numri i turkologëve është duke u rritur dukshëm.

Mbi historinë letrare – fetare turke

Gjatë vitit 1914 në revistën Dituria (I, 611-645) doli një artikull, hulumtim i gjatë me titull, ndikimi i Hoxha Ahmet Jeseviut në letërsinë Çagataje dhe Osmane. Ky artikull mund të konsiderohet si fillim i veprës së madhe klasike ‘Sufitë e Parë në Letërsinë Turke’ i cili për herë të parë është botuar më 1918 në Stamboll, (bot. i tretë, Ankara 1976). Kjo vepër ka hapur një epokë në studimet mbi historinë e letërsisë turke, historinë letrare fetare turke dhe në përgjithësi mbi historinë e kulturës turke. Këtu po i përmendi disa rreshta, të cilat i shkroi turkologu i famshëm hungarez Gy Nemeth për këtë vepër. Në këtë fushë të vështirë Koprylizade ka sjellë një udhëzues të atillë, i cili ashtu siç i zgjodhi shumë çështje aktuale po ashtu do të lehtësojë në masë të madhe edhe procedurat hulumtuese në të ardhmen”. Pajtohem plotësisht me Ahmet Yaşar Ocak, i cili ishte një dijetar i ri që pasoi metodologjinë e Kopryliut në hulumtimet e historisë së fesë së turqve, dhe për të shkruan: “Kopryli ka ditur që në mënyrë të shkëlqyer të shfrytëzojë aftësinë e tij për sintezë dhe aftësinë intuitive, dhunti,të cilat çdo dijetar mund të mos i posedoj.

Në veprat e tij të ndryshme, problemet dhe çështjet të cilat i ka shtruar në një formë apo një tjetër dhe natyrën e të cilave ka shpjeguar, sot janë shfaqur ashtu siç kishte parashikuar ai, në shumë përfundime që kishte arritur sot janë vërtetuar edhe më fuqishëm”. Orientalisti francez Cl. Huart, për librin Sufitë e Parë në Letërsinë Turke thotë: “Në këtë vepër shohim me mahnitje zbatimin e parimeve më rigoroze të cilat mësohen në universitetet perëndimore në fushën e historisë dhe letërsisë. Në rast se dalin vepra që e pasojnë, atëherë kjo vepër do të hapë një epokë të re”. Në Universitetin e Stambollit, Kopryli kishte pranuar  konceptin “ambicie kombëtare” të Ziya Gökalpit dhe thotë se këtë vepër kishte shkruar që të “kuptohet dhe të shijohet shpirti kombëtar”. Vepra në fjalë edhe sot pranohet si vepër klasike në fushën e letërsisë dhe kulturës turke (por me zhvillimin e madh që ka pësuar gjuha turke në shekullin e fundit, i cili është aq i thellë dhe revolucionar, brezat e ri kanë vështirësi të lexojnë dhe të përfitojnë nga ai). Sipas mendimit të ekspertëve, sot është bërë e domosdoshme që veprat themelore si kjo e shkruar në gjuhen e vjetër të shkruhen (barten) në turqishten e re.

Me veprën Sufitë e Parë, Köprülü ka hedhur gurthemelin e parë në hulumtimet shkencore mbi “kulturën kombëtare”, “frymën kombëtare”  të rrjedhur në kohë ashtu siç kishte ëndërruar Gökalp. Kopryli pas kësaj vepre klasike ka vazhduar me hulumtime dhe analiza mbi historinë e fesë së turqve. Më 1921 në revistën e Fakultetit të Gjuhës dhe Letërsisë doli artikulli i tij me titull” Islami në Anadoll”. Ky artikull hapi shteg të ri sa i përket studimeve mbi historinë e fesë së turqve gjatë mesjetës, dhe për një kohë të shkurtër tërhoqi vëmendjen e orientalistëve dhe u përkthye në gjuhën gjermane në Vjenë, në revistën Mitteilungen zur Osmanischen Geschichte. Aty Kopryli korrigjonte gabimet e rënda të Fr. Babinger dhe hapte horizonte të reja sa i përket lëvizjeve fetare heterodokse në Anadoll. Mbi temën e njëjtë, në Kongresin Ndërkombëtar për Historinë e Religjioneve të mbajtur në Paris më 1923, lexoi artikullin me titull ‘Origjina e Bektashizmit’, i cili më 1926 u botua në Paris, (” les origins du Bektachisme”). Me shkrimet për Abu Is’hak Kazerunin të botuar më 1930 në  Der Islam, pastaj  me artikullin Bektashizmi në Egjipt, botuar më1935 në revistën Türkiyat, janë kontribute të rëndësishme për hulumtimet në fushën e historisë së religjionit të turqve.

Pas Luftës së Parë Botërore, në rend të parë orientalistët gjermanë dhe austriakë si: (P. Wittek, Fr.Giese. Fr.Kraelitz, T.Menzel, Fr.Babinger dhe Fr. Taeschner), ishin përqendruar në analiza të rëndësishme të burimeve të para osmane me metodat filologjike dhe të textkritik, kështu kishin arritur në përfundime të rëndësishme shkencore dhe sqarime për lindjen e shtetit osman (jo të perandorisë). Këto hulumtime dhe analiza kanë treguar se shteti Selçuk në Anadoll përfaqësonte një civilizim i cili nuk qëndronte aspak më poshtë se sa shteti dhe civilizimi Bizantin. Nga ana tjetër, fiset turkmene të cilët ishin vendosur në mënyrë të dendur në regjionet kufitare me Bizantin, duke zhvilluar luftëra të vazhdueshme me shtetet e tjera të krishtera (gaziyan,alplar) përfaqësonin një kulture origjinale, atë të jetesës në kufij.  Në të vërtetë orientalistët gjermanë duke zbatuar metodat hermeneutike dhe të textkritik gjatë analizave të burimeve osmane, metoda këto të cilat ishin në zbatim në Perendim me qindra vite, kishin hapur një fushë tërësisht të re për hulumtime.

 

Përktheu nga gjuha turke: Senad Gushlla

Hermeneutics, Orientalism and Turkology

Summary

The term hermeneutics (the science of interpretation of the text) in Greek mythology means  “Messenger who translates God’s commandments into a language that people can understand.”  It is a term that is derived from the word ‘ Hermes ‘. In ancient Greek language hermeneuia carries the sense of ‘ interpretation with wisdom ‘ . Hermeneutics as a scientific concept means an art of translation of a text /opinions belonging to a different culture, into language which is understood  by respective society.                                                                                                                In contemporary meaning, hermeneutics has to do with the development of notion method (way). The first work on hermeneutics was written in 1654 (Hermeneutica Sacra by Dannhauser ), since this notion is institutionalized in four areas, including the area of: 1. Theology, 2. Philology, 3. Legal and 4.Philosophy. Here we are interested with the first two that come to light with European Humanism, thus with the interpretation of sacred texts by hermeneutical method.

Keywords: Hermes,hermeneutics, orientalism, turkology.

 

Ky artikull është botuar në revistën “Hikmet”, nr. 4, Dimër, Prishtinë 2013, organ i “Institutit për shkencat humane – Ibni Sina”.


[1] Që nga St. Augustinus (354-430) deri në shek. XIX, deri te W. Dilthey,Lindja dhe Zhvillimi i Hermeneutikës-një përmbledhje e besueshme,Doĝan Ozlem,  Hermeneutika e Teksteve (Dituria mbi interpretimin) Mësimet, l-Il,lzmir 1994, bot. Istanbul, Shtepia Botuese Inkilap 1996,8-52; Me burim të M. Riedel, J. Habermas, H. Gadamer përfshirë përkthimet. Mbi Hermeneutikën vepër klasike gjithëpërfshirëse, Han+Georg Gadamer Continium 1996; E Vërteta dhe Metoda, Botim i përmirësuar: J. Weinsheinez dhe D.G. Marsall përkthim në gjuhë angleze, New York: 5. H-G. Gadamer’in Historisches Wiinerbuch der Philiosophie (Hermeneutik), Dolan Ozlem, përkthimi në gjuhën turke, Hermeneutik (Yorum bilgisi) üzerine yazılar, Ankara: Ark Kitabevi 1995. ll- 49.

[2] Vepra më e njohur në Islam e hartuar mbi dituritë sisematike është ajo e  Abu Abdullah Mehmed Al ­Harezmit Mefiitihu’I-Ulum’. Tek Osmanlitë Tasköprülüzade Usarneddin Ahmed, Mevzu’iiti’l­Ulam, I-II, e përkthyer nga M. Kemaleddin, bot. Ahmed Cevdet, Istanbul H. 1313/1897

[3] The Legacy of Islam, botimi i dytë (përgatitur nga: J. Schacht dhe C.E. Bosworth, Oxford: Clarendon Press, 1974), 392; J. Schacht, “A Revelation of lslamic Traditions”, JRAS, 1949.

[4] Hadith” Encyc. of Islam, 2. bot, 23-28 (J. Robson), hadithi në literaturën Islame dhe mbi metodat e kritikës, shkurtimisht Taskëpruluzade, Mevzuat, vol. I.

[5] Muhammedanische Studien, Halle 1890; J. Schacht, “Droit byzantin el droit musulman”, XII Convegno ‘Volta’ (Roma 1957), 197-218; A. Udovich, Western Comment/a”, Speculum, ve “Concepts Sunna, ictihad and Ijma’in the Early Period” Islamic Studies, I, 1962.

[6] .A.Ateş ”Mbi Kritikën e Tekstit” Ditari i Shkrimeve Turke,VII-VIII(1942),253-268; Z.V.Togan Usuli gjatë Historisë, ibn Fadlan’s Reisebericht, Leipzig, 1939.

[7] Taşköprülüzade, vëll. I, 536, 539, 540.

[8] Ş.Mardin The Genesis of Young Ottoman Thought, Princeton, 1962; Hilmi Adnan Malik, “Survey of Intellectual Renaisance in Turkey”, The Hartford Magazine, (1923, June); posaqërisht shikoni studimet e  S. Hanioglu. V. Barthold, “Avrupa ve Rusya’da Şarki Tetebbu’ Tarihi”, Milli Tetebbu ‘far Mecmuasi, ll, 361- ~463;V. Barthold, Islam Medeniyeti, kontributet e F. Köprülü, Ankara, 1966.  Këto ligjerata janë botuar nën titullin , Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler (Istanbul 1927).

[9] Këto ligjerata janë botuar nën titullin ” Mbi historinë turke të Azisë Qendrore”.

[10] Botimi i 2.J.Schact dhe C.E. Bosworth,Oxford 1974.

[11] Dusturu’l- ‘Amel li-Islahi’l-Halel, Istanbul 1280/1863; F. Fındıkoglu, “Türkiye’de Ibn Haldunizm”,Melanges Fuad Köprülü; (Istanbul 1953), 153-163; C. Fleischer, “Royal Authority, Dynastic Cyclism, and “ibn Khaldunism” in Sixteenth Century Ottoman Letters”, Journal of Asian and African Studies, XYIIl, 3-4 (1983), 198-220; M. Şeker, “Political View of ‘Ali:Evaluation of the work of ‘Ali so-called “Fusul-I Harj u Naqd”, Collecta Turcica, vol. VllI, ed, D. Panzac, Paris 1998,855-864.

[12] Për një bibliografi të botimeve të bëra për turqit në Evropë  gjatë  shek.16, shiko C. Gëllner, Turcica: Die europaischen Tiirkendriike des XVl, Jahrhunden, I-ll, Bucharest¬Berlin 1961-1968, Për kushtet ekonomike shiko. Mustafa Ozel, “Iktisadi Oryantalizmin Sonu” Divan, hulumtimet shkencore, VIII (2000/1), 1-28..K.M, Setton, ‘Lutheranism and the Turkish Peril’, Balkan Studies. III (1962), 137 vd.

[13] K.M, Setton, ‘Lutheranism and the Turkish Peril’, Balkan Studies. III (1962), 137 vd. 19/20. Ibid.

[14] Ibid.

[15] Ibid.

[16] Cent-cenquanenaire de I’ecole des Langues Orientale: Histoire, organization et ensiegnmentde /’lico/e Nationale des Langues Orientales Ylvantes. Paris 1948; Enfants de Langue et Dragomans. Dil Oglanlan ve Tercumanlar, hazirlayan, F. Hitzel, istanbul: Yapi Kredi Yayinlan, 1995, M. Roche. Assistance el eu/ture [rançaise dans l’Empire Ottoman. 1789·/868. istanbul, Paris 1989; C.D. Rouillard. The Turk in French History, Tought and Literature, 1520-1660. Paris 1941. A. Berthier, “A I’origine de I’etude dela langue turque en France”, Varia Turcica. XIX (1992)Melanges offerts a Louis Bazin, 77·82. H. Laurens, Ata sources de L’orientalisme: La bibllotheque de Barhelemi de Barthelemi d’Herbelot, Paris, 1978. M. Roche. Assistance el culture française dans l’Empire Ottoman, /789·1868, istanbul, Paris 1989; C.D. Rouillard, The Turk in French History, Tought and Literature, 1520-1660, Paris 1941. A. Berthier, UA I’origine de I’etude dela langue turque en France”. Varia Turcica. XIX (1992) Melanges offerts a Louis Barin, 77-82 H. Laurens. Ata sources de I’ orientalisme: La bibliotheque de Barhelemi de Barthelemi d’Herbelot, Paris, 1978.

[17] V. Thomsen, Turcica, Helsingfors 1916, deshifruesi i pare i mbishkrimeve të Orhonit, për herë të parë në Turqi i bëri të ditura Nexhip Asim duke e shfrytëzuar veprën e Thomsenit.

[18] Das Nord und östliche Theil von Europa und Asia, Stockholm 1730. Strahlenberg hakkinda bkz Hasan Eren,Turkluk Sozlugu, Ankara 1998,302•304.

[19]Për biografinë e Thomsenit shikoni Samlede Afhandlinger, I-IV, Kopenhag 1919-1931.

[20] H.N.Orkun ka lindur në Stambool më1902,pas mbarimit të Fakultetit të Gjuhës dhe Letërsisë në Stamboll (1924)ka vazhduar studimet në degën e turkologjisë në Universitetin e Budimpeshtit dhe është bërë asistent i turkologut të famhëm hungarez Gy. Nemeth (1890-1976). Pas doktoraturës së bërë në Universitetin e Budimpeshtit ka botuar shkrime në gjuhën hungareze. Më 1930 kthehet në Turqi dhe punoi si profesor në Institutin Gazi për Edukim dhe Mësuesi. (1931-1932, H.İnalcık ka mrrë pjesë në mësimet e tij).Ka punuar si sekretar i përgjithshëm i Türk Ocaĝı.Veprat e tij janë:Bota Turke,Budimpesht 1928,Stamboll 1932; Mbi Oguzët,Ankara 1935,Shkrimet e Vjetra Turke,Stamboll 1936. E Vërteta e Fjalës Turke, Ankara 1940.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 69 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d blogues: