Parvin Etesami

14/04/2014 Lini një koment

PARVIN ETESAMI

Parvin Etesami

Parvin Etesami

Rakhshande Etesami, e njohur ndryshe me emrin Parvin Etesami, është një prej poeteve më të mëdha bashkëkohore. Ajo lindi në muajin Mars të vitit 1906 në qytetin Tabriz. Që në fëmijëri ajo u edukua nga babai i saj dijetar, i cili me botimin e librit të tij (Edukimi i ..) kishte treguar bindjen e tij për edukimin e vajzave.

Në fëmijëri së bashku me babain e saj  u shpërngul në Teheran. Letërsinë arabe dhe atë perse e mësoi pranë tij. Ajo përfitoi shumë edhe nga elita e shkencëtarëve të cilët grumbulloheshin në shtëpinë e babait të saj, dhe mahniteshin nga talenti i jashtëzakonshëm i Parvinës. Në moshën 8-të vjeçare filloi të bënte poezi; ajo ushtronte talentin e saj duke i përshtatur në rimë fjalët e bukura që përkthente i ati  nga libra të huaj(perëndimorë,turqisht dhe arabisht).

Në vitin 1924 ajo përfundoi me sukses kolegjin amerikan të vajzave në Iran, që drejtohej nga Mis Shuler, dhe në ceremoninë e diplomimit mbajti fjalimin me titull “Gruaja dhe historia”.

Në fjalim ajo foli për dhunën që ushtronte burri ndaj shoqes të tij të jetës edhe pse e ka pranë në gëzime dhe në hidhërime. Znj. Mis. Shuler, shprehet kështu në kujtimet e veta për kohët kur Parvin Etesami mësonte në kolegjin amerikan që drejtohej prej saj:

“Parvini ndonëse që në fillim kur erdhi në shkollë kishte shumë njohuri, ajo ishte shumë entuziaste për mësimin e gjërave të reja.”

Znj. Server Mahkameh Mohases , një nga shoqet e saja të ngushta, që  ka shkëmbyer për më shumë se 12 vjet korrespondencë me Parvinin, e kujton atë si një njeri të pastër, me ide të shëndosha, e ndershme, e sjellshme, e dashur.

Parvini merrte pjesë në të gjitha udhëtimet e babait të saj si brenda ashtu edhe jashtë Iranit. Kjo poete e lirë nuk pranoi të bëhej pjesë e oborrit mbretëror duke refuzuar medaljen e Ministrisë Iraniane të Kulturës të asaj kohe.

Parvini u martua me djalin e xhaxhait të saj, në vitin 1934 dhe katër muaj pas aktit të celebrimit shkoi në shtëpinë e burrit  që ndodhej në qytetin Kermanshah (qytet në perëndim të Iranit).

Burri i saj ishte oficer policie, dhe në kohën që ajo u martua me të ai ishte komandanti i policisë për qytetin Kermanshah. Morali policor i tij ra ndesh me shpirtin e butë dhe të lirë të Parvinit. Ajo ishte  rritur në një shtëpi me shpirt letrar,  dhe larg çdo papastërtie, por pas martesës, ajo hyri në një shtëpi ku bëheshin vetëm qejfe dhe dëfrime. Është e natyrshme që këto dy natyra, krejt të kundërta me njëra- tjetrën,  nuk mund të rrinin së bashku për një kohë të gjatë  dhe më në fund kjo martesë përfundoi me ndarje.

Ajo e përballoi me durim dhe gjakftohtësi hidhërimin e humbjes dhe tërë jetën e saj nuk foli asnjë fjalë për ndarjen, madje nuk u ankua asnjëherë.

Në vitin 1935 me ndihmën e të atit u botua vëllimi i parë poetik i Parvin Etesamit.

Parvini punoi për një kohë në bibliotekën  e njërës prej qendrave universitare të Teheranit,, por duke mos lënë pas dore poezinë. Ajo vdiq në moshën 34 vjeçare, në vitin 1941, nga sëmundja e tifos. Ajo u varros në qytetin Kom,( një prej qyteteve fetare të Iranit) pranë varrit të babait të saj të dashur. Në Teheran dhe në krahina të tjera të Iranit, letrarët, poetët , shkrimtarët si gra dhe burra botuan shkrime në shtyp për të; ata organizuan ceremoni përkujtimor për nder të saj. Parvini, po ashtu ,shkroi dhe një epitaf të pikëlluar për gurin e  varrit të saj. Ja teksti i epitafit:

Ky njeri që ka për shtrat dheun e zi,
Është Parvini, ylli shkëlqimtar i letërsisë Ndonëse jeta i kaloi në pikëllim,
Ajo flet me fjalë të ëmbla Folësja e gjithë atyre fjalëve,
Sot lyp Fatihan dhe Jasinin (Lutje për shpirt) Shokët të më kujtojnë, ku ka më mirë,
Zemra pa shok, është zemër e trishtuar Dheu i varrit mbi sy kur të bie, të shkakton tmerr dhe zymtësi,
Guri mbi gjoks, si mal rëndon, çdokush që më shikon, nxjerr mësim Kushdo qofsh, ngado që të vish,
Ta dish, shtëpia e përjetshme është këtu Njeriu sado i fuqishëm dhe i pasur qoftë,
I mjerë është kur të futet në gropë Kur të vijë koha për të ikur,
Nuk ka zgjidhje tjetër, veç dorëzim dhe bindje Është rregull i vjetër i kësaj bote, 
Lindja, vdekja dhe varrimi Lumi ai njeri i cili në këtë botë, plot dhimbje dhe vdekje,
Kënaq zemrat dhe shpirtrat e të tjerëve.

Kategori: Iranologji Etiketa: ,

Janullatosi dekorohet se Shqipëria është vend pa zot

13/04/2014 Lini një koment

Prof. dr. Eshref YMERI

 

JANULLATOSI DEKOROHET SE SHQIPËRIA ËSHTË VEND PA ZOT

Eshref Ymeri

Eshref Ymeri

Në gazetën internetike “Tribuna Shqiptare” të datës 25 janar lexova shkrimin me titull “Shoqata Kombi bashkohet me zërin e protestës kundër dekorimit të Janullatosit”. Është fjala për protestën e Shoqatës “Kombi” Worchester në Massaçusetts. Në atë shkrim, ndër të tjera, thuhej:

“Dekorimi i Janullatosit me titullin “Peace of Honor” nga presidenti i Fordham University në New York zoti Joseph M. McShane S.J. është një provokim i hapur për ndjenjat tona kombëtare sepse është i pamerituar. Shoqata “Kombi” e Worcester, Massaçusetts, nënvizon se kjo ceremoni në New York, në metropolin e Lirisë Amerikane, shënohet pikërisht në prag të 100-vjetorit të masakrave greke në Shqipërinë e Jugut më 1914 kur qeveria dhe ushtria greke martirizuan për vdekje me torturat më çnjerëzore kanibaliste në kishën e Hormovës, Kuqar, Peshtan, Odriçan, Panarit e Grabockë, dogjën vendin në emër të fantazmës Vorio Epir, për të cilin punon hapur edhe kreu i Kishës Ortodokse sot”.

Me këtë rast, shoqata në fjalë, është solidarizuar me zërin e protestës së shoqatave shqiptaro-amerikane në Çikago dhe në Nju Jork.

Po mbushen havash-havash 22 vjet që Janullatosin vazhdojmë ta kemi peshqesh nga krimineli Ramiz Alia, i cili, në fillim të vitit 1991, i dha fjalën kryeministrit grek, Micotaqisit, që Kisha Ortodokse fanoliane të pushtohej nga Janullatosi, koloneli i shërbimit sekret grek (siç e ka quajtur shqiptaro-amerikani Gary Kokalari në një artikull të botuar në gazetën “Shekulli” të datës 6 qershor të vitit 2006, f. 6), me kamillaf dhe me veladon të kishës shoviniste greke. Në projekt-kushtetutën e hedhur në referendum në vitin 1994, Presidenti Berisha pati përfshirë një nen, sipas të cilit krerët e komuniteteve fetare duhet të jenë me gjak dhe me prejardhje shqiptare. Por opozita socialiste e asaj kohe, e cila bëri kauzë me shovinizmin grekomadh, u ngrit peshë më këmbë dhe s’la gur pa lëvizur, e hapi dheun me thonj, vetëm e vetëm që projekt-kushtetuta të rrëzohej. Dhe projekt-kushtetuta u rrëzua. Dhe, për pasojë, Janullatosi i nguli kthetrat përfundimisht në krye të Kishës Ortodokse fanoliane. Pas ardhjes në pushtet në vitin 1997, Partia Socialiste filloi përgatitjet për Projektkushtetutën e re, të cilën e hodhi në referendum në vitin 1998. Në atë projekt-kushtetutë, Partia Socialiste e hoqi nenin e presidentit Berisha për kryetarët e komuniteteve fetare me gjak dhe me prejardhje shqiptare. Partia Demokratike dhe elektorati i saj, e bojkotuan referendumin e projekt-kushtetutës progreke, të aprovuar fillimisht nën rrogoz nga Athina zyrtare. Pra, Partia Socialiste, me kauzën që bëri me shovinizmin grekomadh për shkeljen me këmbë të veprës së Mbretit Ahmet Zogu dhe të Fan Nolit që e pavarësuan kishën tonë ortodokse, duke e shkëputur një herë e mirë nga thonjtë e Patrikanës dhe të kishës shoviniste greke, ka fyer rëndë dhe ka shkelur mbi gjakun e martirëve të ortodoksisë shqiptare, si Papa Kristo Negovani, Naum Veqilharxhi, Koto Hoxhi, Anastas Kullurioti, Petro Nini Luarasi, At Stath Melani etj., që sakrifikuan jetën në mbrojtje të identitetit tonë kombëtar, përballë egërsisë së shtetit shovinist grek dhe të komisarit të tij politik – kishës shoviniste greke.

Pra, për dijeninë e mbarë kombit shqiptar në krejt trojet tona etnike, për dijeninë e rinisë shqiptare në këto troje, për dijeninë e të gjitha familjeve shqiptare që kanë humbur njerëzit e tyre të dashur në përballjen me shovinizmin grekomadh, Janullatosin Shqipëria e ka dhuratë nga Partia Socialiste e Shqipërisë, kur kishte Fatos Nanon në krye.

Shoqatat shqiptaro-amerikane duhen falënderuar ngrohtësisht për protestat që kanë organizuar kundër nderimit të një shovinisti me damkë, siç është Janullatosi, i cili, me bekimin e Partisë Socialiste, na ka poshtëruar veprën e shenjtë të Ahmet Zogut dhe të Fan Nolit. Por, për fatkeqësinë tonë kombëtare, tërë shoqatat ekzistuese në Shqipërinë Londineze, janë bërë shurdhmemece para pushtimit të Kishës Ortodokse fanoliane prej një kleriku të huaj, si shovinisti Janullatos, që vjen nga një shtet tradicionalisht armik i kombit shqiptar, siç ka qenë dhe vazhdon të jetë Greqia, e cila, me hipokrizi, kërkon të na shtiret si një shtet “dashamirës”. “Dashamirësinë” e tij Republika e Shqipërisë e ka parë në qëndrimin që ai ka mbajtur ndaj emigrantëve tanë. Asnjë shoqatë e Shqipërisë Londineze nuk u ngrit peshë më këmbë dhe të protestonte kundër Presidentit Topi, i cili, i zhveshur tërësisht nga ndjenjat e dinjitetit kombëtar, shovinistin Janullatos, me rastin e 80-vjetorit të tij, e dekoroi me urdhrin e lartë të Skënderbeut, duke na fyer rëndë edhe figurën e heroit tonë kombëtar. Kërkesën për anullimin e këtij urdhri e bëri vetëm Aleanca Kuq e Zi.

Klasa politike e Tiranës, për turpin e saj, lejoi ngritjen në Shqipërinë e Jugut të varrezave dhe të memorialeve në nderim të ushtarëve kriminelë grekë. Por në Shqipërinë e Jugut nuk ka asnjë memorial dhe asnjë shtatore të nderim të figurave të shquara të ortodoksisë dhe të atdhetarisë shqiptare që përmenda më lart, nuk ka asnjë memorial në kujtim të masakrave çnjerëzore të andartëve grekë në vitet e Luftës së Parë Botërore dhe të ushtrisë fashiste greke në vitet e Luftës së Dytë Botërore, e cila objektet e kultit me vlera të pazëvendësueshme të kulturës sonë kombëtare, na i pati kthyer në stalla kuajsh.

Partia Komuniste e Enver Hoxhës dhe klasa politike që ka hipur e ka zbritur nga pushteti pas shembjes së sistemit komunist, ka heshtur në mënyrën më paradoksale dhe më të padenjë për Çështjen Çame. Ajo nuk ka dashur të përgatitë me kohë Dosjen Çame dhe ta dorëzonte në Senatin amerikan, në Kongresin amerikan, në Departamentin e Shtetit dhe në Kancelaritë e vendeve kryesore evropiane. Në atë dosje, ajo duhej të kishte argumentuar me fakte krimet barbare që bisha shoviniste greke pati kryer kundër popullsisë së pafajshme të Çamërisë dhe duhej ta akuzonte shtetin shovinist grek si bashkëpunëtor të ngushtë të nazifashizmit në vitet e Luftës II Botërore, duke kërkuar ndëshkimin e tij.

Në këto kushte, unë i bëj thirrje publikisht Shoqatës së nderuar Kulturore Atdhetare “Labëria” që t’i drejtohet Kuvendit të Republikës së Shqipërisë me një Përkujtesë, në të cilën t’i kërkojë largimin e Janullatosit nga Shqipëria përmes një shtojce në Kushtetë. Po ashtu, i bëj thirrje publikisht Bordit të Drejtorëve të Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane, si edhe Kryetarit të saj, zotërisë shumë të nderuar dhe shumë të çmuar Joseph J. DioGuardi, me bashkëshorten e tij, zonjën e respektuar Shirley Cloyes DioGuardi, që të solidarizohen me protestën e shoqatave të lartpërmendura shqiptaro-amerikane kundër nderimit të Janullatosit. Në të njëjtën kohë, u lutem atyre që t’i drejtohen Kuvendit të Shqipërisë me një Përkujtesë, në të cilën t’i kërkojnë largimin e Janullatosit nga Shqipëria përmes një shtojce në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë.

Në mbyllje, dëshiroj t’i kujtoj mbarë popullit shqiptar dhe veçanërisht rinisë shqiptare të Shqipërisë Londineze, Shoqatës Kulturore dhe Atdhetare “Labëria”, Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane dhe personalisht zotit dhe zonjës DioGuardi se historiani grek Nikolas Stavros ka deklaruar:

“Futja në dorë e kishës shqiptare është fitorja më e madhe e jona në Shqipëri në shek. XX”.

Këtë thënie të Nikolas Stavros, po e citoj sipas deklaratës së zotit Petrit Bidoshi, Kryetar i Komitetit për Mbrojtjen e Autoqefalisë, në emisionin “Shqip” të zonjës Rudina Xhunga në kanalin TV “Top Channel” të datës 04 dhjetor 2004 dhe të botuar në gazetën “Shqip” të datës 06 dhjetor 2004, f. 6. Citatin e mësipërm zoti Bidoshi e kishte nxjerrë nga libri me titull “Grekët dhe ballkanasit e rinj” të historianit të lartpërmendur.

Kjo deklaratë e historianit grek tingëllon tepër poshtëruese për nderin dhe për dinjitetin e Republikës së Shqipërisë që e ka nëpërkëmbur Greqia shoviniste përmes lëshimeve që Partia Socialiste, me Kushtetutën e vitit 1998, i bëri për pushtimin e kishës ortodokse fanoliane prej Janullatosit, i cili e ka kthyer atë në një filial të kishës shoviniste greke. Kryeministri Rama ka shprehur dëshirën që të hyjë në histori dhe unë ia dëshiroj me gjithë zemër të hyjë në histori. Por në historinë e kombit shqiptar ai do të hyjë me të vërtetë nëse do të kontribuojë me tërë energjinë e tij për largimin e Janullatosit nga Shqipëria dhe ripavarësimin e Kishës Ortodokse fanoliane, për abrogimin e Ligjit të Luftës me Shqipërinë që Athina e ka në fuqi që prej vitit 1940, dhe për zgjidhjen e Çështjes Çame. Në histori Kryeministri Rama nuk mund të hyjë me nisma për të vizituar Beogradin, i cili nuk ka dalë dhe as që s’ka ndër mend të dalë ndonjëherë me pendesë publike për krimet që shovinizmi serbomadh ka kryer gjatë një periudhe mbi një shekullore kundër popullit shqiptar të Kosovës.

 

Santa Barbara, Kaliforni

25 janar 2014

Ambasadori i poezisë shqipe

12/04/2014 Lini një koment

AMBASADORI I POEZISË SHQIPE

Fahredin Shehu

Fahredin Shehu

Shkrimtari i lidhur me traditën ezoterike të Orientit dhe Oksidentit, Fahredin Shehu, u lind më 1972 në Rahovec. Kreu studimet universitare dhe pasuniversitare në Universitetin e Prishtinës, në Orientalistikë dhe Letërsi. Është autor i shtatë librave me përmbajtje të lartë artistike dhe të shumë punimeve në gazeta e revista, shumica prej tyre janë të përkthyera në 20 gjuhë të botës.

Intervistoi: Albana Haxhimustafa – Murseli

Fahredin Shehu është Ambasador i Poetëve për Shqipëri “Poetas del Mundo”, Santiago de Chile, anëtar i Asociacionit Botëror të Poetëve, Greqi, Anëtar i Këshillit të librit dhe Botimeve pranë Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sporteve dhe Anëtar i PEN Qendrës së Kosovës. Poezitë e tij janë të botuara në Antologji botërore, revista letrare, kulturore dhe shkencore si Mobius Magazine në New York, Istanbul Literary Review në Stamboll, World Poets Quarterly në Pekin ehe World Living Poets Lexicon financuar nga UNESCO, poashtu në Pekin, Kinë, Auillrelle në Bruksel, RAL, M Magazine në Paris, Gray Scale në Nigeri, në Antologjnë Spanjolle, Brazil, Kil, Portugali etj, shumë Antologji…; nga Festivali i Poezisë në Lodeve, Francë, Strugë, Malta, Nazareth, Ballkan Poets në Beograd e kështu me radhë. Ka kumtuar shumë referate në shumë kongrese botërore lidhur me Filozofi, Letërsi dhe Misticizëm, si në Kajro, Teheran, Qom, Isfahan, Bruksel, Shkup, Stamboll, Canakkale etj. Mbi të gjitha është baba i dy fëmijëve të mrekullueshëm, Tamarës dhe Reisit.

 

Do t’i shtonit edhe diçka këtij prezantimi? 

Po do të shtoj edhe diçka që duhet të potencohet për ta respektuar lexuesin tuaj. Kam ekspozuar kaligrafi në Kajro dhe shkruaj vështrime estetike për Artin pamor. Jam i katalogizuar në Bibliotekën Kombëtare të Kosovës, Shqipërisë, Kroacisë, Serbisë, Bayern dhe Egjiptit.

Arti i kaligrafisë dhe poezia mistike shpirtërore janë pothuajse të panjohura në Kosovë, ndërsa ju konsideroheni mjeshtër i këtyre dy fushave. Si arrini t’i kultivoni paralelisht të dyja?

Shumë natyralisht. Flas për traditën shpirtërore të trashëguar, kujtoj se para më se 300 vitesh stërgjyshi im ka shkruar poezi mistike, po ashtu jam rritur në Rahovec, ku ka disa tradita mistike, andaj në këtë garë mendimesh dhe doktrinash, mendësia e njerëzve dallon nga ato të rajoneve tjera të Kosovës. E gjithë kjo ka ndikuar në formimin tim shpirtëror dhe me hulumtime të mëtejme, lexime të shumta, observimet dhe kontemplacionet sigurisht se krijohet një mundësi për kultivimin e një arti më të veçantë. Ndoshta ka ndikuar edhe trashëgimia e lashtë ilire e kultivimit të hardhisë së rrushit, pastaj edhe preparatet kozmetike, e shumë e shumë zeje tjera, sigurisht se ndikon në formimin e një mendësie dhe vetëdije më të qytetëruar. Shpesh edhe nga metodologjia e kultivimit të hardhisë kam bërë analogji edhe me poezinë, se një poezi që të jetë më cilësore nuk duhet të ngarkohet me fjalë, figuracione, motive, etj. Një lloj si një lastar i hardhisë i cili për të dhënë frutin më cilësor të rrushit duhet të shartohet, kitet, lihet në gixhë, apo herret nga tepricat, madje edhe të largohen kokrra nga kalaveshi, që kokrrat tjera të jenë më të mëdha, më të shijshme etj. Prandaj kur këtë e aplikoj në Poezinë time, ajo ndodh që të absorbohet aq mirë sa që njerëzit e përvetësojnë dhe shpesh citojnë madje pa ma përmendur emrin, një varg u bëhet pjesë e vokabularit më tej edhe të diskursit të përditshëm.

Lidhur me Kaligrafinë po them se edhe ajo rrjedh në mënyrë fluide nga shpirtënia ime. Poezinë të cilën dua ta krijoj në një moment kur më paraqitet një vizion, unë e transformoj në pikturë, duke e kristalizuar në poezi, andaj kam thënë se Kaligrafia për mua është kristalizimi i fluidit kreativ poeti. Krahas frymëzimit, dijes dhe observimit duhet edhe një dozë bajagi e madhe e mbëltimit të Hyjnorës dhe Pasioni që të krijohet një Poezi apo madje edhe një Kaligrafi dhe kjo në mënyrë paralele.

 

Njiheni si ekspert i letërsisë transcendentale dhe hulumtues i trashëgimisë shpirtërore botërore. Çfarë do të thotë për ju kjo eksperiencë dhe ku fshihet misteri i shpirtërores?

Kjo temë është aq e gjerë dhe aq komplekse sa që duhet një hapësirë shumë e madhe për t’u elaboruar dhe më vonë për t’u kuptuar. Unë do të përpiqem që sa më thjeshtë dhe më qartë të shpjegoj nëse e arrij këtë, në vetëm disa fjalë.
Kam studiuar mjaft dhe në të gjitha traditat shpirtërore kam gjetur esencën e misterit shpirtëror. Prandaj asgjë njerëzore nuk është e huaj për mua, është një thënie latine ‘Nilil Humani ame alienum puto’. Flas në kontekstin e vërtetësisë shpirtërore.
Gjithsesi është një përvojë interesante duke pasur parasysh kohën dhe vendin në të cilin po jetojmë, pastaj trendi i dinamikës jetësore, zhvillimi teknik e teknologjik, etj.
Unë konsideroj se misteri i shpirtërores fshihet në quintesëncën njerëzore. Njeriu është e vetmja krijesë e Zotit e cila e ka vullnetin e lirë dhe ka aftësi të vendimmarrjes, ka aftësinë e krijimit dhe rikrijimit, ka aftësinë e të folurit dhe kjo ndoshta është kryevepra e evolucionit madje edhe të involucionit human. Unë konsideroj se është fjala, diskursi, fenomen më i abuzuar nga vet njeriu. Këtu qëndron Gënjeshtra dhe Plagjiatura.

Një matematikan më pat pyetur, lehtë e keni ju shkrimtar, me fjalë mund të thoni çka të doni, por në matematikë 1+1 është 2. Po kjo është vetëm një pjesë e së vërtetës, por sado që dikush thotë që e ka mendjen praktike, është ateist apo materialist, matematikan dhe ithtar i shkencave ekzakte, ai prapë flet me grema dhe fjalë e jo me numra e formula matematikore. Madje kur flasim për ekzaktësinë matematikore, unë nuk e ndal asnjë matematikan ta mas + – infinitivin apo ta imagjinoj një numër, sepse e dimë se ka numër imagjinar. Nëse ai ka të drejtë ta imagjinoj një numër, atëherë unë kam drejtë po ashtu të imagjinoj se ka Zot, dhe të besoj e krijoj gjërat e bukura, sepse Zoti është i bukur dhe e do bukurinë.

Shkenca ende duhet të emancipohet që të kuptoj kuintesencën e realiteti kozmik. Ashtu si nga Ligji i Njutonit është mbi ndërtuar ligji i fizikës kuantike dhe asnjëra e as tjetra nuk mohohen, por jetojnë në simbiozë. Për këtë duhet implikuar Inteligjencën intuitive e cila duhet të emancipohet nga Inteligjenca aktive e deri tek niveli i Inteligjencës së Adeptit.

 

Botimet tuaja, çfarë kanë të përbashkët dhe çfarë i dallon me njëra-tjetrën?

Oqeani i shpirtërores është shumë më i madh dhe më i gjerë se Oqeanet të cilat ne mund t’i navigojmë apo masim. Prandaj unë kam shumë hapësirë për të krijuar dhe secili botim dallon njëri nga tjetri, sepse edhe unë psikologjikisht, mentalisht dhe shpirtërisht jam në një meditim aktiv e dinamik dhe në evolucion permanent, andaj edhe mund të vërehen nuancat; natyrisht për ata të cilët i dallojnë mirë ngjyrat dhe nuk janë të ftohur, por erëmojnë parfumin e këtij lloji të vargut.
E përbashkët është platforma shpirtërore e paeksploruar dhe refleksionet e kësaj platforme në rastin tim, në trajtë të fjalës së shkruar, poezi prozë, apo fjalës së pikturuar, qëndisur, gravuar, në trajtë të kaligrafisë.
Dallimi është në senzibilitet, në çastin “Tash” dhe “Këtu”, etj.

 

E veçanta e krijimtarisë suaj është se, i thërrisni poezisë transcendentale, mistike, e jo asaj epiko-lirike siç jemi mësuar t’i dëgjojmë rëndom. Është ky fakti që veprat tuaja janë më të njohura jashtë vendit se sa në Kosovë, apo…?

Po, pikërisht kjo. Në botë emrat si nga Lindja ashtu edhe nga Perëndimi, janë të njohur, tek ne këto janë të panjohur andaj kultivimi i një poezie/arti të tillë tek në krijon refuzim. Dua të them se realiteti im është shumë ngjyrësh, shumë dimensional, dhe shumë lëndor, unë nuk shoh bardh e zi, por është paleta e gjerë e ngjyrave, ngjyrave bazë dhe nuancave, madje dalloj edhe humnerën e cipërs dhe sipërisë, bazën, mesin dhe kulmin, si tek parfumi simfonikisht i kompozuar, ku ka esencën bazë, esencat e mesit dhe esencat sipërore. Prandaj themi se një parfum është cilësor, ai që i ka këto shtresa dhe nuanca. Një poezi e tillë e cila ka shtresa dhe nuanca, ku implikohet dashuria ndaj të gjitha krijesave të Perëndisë, ku matematikisht përdoret secila fjalë dhe asaj i kushtohet vendi dhe hapësira adekuate sa që shndërrohet në simbol dhe ikonë.
Tek ne kurrë nuk është përkthyer poezia e Solomon Ibn Gabriolit, Henry Thorreu, Upanisada, poezia e Galibiut, Enuma Elish, poezia e Hafizit, poezia e Alistair Crowley, Imrul Qaisi, Libri tibetan i të vdekurve, Kebra Nagast e Etiopisë, e shumë e shumë të tjerë, prandaj edhe lëngon formimi shpirtëror dhe intelektual tek artistët tanë. Fatkeqësisht poezia është shndërruar në estradë dhe këtu përfundon.

 

Çfarë i bën të veçantë botimet tuaja dhe çfarë shtrirje territoriale kanë arritur ato deri tani – ku janë botuar dhe lexuar?

E veçanta kryesore është origjinaliteti, përkatësia etnike, formimi intelektual shumë dimensional, meditimi, që të gjitha këto ndikojnë në gjithë këtë veçanti. Një krijesë komplekse për dallim nga amebat janë shumë qelizore andaj sinergjia e të gjitha këtyre krijon harmoninë dhe unitetin në llojllojshmëri.

Kur jemi tek origjinaliteti them se duhet të jesh vetja jo sikur pula e dekoruar me puplat e palloit. Por llojllojshmërinë e ngjyrave të puplave tuaja duhet ta arrish vetë e vetë të bëhesh palloi. Kur jemi tek palloi unë kam be një poezi të mrekullueshme të cilën e ka përkthyer akademiku francez Athanase Vantchev de Thracy, në gjuhën frënge dhe botuar në mëse 20 revista elektronike frankofone nga kritiku dhe botuesi francez Marc Galan. Është fjala për poezinë Palloi i bardhë, ku flas për puplat, bardhësinë dhe se si ai transfomohet dhe fiton ngjyrat e mrekullueshme të puplave të tij.
Ai që ka lexuar librin tim ‘Shumësi e padukshme’ e di për çka e kam fjalën. Madje kam krijuar edhe poezi të nivelit nano, nano/ poezi, kur vetëm titulli dhe një fjalë e vetme apo grafikon krijon tek lexuesi portal të ri kontemplacioni.
Gjeografikisht mund të them se kanë shtrirje interkontinentale, në Lindjen e largët Mongoli, Kinë, Indi, pastaj në Turqi, në Evropë, në Amerikën Veriore dhe Jugore, në Afrikë.

 

Sipas jush, sa përkon me realitetin thënia: “Individi është ai që e çon botën përpara”?

Po është individi ai që e ka çuar botën përpara, prej Steve Jobs, nëpërmjet Anjshtajnit, Galileos, Van Ghog, Da Vinci, Amenhotep, Bhudda, e deri tek Adam Kadmon dhe vet Adami, është individi ai i cili fillimisht ka qenë i përbuzur për idetë revolucionare që më pastaj nga po këta të paemancipuar, përbuzës permanent, janë mbëltuar si Hyjni. Jezuin e gozhduan, Muhamedin e përzunë nga Mekka, Giordano Brunon e dogjën.

 

Krijimtarinë e shikoni si një rrugë drejtë karrierës, apo nevojë shpirtërore?

Jam shumë rehat në këtë pikëpamje. Më kohë i kam dalluar këto të dyjat dhe për secilën e jap nga një tas të peshores, të majtin dhe të djathtin. Vetë fakti se nuk jam në asnjë antologji të Kosovës dhe të Shqipërisë, gjë më krijon satisfakcion të veçantë, është dëshmi se nuk po krijojë karrierë me shkrimet dhe librat e mi. Nuk shkruaj për sot, as për pas dhjetë vitesh. Kritikët në Serbi kanë thënë: ”kjo është fjala e përhershmërisë, këto nuk janë vargje të cilat do të lexohen sot, por në të ardhmen”.
Unë punoj ashtu që poezia ime siç lexohet sot nga disa pas disa shekujsh do të lexohet me të njëjtën freski, si Haiku i Issa dhe Basho, apo Kasida e Imrul Qaisit, Masnavi e Rumiut, apo Rubaira e Khajamit. Sepse ka imazh, figurë stilistike, metër dhe ritëm i cili është kardiak dhe i cili e përcjell vetëm impulsin kozmik kreativ dhe ky reflekton në qenësinë time e cila më vonë ato i përçon në fjalë.

 

‘…Neve na mungon vokabulari tokësor për çështje qiellore’. Është motoja e juaj e preferuar. Çfarë dëshironi të thoni me këtë fjali?

Vetëm të vërtetën, asgjë më shumë. Kjo thënie tek unë ka eruptuar ka një kohë të gjatë. Tek romani ‘Nektarina’ të cilin e kam punuar plot 4 vjet, për shembull kur kam dashur ta përshkruaj personalitetin e Jezuit, nuk kam gjetur fjalë adekuate, prandaj është dashur ta farkoj vetë, kur një krijesë e Zotit si Jezui, në tërësi e shuan epshin dhe arrin nivelin e engjëllit, pra shuarja totale e libidos, unë kam gjetur një fjalë për të cilën kam shkruar edhe një poezi, e ajo fjalë është “Angeloid”, një entitet gjysmë njeri gjysmë engjëll.
Tevona, për përshkrimin e vizioneve dhe të përsiatjeve të mia më mungon vokabulari, nuk kam fjalë dhe në fjalorët e gjuhës shqipe nuk ka fjalë që do ta përshkruaja saktë atë që shoh dhe po këtë kur dua t’u transmetoj të tjerëve. Të gjithë të tjerët që hasin në këtë problematikë, përdorin analogji, por larg është analogjia nga realiteti, një fëmije nuk mund t’i flasësh për kënaqësinë gjatë aktit seksual, por i thua se është sikur çokollata, apo ndonjë kënaqësi që ai e ka të njohur dhe më të përafërt. E sa larg është akti seksual prej kënaqësive të fëmijës para pubertetit e dimë në të rriturit. Edhe në Zhvillimin shpirtëror, deri tek arritja e Matanoia-s, respektivisht pjekurisë shpirtërore, doemos duhet të përdoret analogjia, me diçka më të përafërt për t’u receptuar më lehtë një fenomen i tillë.
Kur’ani është përplot me analogji, aty thuhet se në botën tjetër do të ketë verë nga e cila nuk dhëmb koka dhe nuk të deh, apo qumësht që nuk prishet, apo mjaltë me bollëk, po çka i duhet shpirtit vera, mjalti apo qumështi. Drita ushqehet vetëm me dritë dhe asgjë nuk humb nga vetvetja.

A keni diçka të veçantë që dëshironi t’i thoni lexuesve tuaj?

Po. Kam. Madje. Shumë. Por. Do. Të. Ndalem. Në. Vetëm. Disa. Pika. Me qëllim kam vënë pikë mbas secilës fjalë këtu që lexuesi të ndalet dhe të lexoj me kujdes. Në këtë mënyrë krijoj edhe efekt psikologjik edhe gjatë leximit. Kam paragraf të caktuar në roman, apo edhe strofë të tërë të artikuluar në këtë mënyrë, sepse në mënyrë instinktive lexuesi mbas secilës pikë, me inercion edhe lexon më ngadalë. 

Lexuesit i them atë që i kam thënë vetvetes që nga vetëdijesimi im i parë për ekzistencën time, Shkenca, Morali dhe Dashuria janë peri virtual tribojësh i cili duhet të lidhet në konop e të pështillet në një litar të fortë që të të lidh për hyjnoren, për zhvillimin vertikal të psikologjisë personale, për sukses horizontal në jetën e shkurtë në këtë planet.
Për këtë litar, dua ta shoh të mbajtur fort secilin lexues timin.

 

Çka mund të pres lexuesi nga ju në të ardhmen, është fjala për ndonjë vepër të re?

Kam planifikuar që më 20 dhjetor të këtij viti ta bëj promovimin e romanit më të ri HOJET, Librin PENDA i cili u botua në Beograd nga shtëpia botuese “Arhipelag” dhe PEN Qendra e Serbisë, si dhe Medaljen nga Filipine. Plani është që këto të promovohen në Prizren, pas kthimit nga Beogradi ku kam prezantimin e librit PENDA, në lokalet e PEN qendrës së Serbisë.

 

Keni marr ndonjë çmim letrar në Kosovë apo jashtë?

Jo në Kosovë, asnjëherë, por jashtë po, po pres medaljen e artë dhe mirënjohje nga Filipinet, që akordohet për Poezinë si urë lidhëse mes popujve, nga Axlepin Publishing në Filipine. /Telegrafi/

 

Burimi: http://www.telegrafi.com/magazina/ambasadori-i-poezise-shqipe-19-367.html

Hierarkia e evropianizimit

11/04/2014 Lini një koment

Enis SULSTAROVA

 

HIERARKIA E EVROPIANIZIMIT

Enis Sulstarova

Enis Sulstarova

Kontinenti i Evropës nuk ka kufij të qartë gjeografikë në pjesën lindore të tij, aty ku bashkohet me Azinë. Kjo do të thotë se të paktën caku lindor i Evropës duhet menduar si “i butë” – një cak imagjinar i përcaktuar nga ligjërimet historike dhe kulturore, përkundër kufijve “të fortë” institucionalë dhe ligjorë. Analiza e caqeve të përfytyruara të Evropës është një përpjekje për të kuptuar se si pushteti simbolik i tyre natyralizon dhe legjitimon kufijtë “e fortë” politikë të Evropës, që gjatë historisë kanë qenë të debatueshëm, sikurse debatohet sot mbi kufijtë përfundimtarë të Bashkimit Evropian (BE). Pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, në ligjërimet mbi bashkimin dhe paqen në Evropë, koncepti i “Evropës” barazohej me Perëndimin, edhe sepse Perdja e Hekurt ofronte një kufi politik për botën e lirë. Pas rënies së komunizmit, zgjerimi i BE-së drejt lindjes u bë nën terminologjinë e “evropianizimit”, e cila nënkuptonte se disa rajone të kontinentit nuk ishin aq “evropiane” sa duhet ose, të paktën, jo në të shkallë që ishin vendet e Evropës Perëndimore. Për më tepër, nga këndvështrimi perëndimor dhe ai i disidentëve nga Evropa Lindore, komunizmi përfaqësonte një rrugë “jonormale” të zhvillimit. Nuk është e rastësishme që Habermasi kryengritjet kundërkomuniste popullore të vitit 1989 i quante “revolucione korrigjuese”, për të na thënë se ato nuk paraqisnin ide të reja, por ishin një kthim drejt kapitalizmit dhe demokracisë liberale, të cilat komunizmi më parë i paraqiste si të kapërcyera.

Sigurisht “evropianizimi” ka një histori edhe më të gjatë, sepse përpara ekzistencës së BE-së konceptet e “Evropës” dhe të “Perëndimit” kanë qenë një referencë thelbësore për projektet e ndërtimit të shteteve kombëtare në kontinent. Ideja bazë e modernizimit është se shoqëria njerëzore mund të ndryshohet dhe të përmirësohet me anë të arsyes dhe në këtë aspekt qenia “evropian” dhe njohja si i tillë nga të tjerët kanë qenë për kombet e reja të kontinentit një simbol i fuqishëm identitar. Prandaj “evropianizimi”, i kuptuar si një kontekst normativ, i ka paraprirë BE-së dhe proceseve të integrimit në BE. Në këtë mënyrë, me mbarimin e Luftës së Ftohtë, në pjesën lindore të kontinentit miti i “rikthimit në Evropë” ka udhëhequr shndërrimet strukturore në sferat politike dhe ekonomike, por edhe ka rindezur përfytyrimet kolektive të kombit dhe vazhdimësinë e projekteve kombëtare që mendoheshin se kishin mbetur të ngrira gjatë komunizmit.

Fuqia e evropianizimit të sotëm qëndron te lidhja e tij me idetë e bashkimit, paqes dhe pranimit të larmisë kulturore si vlera, por historikisht ideja e Evropës është përdorur edhe në të mirë të përjashtimit kulturor dhe racor. Përkufizimi negativ i Evropës (d.m.th. ajo çka Evropa nuk është) është edhe sot për shumë evropianë më i lehtë se sa evidentimi i atyre gjërave që ata kanë të përbashkëta. Përkufizimi më i zakonshëm negativ i Evropës në histori ka qenë me anë të diferencimit të saj me Azinë dhe Lindjen. Rrënjët e këtij dallimi i gjejmë deri në lashtësi te ndarja midis grekëve dhe barbarëve. Në Mesjetë e deri në fillimet e kohës së re, identiteti i Evropës së krishterë përkufizohej përkundër “saraçenëve” dhe turqve myslimanë, ndërsa statusi i rusëve ishte ai i evropianëve liminalë: të krishterë, por skizmatikë, të bardhë, por të paqytetëruar, evropianë dhe mongolë njëkohësisht. Në kohën moderne, nisur nga këndvështrimi i fuqive evropiane përgjatë Atlantikut, popujt periferikë në jug, lindje dhe juglindje të Evropës nuk trajtoheshin si plotësisht evropianë, por si gjysmë-evropianë ose gjysmë-orientalë dhe këto cilësime u rishfaqën me rënien e komunizmit.

Pas vitit 1989 marrëdhëniet e pushtetit midis pjesëve perëndimore dhe lindore të kontinentit paraqiten si një pjerrinë qytetëruese, të cilën duhet ta ngjisin vendet e Evropës Lindore për ta arritur utopinë e re globale të liberal-demokracisë që tashmë e gëzon Evropa Perëndimore. Ndërsa BE-ja qëllimisht merr mbi vete përfaqësimin e idesë së Evropës dhe flet në emër të Evropës, ajo përhap iluzionin se nuk ka Evropë tjetër, veç BE-së. Në misionin e saj qytetërues “të evropianizimit” të pjesës tjetër të kontinentit, BE-ja përpiqet të ndikojë politikat e brendshme dhe të jashtme të shteteve fqinjë. Disa prej tyre i ka pranuar tashmë brenda vetes dhe po e kontrollon përparimin e të tjerëve që janë në listën e pritjes. Ndërsa është e vërtetë që BE-ja nuk të njësohet plotësisht me perandoritë e vjetra evropiane, në krahun tjetër, siç vëren politologu Jan Zielonka, ajo bën atë që kanë bërë edhe perandoritë e mëparshme: ushtrimin e kontrollit mbi aktorët periferikë me anë të aneksimit ose dominimit joformal. Ta quash evropianizimin e sotëm si të ngjashëm me misionet qytetëruese perandorake nuk është thjesht retorikë, sepse evropianizimi, sikurse edhe misionet qytetëruese në historinë e shekujve të kaluar, orvatet t’i bindë periferitë se ai është i mirë për to dhe jo vetëm për kombet perëndimorë. Ai gjithashtu krijon lidhje normative midis periferive dhe qendrës, të cilat bëjnë të mundur bashkëjetesën dhe bashkëpunimin paqësor. Vlerat dhe normat e projektit evropian janë “perëndimore” në zanafillë dhe se vendet ish-komuniste janë marrësit e tyre dhe fakti që evropianizimi është i mirëpritur në periferi, nuk e fsheh dot asimetrinë e madhe në terma materiale dhe ideore që ekziston midis bërthamës perëndimore të BE-së dhe vendeve paskomuniste që i bashkëngjiten asaj. Për disa “evropianiteti” është i dhënë, kurse të tjerët duhet ta fitojnë me shumë punë atë, në mënyrë që të kapërcejnë instinktet dhe tiparet e veta “orientale”.

Vendet ish-komuniste nuk mund t’i negociojnë kushtet e “evropianizimit”, por duhet t’i ndjekin recetat e BE-së, FMN-së dhe Bankës Botërore nëse vërtet duan ta arrijnë “demokracinë”, “kapitalizmin” dhe që së fundi të bëhen “evropianë”. Duke perifrazuar shkrimtarin Xhorxh Oruell mund të themi se të gjithë jemi evropianë, por një pjesë janë më evropianë se të tjerët. Ligjërime të tilla për identitetin jo plotësisht evropian të periferisë së Evropës kanë shoqëruar evropianizimin e kësaj të fundit. Siç e vumë në dukje më sipër, “evropianizimi” i vendeve ish-komuniste duhet konceptuar ndarazi nga procesi i integrimit në BE, sepse ai ka të bëjë me (ri)bërjen pjesë në qytetërimin evropian dhe jo vetëm në BE. P.sh. anëtarësimi i Shqipërisë në NATO në vitin 2009 u quajt nga shqiptarët si një pohim më shumë se vendi është tani më i evropianizuar se më parë, edhe pse anëtarësimi në BE dukej i largët. Jo më kot një nga parullat që hodhi qeveria e atëhershme ishte “Sot në NATO, nesër në BE”. Në këtë mënyrë, pjesërisht për t’iu përgjigjur prapambetjes materiale dhe teknologjike krahasuar me Evropën Perëndimore dhe pjesërisht për t’u paraprirë dhe përgjigjur perceptimeve të perëndimorëve për ta, elitat kulturore dhe politike të Evropës Lindore i kanë rindërtuar identitetet kombëtare rreth “mungesës” së Evropës. Në sytë e këtyre elitave modernizuese, popujve të tyre u mungojnë tipare të dhëna që i kanë perëndimorët, prandaj evropianizimi synon që ta kapërcejë hendekun, edhe duke thirrur në ndihmë fuqitë perëndimore. Presidenti i atëhershëm i Bullgarisë, Zhelju Zheljev, në një vizitë në Francë në vitin 1994 ai tha këto fjalë qeverisë franceze, e cila në atë kohë mbante presidencën e BE-së: “Na bëni sa më shpejt evropianë nëse nuk doni që të bëheni ju vetë ballkanas”. Me fjalë të tjera, na qytetëroni, nëse nuk doni që ju vetë të bini në nivelin e barbarisë.

Duke e pranuar si legjitime hierarkinë Perëndim-Lindje, elitat e shteteve që synojnë integrimin me BE-në kanë zhvilluar mitet e veta të “rikthimit në Evropë”, në këtë mënyrë duke e konsideruar komunizmin si diçka joevropiane ose jashtë-evropiane, që iu imponua atyre dhe duke i bërë apel një bashkësie evropiane parakomuniste, që në realitet nuk ka ekzistuar asnjëherë. Ligjërime të tilla janë emërtuar si “orientalizëm i Evropës Lindore”, “imagjinatë vetë-kolonizuese”, “vetorientalizëm” apo “orientalizëm i brendshëm”, sepse elitat kombëtare e shohin popullin e tyre ose pjesë të këtij të fundit, si “jo plotësisht evropiane” ose edhe me veti “barbare” që duhen fshirë. Këto elita duke u identifikuar tashmë me Perëndimin, edhe pse mund të kenë qenë dikur pjesë e elitës (kundërperëndimore) komuniste, vajtojnë pse nuk kanë lindur në Paris ose Londër, por në mesin e kësaj turme inferiore injorantësh, katundarësh, malokësh apo orientalësh që nuk marrin vesh nga Evropa dhe na i turpëron para Evropës. Një strategji që kanë ndjekur elitat kombëtare për t’i shpëtuar inferioritetit që ndjejnë përballë Perëndimit, është orvatja ligjërimore për ta shkëputur vendin e tyre nga rajoni “jo dhe aq evropian” dhe për ta bashkangjitur me ndonjë rajon tjetër “më evropian”. Është i njohur rasti i intelektualëve disidentë çekë, hungarezë dhe polakë që përpiqeshin t’i thoshin Perëndimit se vendet e tyre përbënin rajonin e Evropës Qendrore, i cili mbahej peng nga Bashkimi Sovjetik. Kur Evropa Qendrore u pranua në Perëndim si një rajon më evropian se sa rajonet më në lindje apo juglindje, ishte radha e Sllovenisë dhe e Kroacisë që të kërkonin të bëheshin pjesë e Evropës Qendrore, për t’i ikur identifikimit me Ballkanin. Ndërsa elitat e vendeve të tjera ballkanike bënë përpjekje për ta riemërtuar rajonin e tyre si Evropë Juglindore, për të theksuar përkatësinë e tij evropiane. Në IRJM, që ndodhet në zemër të Ballkanit jugor, përfaqësuesit më të lartë të shtetit e përshkruanin vendin e tyre si ballkanik jotipik, sepse ai nuk ishte përfshirë në luftërat civile të ish-Jugosllavisë. Ky ligjërim vazhdoi edhe pas përplasjeve ndëretnike të vitit 2001, sepse kapërcimi i krizës u interpretua nga qeveritarët maqedonas si një “zgjidhje evropiane”, ndryshe nga sa kishte ndodhur me republikat e tjera. Ngjashëm, në Shqipëri disa intelektualë protestuan për vendimin e burokracisë së BE-së për ta përfshirë vendin e tyre në rajonin e porsandërtuar të Ballkanit Perëndimor. Publicisti Agron Alibali në vitin 2003 sugjeronte që Shqipëria të merrte nismën e krijimit të pakti rajonal të “Evropës së Adriatikut”, për t’u shkëputur nga konotacionet negative që mbarte fjala Ballkan në mendjet e evropianëve dhe për të përfituar nga konotacionet pozitive që u përcillte atyre Adriatiku: qytetërimet e lashta mesdhetare dhe destinacionet turistike të stinës së verës.

Siç shihet, elitat e kombeve periferike dhe “vetë-kolonizuese” përpiqen të dëshmohen si evropianë me anë të përjashtimit të fqinjëve nga evropianiteti i supozuar. Milica Bakiç-Hajden këtë dukuri e ka përshkruar me termin “orientalizëm i radhitur”, sepse sipas saj, elitat e kombeve që përbënin ish-Jugosllavinë e quanin “oriental” fqinjin: sllovenët këtë e bënin me kroatët, kroatët me serbët, serbët me maqedonasit, shqiptarët e boshnjakët. Kjo përfshirje e vetes me anë të përjashtimit të tjetrit ka ndodhur edhe në pjesë të tjera të Evropës Lindore, ku përmes orientalizmit dhe racizmit, dështimi për t’u ngjitur më lart në pjerrinën e Evropës u vishet popujve “orientalë”: qëndrime të tilla gjenden te çekët për sllovakët ose te polakët për ukrainasit dhe rusët. Një zgjatim i kësaj dukurie të radhëve të orientalizmit janë edhe mitet antemurale, d.m.th. mitet e bedenit mbrojtës të qytetërimit. Që nga Spanja e deri në Poloni e Ukrainë janë të përhapura mitet se si në një kohë të caktuar historike një popull i vogël kufitar u vetëflijua për të shpëtuar krishterimin, “Evropën” ose “qytetërimin evropian” nga barbarët arabë, turq, mongolë, rusë, myslimanë ose komunistë.

Në këmbim këta popuj presin që Evropa t’i njohë dhe t’i kompensojë në të tashmen për flijimin e tyre historik. Për politikanët dhe intelektualët serbë në vitet ’80-’90-të të shekullit të kaluar, Serbia e kishte mbrojtur Evropën prej turqve dhe ishte e gatshme ta bënte sërish kundër myslimanëve boshnjakë dhe shqiptarëve, në mënyrë që fundamentalizmi islamik të mos gjente rrugë kalimi nëpër Ballkan dhe drejt perëndimit. Ndërsa shqiptarët e kanë ndërtuar mitin e tyre antemurale rreth heroit Skënderbe që e “shpëtoi” Evropën prej pushtimit turk. Në nëntor të vitit të kaluar, kryetari i Kuvendit të Shqipërisë, me rastin e përurimit të statujës së Skënderbeut në sheshin eponim të qytetit italian të Fermos, e lidhi ndihmesën e heroit shqiptar për “Evropën” e kohës së tij me aspiratën e tanishme shqiptare për të qenë pjesë e BE-së. Ai tha: “Skënderbeu është figura më e madhe e kombit tonë, është figura që ka lënë gjurmë më të fuqishme në përcaktimin e identitetit tonë kombëtar. por jo vetëm kaq, edhe të identitetit tonë europian… Është ajo figurë që na nderon në Europë… Sepse Skënderbeu nuk ishte vetëm një luftëtar për të mbrojtur popullin e tij dhe lirinë e tij, por Skënderbeu u kthye në një kalorës të qytetërimit europian, të krishterimit, u kthye në një mburojë të Perëndimit nga një perandori shtypëse dhe barbare e asaj kohe… Sepse ne meritojmë të jemi pjesë e Europës së bashkuar, e meritojmë që flamuri ynë të jetë njësoj si gjithë flamujt e vendeve të Bashkimit Europian ashtu sikurse fituam këtë të drejtë me meritë si një vend anëtar i NATO-s.”

Në Ballkan mitet antemurale qëndrojnë krahas dhe përkundër imazhit të gadishullit si urë midis qytetërimeve. Shpeshherë metaforat e bedenit mbrojtës dhe të urës alternohen sipas rastit për të dëshmuar evropianitetin. Elitat në shumicën e vendeve ballkanike pretendojnë se vendi i tyre ka qenë një beden për ta mbrojtur Evropën prej barbarëve turq ose se ka qenë një urë për takimin e Perëndimit me Lindjen. Në rastin e dytë theksi bie mbi shumëkulturorizmin historik të vendit ballkanik dhe që sot ky e paraqet si është një vlerë që e bashkëndan me BE-në. Megjithatë, sot një pjesë e mirë e intelektualëve në Shqipëri do ta refuzonin metaforën e urës për vendin e tyre, sepse për ta ura do të thotë një identitet i ndarë më dysh dhe, rrjedhimisht, një dilemë për t’u bashkuar ose jo me Evropën. Debati publik i vitit 2006 midis Ismail Kadaresë dhe Rexhep Qoses në thelb ishte mbi fytyrën që kombi shqiptar në shek. XXI duhet t’i shfaqë Evropës ose Perëndimit: atë të mbrojtësit të Evropës apo atë të bashkëjetesës paqësore të ndikimeve të shumëfishta qytetëruese brenda një kulture kombëtare. Ky debat shqiptar disi ishte pasqyrim i debateve më të gjera evropiane mbi mundësinë e jetësimit të “unitetit në diversitet” përkundër mendësisë së “Kalasë  Evropë” që mbrohet nga barbaria rrotull saj.

 

Burimi: http://www.shekulli.com.al/web/p.php?id=43481&kat=92

Studimi i Filozofisë Islame

10/04/2014 Lini një koment

Ibrahim Bajjumi MADHKOUR

 

STUDIMI I FILOZOFISË ISLAME*

458

Për një kohë të gjatë filozofia islame ishte e mbuluar nga një re dyshimi dhe paqartësie. Disa njerëz e mohonin ekzistencën e saj ndërsa disa të tjerë e pohonin atë. Kjo pasiguri vazhdoi gjatë gjithë shekullit të nëntëmbëdhjetë. Ata të cilët e mohonin fort ekzistencën e një filozofie islame trilluan padituri dhe pohuan se mësimet e Islamit nuk janë lartësuar kurrë në ndihmën e filozofisë dhe shkencës gjatë gjithë shekujve të ekzistencës së saj. Frytet e vetme që ka dhënë Islami për pasuesit e tij kanë qenë despotizmi dhe dogmatizmi intelektual, thanë ata. Ata pohojnë se krishterimi, në krahasim me Islamin, ka qenë djepi i mendimit dhe diskutimit të lirë, duke përkrahur artin dhe literaturën, duke përkrahur shkencat, dhe duke u bërë një tokë pjellore për rritjen e filozofisë së re dhe duke e ndihmuar atë që të zhvillohet dhe të japë fryte.[1]

 

1. Paragjykimi racor

 

Ata të cilët e sulmuan dhe e kundërshtuan filozofinë islame nuk ndaluan në çdo lloj argumenti që përmendën. Ata i zgjeruan opinionet e tyre të gabuara në karakteristika të përgjithshme racore, dhe e përforcuan atë çka thanë për filozofinë dhe mësimin e çështjeve politike. Është për t’u çuditur se megjithëse francezët politikisht iu kundërvunë diskriminimit racor, ata ishin në mesin e njerëzve të cilët mbollën farat e kësaj lloj sjelljeje, ndikimi i të cilave ka vazhduar deri në shekullin tonë. Për shembull, Renani ishte njeriu i parë që shprehu hapur pikëpamjen se raca semite është më inferiore ndaj racës ariane.[2] Ky gjykim i Renanit pati ndikim tek disa nga bashkëkohësit e tij, dhe tek disa nga pasuesit dhe studentët e tij të cilët i përsërisnin pikëpamjet e tij dhe i botonin ato tej e përtej. Kjo ndodhi për arsye se Renani ishte në të njëjtën kohë një mjeshtër i gjuhëve semite dhe gjithashtu ishte më i ditur për temat islame sesa çdo studiues tjetër i kohës së tij.

Ngritja e nocioneve të “shpirtit semit” në kundërshtim me “shpirtin arian” nga Leon Gauthier gjatë pjesës së parë të shekullit të dymbëdhjetë nuk ishte asgjë tjetër veçse vazhdim i argumentit të përgatitur nga Renani. Sipas pikëpamjes së Gauthier, mendja semite është e aftë vetëm për të kuptuar detajet dhe të veçantat të cilat janë shqitur nga njëra-tjetra ose janë të ndërthurura dhe të paafta për të menduar çdo rregull ose marrëdhënie të kuptueshme ndërmjet detajeve. Me fjalë të tjera, “shpirti semit” do të thotë ndarje dhe përçarje, ose sipas fjalëve të Gauthier, espirit separatiste. “Shpirti arian”, në anën tjetër, është shpirti i bashkimit dhe sintezës, espirit fusionniste, siç e quan ai.[3]

Kjo situatë vazhdon që nga koha kur arabët qenë të aftë në mënyrë të qenësishme për të kuptuar vetëm faktet e veçanta dhe të veçuara, sepse ata do të ishin të paaftë për të formuar ndonjë teori, sugjerim, ligj apo hipotezë. Do të ishte e kotë në këtë rast që të shikohet për ndonjë shqyrtim filozofik ose shkencor ndaj tyre. Kjo kryesisht është e vërtetë tani kur Islami ka ngushtuar horizontet e tyre intelektuale dhe ka mbyllur dyert ndaj çdo diskutimi spekulativ, kaq shumë saqë studentët muslimanë shpifin dhe tallen me shkencën dhe filozofinë.[4]

Ata të cilët i shprehën pikëpamjet e tilla kanë mbajtur qëndrimin që filozofia islame është vetëm një imitim i filozofisë së Aristotelit, dhe tekstet e filozofisë islame nuk janë asgjë më shumë se përsëritje e mendimeve greke në arabisht.[5]

Pikëpamjet e Renanit, të cilat sapo i përmendëm, u përhapën gjatë shekullit të nëntëmbëdhjetë. Fatmirësisht, gjatë ditëve kur zakonet, traditat, etika, morali dhe karakteristikat intelektuale të një kombi u menduan që janë produkt ose i kushteve gjeografike të tij ose të tipareve të trashëguara racore, kanë kaluar. Përpjekje të tjera në këtë mënyrë apo për të formuluar të ashtuquajturën ‘psikologjia kombëtare’ ose ‘psikologjia e grupit’ ka provuar pavlefshmëri të njëjtë.

Veç kësaj, kush ka pohuar se filozofia islame është një krijesë e mendimit arab? Është një fakt i vërtetuar mirë se shumë kombe si persianët, indianët, turqit, egjiptianët, sirianët, berberët, dhe andaluzianët kontribuan në zhvillimin dhe pasurimin e filozofisë islame.

Qytetërimi islam në kulmin e tij jo vetëm që nuk e pengoi rrugën e shkencës, por ai e miratoi dhe e përkrahu atë. Dhe larg nga pengimi i filozofisë, ai e mirëpriti dhe e përvetësoi atë. Ai i pranoi mendimet dhe pikëpamjet e çdo hije dhe ngjyre. Si mundet Islami, i cili e ftoi njerëzimin që të studiojë qiejtë dhe tokën dhe që të sodisin dhe meditojnë rreth mistereve të tyre, të kundërshtojë diskutimin dhe kërkimin dhe të kufizojë lirinë e mendimit? Edhe Renan, i cili shprehu pikëpamjet e tij rreth filozofisë dhe shkencës islame të cilat i kemi përmendur më lart, ka pranuar në një vend tjetër se muslimanët i kanë trajtuar popujt e pushtuar me favore të padëgjuara kurrë më parë gjatë gjithë historisë. Për shembull, disa çifutë dhe të krishterë e pranuan Islamin ndërsa të tjerë ruanin besimin e tyre të trashëguar dhe u ngritën në pozita zyrtare të larta dhe të nderuara në pallatet mbretërore të halifëve dhe sundimtarëve muslimanë. Për më tepër, ndonëse muslimanët dallohen nga çifutët dhe të krishterët përsa i përket besimeve dhe parimeve fetare, ata ende martohen me këto komunitete.[6]

Sigurisht, kjo nuk është hera e parë që ky historian dhe filolog francez ka pasur kundërshtime me veten. Në një vend ai ka mohuar ekzistencën e plotë të saj si një filozofi arabe (islame) duke thënë: “Gjëja e vetme që arritën të bënin arabët (muslimanët) ishte që të mësonin enciklopedinë greke të shekullit të shtatëmbëdhjetë dhe të tetëmbëdhjetë.”[7] Pastaj ai vazhdon që të kundërshtojë përgënjeshtimet dhe pohimet e tij që ka një filozofi të vetme islame ku karakteristikave të veçanta të së cilës u duhet dhënë vëmendje. Ai pranoi se, “arabët (muslimanët), njësoj si latinët, nëpërmjet tërheqjes nga interpretimi i veprave të Aristotelit mësuan se si të formulonin një filozofi plot me karakteristika dhe elemente të veçanta në kundërshtim serioz me atë çfarë është mësuar në sallat e leksioneve.”[8] Pastaj, ai shtoi se “Lëvizja origjinale në filozofinë islame duhet kërkuar në shkollat e ndryshme të Mutekellimun (të dijetarëve muslimanë).”[9] Këto thënie kundërshtuese të Renanit dhe mospërfillja e dukshme në veprat e tij nuk qëndruan të fshehura nga Dugati, një nga bashkëkohësit e tij. Dugati besonte se cilësia e të menduarit siç është dëshmuar nga Ibn Sina nuk mund të përfundojë në asgjë tjetër sesa në interpretime dhe pikëpamje origjinale dhe të ndërlikuara: dhe shkollat e mendimit si ato të Mu’tazilitëve dhe Ash’aritëve nuk janë asgjë më tepër sesa krijime origjinale të mendimit islam.[10]

Në shekullin njëzet ajo çfarë është shprehur me hamendje dhe spekulime nga njerëz si Dugati është konsideruar si një fakt i pakundërshtueshëm dhe i provuar. Studiuesit gradualisht u bënë më të afërt sesa më përpara me temat islame, dhe të kuptuarit e tyre të karakteristikave origjinale dhe unike të mendimit islam u rrit gradualisht. Kur ata nisën që të mësonin më shumë rreth Islamit, gjykimi i tyre për të u bë më i drejtë dhe më i paanshëm. E vërteta e çështjes është se qëllimi dashakeqës i studiesve europianë të shekullit të nëntëmbëdhjetë ishte krejtësisht i qartë në trajtimin e tyre të çështjeve të ndryshme islame; sepse, ndërkohë që në njërën anë ata pranonin se “veprat e filozofëve muslimanë nuk janë studiuar në mënyrë të mjaftueshme dhe njohuria jonë rreth thelbit të tyre dhe përmbajtjes së shkrimeve të tyre është e mangët,”[11] në anën tjetër ata bënë thëniet dhe gjykimet më të përgjithshme dhe të mbytura për të dhe thanë se filozofia islame nuk është asgjë më shumë sesa një imitim i Aristotelit. Është mirë që të mbahet në mend se këta studiues nuk kishin hyrje të drejtpërdrejtë ndaj filozofisë islame sepse ata nuk kishin tekstet origjinale në dispozicion të tyre, ndërsa përkthimet latine nuk mund të jepnin një paraqitje të plotë dhe të saktë të shtrirjes dhe thellësisë së kësaj filozofie. Sot, megjithatë, ne mund të flasim me siguri të plotë për arritjet të cilat i ka bërë qytetërimi islam në lidhje me këtë dhe pohojmë përsëri se ka një numër të madh çështjesh në mendimin islam të cilat nuk janë shqyrtuar dhe diskutuar ende.

Për sa i përket pyetjes nëse ne duhet ta quajmë këtë filozofi “islame” apo “arabe”, pyetje të tilla nuk janë asgjë tjetër veçse argumente të pavlera mbi fjalët dhe emrat. Kjo filozofi u zhvillua dhe u rrit në një mjedis islam dhe u shkruajt në gjuhën arabe. Mirëpo, fakti që këto mendime janë shkruar në gjuhën arabe nuk do të thotë se filozofia islame është një krijim me elemente arabe. Ne të cilët e kemi dënuar racizmin tashmë, nuk kemi pretenduar kurrë gjëra të tilla. Islami ka grumbulluar rreth tij kombësi të ndryshme dhe të gjitha ato kanë kontribuar në rritjen dhe zhvillimin e mendimit të tij. Përderisa kjo filozofi quhet “islame”, atëherë nuk mund të pretendohet se ajo është produkt i përpjekjeve intelektuale vetëm të muslimanëve, meqenëse një pretendim i tillë nuk do të qëndrojë përballë të dhënave historike të disponueshme. Dokumentet historike tregojnë se mësuesit e parë të muslimanëve ishin dijetarët nestorianë, jakobitë, çifutë dhe sabeanë, dhe dijetarët muslimanë bashkëpunuan me bashkëkohësit e tyre nestorianë dhe çifutë në hulumtimet e tyre filozofike dhe shkencore.

Sidoqoftë, unë jam i prirur që ta quaj këtë filozofi si “islame” për dy arsye. E para, Islami nuk është vetëm një besim por gjithashtu është edhe një qytetërim; dhe subjektet e filozofisë islame, pavarësisht nga shumëllojshmëria e burimeve të saj dhe formimi kulturor i shkrimtarëve, janë rrënjosur në qytetërimin islam. Së dyti, problemet, bazat, dhe synimet e kësaj filozofie janë të gjitha islame, dhe ishte Islami ai që e formoi këtë filozofi të bashkuar nga mësimet dhe pikëpamjet e grumbulluara që i përkasin shumë kulturave dhe shkollave të ndryshme të mendimit.

 

2. Filozofia islame

 

Filozofia islame është unike në llojin e subjekteve dhe çështjeve me të cilat ajo merret, me llojin e problemeve që ajo përpiqet që t’i zgjidhë dhe metodat që ajo përdor për t’i zgjidhur ato.

Filozofia islame merret me çështje të tilla si problemi i unitetit dhe shumëllojshmërisë, marrëdhënia mes Zotit dhe botës, ku që të dyja kanë qenë tema të debateve dhe diskutimeve të nxehta ndërmjet teologëve për një kohë të gjatë.[12]

Një tjetër qëllim i kësaj filozofie ishte që të pajtonte shpalljen me arsyen, diturinë me besimin, dhe fenë me filozofinë, dhe për të treguar se arsyeja dhe shpallja nuk e kundërshtojnë njëra-tjetrën, dhe se feja do të pranohet nga një i pafe kur ai të jetë i ndriçuar nga drita e urtësisë së filozofisë. Ajo synon që të provojë gjithashtu se kur feja e përqafon ajo interpretohet me vlera filozofike vetëm si filozofi për të marrë ngjyrën fetare. Në përgjithësi, filozofia islame është një krijesë e mjedisit në të cilin ajo rritet dhe lulëzon, dhe ashtu siç është fare e qartë, ajo është një filozofi fetare dhe shpirtërore.

a) Subjektet: Ndonëse filozofia islame është e orientuar në mënyrë fetare, ajo nuk ka kundërshtuar asnjë nga çështjet më të mëdha filozofike. Për shembull, është diskutuar në mënyrë të gjerë problemi i të qenurit dhe mbrojtjes së pozicionit të saj për çështje si koha, hapësira, shkaqet dhe jeta. Trajtimi i saj i epistemologjisë është unik dhe gjithëpërfshirës. Ai bën dallime mes vetvetes (nefs) dhe arsyes, cilësive të lindura dhe të fituara, saktësisë dhe gabimit, mes diturisë së pandehur dhe të padyshimtë. Ajo ka shqyrtuar çështjen e asaj çfarë është virtyt dhe lumturi dhe virtyteve të ndara në një numër kategorish dhe arriti në përfundimin se virtyti më i lartë është synimi i vazhdueshëm dhe realizimi i qartë i të Vërtetës.

Mendimtarët muslimanë e ndanë filozofinë në dy kategori të përgjithshme të pranuara, ‘teorike’ dhe ‘praktike’ dhe diskutimet e tyre u shtrinë deri në tema të ndryshme si filozofia natyrore, matematika, metafizika, etika dhe politika.[13] Në mënyrë të dukshme, mendimtarët muslimanë besonin se filozofia ka një shtrirje më të madhe nga ajo që shihet sot, dhe në lidhje me këtë vepra e tyre ishte e ngjashme me atë të filozofëve grekë, veçanërisht Aristotelit, të cilin ata e imituan dhe e ndoqën. Pra, filozofia islame u përzie me mjekësinë, biologjinë, kiminë, botanikën, astronominë dhe muzikën. Në të folurën e përgjithshme, të gjitha fushat e shkencës u menduan se nuk ishin asgjë tjetër vetëm se degë të filozofisë.

Duke i marrë parasysh të gjitha sa u thanë, nuk do të ishte e tepërt që të deklarojmë se filozofia islame i përfshin të gjitha aspektet e ndryshme të kulturës islame. Ajo duhet, patjetër, që të mbahet në mend se gjatë periudhës kur filozofia islame po zhvillohej dhe po piqej, mësimi dhe kërkimi po zbatoheshin në një mënyrë enciklopedike dhe të gjithanshme. Veç kësaj, duhet mbajtur në mend se e gjithë shtrirja e mendimit filozofik islam nuk mund të arrihet tërësisht vetëm përmes studimit të teksteve filozofike. Në mënyrë që të arrihet një kuptim i plotë, është e nevojshme që të zgjerohet territori i hulumtimit dhe kërkimit për të përfshirë diskutimin e teologjisë (kelam) dhe misticizmin (tesavvuf). Do të ishte gjithashtu e nevojshme që të lidhet ndonjë diskutim mbi filozofinë islame me historinë e Ligjit Islam dhe parimet e jurisprudencës. Nuk është e jashtëzakonshme që të zbulohen ide, koncepte dhe pikëpamje filozofike në të cilat gjenden gjoja tekste shkencore islame të cilat merren me çështje të tilla si mjekësia, gjeometria, kimia dhe astronomia. Për më tepër, disa shkencëtarë muslimanë treguan më shumë guxim dhe liri në të shprehurit e pikëpamjeve filozofike sesa treguan ata që ishin specializuar në fushën e filozofisë. Gjithashtu, në mesin e diskutimeve mistike dhe teologjike islame, pikëpamjet dhe pozicionet janë ndeshur dhe të cilat në thellësinë dhe saktësinë e tyre të barabartë nuk gjendet askush në mesin e aristotelianëve. Këta mendimtarë muslimanë e kundërshtuan filozofinë e Aristotelit dhe luftuan kundër saj për shumë vite. Kjo luftë çoi në shfaqjen e një filozofie dhe mendimi islam të veçantë. Më vonë, në një metodologji të caktuar dhe forma të analizës së arsyeshme u futën në shqyrtim rreth themeleve të ligjit islam dhe parimeve të jurisprudencës të cilat kanë një ngjyrim filozofik tepër të qartë. Madje është e mundur që të zbulohet në veprimet, rregullat dhe metodat e tyre të ngatërruara, të ngjashme me ato që përdoren sot.

b) Filozofia Islame dhe Skolastika e Krishterë: Ajo çfarë kemi thënë deri tani mund të japë një ide të fushës së gjerë të mendimit filozofik në Islam. Dhe do të ishte gabim nëse do të kufizonim veten – siç bënë shkencëtarët europianë të shekullit të nëntëmbëdhjetë – ndaj studimit të disa përkthimeve të përhapura në latinisht dhe hebraisht. Në të vërtetë, nëse thellësia dhe shtrirja e mendimit të filozofëve muslimanë do të bëhet e kuptueshme në mënyrë të qartë dhe të plotë, ajo do të përfundonte nga një kontroll i vetë burimeve origjinale.

Megjithatë, edhe pse të gjitha tekstet origjinale nuk janë botuar ende dhe nuk i janë nënshtruar studimit, është bërë e ditur mjaftueshëm për të na bindur ne se materiali i mbledhur nga mendimtarët muslimanë të Mesjetës ishte më i madh sesa ai që ishte mbledhur nga shkencëtarët e krishterë të asaj periudhe, se mendimtarët muslimanë zbuluan horizonte më të gjera, gëzuar më shumë liri të plotë, dhe bënë shpikje dhe zbulime më të mëdha sesa homologët e tyre të krishterë. Prandaj, nëse dikush do të fliste për një filozofi të krishterë, ose për atë që është më e njohur, skolastikën e krishterë, do të ishte me vend që së pari të flasë për filozofinë islame dhe për skolastikën islame, veçanërisht që kur mendimi skolastik i krishterë i detyrohet shumë skolastikës islame për zhvillimin dhe shpjegimin e shumë prej problemeve dhe çështjeve të saj.[14]

Filozofia islame është për Lindjen ashtu siç është filozofia latine për Perëndimin. Ndërthurja e këtyre dy traditave filozofike plus kërkimet shkencore të kryera nga shkencëtarët çifutë e plotësojnë historinë e mendimit teorik të Mesjetës. Në mënyrë që vendi i vërtetë i filozofisë islame të mund të kuptohet qartë, dhe që të arrihet një mirëkuptim i plotë i fazave të ndryshme në zhvillimin e mendimit njerëzor, është e nevojshme që të shqyrtojmë marrëdhënien e filozofisë islame me filozofitë antike, mesjetare dhe moderne.

c) Filozofia islame dhe greke: Ne nuk e mohojmë faktin se mendimi filozofik në Islam është ndikuar nga filozofia greke dhe se filozofët muslimanë kanë përvetësuar kryesisht pikëpamjet e Aristotelit. Ne nuk e mohojmë gjithashtu se mendimtarët muslimanë e panë Platonin me çudi dhe e pasuan atë në shumë raste. Nëse një fjalë nuk përsëritet ajo vdes, dhe kush është ai që nuk ka qenë një nxënës shkolle i paraardhësve të tij? Ne, fëmijët e shekullit njëzetë, mbështetemi ende në veprat shkencore të kryera nga grekët dhe romakët në një varg fushash të ndryshme. Megjithatë, nëse ne do të shkonim aq larg sa të emërtonim përdorimin dhe të lidhemi me korin e pëlqimeve të Renanit i cili pohon se filozofia islame nuk është asgjë tjetër veçse një riprodhim i filozofisë së Aristotelit, ose e disa të tjerëve të cilët thonë se ajo është një kopje e përpiktë e filozofisë neoplatonike, ne do të gaboheshim plotësisht.[15] E vërteta e çështjes është se filozofia islame është ndikuar nga një numër faktorësh, ku si rezultat i të cilës ishte lindja e ideve dhe pikëpamjeve të reja. Ashtu siç ajo është ndikuar nga mendimi grek, gjithashtu është ndikuar edhe nga traditat kulturore indiane dhe persiane.

Shkëmbimi dhe adoptimi i ideve nuk përfshin gjithmonë bindjen e verbër. Disa individë mund të kontrollojnë një subjekt të veçantë dhe rezultati i gjurmimeve të tyre mund të shfaqet në një mori formash të ndryshme. Një filozof mund të përdorë disa nga idetë e filozofit tjetër por kjo nuk e pengon atë që të krijojë ide të reja ose sisteme tërësisht të reja filozofike. Spinoza, për shembull, edhe pse ndoqi në mënyrë të qartë Dekartin, ishte krijues i një sistemi filozofik të pavarur nga ai, dhe Ibn Sina, edhe pse ishte një ndjekës besnik i Aristotelit, krijoi pikëpamje të patreguara ndonjëherë nga mësuesi i tij. Secili nga filozofët muslimanë jetoi në një mjedis të veçantë të ndryshëm nga mjedisi i tjetrit, dhe do të ishte gabim nëse ne do të mohonim ndikimin që këto rrethana të veçanta kanë pasur në idetë dhe pikëpamjet e tyre filozofike. Në këtë mënyrë, bota islame duhet të ketë një filozofi të përshtatshme për kushtet e saj shoqërore dhe parimet fetare. Duke ditur se si është natyra e kësaj filozofie, vetëm një shqyrtim dhe analizë e gjerë e ideve dhe parimeve të saj themelore do të na siguronte neve përgjigjen.

d) Filozofia islame dhe filozofia moderne: Nuk është e mundur për ne që të diskutojmë në mënyrë të mjaftueshme marrëdhënien e filozofisë islame dhe filozofinë moderne në këtë artikull dhe të flasim për vargun e ideve që i lidh bashkë këto të dyja. Kjo është e vërtetë veçanërisht që nga koha kur janë bërë përpjekje të përsëritura gjatë mesit të shekullit njëzetë për të zbuluar parimet e filozofisë moderne dhe burimin e tyre në skolastikën e krishterë.

Sot, kur ne jemi të vetëdijshëm për marrëdhënien mes filozofisë moderne dhe mesjetare, në njërën anë, dhe ndikimin e filozofisë islame në mendimin mesjetar europian në anën tjetër, si mund të jetë e mundur që të injorohet ndikimi që mendimi islam ka pasur në filozofinë moderne? Në këtë studim ne do të diskutojmë për disa shembuj të këtij ndikimi dhe marrëdhënie. Siç do ta vërtetojmë, ngjashmëria mes filozofisë islame dhe filozofisë moderne është kaq e fortë saqë dikush mund të flasë për ekzistencën e një lloj lidhjeje familjare mes tyre.

Pa hyrë në hollësira ne mund të themi se historia e filozofisë moderne fillon me vlerësimin e dy çështjeve të rëndësishme: së pari, domethënien e aspektit, e cila merret me çështje që kanë të bëjnë me realitetin e jashtëm; së dyti është spekulimi, i cili është i lidhur me shkencat racionale. Me fjalë të tjera, përvoja e Bekonit në njërën anë dhe dyshimi i Dekartit në anën tjetër, kanë qenë subjekte diskutimi dhe debatesh në kohët moderne. Veç kësaj, është përmendur para se mendimtarët e skolastikës së krishterë dhe filozofët e Rilindjes të merreshin me eksperimentimin dhe i kushtuan vëmendje botës natyrore shumë kohë përpara Bekonit. Roxher Bekon, të cilin Renan e quan si “princi i vërtetë i mendimit gjatë mesjetës” nuk e kufizoi veten që të bënte eksperimente kimike por e zgjeroi sferën e eksperimenteve të tij për të përfshirë botën natyrore. Nëse tani mund të tregohet se ai pati kontakt me veprat e shkencëtarëve muslimanë, ne mund të nxjerrim si përfundim se qasja e tij eksperimentale, ose më saktë burimi i eksperimentimit gjatë Rilindjes, ishin të dyja produkte të mendimit islam dhe mendimtarëve muslimanë, sepse ata ishin të vetmit të cilët i përdorën observatorët dhe laboratorët për të zbuluar fakte shkencore.

Ashtu si dyshimi Kartezian, gjenden të dhëna se ai pati disa përparësi gjatë Mesjetës së krishterë dhe ne besojmë se çdo studim i origjinës së dyshimit të Kartezianit do të mbesë i mangët pa ndonjë përpjekje për ta zbuluar atë në filozofinë islame. Kush mund të thotë se dyshimi i Dekartit nuk është ndikuar tërësisht apo pjesërisht nga dyshimi i Al-Gazzalit? Edhe nëse e lëmë mënjanë çështjen e ndikimit, të dy filozofët kanë menduar në periudha paralele dhe të ngjashme. Diku tjetër gjatë diskutimeve tona ne kemi treguar se “kogito” e Dekartit nuk është frymëzuar tërësisht nga Shën Agustini dhe se ka shumë ngjashmëri mes asaj dhe idesë së “njeriut të varur në ajër” të Ibn Sinas.

Me pak fjalë, meqë skolastika e krishterë dhe çifute – e cila është e lidhur ngushtë me botën islame – është hallka që e lidh filozofinë islame me spekulimin filozofik modern, mundësia e transferimit dhe shkëmbimit të ideve nuk mund të mohohet.

Në të vërtetë, ajo duhet të arrijë me shpejtësi përgjithësimin, pa e hetuar dhe studiuar në fillim siç duhet çështjen, nëse ne duhet të themi se nuk ka pasur asnjë lidhje mes Lindjes dhe Perëndimit përsa i përket botës së mendimit dhe spekulimit filozofik dhe racional. Sot është provuar se ekziston një shkëmbim që nga kohët e hershme dhe ai është përsëritur gjatë Mesjetës. Atëherë, çfarë e ndalon një lidhje të tillë që të ekzistojë në kohët e sotme? Idetë dhe opinionet nuk mund të burgosen në kufijtë e caktuara gjeografikë, dhe lëvizja e tyre nuk mund të kufizohet. Ajo çfarë deri dje përmendej si sekreti i atomit, sot është njohuria shkencore e përbashkët në të gjitha pjesët e botës.

 

Pikëpamjet e filozofisë islame

 

Ne nuk mund të gjejmë ndonjë shembull të një studimi të plotë dhe të përfunduar të filozofisë islame në Lindje ose në Perëndim para mesit të shekullit të nëntëmbëdhjetë. Kjo ndodh për arsye se sa herë që studiuesi perëndimor e kthente vëmendjen e tij në studimin e çështjeve në lidhje me Lindjen, ajo kishte të bënte kryesisht me aspektin ekonomik dhe politik që i interesonte atij, dhe jo me aspektin kulturor. Nëse ne ndeshemi me ndonjë rast të tillë të studimeve kulturore në shekullin tetëmbëdhjetë ose të pjesës së parë të shekullit të nëntëmbëdhjetë, ajo është e bazuar kryesisht në burimet latine. Sa për lindorët, ata kishin humbur aq shumë në vështirësitë ekonomike dhe politike gjatë kësaj periudhe saqë ata nuk kishin interes që të mbanin të gjallë kulturën e tyre të hershme ose që të rigjallëronin trashëgiminë e tyre islame.

a) Lëvizja e Orientalizmit: Në gjysmën e dytë të shekullit të nëntëmbëdhjetë, orientalistët europianë u interesuan për studimet islame dhe u bënë pararojë të një lëvizjeje e cila u zhvillua me shpejtësi dhe arriti zenitin e vet gjatë çerekut të parë të shekullit të njëzetë. Disa nga këta shkencëtarë europianë udhëtuan në Lindje dhe studiuan në shkollat e saj për të kuptuar më mirë jetën shpirtërore dhe intelektuale të Orientit. Europa dhe Amerika konkurronin me njëra-tjetrën për botimin e kulturës islame. Pastaj u themeluan në Paris, Romë, Londër dhe Berlin shkolla ku mësoheshin gjuhët orientale dhe universitete ku studioheshin lëndë islame. U ngritën shoqëri studimore dhe historike për qëllimin e vetëm që të shqyrtojnë dhe të kontrollojnë aspekte të ndryshëm të qytetërimit islam.

Në mënyrë periodike, u mbajtën seminare të ndryshme nga orientalistët, ku u kryhen paraqitje dhe diskutime me vlerë. Në të njëjtën kohë, revistat dhe botimet kulturore dhe shkencore iu kushtuan studimit të çështjeve të Orientit. Këto debate, diskutime dhe shkëmbime pikëpamjesh, shkaktuan mjegullimin e paditurisë dhe ngatërrimin për t’u shpërndarë dhe faktet e çështjes për të kuptuar më qartë.

Kjo lëvizje orientaliste pati rezultate të mirëpritura. Tekste të panjohura në kohë u zbuluan. U botuan dorëshkrime të vyera të teksteve të ndryshme. Teknika të reja të botimit të librave të shoqëruara me shënime dhe tregues u përdorën në masë të gjerë, dhe një numër i veprave më të rëndësishme në bibliotekat e botës islame u përkthyen në gjuhët e gjalla europiane, si në italisht, frëngjisht, anglisht dhe gjermanisht. Botimi i veprave të tilla të përkthyera siç duhet nxiti interesin dhe diskutimin në aspekte të ndryshme të qytetërimit islam si në politikë, ekonomi, histori, letërsi, interpretimet dhe shpjegimet e Kur’anit, shkencë dhe filozofi, ku që të gjitha pranuan trajtim të përmbledhur në artikuj të botuar në revista shkencore dhe u morën gjerësisht me libra.

Kërkimet dhe studimet u rritën në raport me nivelin e njohurisë dhe informimit që u bë i mundur. Studiues dhe gjurmues filluan të kishin prirje për të shpenzuar vite në kërkime shkencore për të qartësuar pikat e fshehura ose të kuptuara keq. Studiues intensivë çuan grupe të ndryshme shkencëtarësh që të specializohen në aspekte të ndryshëm të qytetërimit islam. Disa prej tyre u bënë ekspertë në gjuhën arabe dhe literaturës islame ndërsa disa të tjerë u bënë specialistë në teologjinë dhe jurisprudencën islame. Një grup i tretë u përqendrua në misticizmin islam, ndërsa një grup i katërt gjurmoi thellë në fushën e shkencës dhe filozofisë islame. Fryt i kësaj shtrirje dhe specializimi në fushën e studimeve islame ishte enciklopedia e Islamit e cila u botua në gjuhën frënge, gjermane dhe angleze. Ky libër është prova e qartë e njohurisë gjithëpërfshirëse të Islamit të mbledhur nga orientalistët dhe interesi i tyre i madh në kulturën dhe qytetërimin islam. Enciklopedia e Islamit është në të vërtetë një burim i pasur dhe i rëndësishëm informacioni, i nevojshëm për çdo studiues të çështjeve islame.

Orienti ishte ndikuar gjithashtu nga puna e orientalistëve perëndimorë. Dijetarët e Orientit (Lindjes) përvetësuan shumë prej pikëpamjeve të tyre, përkthyen shumë nga tekstet e tyre, dhe ndoqën rrugën e shtruar nga ata, u bënë partnerët e tyre në ringjalljen e lavdisë dhe madhështisë së kulturës lindore. Ata gjithashtu mbaruan atë që ishte lënë e papërfunduar nga orientalistët perëndimorë ose mbushën boshllëqet e lëna gjatë trajtimit të tyre të çështjeve të ndryshme. Këto kontribute, ndonëse të vogla në çdo rast, u shpërndanë në një hapësirë të gjerë, kështu që asnjë nga aspektet e kulturës islame nuk u injorua. Ajo çfarë është bërë deri tani është vetëm fillimi i një përpjekje që duhet të rritet dhe të zhvillohet.

b) Orientalistët dhe filozofia: Filozofia nuk u la jashtë drejtimit të përgjithshëm të përshkruar më lart. Tekstet e shkruara nga filozofët muslimanë, të cilat kishin mbetur në formën e tyre origjinale në dorëshkrim, u botuan dhe versionet origjinale arabe u krahasuan me përkthimet e tyre në hebraisht dhe latinisht, të cilat ishin ruajtur. Studimi i shënimeve dhe shpjegimeve të tyre dha një ndihmë të madhe në zgjidhjen e çdo problemi që mund të ketë ndodhur në lidhje me kuptimin e tyre. Pa përpjekjet e orientalistëve, këta libra do të qëndronin në ndonjë kënd të një libroteke, të palexuara, duke mbledhur pluhur. Dhe nëse nuk do të ishte për faktin se ata kuptonin një numër të madh të gjuhëve të vjetra dhe moderne dhe kishin një metodologji të drejtë, veprat e botuara prej tyre nuk do të karakterizoheshin nga një kujdes dhe vërtetësi e tillë.

Puna e orientalistëve europianë nuk u kufizua në shtypjen dhe botimin e librave; ata u përpoqën që të zbulonin dhe të studionin të gjithë horizontin e jetës intelektuale në Islam dhe për të shkruar rreth saj. Për shembull, ata shkruan rreth historisë së filozofisë dhe filozofëve muslimanë, rreth teologjisë dhe teologëve, sufizmit dhe sufistëve dhe përshkruan sektet dhe shkollat e ndryshme të mendimit që gjenden në Islam. Ndonjëherë, ata studionin jetën, opinionet dhe pikëpamjet e një personi. Në kohë të tjera ata shkruan libra rreth termave dhe përcaktimeve shkencore, kështu që emrat e tyre ishin lidhur në mënyrë të pandashme me çështjen e specializimit të tyre. Për shembull, kush është ai që e ka dëgjuar emrin e Nikolson dhe nuk i sjell ndër mend tesavufin? Do të ishte jashtë qëllimit të këtij punimi nëse do të përmendim të gjithë orientalistët së bashku me çështjet e specializimit të tyre të cilat i bënë ata të famshëm. Mjafton të themi se orientalizmi zotëronte një forcë dhe gjallëri unike gjatë çerekut të parë të shekullit të njëzetë e cila gjithashtu përfshinte studimin dhe shqyrtimin e çështjeve spekulative. Pavarësisht nga e gjithë kjo, historia e filozofisë islame dhe pikëpamjet e mendimtarëve të saj më të shquar janë kuptuar ende në mënyrë të pamjaftueshme dhe kjo është hallka e munguar në zinxhirin e historisë intelektuale njerëzore. Ne ende nuk e dimë me saktësi se nga erdhi kjo filozofi, cila ishte mënyra e zhvillimit të saj, dhe cilët faktorë shkaktuan lulëzimin e saj, dhe cilat ishin shkaqet e rënies së saj. As puna e filozofëve muslimanë kurrë nuk është vëzhguar një nga një për të treguar se sa shumë secili prej tyre ka huazuar ose trashëguar nga paraardhësit e tij dhe sa nga filozofia e tij ishte rezultat i mendimit të vet origjinal. E vërteta e hidhur e çështjes është se yjet ndriçues të filozofisë islame janë të panjohur në vetë vendet e tyre dhe nga vetë popujt e tyre. Ajo çfarë e vërteton më mirë këtë është fakti se shumë nga ne lindorët dimë më shumë për Russonë dhe Spencer sesa për Al-Kindin dhe Al-Farabin! Dhe nëse Zoti nuk do të urdhëronte që një grup orientalistësh të bënte një studim rreth tyre, ne sot nuk do të dinim asgjë me vlerë rreth këtyre personaliteteve të mëdha.

Puna e orientalistëve, megjithatë, është shumë e pakët me qëllimin për t’u marrë në mënyrë të mjaftueshme me një çështje siç është filozofia islame. Për më tepër, në disa raste ata përmbajnë ose gabime gjuhësore ose teknike, ose janë të mangët në disa mënyra të tjera. Disa herë këto studime janë aq të shkurtër saqë nuk është e mundur që të kuptohet synimi i shkrimtarëve të tyre. Ndoshta shkaku i të gjitha këtyre vështirësive është se disa nga shkencëtarët që e kanë shqyrtuar filozofinë islame nuk e kuptojnë gjuhën arabe në mënyrë të mjaftueshme dhe nuk e njohin historinë e kulturës islame. Të tjerë, që nuk janë të mangët në ndonjë nga aspektet e lartpërmendur janë tërësisht të paditur nga historia e filozofisë islame. Sigurisht, që këtu ka përjashtime të ndritshme në këtë dobësi të përgjithshme. Dy shembuj nga vepra të tilla të mrekullueshme dhe informative janë përkthimi nga Van den Berg i Metafizikës së Ibn Rushdit, dhe Historia e Filozofisë Islame e De Bur. Një njeri nuk mund ta lexojë librin e Van den Berg pa e ndjerë se ai po lexon komentimin e një filozofi mbi filozofinë.[16] Ndërsa dikush tjetër nuk mund ta lexojë librin e De Bur pa ditur që ai e ka bërë atë një vepër shumë të madhe.[17]

Sigurisht, ka kaluar shumë kohë që nga botimi i librave të përmendura më lart dhe i veprave të tjera të orientalistëve. Kështu që ato kanë nevojë për një rishikim, dhe përfundimet e arritura prej tyre duhen rishqyrtuar në dritën e njohurisë shumë të lartë të mendimit islam që gjendet tani. Kjo është kryesisht e veçantë se që nga koha që kemi pasur sa më shumë hyrje për të arritur në dorëshkrimet origjinale, aq më e madhe ishte shpejtësia me anë të së cilës janë zgjidhur problemet tona dhe janë ndrequr gabimet tona.

Ndonëse historia e përpjekjeve për të mbledhur trashëgiminë e traditës islame dhe orvatjet për të ringjallur qytetërimin islam datojnë vetëm që nga fillimi i shekullit të dymbëdhjetë, është bërë një progres i madh dhe shumë materiale janë vënë në dispozicion të studiuesve. Sidoqoftë, nevoja për një analizë dhe diskutim të ri të bazuar në studimin e këtyre fakteve dhe burimeve materiale që janë të gatshme kohët e fundit është plotësisht i pamohueshëm.

c) Rruga para nesh: Ne duhet të vazhdojmë në rrugën që kemi ndjekur deri tani duke zbuluar plotësisht këtë hallkë të fshehur në zinxhirin e historisë intelektuale njerëzore, dhe për ta vendosur atë në vendin e vet të përshtatshëm. Deri tani, orientalistët kanë dhënë kontribute të rëndësishme dhe kanë bërë përpjekje të mëdha për ta kryer këtë punë. Është detyra jonë që të përpiqemi t’i parakalojmë ata; dhe nëse jemi të paaftë për ta bërë këtë, të paktën ne duhet të ecim baraz me ta. Nuk është e mjaftueshme për ne që ta bëjmë të famshëm një mendimtar apo shpikës duke i përmendur idetë apo shpikjet e tij; ne duhet të përpiqemi që të ringjallim veprat e tij. Të gjithë kombet e botës janë në garë me njëri-tjetrin duke u përpjekur që të botojnë veprat e shkencëtarëve dhe mendimtarëve të tyre.

Fusha e studimit tonë është e pafund dhe ka mundësi të panumërta për kërkime. Detyra jonë e parë është që të grumbullojmë dhe të botojmë shkrimet e filozofëve të Islamit; vepra të cilat kanë mbetur si dorëshkrime deri në ditët tona, ose janë botuar në një mënyrë të pakënaqshme. E them këtë sepse për sa kohë që nuk i kemi studiuar veprat e filozofëve dhe shkencëtarëve tanë në gjuhën origjinale në të cilën janë shkruar, ne nuk mund të kuptojmë thelbin dhe bërthamën e mësimeve të tyre.

Kur ne zbulojmë se traktatet e shkruara nga Al-Kindi (Alkindus) gjenden në librotekat e qytetit të Stambollit, ose se dorëshkrimet e veprave të Al-Farabit (Farabiu) janë të shpërndara në mesin e librotekave të Londrës, Parisit dhe Eskorial,[18] ose se nga vepra e famshme e Ibn Sinas, Shifa’, botuesi ka shtypur vetëm vëllimin e parë, Logjikën,[19] atëherë ne kuptojmë rëndësinë dhe nevojën e grumbullimit të teksteve të filozofëve tanë dhe botimin e tyre. Është e tepërt të përmendet fakti se Ibn Rushdi është më shumë i njohur në botën latine sesa në botën islame, dhe disa orientalistë amerikanë i kanë botuar shkrimet e tij para disa kohësh.

Botimi i këtyre teksteve kërkon një kohë të gjatë. Prandaj është e nevojshme që një numër i individëve dhe akademikëve të bashkëpunojnë me njëri tjetrin në përmbushjen e kësaj detyre të rëndësishme. Universiteti i Kajros një herë kishte pranuar një metodë interesante dhe të efektshme në të cilën ai mblodhi filmat e disa prej dorëshkrimeve dhe shtypi disa prej tyre. Për fat të keq, kohët e fundit ai ndaloi së bëri këtë. Mbase kjo ndodhi për shkak të luftës, por universiteti duhet ta rifillojë këtë praktikë. Gjithashtu shpresoj se Universiteti i Aleksandrisë do t’i bashkëngjitet kësaj përpjekje, dhe në fund të gjithë universitetet e Lindjes do të plotësohen me njëri tjetrin në kryerjen e kësaj detyre.

Këtu mund të shtohet një koment në lidhje me librotekat e Stambollit. Në këto libroteka, trashëgimia e më shumë se gjashtë shekujve të kulturës islame është ruajtur. Natyrisht, atje mund të gjenden kopje të teksteve të cilat nuk ekzistojnë në asnjë vend tjetër në botë. Për shembull, një orientalist gjerman kohët e fundit ka gjetur disa vëllime të vlefshme në këto libroteka ku në mesin e të cilave mund të gjendet Makalat al-Islamijin i Ash’ariut. Ky libër është një burim i rëndësishëm në fushën e historisë së doktrinave islame. Që nga botimi i librit të Asha’riut dhe Nihajat al-Akdam të Shahristanit, disa nga pikëpamjet që ne kemi pasur në lidhje me teologjinë islame (kelam) dhe teologët (mutekellimun) kanë ndryshuar.

Nuk dyshoj se vëllezërit tanë turq janë të vetëdijshëm për vlerën e kësaj trashëgimie tepër të çmuar, dhe nëse vetë ata janë të paaftë për t’i botuar këto kryevepra, atëherë nuk duhet të ngurrojnë që t’i vënë ato në dispozicion të atyre të cilët e duan një gjë të tillë.

Përveç botimit të këtyre teksteve, ne duhet po ashtu që të angazhohemi në hulumtimin dhe shqyrtimin e veprave të filozofëve muslimanë dhe t’i njohim ata pikërisht ashtu siç i njohim filozofët jomuslimanë. Ne duhet të përgatisim jetëshkrimet e mendimtarëve tanë, të përshkruajmë pikëpamjet e tyre hollësisht, të shpjegojmë faktorët të cilët ishin të dobishëm në formimin e pikëpamjeve të tyre, të vlerësojmë qartë borxhin e tyre intelektual ndaj paraardhësve të dikurshëm dhe të tanishëm, dhe të këqyrim ngjashmëritë që ekzistojnë mes ideve të tyre dhe atyre të bashkëkohësve të tyre.

Shpresoj se kjo ditë do të vijë kur ata do të shkruajnë për Al-Farabin ashtu siç po shkruajnë sot për Musa ibn Mejmunin, saqë ata u bënë shumë të njohur me veprat e Ibn Sinas siç u njohën me shkrimet e Thoma Akuinit, dhe do të diskutojnë për Al-Gazzalin ashtu siç diskutojnë për Dekartin. Ajo do të jetë dita kur mund të thuhet në mënyrë të pajustifikueshme se filozofia islame u ka dhënë famën dhe është lartësuar ashtu siç duhet dhe siç e meriton.

 

Ky artikull është marrë nga faqja: http://www.al-islam.org/al-tawhid/study-philosophy.htm

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 

Nga persishtja në anglisht e përktheu: Shahjar SA’ADAT 

Përktheu nga gjuha angleze: Ermal BEGA

 


* Ky artikull është botuar për herë të parë në revistën “Edukata Islame”, Nr. 96, Prishtinë 2011.

[1] Shih V. Cousin, Cours de l’ histoire de la philosophie, f. 48­49, Paris l841.

[2] E. Renan, Histoire Generale de systeme comparedes langues semitiques.

[3] L. Gauthier, L’esprit semitique et l’esprit aryen, f. 66~67, Paris 1923, shih gjithashtu I. Madkour, La Place d’ al-Farabi, f. 14, Paris, 1934.

[4] Renan, “Le ‘islamisme et la Science”, dans Discours et Confe’rences, f. 337 Paris, 1887; Madkour, La Place d’ al-Farabi, f. 54.

[5] Renan, Averroe’s et l’Averroesme, f. 79, II, Paris, botimi i tetë.

[6] Ibid, vol. I, f. 171. Shih gjithashtu Goldziher, Le dogme et la loi de 1′ Islam, f. 29-34.

[7] Renan, Shmangia e Averroes, f.11.

[8] Ibid, f.89.

[9] Ibid.

[10] G. Dugat, Histoire des philosophes et des theologians musulmans, f. XV.

[11] G. Tennemann, Manuel de l’ histoire de la philosophic (Përkthimi në frëngjisht nga V. Cousin), T. I, f. 358­359, Paris 1839.

[12] Madkour, La place d’al-Farabi, f. 46 et suive.

[13] Madkour, L’Organon d’Aristote, f. 49 et suive, Paris, 1934.

[14] L. Gauthier, “Scolastique musulmane et sehoiastique chretienne”, dans Revue d’Histoire de la philosophie, Paris, 1928.

[15] Renan, Averroe’s, f. 88; Duhem, Le systeme du monde T. IV f. 321 et suive, Paris, 1917.

[16] S. Van den Bergh, Die Epitome der Metaphysik des Averroes, Leiden, 1924.

[17] T.J. De Boer, Geschichte der Philosophie im Islam, Stuttgart, 1901, tr. ang., par E.R, Jones, The History of Philosophy in Islam, London, 1903.

[18] Madkour, La Place, f. 223­225.

[19] Madkour, L’ Organon, f. 19­20.

Tragjedia e muhaxhirëve në këngë

09/04/2014 Lini një koment

Adem ZEJNULLAHU

 

TRAGJEDIA E MUHAXHIRËVE NË KËNGË

Muhaxhirët shqiptarë

Muhaxhirët shqiptarë

Numrin e saktë i shqiptarëve të shpërngulur nga trevat e veta nuk është ditur kurrë. Janë dhënë shifra të ndryshme, varësisht nga përkatësia kombëtare, simpatia, antipatia e feja e studiuesve të ndryshëm.

Këngët e muhaxhirëve në folkloristikën dhe në historinë e popullit tonë përbëjnë një kaptinë të veçantë të shkruar me ngjyrën e gjakut, me flijime të mëdha, që flasin qartë në gjuhën e kohës për të kaluarën. Në këtë kontekst, golgota e shpërnguljes me dhunë paraqet njërën ndër tragjeditë më të mëdha kombëtare, të filluara që nga koha  antike e deri në ditët e sotme.

Në këtë artikull do të trajtohet shpërngulja e muhaxhirëve nga Vilajeti i Nishit gjatë luftës ruso-turke të viteve 1877-1878 me anë të katër këngëve popullore që dëshmojnë për këtë tragjedi kombëtare.

Plaga kombëtare

Në historinë e popullit tonë shpërngulja e dhunshme ishte dhe mbeti ndër plagët më të rënda individuale dhe një tragjedi e përbashkët kombëtare. Në të kaluarën, por edhe sot, të shpërngulurit shqiptarë, për shkaqe të ndryshme, çajnë rrugët e meridianëve të botës pas erës së bukës, për shpëtimin e kokës, për arsimim etj.

Shpërnguljet e popullit shqiptar gjatë rrjedhave historike u bënë kryesisht për shkaqe politike, por edhe për arsye të tjera, të cilat me këtë rast nuk do t’i zëmë ngoje. Mirëpo, secila prej tyre paraqet një kapitull të veçantë të kësaj golgote shqiptare në përgjithësi.

Çështjen e shpërnguljes në këtë punim do ta shqyrtojmë duke i analizuar katër këngë popullore kushtuar dëbimit të muhaxhirëve shqiptarë nga qeveria serbe nga rrethinat e sanxhakut të Nishit, Leskovcit, Toplicës, Kurshumlisë, Prokuplës, Pusta Rekës, Vranjës etj. Shkaktar i kësaj shpërnguljeje të madhe, ndër të tjera, është lufta ruso-turke e viteve 1877-1878, si dhe humbja e Turqisë, e cila u detyrua t’iu bënte koncesione Rusisë dhe vasalëve të saj. Këto këngë trajtojnë fatin e shpërnguljes së muhaxhirëve nga tokat e veta shekullore nën tytat e ushtrisë serbe. Të dhënat historike tregojnë se në atë luftë në ushtrinë serbe kishte mjaft ushtarë dhe oficerë rusë, në krye me kolonelin Georgije Babrikov, të cilët kishin urdhër që ta vrasin çdo shqiptar dhe të plaçkitin pasurinë e tyre. Këtë realitet të hidhur e përmbajnë dhe e plotësojnë edhe vetë këngët popullore të muhaxhirëve.

Këto krijime gojore ngërthejnë në vete në mënyrë besnike dramën e muhaxhirëve, sikundër e konstatojnë edhe shumë studiues shqiptarë, ballkanikë dhe evropianë. Në këngët e muhaxhirëve realiteti jetësor e historik përkon dukshëm me realitetin e transponuar artistik. Në disa raste ndërmjet këtyre dy relacioneve mund të vihen shenja të barazimit. Ato e plotësojnë njëra-tjetrën, duke ngjeshur dhe funksionalizuar në shkallë më të lartë mesazhin kuptimor e artistik ndaj receptorit.

Dimensioni i këngëve

Dimensioni hapësinor i mërgimit të muhaxhirëve në këto këngë popullore zë vend të dukshëm. Ai luan rol të shumëfishtë në strukturën e krijimeve, si në ndërtimin artistik, ashtu edhe në shumësinë kuptimore të tyre. Këngët në shqyrtim përmbajnë në vetë pikat e shtrirjes hapësinore, arkivore e studimore të ushtarakëve e të studiuesve të ndryshëm. Sipas të dhënave folklorike, muhaxhirët, nën rrebeshin e plumbave serbë nga rrethinat e Nishit, Toplicës, Leskovcit, Pusta Rekës, Kurshumlisë, Vranjës etj., shpërngulen në mënyrë të paorganizuar, duke marrë rrugën e arratisë kush si mundet e si di nëpër rrugë të këqija e përrenj të pakalueshëm, andaj edhe pasojat janë të rënda, gjë që e dëshmojnë edhe vargjet e kësaj kënge: Muhaxhert-o, medet, kah po shkojnë,/ Kah p’e thrrasin, medet, shoqishojn-e .O s’p’ e din’ veten, kah po shkojnë! Ani ja ka lshue, medet, borë e shi, O krejt përjashta, more, muhaxheri, O ç’po bërtasin, medet, rob e thmi!

Të dhënat historike flasin për atë se si populli shqiptar u ballafaqua gjatë shekujve me dhunën e pushtuesit dhe me pasojat e saj. Këtë të keqe ia imponuan të tjerët, që ishin shumë më të mëdhenj dhe ushtarakisht më të përgatitur. Mirëpo, edhe në këto sprova të rënda, shqiptarët luftuan për ta fituar lirinë, me dëshirën për ta gëzuar jetën: prandaj madhëruan sakrificat dhe përjetësuan vdekjen për këtë qëllim. Dëshmi për këtë janë flijimet e shumta individuale e të përbashkëta që këndohen në shumë këngë popullore.

Këto krijime i shquan jo rrallë toni gjithë mllef e madje edhe elegjiak, që vjen si katarzë e këngëtarit popullor ndaj padrejtësisë së kohës dhe bartësve të saj: Po na vret, o po na i pret./ O se p’i Nishit, o teri n’Kikë,/ Po na i pret dushmani me thikë./ O p’i Surdulli ter’ n’Karadak, I vret dushmani, o pa i pas’ hak (…)O p’i Leskovcit, o teri n’Vrajë,/ O po na therin, bre, po na vrajnë!

Këtu vargjet shquhen në rrafshin artistik me dimensionin e qartë informativ, që ka për qëllim ta vërë në dukje gjenocidin shtetëror serb mbi popullin shqiptar, ndërsa në rrafshin kuptimor ironizimin e kohës dhe të neglizhencës së Fuqive të Mëdha e të Perandorisë Osmane ndaj çështjes shqiptare.

Pjesa dërrmuese e muhaxhirëve të shpërngulur gjejnë strehim në trojet e Kosovës, të Maqedonisë, të Anadollit, e, sipas njërës nga këto këngë, edhe në Sham (Damask) të Sirisë. Numrin e saktë i shqiptarëve të shpërngulur nga trevat e veta nuk është ditur kurrë. Janë dhënë shifra të ndryshme, varësisht nga përkatësia kombëtare, simpatia, antipatia e feja e studiuesve të ndryshëm. Një gjë dihet e sigurt: numri i shqiptarëve të shpërngulur ishte shumë i madh. Kështu, nga burimet e ndryshme statistikore bëhet e ditur se në territorin e Toplicës, të Prekuples, të Vranjës, të Leskovcit, të Nishit e të regjioneve të tjera kishte 545 fshatra shqiptare, të cilat qeveria serbe i zhduku me dhunë nga harta gjeografike. Ndërkaq, sipas burimeve osmane, vetëm në Vilajetin e Kosovës numri i banorëve muhaxhirë e kishte arritur shifrën 117.000. Këtë shpërngulje qeveria serbe e bënte me qëllim të caktuar. Madje, ajo nuk e fshihte fare qëndrimin e saj shovinist. Ajo deklaronte zëshëm se “…nga Serbia do të krijojë një Serbi të pastër, një shtet nacional, sikur e ndiente dhe e thoshte dikur Njegoshi: “pastroje vendin nga të pakryqtë”.

Të dhënat folklorike e historike bëjnë me dije se populli shqiptar iu afrua për ndihmë muhaxhirëve me kujdes të madh dhe në mënyrë të veçantë. Në këtë aksion meritë të madhe kanë prijësit popullorë shqiptarë sikundër ishin: Sefë Kosharja, Brahim Hallaçi etj., të cilët me trimërinë dhe me bujarinë e tyre u bënë shembull për afrimin e muhaxhirëve të mjerë.

Të dhënat folklorike

Trishtuese janë të dhënat folklorike e historike që flasin për gjendjen e rëndë materiale e shpirtërore të muhaxhirëve të sfilitur, të cilët para singiave të ushtrisë serbe, ikën në kushte tejet të vështira klimatike, duke u munduar t’u shpëtojnë krimeve të luftës. Në këtë rrugë të gjatë e të mundimshme, përplot me sakrifica, një pjesë e madhe e tyre ecnin këmbëzbathur, gjë që ndikoi që një numër i madh fëmijësh e pleqsh të vdesin në rrugë e sipër: Ore tanë po desim-o në borë e n’shi,/Ore bukë pa hangër, medet, uj’ pa pi,/ Ani ka dhetë vetë ni vorr jem hi, /O s’na ka thirrë kush tallkin përmi!

Për gjendjen alarmuese të muhaxhirëve shqiptarë të shpërngulur nga trojet e veta dhe për masakrimet e ushtrisë serbe ndaj tyre dëshmojnë disa të dhëna të burimeve historike serbe. Kështu, në një shënim të një mësuesi nga Leskovci, pos tjerash thuhet: “Kanë qenë shumë turq (mendohet në shqiptarë nën. A. Z.), të cilët zhveshur e zbathur në dimrin më të madh të dhjetorit kanë ikur me këmbë nëpër borë dhe të cilët lanë shtëpitë e tyre përplot me mall. Në atë anë shumë fëmijë në qerre ose në krahët e nënave, në djepa, kanë vdekur nga të ftohtit e madh. Derisa këto familje iknin dhe tërhiqeshin nëpër luginën e lumit të Moravës Jugore, nëpër të ftohtin më të madh, pranë rrugës nëpër Grykën e Gërlicës deri në Vranjë e Kumanova, shiheshin fëmijë të hedhur të vdekur dhe pleq të ngrirë”.

Shpërnguljet e muhaxhirëve shqiptarë nga trojet e veta atëbotë nga Evropa kundroheshin pa kujdesin e duhur. Ata reagonin herë pas here pranë qeverisë serbe, duke akuzuar për gjenocid ndaj popullatës shqiptare, por pa dobi të theksuar, e cila do të ndryshonte gjendjen në të mirë të tyre. Në këtë kohë, nga disa vise të vendit ku vendosen muhaxhirët, dërgohen telegrame e kundërshtime për gjendjen e rëndë të refugjatëve. Kështu, në një telegram të dërguar nga ana e muhaxhirëve të vendosur në Prishtinë, më 28 qershor të vitit 1878, ndër të tjera, thuhet: “Me gjithë gjendjen e vështirë, popullsia e Kosovës ka bërë çmos që t’u dalë në ndihmë të ikurve, por problemet dhe hallet e tyre janë aq të mëdha, saqë mund të zgjidhen vetëm me anë të një vendimi të drejtë të Evropës, që ata të kthehen sërish në trojet e tyre dhe ta vazhdojnë jetën e tyre si më parë”.

Në këtë drejtim do theksuar se, për dramën e rëndë të muhaxhirëve, kapitull të rëndësishëm paraqet Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e cila fatin e muhaxhirëve shqiptarë e përcjell me vëmendje dhe aktivitet të shtuar. Ajo reagon në mënyrë të rreptë shumë herë te Porta e Lartë dhe te Fuqitë e Mëdha, duke potencuar gjendjen e vështirë të muhaxhirëve, si dhe duke kundërshtuar dërgimin e tyre për në Anadoll. Kështu, e ngre zërin me të madhe: “Kërkesat e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit që muhaxhirët të kthehen nga Anadolli shqyrtohen për herë të dytë në Këshillin e Ministrisë Osmane. Mirëpo, muhaxhirët nuk lejohet të kthehen nga Anadolli”.

Në fund do thënë se këngët e muhaxhirëve janë të pakta e të veçanta në folkloristikën shqiptare. Ato ngërthejnë në vete një strukturë të posaçme si në planin ndërtimor, ashtu dhe në atë kumtues. Struktura e tyre përbëhet nga elementet lirike, epike, historike e, herë-herë, edhe nga ato baladeske. Këngët i shquan veçmas dimensioni i fuqishëm informues, që ka për qëllim kumtimin e gjendjes materiale e shpirtërore të muhaxhirëve në trajtë fort pikëlluese. Po ashtu, në strukturën e këtyre krijimeve zënë vend të rëndësishëm elementet dhe dukuritë e natyrës, të cilat brenda trupëzohen në mënyrë organike në përbërjen dhe funksionin e këngës, duke u identifikuar me dramën e tragjedinë e të persekutuarve, në përpjekjet e tyre jetësore e historike, kundruall makinës së tërbuar ushtarake serbe.

Kurse teksti, nënteksti dhe konteksti i vargjeve në këngët e muhaxhirëve rrëfen qartë me gjuhën artistike se në valët e jetës përsëriten të bëmat historike, ndryshon koha e gjeneratat, pushtuesit vijnë e shkojnë, ngrihen e rrënohen tempujt të ndryshëm qëndresash, bëhen mërgime me dhunë si atëbotë, por edhe sot nga trojet shqiptare. Ndërkaq, këngët e muhaxhirëve në folkloristikën dhe në historinë e popullit tonë përbëjnë një kaptinë të veçantë të shkruar me ngjyrën e gjakut, me flijime të mëdha, që flasin qartë në gjuhën e kohës për të kaluarën, por i përshtaten të sotmes dhe e pasurojnë artistikisht të ardhmen e popullit shqiptar.

 

Burimi: http://shenja.mk/index.php/kulture/histori/5452-tragjedia-e-muhaxhireve-ne-kenge.html

Big Brother: Intimja e preferuar e jotja

08/04/2014 Lini një koment

Redi SHEHU

 

BIG BROTHER: INTIMJA E PREFERUAR E JOTJA

Redi Shehu

Redi Shehu

Për të disatin vit radhazi, në ekranin shqiptar pozon me madhështinë e një gjetjeje epokale, seriali i një reality show i quajtur “Big Brother”, një mision pothuaj i mundur në realitetin kontrovers shqiptar plot shkapërderdhje e huti sociale. I shoqëruar me debate dhe kundërshti në të gjithë globin, kyreality show, i cili ka marrë tashmë një trajtë universale mediatike, një patentë e vulosur nga marka biznesi mediatik si ajo e Endemol-it, është transformuar në kriter hegjemonie audience për ato televizione të cilat mëtojnë të jenë më të mëdhatë. Në origjinalitetin e vet, ky program nisi si një eksperiment social i cili do të merrte përsipër të shfaqte atë që ndodh në të vërtetë, pra përcjelljen në audiencën e teleshikuesve të një realiteti të zhveshur nga parafabrikimet dhe sajesat e montuara që programet e tjera televizive ndërtonin, duke sjellë në formatin bruto të natyrshmen e individëve. Por, si çdo eksperiment edhe ky eksperment social, kaloi në atë që quhet faza e pashmangshme e deformimit dhe i ndërtuar mbi një jetë parazitare të tipit “njerëz në kolltuqe që shikojnë njerëz në kolltuqe”, nuk bëri gjë tjetër vetëm se  promovoi thashethemnajën, lakuriqësinë, konfliktin, intrigën, tradhëtinë, në një premisë të fortë për t’u shndërruar në standarte të jetës publike, një karneval psikotik dhe neurotik i cili shigjeton pa pushim strukturën e kulturës tonë kombëtare.

Këtij formati televiziv i është dashur të kalojë përmes një përpjekjeje tingëlluese për të arritur aty ku është sot, dhe këtë e ka bërë duke u implikuar dhe përpjekur për të demontuar konceptet e konsoliduara tashmë mbi privacinë dhe intimen e individit. Njeriu është krijuar si qënie e cila aktualizon dy lloje realitetesh, realitetin e vet intim me veten e tij, e cila përkufizohet sot me atë që quhet sfera private, dhe me realitetin kolektiv dhe marrëdhëniet me të, që Habermas e quajti sfera publike e shoqërisë. Mirëpo sfera publike është e ndërtuar si një konsensus kufizimesh, apo thënë ndryshe nje konsensus i ekzistencës  së sferave private. Për këtë u ndërtua një ekuilibër mes rendit publik, që është konsensusi i sipër-përmendur i kufizimeve, dhe lirisë individuale e cila ndodhet në të vërtetën e vet. E gjitha, mund të përmblidhet në një shoqëri të ekuilibruar lirish, ku në fakt, duhet të marrësh leje për të qenë i lire, i lirë jo vetëm duke mos dëmtuar të drejtën e të tjerëve por mundësisht duke e mbrojtur atë. Kështu, sfera private e individit shtrihet si koncept mbi përkufizimin “intimja e ndaluar e tjetrit” dhe ky përkufizim përbën edhe kufirin apo vijën ndarëse të atij konsensusi të madh kufizimesh që quhet sferë publike. Pra, ndalesa për të hyrë tek intimja e tjetrit përbën edhe rregullin e artë të lirisë, shëndetshmërinë e vetë kësaj lirie. Në momentin që ndërhyhet dhe çirret perdja e privacisë së tjetrit si individ, atëhere fillojnë edhe implikimet e para me deformimin e hapësirës publike dhe lirisë si shprehje e kësaj hapësire.

Mirëpo, “Big Brother” vendosi ta shkatërronte këtë konsensus kufizimesh të përbëra nga shumatorja e sferave private dhe vendosi një ditë të bukur të mblidhte disa persona të dëshpëruar për famë, të cilët duke u monitoruar 24 orë çdo ditë me dëshirën e tyre, vendosën ta shpallnin vetveten për herë të parë në histori si sferë publike. E këtë sakrificë nuk mund ta bënte asnjë individ përveç atyre të cilët ishin të gatshëm t’i nënshtroheshin terapisë anormale të transferimit të vetes nga “intimja e ndaluar e tjetrit” tek “intimja e preferuar e jotja”. Për të gjetur prototipe të tilla individësh, producentët e “Big Brother” organizojnë një proçedurë selektimi hipnotike, duke kërkuar me lupë në çdo çoshk të shoqërisë, kandidatin i cili do të duhej minimalisht të ishte bartës i  koncepteve anormale sociale.

Gazeta bitanike “Daily Mail” i është qasur problemeve sociale që  ka shkaktuar “Big Brother” ne Britani, në një mënyrë interesante. Ajo dërgon një gazetare te sajën në formë investigative, fshehtas e pa deklaruar, që të marrë pjesë në proçesin e përzgjedhjes së kandidatëve për t’u bërë pjestarë të këtij reality show në Britani. Qëllimi ishte, ashtu siç gazetarja britanike shprehej, “të shikonim qartësisht se si njerëz disfunksionalë zgjidheshin si cjapi te kasapi për argëtim të publikut”. Pra, tipa gladiatorësh modernë të cilët nuk luanin me forcën dhe teknikën luftarake, por me organizmin e luftimeve neurotike mes garuesve, me audienca në Colosseum-e elektronike të cilat do të duhej të poziciononin gishtin e madh sipër apo poshtë, në varësi të ekzekutimit mediatik të humbësit. Gazetarja britanike tregon se i është dashur të hiqej si beqare, e papunë, me neuroza dhe si e paaftë të krijonte marrëdhënie të shëndetshme me një burrë, tip snobeje e paedukatë. Më tej ajo vazhdon “na grumbulluan në grupe prej 10 kanditadësh të cilët merreshin në pyetje nga “ekspertë” të Big Brother, të cilët na renditën bazuar nga shkalla e joshjes që ne rrezatonim, dhe une u rendita e fundit si më pak tërheqëse”. Pastaj atyre, sipas gazetares, u ishte thënë që të ulërinin dhe shanin fraza apo shprehje, për këtë arsye asaj i ishte dashur të paraqitej si një grua nevrike. Gazetarja pohon se për t’u bërë pjesë e “Big Brother” në Britani, kandidati/ja duhej të plotësonte një formular në të cilin ishin rreshtuar pyetjet të cilat grisnin përfundimisht perden e privacisë së kandidatit. Pyetjet ishin të tipit :”Sa vjeçe keni humbur virgjërinë tuaj? Cila ka qenë eksperienca më e paharruar seksuale e juaja? Sa partnerë keni ndërruar ? A do të flije me dikë për para? A keni pozuar ndonjëherë nudo? Kështu gazetares iu desh të përdorte një kombinacion mes të vërtetash dhe gënjeshtrash për ta plotësuar atë. Në fund, pasi firmosej formulari, shkruhej se  kandidatja i jepte “Big Brother” të drejtat për të përdorur të gjitha informacionet private për qëllimet e programit.  Producentët e reality show, mund t’i përdornin këto informacione në website, për qëllime promocionale etj. Pra, me pak fjalë, donin të dinin sa i gatshëm ishte kandidati për të qënë mjaftueshmërisht i çmendur.

Kështu, festa e çmendurisë e cila merr trajtë zakonore sa herë që ripërsëritet, fton padyshim në stereotipe të cilat nga edicioni në edicion “emancipohen” drejt destinacionit përfundimtar, atë të çjerrjes së perdes së privacisë dhe ftesës publike që i bëhet audiencës së hipnotizuar nga çakërdisja e radhës, që të votojë për të zgjedhur më të mençurin e të “çmendurve”. Në këtë këndvështrim, ekzistenca e një programi të tillë vihet seriozisht në diskutim, sepse kufiri i argëtimit tashmë ka kaluar masën e vet, dhe ashtu siç filozofët e Shkollës së Frankfurtit thonë, se koha që po jetojmë është koha kur arti kthehet në mall tregu dhe si i tillë i nënshtrohet proçesit të mekanizimit, i cili sjell pastaj standartizim të praktikave kulturore. Rreziku i “Big Brother” qëndron pikërisht në standartizimin e kësaj praktike kulturore në formën e disa reality-show, të cilat përmes masivizimit rrezikojnë të shndërrohen në deformim të kulturës tonë kombëtare.

 

Burimi: http://www.gazetastart.com/big-brother-intimja-e-preferuar-e-jotja_21379.html

Kategori: Edukim Etiketa:
Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 59 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: