Hadithi në studimet e orientalistëve

25/07/2014 Lini një koment

Nexhat IBRAHIMI

 

HADITHI NË STUDIMET E ORIENTALISTËVE

Nexhat Ibrahimi

Nexhat Ibrahimi

Hyrje[1]

 

Hadithi[2] ka qenë objekt shqyrtimi e debatesh, objekt studimi e përkushtimi qysh nga ditët e para të tij. Në periudhën më të hershme përkundër faktit se nga pjesa dërmuese respektohej e aplikohej në jetë, nga një numër i bashkëvendësve të Muhammedit a.s. hadithi kontestohej. Më vonë, fronti i kundërshtimit qe zgjeruar, duke u shtri edhe përbrenda muslimanëve e sidomos kjo tendencë gjeti vend në preokupimet e jomuslimanëve. Megjithëse kundërshtimet ekzistonin qysh nga fillimi, deri në fund të shekullit III hixhrij kundërshtim të organizuar nuk pati, respektivisht edhe kur ekzistonte ai ishte më shumë individual, i zbehtë dhe nuk paraqiste ndonjë pengesë serioze që meritonte ndonjë përkushtim të veçantë, pos më tepër ishte si manifestim i fanatizmit fetar kristian. Mirëpo, me kalimin e shekujve, me intensifikimin ushtarak, politik, tregtar e kulturor islamo-kristian edhe interesimi për studimet ndaj hadithit filloi të rritet. Sidomos kjo ndodhi gjatë shekullit XIX dhe XX, kur hadithi studiohej si fushë e veçantë, në kuadër të studimeve të përgjithshme të orientalistëve perëndimorë dhe botërorë.[3]

 

Fillimet e orientalizmit dhe të studimeve orientale

 

Fillimet e orientalizmit nuk duhet kërkuar në kohët e lashta, edhe pse fërkimet e para rrjedhin qysh atëherë. Atëherë kur bota myslimane dhe kristiane u ndeshën me tërë forcën, atëherë edhe filluan studimet më të hovshme e më sistematike, e kjo është koha e Kryqëzatave. Superioriteti mysliman në rrafshin ushtarak, politik, tregtar, shkencor e kulturor, shtrirja e fuqishme myslimane në të katër anët e botës, rënia e territoreve kristiane një pas një (Spanja, pjesë të territorit Bizantin etj.) i nxiti krerët kishtarë sidomos perëndimorë por edhe prijësit politikë, që krahas fuqizimit politikë e ushtarak duhet të ndodh edhe fuqizimi intelektual, që ta mbrojnë fenë dhe territoret e tyre.[4] 

Ndër veprimet e para në atë që do të quhet orientalistikë është angazhimi i Robert Kettanit nga ana e klerikut me ndikim nga Clunyi në Francë, Petri i Madh, që të bëhet përkthimi i Kur’anit në gjuhën latine, me synimin e vetëm që të mposhtet feja islame.[5] Normalisht, përkthimet dhe studimet e tilla nuk kanë mundur të ofrojnë në pasqyrë objektive për Islamin, sepse synimet nuk ishin qëllimmira. Ato bëheshin me kërkesë të Kishës dhe nën direktivat e saj. Një frymë e tillë studimesh për fat të keq ka mbetur edhe pas Kryqëzatave, ndonëse studimet për Islamin nuk ishin ekskluzivitet i Kishës por edhe i subjekteve të tjera. [6] Kjo bëri që studiuesit e Islamit të vëhen në shërbim të kolonializmit perëndimor, shpesh herë në lidhje të ngushta me misionarët kristianë kurse gjatë shekullit të fundit në lidhje edhe me lëvizjen sioniste.[7] Këto rrethana kanë bërë që deformimi i mësimeve islame dhe paragjykimet të shtrihen në tërë hemisferën perëndimore: Amerikë, Angli, Gjermani, Rusi, Francë, Itali, Holandë etj.[8]

 

Orientalistët dhe hadithi

 

Studimet orientaliste për një kohë të gjatë nuk ishin të specifikuara në një fushë të caktuar, por ishin të përgjithësuara. Studiohej Kur’ani, filozofia apo aspekte të fushave ekzakte. Vetëm më vonë, në shekullin XVII e vërejmë një studim të hollësishëm. Ndër perëndimorët e parë, i cili shkroi për hadithin ishte orientalisti francez De Herbelot.[9] Ky mendon se nëntë përmbledhjet kryesore të hadithit janë të huazuara nga Talmudi.[10] Mirëpo, në shekullin vijues, studimet e hadithit thellohen edhe më tepër, kurse hadithi studiohet veçantë. Në shekullin XIX-XX kujdes të veçantë hadithit i kushtojnë Leone Caetani (1869-1926), S. W. Muiri (1819-1905) etj. Megjithatë, njeriu që më së shumti u angazhua në atakimin e hadithit ishte Ignaz Goldziher.[11] Vepra e tij Muhammedanische Studien (Muslim Studies) (Halle, 1889–1890, 2 vol.) është bërë strumbullar i të gjitha studimeve perëndimore.

Më vonë, studimet avancuan por në aspekt të cilësisë, kështu që kemi edhe orientalistin Joseph Schacht (1902-1969). Edhe ai ishte tejet tendencioz, kurse vepra e tij ndër burimet e tendenciozitetit orientalist.[12] Madje, sipas orientalistit Ser Hamilton Gibb[13] “Ajo vepër në të ardhmen do të bëhet themel për të gjitha studimet e kulturës dhe qytetërimit dhe të drejtës islame në Perëndim.”[14]

 

Orientalistët dhe shkrimi i hadithit 

 

Nëse William Muiri është ndër autorët e parë serioz që e kontestoi në përgjithësi teorinë klasike të autenticitetit të Kur’anit dhe në veçanti të shkruarit e tij, atëherë Ignac Goldziheri është kulmi i këtij kontestimi. Muiri pohon se hadithin i pari e shkroi Ibn Shihab Ez-Zuhriu[15] në shekullin e II hixhrij, sipas urdhrit të Omer Ibn Abdulazizit.[16] Këtë ide e përpunoi edhe Goldziher në veprën Muhammedanische Studien, duke pohuar se hadithin myslimanët filluan ta shkruajnë vetëm në shekullin II hixhrij. Ai pohon se ky ishte hapi i fundit për ta ruajtur traditën e Pejgamberit a.s., pasi theksuan se është e pamundur të ruhet, memorizohet dhe transmetohet.[17] Orientalistët e tjerë më vonë do të thonë se përmbledhjet e hadithit që sot i kemi janë vetëm “manifestim të tendencave që kanë ekzistuar në bashkësinë muslimane gjatë periudhës më të pjekur të zhvillimit”, e jo manifestim të fjalës së vërtetë të Pejgamberit a.s.[18] orientalisti gjerman Schacht shkon edhe më tej sa shkrimin e hadithit thotë duhet shtyrë edhe më vonë. Sipas tij, pohimi se hadithi është shkruar në pjesën e parë të shekullit II hixhrij është vetëm pretekst për të trilluar hadithe që do t’i arsyetojnë traditat zakonore dhe ato shoqërore arabe.[19] Tentime të tilla kemi edhe brenda muslimanëve, qoftë të motivuar me mendime islame qoftë të ndikuar nga orientalizmi evropian.[20]

Dijetarët myslimanë sikur edhe Imam Vehbi Ismaili ynë, në studimin e tij për shkencën e hadithit pohon se se hadithi nuk e kishte tretmanin e Kur’anit, por edhe ai shkruhej sipas nevoje. Në një rast, siç raporton Abdullah ibn Amri, thotë: “Unë shkrueja çdo gjë që dëgjoja nga Profeti a.s. me qëllim që më vonë t’i mësoja përmendësh. Disa më kritikuan për këtë gjë. I tregova Profetit këte dhe ai më tha: ‘Shkruaj se unë flas vetëm të vërtetën.” [21] Raportohet se kanë ekzistuar disa përmbledhje hadithesh: Sahifja e Sa’d ibn Ubadete El-Ensariut, Nus`hat’ul-kebireh e Semureh ibn Xhundubit, Sahifja e Xhabir ibn Abdullahut, Sahifja e Abdullah ibn Amr ibn El-Asit, Kodeksi (Kitab) i Muhammedit a.s., Sahifja e Abdullah ibn Abbasit, Sahifja e Ebu Hurejres respektivisht e Hemmam ibn Munebbihut, Suhufet e Ebu Bekrit etj.[22]

 

Arsyet e qëndrimit negativ të orientalistëve ndaj hadithit 

 

Shkaqet që orientalistët patën qëndrim negativ ndaj hadithit janë të shumta, por disa janë kryesore:

- Mosnjohja zyrtare e Islamit, Kur’anit dhe Muhammedit a.s. nga ana e Kishës kristiane. Kjo mosnjohje ka ndikuar që edhe çkado që rezulton prej tyre të mos njihet, të përçmohet, të kritikohet dhe të devijohet doktrina e tij.[23]

Në përgjithësi, orientalistët mohojnë se Islami është feja e fundit nga Allahu xh. sh., e shpallur Pejgamberit a.s. nëpërmjet Kur’anit.[24] Për shkak të këtij problemi ata shpesh herë ngatërrojnë tekstin e Kur’anit dhe të Hadithit, duke mos ditur si t’i specifikojnë, duke thënë se edhe Kur’ani edhe hjadithi janë produkt i Muhammedit a.s.[25]

 

Kontributi i orientalistëve në studimin e hadithit 

 

Është e padiskutueshme se orientalistët për shkak të paragjykimeve dhe bindjeve të tyre të shtrembëruara ndaj Islamit kanë bërë dëme të konsiderueshme. Por, gjithashtu është e padiskutueshme se kanë dhënë edhe kontribut që vlen të theksohet. Motivet mund të jenë edhe jofort humane, por në disa raste kemi synime të pastra shkencore. Kështu, kemi gjetjen, përpunimin dhe publikimin e disa veprave në dorëshkrim me rëndësi parësore. Veprat zakonisht janë botuar në origjinal dhe në përkthim në ndonjërën nga gjuhët evropiane me standarde të larta shkencore.

Por, projekti që vlen të përmendet është Indeksi i Haditheve të Pejgamberit a.s. i punuar prej orientalistëve me titull El-Mu‘xham el-mufahras fi elfadh’il-hadith. Këtë projekt e filloi orientalisti Arent J. Wensink dhe ai zgjati rreth 50 vjet. Vëllimi i parë doli më 1936 në Leiden, kurse i fundit më 1987.[26] Në këtë vepër janë rradhitur sipas rendit alfabetik hadithet e nëntë përmbledhjeve të njohura si Kutub’ut-tis’a, e ato janë: Dy Sahihët : i Buhariut dhe Muslimit, katër Sunene: Tirmidhiut, Ebu Davudit, Nesaiut dhe Ibn Maxhes, dy musnedet: Ahmed ibn Hanbelit dhe Darimiut dhe Muvatta`i i Malik ibn Enesit.[27]

Dijetarët myslimanë kanë poseduar disa indekse dhe metoda për gjetjen e haditheve (kutub’ul-etraf), por projekti evropian është mjaft praktik, më i lehtë, ndonëse edhe këtij realizimi i bëhen ca vërejtje në aspektin praktik. Kohëve të fundit ky projekt po përgatitet edhe në formën elektronike, kështu që puna do të lehtësohet edhe më shumë.

 

Në vend të përfundimit

 

Preokupimi dhe interesi i orientalistëve për hadithin nuk është i hershëm. Këtë e kanë kushtëzuar shumë faktorë, por kryesor është mosnevoja e tyre për hadithin. Edhe preokupimet e para të tyre nuk janë të motivuara për synime të ndritshme, por për ta goditur Islamin edhe nga ky kend, çfarë e kemi Goldziherin, Schachtin etj., duke zhvilluar teorinë se nuk ekziston hadith autentik Për fat të keq, shkenca orientaliste e hadithit nuk ka ecur shumë përpara në këtë rrafsh.

Edhe pse kemi dëshmi burimore se hadithi është shkruar edhe në kohën e Muhammedit a.s., madje me dijen dhe rekomandimin e tij, por jo masovikisht, orientalistë të caktuar e mohojnë këtë mundësi. Shkruarja sistematike dhe metodologjike e hadithit ka filluar të bëhet në pjesën e fundit të shekullit të parë, e sidomos gjatë shekullit të dytë, kur e kemi Ez-Zuhriun, Ebu Hanifen[28] etj., për të vazhduar në shekullin e tretë me Buhariun, Muslimin dhe kolosët e tjerë.

 

_______________
[1] Synimi me këtë shkrim është të shtrojë zhvillimet për hadithin dhe rreth hadithit te orientalistët, kalimthi, duke theksuar përfaqësuesit e tyre kryesorë, qëndrimet, paragjykimet por edhe kontributin e tyre. Meqë pretendimet e shkrimit janë modeste, edhe literatura edhe autorët e përdorur janë të kufizuar.
[2] Hadith është ajo që Muhammedi s.a.v.s. ka thënë, vepruar, miratuar apo heshtur. Në hadith bëjnë pjesë edhe ato lajme të cilat flasin për cilësitë e Pejgamberit a.s. Shih gjerësisht: Imam Vehbi Ismaili, Vepra 6, Logos-A, Shkup, 2009, fq. 19 etj. H. Mehmed Hanxhiq, Hyrje në shkencën e hadithit, përktheu Nexhat Ibrahimi, Logos-A, Shkup, 1997, fq. 7-9.
[3] Omer Nakicevic, Uvod u hadiske znanosti, Sarajevë, 1986, fq. 19.
[4] Safvet Halilovic, Umjesto predgovora, në veprën: Mustafa es-Sibai, Orijentalizam i orijentalisti (za i protiv), prijevod Nezir Halilovic, Zenicë, 2003, fq. 5.
[5] Ismail Ibrahim Navvab, Orijentalne studije: pregled korijena, Beharistan, casopis za kulturu, 5/6, 2002, preveo Ahmet Alibašic, fq. 124, cituar sipas: Aljo Cikotic, Orijetnalisti i hadis, Glasnik Rijaseta Islamske Zajednice Bosne i Hercegovine, nr. 5-6, 2009, fq. 419.
[6] Ismail Ibrahim Navvab, po aty, fq. 125.
[7] Ahmed Smajlovic, Felsefetu’l-istishraki ve etheruha fi’l-edebi’l-arabijji’l-muasir, Kajro, 1980, Daru’l-Mearif, fq. 119-125.
[8] Motivet e orientalistikës në përgjithësi ishin të motivuara fetarisht, politikisht, ekonomikisht por edhe shkencërisht. Gjerësisht shih: Mustafa es-Sibai, Orijentalizam i orijentalisti (za i protiv), po aty, fq. 63-68.
[9] Barthélemy d’Herbelot (1625 –1695) është orientalist francez, sipas: shih: http://en.wikipedia.org/wiki/Barth%C3%A9lemy_d’Herbelot .
[10] Akram Diya al-‘Omari, Mawqif al-istishraq min as-sunna wa-s-sira an-nabawijja, Revistë e Univerzitetit Katar: Merkez buhuth as-sunna wa-s-sira, nr. VII, 1994/95, fq. 70, sipas: Aljo Cikotic, po aty.
[11] Ignác (Yitzhaq Yehuda) Goldziher (1850-1921) është orientalist hungarez me prejardhje hebraike dhe bashkë me gjermanin Theodore Noldeke dhe gjermanin Christiaan Snouck Hurgonje konsiderohet si themelues i studimeve moderne të islamistikës. Sipas: http://en.wikipedia.org/wiki/Ign%C3%A1c_Goldziher .
[12] Joseph Schacht (1902-1969) orientalist gjerman me prejardhje hebraike dhe autor i disa veprave për Islamin (fikhun, usuli-fikhun etj.). Vepra më e rendësishme e tij është Origjina e jurisprudencës muhamedane (Origins of Muhammadan Jurisprudence, 1950). Shih këtë vepër: http://islam-and-muslims.com/Origins-Muhammadan-Jurisprudence-Schacht.pdf .
[13] Ser Hamilton Gibb (1895–1971) është ndër orientalistët më të njohur anglez në shekullin XX.
[14] Muhammad Bahauddin, po aty, fq. 21. Krhs.: Omer Nakicevic, po aty, fq. 20.
[15] Shih: Muhammed Ikball, Ripërtëritja e mendimit fetar në Islam, përktheu: Nexhat Ibrahimi, Logos-A, Shkup, 2006, fq. 220.
[16] Muhammad Bahauddin, po aty, fq. 34. Omer b. Abdulaziz (61-101 h.), i biri i Abdulaziz b. Mervan dhe pasardhës i Omer b. El-Hattabit r.a. Ky si halif ishte dy vite e pesë muaj. (Ibn Sa‘d, Tabekat, vëll. V, fq. 408), sipas: Aljo Cikotic, po aty.
[17] Muhammad Bahauddin, po aty, fq. 34.
[18] Sipas: Aljo Cikotic, po aty, fq. 418-426.
[19] Omer Nakicevic, po aty, fq. 20-21. Muhammad Bahauddin, po aty, fq. 80-81.
[20] Omer Nakicevic, po aty, fq. 19-32.
[21] Për këtë dhe raste të tjera shih gjerësisht: Suneni i Ebi Davudit, 24:3, sipas: Imam Vehbi Ismaili, po aty, fq. 24.
[22] Seid Ramadan, E drejta islame, përktheu: Nexhat Ibrahimi, Logos-A, Shkup, 2007, fq. 45 e tutje. Omer Nakicevic, po aty, fq. 38-40 a.; H. Mehmed Hanxhiq, po aty, fq. 17-19.
[23] Mustafa as-Siba’i, As-Sunna wa makanatuha fi at-tašri’i al-islamijji, al-Maktab al-Islami, Bejrut, 1985, fq. 188-189.
[24] Mustafa es-Sibai, Orijentalizam, po aty, fq. 71.
[25] Mustafa es-Sibai, Orijentalizam, po aty, fq. 74.
[26] Mustafa es-Sibai, Orijentalizam, po aty, fq. 22.
[27] Imam Vehbi Ismaili, po aty, fq. 42 e tutje. H. Mehmed Hanxhiq, po aty, fq. 23-26 e tutje.
[28] Veprën e Imam Ebu Hanifes për Hadithin e kemi edhe në gjuhën shqipe: Fuad Sediç, Musnedi i Imam Ebu Hanifes, SHB Dituria Islame, Prishtinë, 2009, fq. +287.

Rustemi dhe Sohrabi (përkthimi i veprës “Sohrabi dhe Rustemi” nga Methju Arnold)

24/07/2014 Lini një koment

Hasan XHAVADI

 

RUSTEMI DHE SOHRABI

(përkthimi i veprës “Sohrabi dhe Rustemi” nga Methju Arnold)

Rustem ve Sohrab

Metju Arnold është një ndër poetët dhe shkrimtarët më të njohur anglez të shekullit të 19, i cili në kundërshtim me shumë bashkëkohës të tij dhe sikurse disa personalitete të njohur të kontinentit Evropian, kishte ide dhe parime botërore shumë më të gjera dhe sidomos kishte një dëshirë dhe interest ë veçantë për letërsinë orientale.

Shkrimtarët dhe poetët e Romanticizmit anglez midis të cilëve Bajroni (George Gordon Byron), Tomas Mur (Thomas Moore) , Robert Sati (Robert Southey) , Landor (Walter Savage Landor) , Kalrixh (Samuel Taylor Colleridge) dhe Lei Hant (Leigh Hunt) , si dhe disa poetë të tjerë si Fitzxherald (Edëard Fitzgerald) dhe Lord Tenison (Alfred Tennyson) u kanë kushtuarvëmendje të veçantë të gjitha shkrimeve dhe poezive orientale duke përfituar prej tyre si dhe duke i përdorur gjërësisht në veprat e tyre. Kjo vëmendje dhe ky interes ndonjëherë bashkohet me një lloj mbrojtjeje dhe konservatorizmi të veçantë anglez. Madje në mesin e shumë poetëve të mëdhenj si Fitzxherald, (i cili shquhet në mbarë botën për talentin e tij në përkthimin e përkryer të Rubairave të shkrimtarit të madh Iranian Omer Khajamit), ndonjëherë kishte këtë lloj ndjenje superiore. Ai njëherë i ka shkruar mikut të tij Eduard Kouell (Eduard Cowell) këto fjalë: “Sa herë që mendoj për Homerin, Virgjilin, Danten, Akilin, Shekspirin, dhe shumë shkrimtarë të tjerë të mëdhenj si këta, gjithmonë kujtoj shkrimet e vendeve lindore. Mos u çudit nga fjalët e mia. Mos vallë nuk është kështu e vërteta?” çdo gjë që ka dalë nga gjuha dhe pena e personaliteteve të tillë si Lord Makaulei (Thomas Macauley) dhe e shumë të tjerëve të cilët kanë përshkruar kujtimet e mbretëreshës Viktoria nëpër veprat e tyre, nuk ngjasojnë aspak me veprën e Fitzxheraldit. Në anën tjetër, personalitetet e mëdhenj si Shopenhauer, Viktor Hygo dhe Gëte i qëndruan besnikë letërsisë orientale për të cilën gëzonin një respekt të beçantë. Këtu mund të marrim si shembull Gëten në divanet e tij lindore dhe perëndimore ku nxirrte në pah respektin që kishte për Hafizin, për të cilin thoshte gjithmonë: “Hafizi është një burim prej të cilit përfitojnë të gjithë dhe ky burim nuk shteron kurrë.”

Në një vend tjetër, evidentohet se po të afrohemi më shumë pranë Gëtes dhe Metju Arnoldit, do të kuptojmë qartë se në këtë kuadër, pikëpamja Gëteiste nuk i pranon shumë letrarët bashkëatdhetarë dhe bashkëkohorë të tij. Gëte i kritikon ata si dhe shpreh keqadhjen e tij të thellë për distancën ose hendekun që ekziston në mesin e letrarëve anglezë dhe ngjarjeve ose evenimenteve letrare në mbarë Evropën. Ai është i mendimit se mënyra e vetë shërbimit është një bosht në të cilin bashkëkohësit e tij analizojnë, shqyrtojnë dhe hulumtojnë kulturën dhe letërsinë e shoqërive dhe kombeve të tjerë, pa marre në konsideratë dhe pa i kushtuar vëmendje nivelit të zhvillimit të politikës dhe ekonomisë së tyre. Gjithashtu po sipas mendimit të tij, në bazë të këtyre analizimeve dhe shqyrtimeve, mund të perceptojmë vlerat e larta letrare dhe rregullat kulturore të popujve të tjerë. Ai vetë kulturën orientale e konsideronte si “kulturë të dritës dhe bukurisë”. Ai gjithashtu i kushton vëmendje të veçantë tregimit të Rustemit dhe Sohrabit, si dhe tregon interes të veçantë për letërsinë orientale, sidomos për letërsinë perse.

Megjithatë Metju Arnold i kushtonte vëmendje të veçantë veprës së madhe të Firdeusit, arti i poetit të madh Iranian është evidentuar qartë edhe nëpërmjet shpalosjes së ndjenjave dhe sentimenteve njerëzore në kuadër të ngjarjeve legjendare dhe historike, në dhënien e kurajës dhe zemër heronjve mitologjike dhe në përshkrimin e jetës së njerëzve të cilët banojne në territorin iranian, si dhe në elementë të ndryshëm të saj të tillë si lufta dhe paqja, poshtërimi dhe krenaria, dashuria dhe smira. Sipas pikëpamjeve të Italo Pizzit, i cili është përkthyesi i Shahnamesë në gjuhën italiane: “Shahnameja që në fillimin e saj të jepte përshtypjen e një qielli të mbushur plot e për plot me yje të shndritshëm, dhe të dukej sikur nga çdo njëra yjësi ekzistonin shumë botë të ndryshme.” Të huajt gjithashtu i kushtonin një vëmendje të veçantë çështjeve filozofike dhe morale, dhe thellësisë së mendimeve, ideve dhe ndjenjave njerëzore, si dhe fuqive dhe aftësitë morale të poetit. Xh. Xh. Amper (J.J.Ampere), i cili është një ndër orientalistët e shquar francezë që ka analizuar dhe komentuar Shahnamenë, ka shkruar: “Në kohën kur luftërat përfundonin, fushat e betejës mbusheshinn plot me të vrarë. Firdeusi ndiqte një filozofi të tillë për të evidentuar dhimbjet dhe vuajtjet e njerëzve si dhe fatin e tyre. Ai hishte vështrimin e tij drejt rënies dhe zhdukjes së Perandorive, si dhe përpiqej që lexuesin e tij ta bënte për vete.” Këto tipare dhe veçori të Shahnamesë janë evidentuar dhe nxjerrë në pah më shume nga pikëpamjet dhe mendimet e lexuesve të huaj. Ndërkohë që duhet të jemi në dijeni edhe të faktit se lexuesi i huaj nuk mund të ndjejë dhe kuptojë siç duhet dhe aq bukur gjuhën poetike të poetit gjatë leximit të përkthimit të Shahnamesë. Dhe me siguri për këtë arsye këta persona nuk kanë dëshirë dhe interes të njihen më shumë me mitologjinë kombëtare të Iranit. Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve) mendimtar i shquar francez, ne lidhje me ndikimin e vlerave njerëzore dhe drejtimin filozofik të Firdeusit për Shahnamenë ka shkruar: “Poeti i kushton vëmendje kalimit të papritur të shekujve dhe rënies njëra pas tjetrës të dinastive të plotfuqishme mbi paqëndrueshmërinë e njerëzve, si dhe jetës së mbushur me gëzim e hare të njerëzve të pushtetshëm. Në botën në të cilën jetojmë, nëse ekziston ndonjë gjë që mbetet gjithmonë është vetëm poezia dhe emri i mirë. Firdeusi besonte te një lloj mungese lidhjeje më botën dhe një lloj filozofie epikureane, e cila qëndronte tek “imagjinatat dhe këshillat e Sulejmanit” dhe veprat magjike të poetit, të cilat duken menjëherë së bashku me ndjenjat miqësore, dhe butësia e natyrës së veçantë, si dhe përbërja ose përzierja e bukur dhe interesnte në Shahname. Të gjitha këto të sjellin ndërmend veprat e mendimtarëve të mëdhenj Indianë.”

Dëshira dhe interesi i Metju Arnoldit për Shahnamenë dhe sidomos për tregimin e Rustemit dhe te Sohrabit është tregues i qartë i përshkrimit të dokumentit në lidhje me përkthimin e Shahnamesë. Në këtë kuadër, diskutimi i pikëpamjeve të disa përkthyesve të tjerë Evropianë të Shahnamesë nuk është i pavlerë. Sër Uilliam Xhons (William Jones) ka qenë ndër orientalistët e parë i cili i ka kushtuar vëmendje të veçantë përkthimit të tregimit “Rustemi dhe Sohrabi” sipas stilit të tragjedive greke. Pak kohë pas tij, Xhozef Çempion (Joseph Champion) ka përkthyer disa pjesë të fillimit të Shahnamesë në formën e poezisë dhe në vitin 1875 e botoi atë në Kalkuta të Indisë. Stili poetij i tij ishte më tepër imitim, po të marrim parasysh poetin e madh anglez Aleksander Pop, i cili ka përpiluar Iliadën e Homerit në gjuhën angleze. Ndër përkthyes të tjerë të Shahnamesë, vlen të përmendim edhe Xhejms Atkinsonin (James Atkinson) i cili kishte më tepër njohuri për letërsinë perse sesa Çampioni. Ai në vitin 1832 ka përkthyer dhe përshtatur në gjuhën angleze tregimin me titull “Rustemi dhe Sohrabi”. Ndërsa në vitin 1832, Atkinson ka përkthyer po në gjuhën angleze, një përmbledhje të Shahnamesë të ndërthurur me prozë dhe poezi. Xhejms Atkinson (James Atkinson) sikurse shumë dashamirës dhe të apasionuar të letërsisë orientale ishte i mendimit se “veprat e mëdha orientale janë tepër tërheqëse dhe nga drejtime ose këndvështrime të ndryshme janë të rralla sikurse veprat e perëndimit.” Në këtë mënyrë, ai filloi të vërente një lloj ngjashmërie midis Shahnamesë dhe shkrimeve dhe poezive klasike Evropiane. Këtu mund të marrim si shembull faktin se Ebiat Zeir ka përkthyer Shahnamenë në mënyrë tepër tërheqëse dhe së bashku me përshkrime dhe shpjegime të shumta ka botuar shumë shkrime në lidhje me veprat e ngjashme me kryeveprat e poetëve të mëdhenj të tillë si Homeri, Virgjili dhe Shekspiri.

Mbrëmja kaloi sikurse një pjesë shigjete
Muzika e mbrëmjes shëtit në rrotën rrotulluese
Të folurit në sekret të mos kalojë
Të zbutet në gjumë
Një rob i Zotit qiriun në dorë mbante
Vallëtarët i sollën të dehurit mbështetëse
Pastaj perdja u hap dhe doli dikush
Sikurse dielli ndriçonte, plot me ngjyrë e dritë
Kishte dy vetulla të harkuara dhe dy gërsheta të gjatë
U ngrit në këmbë me kokën lartë
Me trup e shpirt të pastër lëvizjet i kishte të qeta
E ti the që nuk është pjesë nga toka
Prej saj Rustemi mori qumështin e zemrës
Thuaja asaj dhe mbarë njerëzve të botës
Pyeteni atë se ai i tha, emrin si ta thonë
Në cilën mbrëmje kaloi shigjeta pranë saj?
Mbërriti kjo përgjigje se unë jam Tahmiheh
Ti më thua se nga vuajtja jam e ndarë më dysh
Një vajzë e Shahut unë jam
Prapa njerëzve të zgjuar e të mënçur unë jam
Në botë nuk ka dy nga e mira ime
Sepse unë nën rrota jam nxirë
Askush pas perdes jashtë nuk më ka parë,
jo, kurrë, askush nuk më ka dëgjuar
Nga shkrimi i fabulës prej çdo kujt
Dëgjova të gjithë historinë tënde.
 

Ndërsa në versionin ne gjuhën angleze kjo poezi është e shkruar në këtë formë: 

Një orë ka kaluar, dhe ende bëj gjumë të ëmbël
Fuqia e saj magjike vjen rreth kokës së heroit
Kur Tahmineh vjen pranë – një zonjushë mbante
Një kupë qelibar, ku errësira pllakoste
Dhe qëndroi pranë shtratit të tij, me një shkëlqim të bukur
E bija e mbretit hodhi vështrimin e saj të mrekullueshëm
i kthjellët shikimi i saj sikurse hëna me ndriçimin tërheqës
Sytë e saj mahnitës shkëlqejnë si dritë hyjnore
Trupi i saj si selvi të linte pa mend
Flokët e saj kaçurrela ishin të parezistueshëm
Vetullat e saj ishin të harkuara këndshëm
Kaçurrelat e saj të hedhin në grackë, mollëzat e saj si trëndafili
Janë në formë të këndshme me veshët e saj në të cilët
Varen vëthët e bukur dhe të ndritshëm porsi ylli, dhe gjuha e saj
Dhe buza e saj e mbushur me perla të ëmbla si sheqeri e te bardha brenda në gojë
Krijojnë ngashënjim
Prezenca e saj zbeh dritën e yjeve, dhe fryma e saj është e mbushur me
Aromë dhe gëzim, Ajo
Pothuajse preku tokën
Kaq i lehtë ishte hapi i saj,
kaq perfekte dhe e adhuruar ishte çdo pjesë
e saj, dhe përshtatej me zemrën e saj të panjollë
Rustemi çuditi njeriun që iu drejtua
dhe pyeti se cili është ky i huaj i ëmbël që prishi qetësinë e tij
Si të quajnë ? – e pyeti ai- “çfarë kërkon ti këtu
në mesin e errësirës dhe territ të natës?
Vizion i bukur, fol!”
“Oh ti” foli ajo shumë lehtë, me famë të pashoqë!
Me keqardhje dëgjo, Tahmineh emrin ma thonë!
Dhembjet e mprehta të dashurisë mbushën zemrën time me mërzi
Dhe premtimi lajkatar zgjat -
Përveç gëzimit dhe haresë
Asnjë sy kurioz nuk i ka parë akoma këto mrekulli
Zëri im i mekur, prapa skenës së shënjtë
Sa shpesh i kam dëgjuar me habi
kërkesat e tua madhore, i dashuruar me vlerësimin tënd.
 

Megjithëse përkthimi është shumë më i gjatë se origjinali, përsëri kthjelltësia dhe bukuria e poezisë së Firdeusit nuk është paraqitur aq sa duhet ose aq sa është te origjinali, mirëpo përkthimi nuk largohet shumë nga teksti i origjinalit. Xhejms Atkinson (James Atkinson) gjatë krahasimit të Firdeusit me shkrimtarët e mëdhenj Evropianë dhe në kundërshtim me disa të apasionuar të tjerë të letërsisë Iraniane midis të cilëve

Sër Uilliam Xhons (William Jones), ai nuk di aq sa duhet dhe madje pretendon se krahasimi i Iliadës me Shahnamenë është mos respektim ndaj shkrimtarit të madh, Homerit.

Mirëpo, përkthimi i saktë, i përpiktë dhe i plotë i Shahnamesë është bërë edhe nga orientalisti i ri Gjerman Zhol Mol, ndërkohë që Shahnameja për herë të parë është përkthyer në një gjuhë evropiane, domethënë në gjuhën frënge. Ai gjithashtu është marrë edhe me krahasimin e saj me veprat klasike evropiane. Ky përkthim është botuar në Paris në vitet 1838 dhe 1878 në shtatë vëllime. 

Orientalisti i madh francez Barbie Dë Menar (Barbier de Meynard) në lidhje me cilësinë e këtij përkthimi ka thënë: “Zhol Mol e ka përkthyer Shahnamenë me shumë përpikmëri dhe saktësi duke i kushtuar vëmendje edhe detajeve shumë të vogla të tekstit origjinal, madje edhe stilit të poetit si dhe shumëllojshmërise subjektive të saj.” Në qarqet letrare të gjysmës së shekullit të 19, në Paris, ku u pranuan përzemërsisht vepra të reja orientale, sikurse edhe shkrime dhe botime greke të periudhës së Rilindjes, është mirëpritur mjaft mirë edhe përkthimi i Shahnamesë në gjuhën frënge. 

Xh. Xh. Amper (J.J.Ampere) i cili është përpjekur që të lirojë kritikën letrare franceze nga përkufizimi i ngushtë kombëtar dhe tradicional i saj, ka mundur që në botimin “Dy botët” (Revue des Deux Mondes) në vitin 1839, t’i kushtojë rreth njëqind faqe analizimit shkencor të Shahnamesë. Mirëpo edhe shkrimtarët e mëdhenj si Viktor Hygo, La Martin dhe Mishelje, secili më vete kanë bërë nga një përshkrim dhe komentim lidhur me Shahnamenë duke i qëndruar besnik parimeve dhe ideve të Firdeusit. Këto shkrime kanë qenë tregues të këtij fakti se francezët e kanë vlerësuar Shahnamenë jo në bazë të ngjashmërisë së saj me Iliadën e Homerit, por në bazë të tipareve dhe veçorive letrare dhe artistike tepër me vlerë që kjo vepër përmban në vetvete. Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve) gjithashtu në lidhje me përkufizimin përreth veprave klasike ka shkruar: “Tempullin e bukurisë dhe kënaqësisë duhet ta ndërtojmë nga e para. Ky rindërtim në të vërtetë duhet të emërohet me po atë madhështi dhe gjenialitet që ka, në mënyrë që të bëhet pjesë e të gjitha veprave të mrekullueshme dhe që sjellin kënaqësi për mbarë njerëzimin, si dhe të përftohet nga të gjithë ata persona të cilët për nga pikëpamja mendore kanë sjellë një poezi të pavdekshme… Sigurisht që para të gjithëve dhe përgjithmonë Homeri do të kryesojë këtë tempull sikur të ishte një Perëndi. Mirëpo sikurse vjershëtarët, të cilët erdhën nga Orienti, në këtë tempull do të kenë vendin e tyre edhe tre poetë të mëdhenj të Azisë. Ata, megjithëse për një kohë të gjatë kanë qenë të panjohur për ne, kanë sjellë për popujt e vjetër të Lindjes shume poezi dhe epika të mëdha dhe të pazëvendësueshme. Këta tre shkrimtarë të mëdhenj të Azisë janë Valmiki (Valimiqi) dhe Vajasa (Vayassa) nga India dhe Firdeusi nga Irani. Metju Arnold I cili vlerëson me vështirësi parimet dhe idetë e Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve), në lidhje me letërsinë orientale kishte mendime të ngjashme me të. Metju Arnold ishte i mendimit se me kthimin e liqenit në këtë botë edhe pikëpamja letrare gjithashtu do të shtohet dhe zgjerohet. Ai në një artikull me titull “Qëllimi i kritikës letrare në botën e sotme” ka përshkruar dhe komentuar këtë çështje që sipas tij “qëllimi duhet të jetë botimi dhe përpilimi i veprave me vlerë dhe të bukura që i përkasin të gjithë kombeve”. Metju Arnold gjithashtu vlerëson edhe veprat e Henrik Hajnes sepse tek to ai percepton dhe dallon qartë veprat e shkrimtarëve të huaj midis të cilëve të atyre Iranianë, Skandinavë dhe të Amerikës Latine. Ai nën ndikimin e librit tepër të njohur me titull “Fetë dhe filozofitë e Lindjes së Mesme” të shkrimtarit Kont Dë Gubino, ka shkruar një artikull me shumë vlerë në lidhje me veprat e mrekullueshme dhe pasionante në Iran. Një gjë e tillë dëshmon për njohuritë e thella të tij për dallimet që ekzistojnë midis sektit shiit dhe sunit, si dhe është një tregues tjetër i qartë për njohuritë e tij në lidhje me drejtimet e ndryshme kulturore dhe jetësore. Në doktrinat e Metju Arnoldit me miqtë e tij gjithashtu evidentohet qartë edhe fakti se në kundërshtim me shumicën e bashkëkohësve të tij, vëmendja e tij ndaj Lindjes nuk drejtohet vetëm në drejtim të paraqitjes së saj, sepse ai më shumë është i përqëndruar në saktësinë dhe brishtësinë e veprave kulturore dhe letrare të Lindjes.

Kritika e Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve) në lidhje me përkthimin e Shahnamesë nga Zhol Moli në të cilën është bërë një përshkrim i saktë i tregimit të Sohrabit, është konsideruar si një ndër pjesët më të mira të Shahnamesë e cila është kthyer në burim frymëzimi për Metju Arnoldin. Një gjë e tillë ka bërë që ai të botojë poezinë me titull “Rustemi dhe Sohrabi” në vitin 1853. Metju Arnold gjatë botimit të dytë të kësaj vepre, ka përmendur traditën e Sharl Agustin Sant Beuvesë dhe të Sër xhon Molkomit, shkrimtar i historisë së Iranit, duke e paraqitur atë si burim të veprës së vet. Ai gjithashtu shpreh keqardhjen e tij që nuk e ka parë përkthimin e plotë të veprës së Firdeusit. Mesa duket ai vë theksin e veprës “Rustemi dhe Sohrabi” nga Atkinsoni në pamje të parë duket se Metju Arnold nuk ka mundur të gjejë përkthimin në frëngjisht të veprës nga Zhol Moli, por ka mundur të shohë vetëm disa pjesë të saj në veprën e Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve). Megjithatë mesa mund të kuptohet ai nuk ka përfituar kushedi se çfarë nga përkthimi i veprës nga Atkinsoni.

Nga artikulli në lidhje me traditën e Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve) është perceptuar një fakt I tillë se dëshira e Arnoldit ndaj tregimit me titull “Rustemi dhe Sohrabi” është më shumë prej ndjenjave dhe sentimenteve që rrjedhin nga ngjarja dhe tabloja e fatit në të, sesa nga stili poetik i tregimit. Një gjë e tillë duket qartë edhe nga shkrimet e tij të bazuara nga përkthimi i Zhol Molit. Megjithatë në vitin 1853 Metju Arnold veprën e tij me titull “Sohrabi dhe Rustemi”* ia dhuron një mikut të tij Xhon Duk Kalrixh, si një ndër vjershat e tij më të mira, ndërkohë që në një letër dërguar mikut të tij, ai shkruan: “Këtë vepër e adhuroj, jo për shkak të bukurisë poetike që kam përdorur, por për shkak të madhështisë së tregimit dhe bukurisë së ndjenjave të pasqyruar në të.” Megjithatë fati dhe e ardhmja në këtë tregim për Metju Arnold kishte një rëndësi të veçantë. Edhe ai në poezitë e para të tij, njeriun e shikonte si nënshtrues të të përpjetave dhe tatëpjetave të herë pas hershme të fatit dhe rastësisë në jetë – të përpjeta dhe të tatëpjeta, të cilat në shumicën e rasteve përfundojnë me vdekjen e heroit. Metju Arnold nuk i kushtonte shumë rëndësi rasteve letrare të kohës së vet të tillë si “Kristianizmi i fuqishëm” (Muscular Christianity), ose teoria e Tenisonit, në të cilën ekziston edhe lufta e veprës së thjeshtë e të rafinuar. Ai pranonte njohuritë dhe dijet mbi “moralin e bashkuar me ndjenjat”. Pikërisht nëpërmjet këtyre drejtimeve dhe prirjeve të brendshme, ai ishte i mendimit se tregimi i shquar i tij me titull “çanta e dijetarit” (The Scholar Gipsy) transmentonte vetëm ndjenjën e shqetësimit dhe mërzitjes tek lexuesit, dhe kjo ndjenjë nuk mund të jetë në vetë qenien ose ekzistencën e njeriut. “Njeriu është kërkues i një krenarie e cila bën që ai të jetë gjithmonë në lëvizje, dhe nuk është aspak kërkues i vuajtjes, shqetësimeve, mërzitjes dhe dhimbjes.” Megjithëse Metju Arnoldi është i tërhequr nga idetë dhe parimet e Firdeusit, përsëri ai është ndikuar nga mendime dhe pikëpamje të ndryshme të kohës së vet, dhe për këtë arsye ai mundi që në një këndvështrim më të mirë poetik të sjellë tregimin e Rustemit dhe të Sohrabit, sipas stilit të Homerit. Gjithashtu është fakt se tregimi i vjershëruar i Metju Arnoldit ka prirje poetike më shumë se në veprat e tjera të tij, mirëpo nuk arrin aspak në origjinalitetin e tregimit të Firdeusit në Shahname. 

Metju Arnold ka përfituar edhe nga përkthimet e Sharl Agustin Sant Beuve (Charles Augustin Sainte Beuve) për Shahnamenë, duke i përdorur në këndimin e tregimit të tij të vjershëruar “Sohrabi dhe Rustemi” dhe pikërisht për këtë arsye tregimi i tij i vjershëruar ka ngjashmëri të thellë me tregimin origjinal. Këtu mund të marrim si shembull faktin se në tregimin e Firdeusit, në kohën kur Rustemi takohet për herë të parë në skenën e luftës me Sohrabin, “ndjenja e thellë e tërheqjes dhe kënaqësisë” ngriti valë gjigande në zemrën e tij dhe Sohrabit i propozon që të largohet nga çadra e Tatarëve dhe të shkojë me të në Iran, duke u bërë si djalë për të. Kjo pjesë nis me këto vargje:

Ty të them, butë o djalë i ri butë Pasi toka është e ftohtë dhe e thatë, kurse dielli është i butë. 

Ndërkohë që në tregimin e vjershëruar të Metju Arnoldit duket qartë reflektimi i ngjashëm i tij:

O ti djalë i ri, ajri i qiellit është i butë Dhe i ngrohtë, dhe i këndshëm, por varri është I ftohtë 

Edhe në tregimin e Metju Arnoldit, zemra e Sohrabit është e butë dhe propozon që të largohet dhe të pijë “një kupë verë” për të bashkuar më shumë miqtë e tij, mirëpo fati dhe e ardhmja ka një ide dhe pikëpamje tjetër, sepse Rustemin e urdhëron që në mënyrë të pavetëdijshme të shkojë për të vrarë Sohrabin. Metju Arnoldi edhe në këtë rast jep qartë faktin se Sohrabi ankohet për fatin e tij të pamëshirshëm, dhe ulet e mendon për jetën e tij të shkurtër si dhe për vdekjen e tij të pashmangshme, duke thënë: 

Sikurse drita erdha, dhe tani si drita po shkoj
Përsëri do gëzohem në parajsë
 

Ndërkohë që në kryeveprën e Firdeusit këto vargje janë kështu: 

Sikurse drita në këtë fushë
Erdha, dhe papritur do largohem si era
Dhe do humbas, si era që shkon (722- 25)
 

Me të gjitha këto ngjashmëri dhe përafërsi, tregimi i vjershëruar i Metju Arnold në gjuhën angleze është imitim i lirë nga teksti i shkruar në gjuhën perse. Këtu mund të marrim si shembull faktin se tregimi fillon me përshkrimin e skenës së vrasjes së Sohrabit dhe pikërisht në momentin kur vizita e Rustemit në territorin e Samaneganit dhe mikpritja e tij në kështjellën e mbretit, si dhe ardhja e Tahminesë dhe dashuria e atyre të dyve. Këtu vlen të shtojmë edhe faktin se pjesa më prekëse e tregimit është kur Tahmineh vajton për vdekjen e djalit, mirëpo e gjithë kjo pjesë është hequr në tregimin e vjershëruar në gjuhën angleze.

Metju Arnold duke ndjekur përshkrimin që ka dhënë Sër Xhon Malkomi në kohën e vet, ku përshkruhen ngjarje jo të sakta, thotë se Tahmineja nga frika se mos humbasë Sohrabin, i tregon Rustemit se fëmija i tyre është vajzë dhe jo djalë. Mirëpo në Shahname, Rustemi është në dijeni të ekzistencës së Sohrabit, por atë e konsideron jo më shumë se një fëmijë dhe për këtë arsye nuk e merr as me vete në luftë, në mënyrë që ai të bëhej luftëtar.

Dallimi ose ndryshimi i thellë i këtyre dy tregimeve qëndon në faktin se Metju Arnoldi heroin e tij e bën më shumë viktimë të fatit të tij sesa Firdeusi në kohën kur në Shahname, frika dhe trishtimi i njerëzve luan një rol të rëndësishëm në këtë gjëmë. Nga ana tjetër, Metju Arnold më shumë se Firdeusi, mbështetet në rolin e elementëve natyrorë në tregimin e tij të vjershëeruar. Në të vërtetë, roli që luajnë bashkëshortët ose grupi i korit në tragjeditë greke, në tregimin “Rustemi dhe Sohrabi”, ka mbi supe natyrën dhe elementët natyrorë si tregues të fuqisë së madhe dhe të paparë që ka fati:

Dhe ju do të thoni se dielli dhe yjet marrin pjesë
Në atë konflikt jo natyror, për një re
Papritur qielli u nxi dhe dielli u errësua
Mbi kokat e luftëtarëve, dhe një erë u ngrit
Nën këmbët e tyre dhe zia pllakosi tokën,
dhe në një erë rënore
mbështolli çiftin ( 480 – 85)
 

Ndërkohë që në versionin tjetër është: 

Ti the se dielli dhe yjet
ishin nën betejën e rëndë, sepse një re
papritur në qiell u shfaq dhe diellin
në vendin e tij e errësoi dhe një erë
filloi nën këmbët e tyre dhe era ngriti rërën e shkretëtirës
dhe çdo gjë e merrte dhe e rrotullonte në vorbullën e saj
vetëm ato dy trupa në mesin e errësirës i mori dhe kaq.
 

Vetëm në fund të katastrofës dhe shkatërrimit, Sohrabi ecte në mesin e errësirës dhe qëndronte i palëkundur ndaj erës. Vargu i fundit dhe i njohur i vjershës paraqet mjaft bukur ngjarjen mbresëlënëse dhe të paharrueshme në lumin Amavi, i cili ndodhet në kontrast me hidhërimin e pafund të Rustemit për djalin e tij. Në këtë kontrast dhe krahasim, vërehet qartë pamundësia e njeriut përballë fuqisë dhe pushtetit të fatit të vet. 

Përshkrimi i shkretëtirës së gjerë e të pafund e mbuluar nga mjegulla nën rrezatimin e ngjyrës së vërdheme të hënës krijon një hapësirë larg trishtimit dhe një fakt i tillë duket qartë pasi Metju Arnoldi është i vendosur që në tregimin e tij të vjershëruar të marrë në konsideratë gjëndjen dhe kohën, karakteristikat dhe veçoritë fisnore, si dhe ngjashmëritë dhe kushtet orientale duke u larguar në këtë mënyrë nga shembujt perëndimorë. Në mesin e veprave të botuara në lidhje me Iranin dhe Lindjen e Mesme, mund të përmendim rastin e volitshëm dhe të përshtatshëm të Metju Arnoldit. Ndërkohë në historinë e Iranit është përmendur edhe emri i Sër Xhon Molkomit i cili kishte informacione dhe të dhëna të shumta në lidhje me Iranin dhe kulturën e Iranianëve. Gjitahshtu edhe vepra me titull “Udhëtimet dhe ndodhitë në territoret jugore të detit Kaspik, e cila është shkruar nga G. B. Farbarz, mund të jetë me vlerë, mirëpo baza kryesore e pamjeve dhe peizasheve vendase të përshkruara nga Metju Arnoli, ishte një fletushkë udhëtimesh e cila nëpërmjet penës së Aleksandrit të madh është botuar në Londër në vitin 1834 nën titullin “Udhëtime në Bukhara”. Metju Arnold në një poezi tjetër orientale të vetën të titulluar “Mbreti i sëmurë i Bukharasë” si dhe në dy poezi të tjera me titull “Ngushëllimi” dhe “Të gëzuarit që humbën rrugën” ka shfrytëzuar pikërisht këtë libër. Në tregimin e vjershëruar me titull “Rustemi dhe Sohrabi” ka përmendur lumin Amavi, liqenin Aral, orenditë brenda çadrës së Tatarëve, emrat, zakonet dhe traditat e fiseve të ndryshme dhe të gjitha këto i ka marrë nga ky libër.

Shumë prej përshkrimeve të Metju Arnoldit në tregimin e vjershëruar janë të gjata, mirëpo nuk kanë ngjashmëri me gjuhën e thjeshtë dhe të kuptueshme, me përshkrimet e shkurtra dhe të sakta të Firdeusit, dhe me muzikalitetin e fjalëve të tij. Përshkrimet e tij kanë më shumë ngjashmëri me stilin dhe llojin e vjershave të Homerit. Metju Arnoldi personalisht ishte në dijeni të këtij fakti, sepse në një letër dërguar mikut të tij Artur Kalaf ka shkruar: “Unë jam i mendimit se edhe nëse poezia ime nuk ka shpejtësinë e lëvizjes të poezisë së Homerit, të paktën të ketë rrjedhshmërinë e saj.” Veçoritë dhe përpikmëritë e jetës në tregimin e vjershëruar të Metju Arnoldit, dhe përpjekjet e tij për të përshkruar skenën, gjëndjen dhe mjedisin vendas nuk kanë ngjashmëri me përshkrimin e bërë në tregimin e Firdeusit, megjithatë ato e kanë bërë tregimin e tij, një vepër të bukur, të gjallë dhe shprehëse. Ai është prirur nga madhështia e lirikës së Firdeusit dhe është ndikuar dukshëm nga ndjenjat dhe ndjeshmëritë e heronjve të tij në këtë tregim. Të gjitha këto kanë bërë qe Metju Arnoldi t’i përmbledhë sipas stilit të tij të veçantë në gjuhën angleze. Ai, temën, strukturën e fjalës dhe mënyrën e të shprehurit i konsideron tre degë kryesore të një vjershe të arrirë dhe në mesin e tyre, temën e veçon dhe e njeh si degën më të mirë se të tjerat. Në këtë tregim të vjershëruar “stili madhështor” (grand style) haset shpesh dhe përdoret gjerësisht në vjershat e tij si dhe përmban elementë nga lirika e Homerit. Në pamje të parë dhe për mendimin e Metju Arnoldit ky stil është mënyrë dhe formë e përshtatshme për përshkrimin e Rubairave.

Megjithëse Metju Arnold ishte i apasionuar dhe shumë i dashuruar me Shahnamenë e Firdeusit, ky tregim ashtu sikurse edhe veprat e tjera të tij, njihet më shumë për shkak të veçorive dhe karaktersitkave mendore dhe ideore, si dhe për shkak të prirjeve letrare dhe kulturore të veçanta të tij, sepse ai ndikohej nga veprat klasike greke. Në këtë kuadër, në tregimin e vjershëruar “Sohrabi dhe Rustemi”, Metju Arnold ka përdorur tiparet dhe veçoritë e letërsisë klasike greke, megjithëse ka marrë shumë edhe nga letërsia iraniane sidomos nga vepra me titull “Shahnameh”. Duke patur parasysh gjithçka çfarë thamë, duhet të dimë se tregimi lirik i Firdeusit me prirjet poetike greke dhe stilin Homerik, ka krijuar një fazë të re të Iranologjisë dhe Orientalistikës në Angli. Kjo fazë filloi në shekullin e 18 me përkthimin e tregimeve dhe legjendave orientale dhe iraniane si dhe me vëmendjen kushtuar pak a shumë nivelit të veprave të tyre letrare. Kjo fazë gjithashtu në periudhën e Metju Arnoldit arriti deri aty saqë pothuaj të gjithë letrarët, Firdeusin dhe Homerin u njihnin si dy poetë të mëdhenj.

 

Referencat e artikullit

SHËNIME

  • Ky artikull është marrë nga përkthimi i një kapitulli të librit të shkruar nga doktor Xhevadi, në lidhje me “Ndikimin e letërsisë perse në letërsinë angleze”. Ky libër është botuar në gjuhën angleze nga shtëpia botuese Mazda në Kaliforni dhe është vënë në dispozicion për përpilimin dhe botimin e librave të tjerë letrarë dhe filozofikë.
  • **Arnold ka ndryshuar vendin e emrave në titullin e tregimit të vjershëruar me titull “Rustemi dhe Sohrabi”.

Bibliografi

- Letters of Edward FitzGerald, edited by Alfred Mckinley. Terhune and Annabelle Burchik Terhune, Princeton Press, 1980, Vol II, P. 491.
- Italo Pizzi, Firdausi, II Libro de Rei, Turin, 1881-87.
- J.J. Ampere, “Le Schah Nameh,” La Science et les Lettres en orient , Paris, 1865. P. 353.
- Charles Augustin Saint Beuve, Causerie du Lundt, Paris, 1850, I, P.342
- James Atkinson, “Soohrab,” A Poem Freely Translated from the Original Persian, Calcutta 1814.
- “Shahname” Botim i Mehdi Gharib dhe Muhamed Ali Behbudi, Teheran, Tus, viti 1374, botimi i parë, faqe 312.
- A. J. Arberry, Persian Poems, London, J.M. Dent & sons, 1954 pp. 196-197.
- J.J. Ampere, “Antiquit de la Perse,” La Science et les lettres en Orient, p. 154.
- “Le Schah Nameh,” .pp. 278-37.
- Raymond Schwab, le Renaissance Oriental , paris, 1950, pp. 337-338.
- Charles Augustin Sainte Beuve, op.cit., vol. iv, p.41.
- Mathew Arnold, Essays in Criticism , Third ed., London, 1875. P 45.
- Mathew Arnold, Essays in Criticism , Third ed., London, 1875. P 212. 
- Comte de Gobineau, Les Religions et les philosophies dans 1′ Asie Centrale . Paris. 1928.
- Louis Bonnerot, Mathew Arnold, Paris, Porte, 1947, p. 518.
- C. B. Tinker and H. F. Lowry, The Poetry of Mathew Arnold A Commentary, Oxford, 1940, p. 83.
- Louis Bonnerot, Mathew Arnold , p. 161.
- Louis Bonnerot, Mathew Arnold, p.27.
- Artikull ne lidhje me Iranin të shkruar në përmbledhjen “Artikuj për kritikën letrare” 30 – 302.
- Sipas shkrimeve te shkrimtarëve Metju Arnold dhe Lui Bonero “Written in Emerson’s Essays” Louis Bonnerot, Mathew Arnold p. 27. 
- Charles Augustin Sainte Beuve, Causeries du Lundt, Paris, 1850. 1, 348.
- “Sohrabi dhe Rustemi” kryevepër e poetit të njohur Metju Arnold, përkthim i Manuçher Amini, Teheran, Shtëpia botuese Hajdari, viti 1333, faqe 49.
- G. W. E. Russell, ed., Letters of Mathew Arnold, London, (Publisher?), 1900, P. 37, E. A. Baker, The History of the English Novel , New York, Barnes & noble, 1950-57, vol, 111, pp. 172-3.
- J. B. Fraser, Travels and Adventures in the Persian Provinces on the Southern Banks of the Caspian Sea, London, [publisher, date?].
- Alexander Burnes, Travels to Bokhara , London, 1834.
- C. B. Tinker and H.F. Lowry, The Poetry of Mathew Arnold; A Commentary, pp. 37-82.
- H. F. Lowry, ed. The Letters of Arnold to Clough , p. 146.


- PERLA – Revistë shkencore – Kulturore tremujore – Viti X 2005 Nr. 4 (39) f. 103-112 – Botuesi: Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” – Tiranë

Prej cilave vise shqiptare vinin 39 kryeministrat shqiptarë të Perandorisë Osmane?

23/07/2014 Lini një koment

PREJ CILAVE VISE SHQIPTARE VININ 39 KRYEMINISTRAT SHQIPTARË TË PERANDORISË OSMANE?

Tugra

Tugra

Shqiptarët qeverisën perandorinë osmane si kryeministra, për një periudhë kohore prej vjetësh në 500 vite sa qeverisi kjo perandori. Kryeministrat shqiptarë i dhanë osmanëve Anadollin, Konstandinopojën, Irakun, Jemenin, Egjiptin, Algjerinë, Libinë, Arabinë, Sirinë, Hungarinë, Krimenë, Kretën etj.

Pra, me punën dhe mendjen e shqiptarëve, u ngrit perandoria osmane. Ky është një fakt që pranohet nga vetë turqit dhe historianët që studiojnë këtë periudhë të historisë. Gjatë shekullit të 18-19, nuk ka pasur shumë shqiptarë në rangun e kryeministrit dhe shihet që perandoria pati disfata të tmerrshme që vunë në pikëpyetje ekzistencën e saj. Po të mos ishte për disa shtete perëndimore të cilat donin ta mbanin për kundrapeshë ndaj Rusisë, patjetër që do të kishte rënë.

39 Vezirët/Kryeministrat shqiptarë të Perandorisë Osmane dhe prejardhja e tyre nga viset shqiptare të Ballkanit por edhe vendeve të tjera ku kishin lindur shpesh harrohen dhe nuk përmenden.

1 – Gjedik Ahmet Pasha

Kryeministër i perandorisë me origjinë shqiptare. Ai ka qenë kryeministër në vitet 1475-1479. Gjatë kohës së qeverisjes së tij me anë të flotës ushtarake, arriti të pushtojë pjesën më të madhe të Krimes, e cila bllokoi rrugën tregtare të Evropës për në lindje. Arriti që të fitojë luftën kundër Venedikut, duke i imponuar një marrëveshje paqeje të favorshme, sipas së cilës Venediku do u kalonte osmanëve të gjitha ishujt e Egjeut, përveç Kretës dhe Korfuzit dhe do i paguante tribute vjetore perandorisë. Në 1478 ushtritë osmane ndërmorën ekspedita plaçkitëse në territoret austriake. Ai nuk pranoi të merrte pjesë në pushtimin e Shkodrës, dhe për këtë u shkarkua nga posti i kryeministrit. Kryeministrat kishin meritën për sukseset ushtarake, sepse ata ishin komandantë të operacioneve ushtarake dhe përgjigjeshin me kokë para sulltanit në rast dështimesh.

2 – Daut Pasha
Sipas Sami Frashërit, është me origjinë shqiptare, i marrë rob nga sulltani kur ishte fëmijë. Në saje të aftësive dhe talentit të tij të lindur, në kohën e sulltanit Mehmed II u bë bejlerbe i Rumelisë dhe Anadollit. Në vitin 1483, në kohën e Sulltan Bajazitit, duke qenë bejlerbe i Anadollit, kaloi në postin e kryeministrit dhe arriti të drejtojë me sukses punët e rëndësishme të shtetit osman. Në vitin 1496, u largua nga detyra, dhe pas dy vitesh vdiq.

3 – Haim Ahmet Pasha
Kryeministër me origjinë shqiptare nga vitet 1496-1514. Gjatë qeverisjes së tij nënshtroi Hercegovinën dhe ndërmori disa ekspedita plaçkitëse në Hungari, Austri, Poloni. Edhe pse ishte vendosur paqja me Venedikun, ai ende mbante disa pika strategjike të cilat lakmoheshin nga osmanët, prandaj vazhduan luftimet, kryesisht në det.

Flota osmane korri një fitore historike në betejën e Leopantos në Korinth, kundër flotës së Venedikut me të cilin ishte bashkuar Hungaria, Franca dhe Spanja, të bekuara nga Papati. Fitorja mbi Venedikun nuk solli ndonjë plaçkë lufte të madhe, por vetëm u futi frikën evropianëve që të mos merreshin me osmanët, dhe nga ana tjetër, nxori superioritetin e flotës osmane kundër flotës perëndimore. Në këtë kohë, e gjithë Azia e vogël u përfshi në shtetin osman. Gjatë qeverisjes së tij filloi një luftë e gjatë me shahun e Iranit, sepse ai kishte pushtuar Irakun, Armeninë, Kurdistanin dhe kërkonte edhe Azinë e Vogël shtëpinë e osmanëve. Kjo luftë mori karakter fetar, sepse iranianët ishin shiit dhe turqit synit. Përfundimisht, Irani u mund në vitin 1514 aq sa Osmanët hynë në territoret e vetë shtetit të Iranit dhe morën një pjesë të madhe të arkës së shtetit. Ai arriti që gjatë qeverisjes së tij të mundte Venedikun fuqinë mesjetare detare, dhe pas kësaj edhe vetë Iranin, i cili kishte më tepër zotërime se sa osmanët. Përfundimisht, Azia e vogël, gjatë qeverisjes, së tij u bë e osmanëve, që do të ishte dhe qendra e kombit turk. Pra, shqiptarët pushtuan edhe territoret historike ku shtrihet sot kombi turk.

4 – Ahmet Pashë Dukagjini
Ka qenë kryeministër për një periudhë të shkurtër kohe nga vitet 1514, deri në vitin 1515 dhe rrjedh nga familja e madhe e Dukagjinëve. Gjatë qeverisjes së Sulltan Selimit, ai ka qenë ushtarak i lartë me titullin gjeneral, dhe më pas ka qenë bejlerbe i Rumelisë, pra, qeveritar i Ballkanit, dhe më vonë u bë kryeministër. Dukagjini, gjatë kohës së qeverisjes së tij si qeveritar i Egjiptit, synoi pavarësinë e këtij vendi nga pushteti i Sulltanit. Ai u rebelua kundër sulltanit, por u mund nga forcat ushtarake, dhe koka e tij e prerë iu dërgua sulltanit në Stamboll.

5 – Ibrahim Pasha

Ishte me origjinë nga Butrinti, por ka studiues që thonë nga Parga e Çamërisë, gjithsesi, ishte shqiptar. Gjatë një ekspedite ushtarake në trojet shqiptare sulltani e mori, dhe e rriti në pallatin e tij së bashku me të birin, Sulejmanin, i cili në 1520, bëhet sulltan, dhe shokun e tij të fëmijërisë e bën kryeministër. Pra, ai u rrit me sulltan Sulejmanin e ndritur që ishte një nga sulltanët më të mëdhenj të perandorisë, ndoshta më i madhi. Ai u edukua dhe mori arsimin e mjaftueshëm për të qenë një ushtarak dhe politikan i zoti. Ka qenë kryeministër nga vitet 1523-1536. Ai u martua me motrën e sulltanit, i cili i bëri një dasëm madhështore. Si u bë kryeministër, drejtoi fushatat për pushtimin e Beogradit dhe Rodosit.

Kështu, në vitin 1526 ai u vu në krye të një ushtrie prej 100.000 vetash, dhe u nis kundër Hungarisë. Në gusht të po atij viti u zhvillua beteja e Mohaçit ku Hungarezët u mundën dhe, pas kësaj, ushtria osmane mori Budën kryeqytetin e vendit. Kjo betjë, në të cilën mori pjesë dhe sulltan Sulejmani, ishte një betejë historike, sepse osmanët pas kësaj erdhën në kufijtë e Evropës qendrore dhe e kërcënonin seriozisht atë. Beteja e Mohaçit ishte një nga betejat më të mëdha që kanë zhvilluar osmanët, por me komandant shqiptar. Po të kihet parasysh që Hungaria bëri një luftë 100-vjeçare, që nga 1444 kur kërkoi ndihmën e Skënderbeut, rëndësia e kësaj fitoreje është historike.

Në vitin 1529 ushtria osmane prej 250.000 ushtarësh, të komanduar nga Ibrahimi, në të cilën merrte pjesë dhe vet sulltani, rrethoi Vjenën. Vjena u bombardua ashpër por nuk u dorëzua. Në dështimin e ushtrisë osmane, në marrjen e Vjenës, ndikoi negativisht i ftohti me të cilin nuk ishte mësuar ushtria osmane, pasi ajo vinte nga një zonë e ngrohtë. Në vitin 1532 ishte kryekomandant i një lufte tjetër me Austrinë por më tepër për territoret hungareze. Në këtë luftë ai i shkaktoi disfatë Austrisë dhe arriti që përfundimisht të kthente Hungarinë në një provincë të perandorisë osmane. Në vitin 1534 arriti të pushtonte Azerbajaxhanin dhe zgjeroi më tej territoret e shtetit osman në lindje. Ibrahimi ka nënshkruar dhe Kapitulacionet me Francën, që shumë studiues i quajnë në disfavor të Turqisë përsa i përket ekonomisë, sepse tregtarët francezë ishin të privilegjuar në perandori, por nga ana tjetër kapitulacionet ishin një marrëveshje me Francën kundër armikut të përbashkët, Austrisë, të cilën donin ta sulmonin njëkohësisht. Kështu, e parë në kuadër të politikës së jashtme nuk ishte aspak një marrëveshje e keqe, sepse bënte aleate një shtet perëndimor. Ai arriti të shtypte me armë të gjitha kryengritjet brenda vendit.

Në vitin 1536 vritet në pallatin e Sulltanit aty ku u rrit, por nuk dihet se kush e vrau dhe për çfarë, megjithëse shumë historianë thonë se u vra për xhelozi, ngaqë kishte arritur të kishte sukses. Nuk besoj të ketë pasur dorë sulltani në vrasjen e tij ashtu siç ndodhte rëndom tek osmanët, sepse ata ishin rritur bashkë që fëmijë, dhe një sulltan i madh si Sulejmani nuk mund të kishte shpirt kaq të vogël. Në histori mbetet një nga vezirët më të mëdhenj të njërit prej sulltanëve më të mëdhenj të perandorisë osmane. Ai ka meritën se arriti të pushtojë Hungarinë, e cila kishte 100 vjet që sfidonte osmanët, sulmoi Austrinë edhe pse s’e pushtoi me atë veprim tmerroi Evropën, pushtoi Azerbajxhanin, nënshkroi marrëveshje aleance me Francën etj.

6 – Ajaz Mehmet Pasha

Qe kryeministër në vitet 1536-1539 pas vdekjes së Ibrahimit. Ishte nga Vlora dhe kishte lindur në Vuno. Hyri në pallatin e Sulltanit me sistemin e devishermesë, që ishte marrja e fëmijëve të krishterë në moshë të vogël, dhe edukimi për shërbimin në ushtri ku më të mirët mbaheshin për shërbimin në pallatin e sulltanit. Në fillimet e karrierës së tij ka qenë bejlerbej, pra qeveritar i Anadollit dhe i Damaskut. Shtypi kryengritjen e shqiptarit Ahmet Pasha, një funksionar i lartë i shtetit i rebeluar ndaj qeverisë qendrore. Mori pjesë në betejën e Mohaçit dhe të Rodosit krahas shqiptarit tjetër që ishte në atë kohë kryeministër Ibrahm Pashës. Në vitin 1536 u bë kryeministër, detyrë që e mbajti derisa vdiq në 1539. Gjatë qeverisjes së tij ai drejtoi fushatën ushtarake kundër Rumanisë dhe arriti të pushtojë Rumaninë e Mildavinë. Midis lumenjve Dniepër dhe Dniestër u krijua një sanxhak i ri me tokat e pushtuara.

Në vitin 1538 flota osmane mundi në Prevezë flotën e tre fuqive të perëndimit, atë të Karlit të V Habsburg, të Venedikut dhe Papatit. Pas kësaj humbjeje Venediku u detyrua të lëshonte disa qytete në Dalmaci dhe të paguante një tribut vjetor të rëndë në favor të osmanëve. Ai mori pjesë në shtypjen e kryengritjes në vendlindjen e tij, Himarë, pasi ishte kryeministër e ndoshta nuk mund të bënte dot ndryshe se i priste kokën sulltani. Kryeministri Ajaz Ahmet Pasha ka meritën se pushtoi Rumaninë dhe Moldavinë si edhe mundi flotën detare evropiane.

7 – Lutfi Pasha
Qeverisi si kryeministër në vitet 1539-1541. Ishte me origjinë nga Vlora, nga ku osmanët e morën që të vogël. Ai u rrit në pallatin e sulltanit, ku mori të gjithë edukimin e nevojshëm politiko-ushtarak. Historianët e kohës kanë thënë se është “Shqiptar kokëfortë e inatçi, Ai mori pjesë në rrethimin e Vjenës në vitin 1529 së bashku me ushtarakë të lartë shqiptarë, dhe kryeministrin po shqiptar. Ka qenë bejlerbe i Rumelisë, pra i Ballkanit. Ai ka marrë pjesë në betejën e Otrantos kundër italianëve, të cilët edhe u mundën. Pas vdekjes së kryeministrit, shqiptari Ajaz Mehmet Pasha, ai u bë kryeministër. Gjatë qeverisjes së tij, bëri paqe me Venedikun, që ishte tepër e favorshme për osmanët sepse ajo sillte territore, para dhe qetësi. Ai hyri në bisedime për paqe me Austrinë. Në luftë me arabët mori disa territore të Jemenit, dhe arriti të dalë në detin e Kuq. Në vitin 1541 u tërhoq nga detyra me dëshirën e vet, por arsyet nuk dihen. Marrëdhëniet e tij me sulltanin qenë të mira, sepse ai ishte dhëndër te sulltani, pasi ishte martuar me motrën e tij.

8 – Rustem Pasha
Kryeministër i perandorisë me origjinë shqiptare, që qeverisi në vitet 1544-1552 dhe për herë të dytë, në vitet 1555-1560 pas vdekjes së Kara Ahmet Pashës, pra ai qeverisi perandorinë për 13 vjet. Ai arriti të fusë në perandori disa vise të Jemenit. Në qeverisjen e tij u pushtua Tripoli në Libi, pasi theu flotën spanjolle, që mbante një pjesë të madhe të Afrikës Veriore. Ai organizoi e drejtoi një luftë të dytë kundër shahut të Iranit në vitin 1548 e cila do të përfundonte me disfatë për Iranin dhe marrëveshjen e paqes do e nënshkruante një shqiptar tjetër, Kara Ahmet Pasha.

9 – Kara Ahmet Pasha

Atë e morën të vogël nga trojet shqiptare dhe e rritën në pallatin e sulltanit, ku mori dhe edukimin e nevojshëm për të qenë një qeveritar dhe ushtarak i zoti. Sulltani i dha të motrën për grua, ashtu siç bënin shpesh sulltanët me figura të mëdha e të forta të shtetit. Gjatë karrierës së tij ka qenë bejlerbej i Rumelisë, me këtë emër quheshin zotrimet osmane në Ballkan. Në 1526 mori pjesë në betejën e Mohaçit kundër Hungarisë. Gjatë kohës që ishte kryeministër, në vitet 1553-1555, u ngarkua të merrej vesh me shahun e Iranit dhe nënshkroi me të një marrëveshje paqeje, sipas së cilës Iraku mbeti nën sundimin osman, Gruzia dhe Armenia u ndanë më dysh, ndërsa Azerbajxhani kaloi nën sundimin e shahut të Iranit. Marrëveshja e paqes ishte e favorshme se perandoria doli në gjirin Persik, pra ishte një tjetër shqiptar pas atij që e nxori perandorinë në detin e Kuq, që i dha gjirin Persik shtetit osman. Me flotën osmane u kryen edhe disa pushtime në Afrikën Veriore. Në 1555 i prenë kokën, edhe pse qe dhëndërr i sulltanit, arsyet se përse nuk dihen.Megjithëse qeverisi për një kohë të shkurtër ai arriti që t’i japë perandorisë gjirin Persik dhe një pjesë të Afrikës Veriore.

10 – Semiz Ahmet Pasha

Ishte kryeministër me origjinë shqiptare gjatë viteve 1579-1580 pra, për një kohë të shkurtër, ku nuk janë shënuar shumë ngjarje të rëndësishme. Përpara se të bëhej kryeministër ishte bejlerbe i Rumelisë. Ai mori për grua të bijën e ish-kryeministrit Rustem Pasha.

11 – Koxha Sinan Pasha (1506-1596)

Ka qenë kryeministër i perandorisë 5 herë në vitet 1580-1582; 1584-1585; 1589-1591; në 1593; 1595-1596. Ka lindur në Topjanë të Lumës, pra ishte shqiptar dhe u rrit në pallatin e sulltanit. Gjatë karierës së tij ka shërbyer si qeveritar në Tripoli të Libisë dhe në Damask të Sirisë. Ai ka meritën që nënshtroi përfundimisht Jemenin të cilin pjesërisht e kishin nënshkruar dy shqiptarë të tjerë. Me pushtimin e Jemenit perandoria doli në detin Arabik.Në vitin 1580 drejto vetë fushatën ushtarake kundër Persisë dhe Hungarisë, edhe pse ishte në moshë të thyer. Ai mori pjesë edhe në një luftë tjetër kundër Austrisë, e cila përfundoi me marrëveshje paqeje, por pas vdekjes së tij. Vendlindjes së tij, Lumës, i lehtësoi taksat dhe detyrimet, gjithashtu ngriti në Kaçanik një kështjellë dhe një xhami.

12 – Ferad Pasha

Edhe ai si kryeministrat e tjerë shqiptarë u rrit në pallatin e sulltanit ku mori edukimin e nevojshëm. Gjatë karrierës së tij qeverisi Rumelinë, si bejlerbe. Qe kryeministër gjatë viteve 1591-1592 dhe në vitin 1595. Ka marrë pjesë në luftë kundër Austrisë e cila në këtë kohë zgjati disa vjet. Ai drejtoi luftën kundër Vllahisë, pas së cilës u pushua nga puna dhe u vra nga rivalët e tij po shqiptarë.

13 – Merre Husein Pasha

Ishte me origjinë shqiptare. Ka nisur karrierën si kuzhinier, dhe më vonë shërbeu si vali në Misir. Shërbeu si kryeministër në vitet 1601-1602, pra për një kohë të shkurtër. Ai quhej Merre, sepse për kundërshtarët e tij përdorte fjalën shqip merre, zhduke, kështu që i mbeti ky emër.

14 – Jemishxhi Hasan Pasha

Sipas Sami Frashërit është me origjinë shqiptare. (Sami Frashëri… f.komp.45).Ka ngjitur shkallët e karrierës ushtarake dhe qeveritare në sajë të aftësive të tij. Në vitin 1602-1603, ishte kryeministër i perandorisë.

15 – Kujxhu Murat Pasha
Ka qenë me origjinë shqiptare. Ishte kryeministër gjatë viteve 1606-1611, pra për rreth 5 vjet. Gjatë qeverisjes së tij u nënshkrua amrrëveshja e paqes me Austrinë, me të cilën perandoria kishte disa vite që kishte rifilluar luftën. Në 1606 me Austrinë u nënshkrua një traktat paqeje 10 vjeçare, sipas së cilës, të dyja palët nuk patën përfitime territoriale. Austria i dha perandorisë një tribut vjetor prej 200 000 dukatësh ari dhe nga ana tjetër, osmanët njohën sundimtarin e Vjenës si perandor. Këto kushte nuk ishin të favorshme për osmanët, por shteti u detyrua, pasi në vend kishte plasur një kryengritje e madhe dhe nuk kishte se si të luftohej jashtë kur kishte probleme e anarki brenda vendit. Ai arriti që të shtypte kryengritjen e madhe brenda vendit, të quajtur si kryengritja Xhelaliane. Kështu në një betejë në vitin 1608, kur kryeministri ishte 90 vjeç, arriti të shkatërrojë ushtrinë kryengritëse dhe të asgjësojë pjesën më të madhe të sajr.

16 – Nasuh Pasha

Ishte shqiptar dhe qeverisi si kryeministër në vitet 1611-1614 vite gjatë të cilave mbretëroi një gjendje paqeje pa luftra të mëdha. Para se të bëhej kryeministër ka punuar si qeveritar i Halepit dhe i Bagdadit.

17 – Ohril Hysein Pasha

Ai lindi në zonën e Pogradecit, dhe vdiq në vitin 1622. U rrit në pallatin e sulltanit dhe më pas u bë komandant i jeniçerëve, dhe qeveritar i Rumelisë. Mori gradën vezir dhe shërbeu si kryeministër gjatë vitit 1621.

18 – Hasan Pasha
Ai ishte me origjinë shqiptare. U mor i vogël dhe u edukua në oborrin e sulltanit. Në fillim ka qenë bejlerbej i Rumelisë, pastaj vezir i gradës së ulët deri sa u bë vezir i madh ose kryeministër në vitin 1624.

19 – Taban Mehmet Pasha
Ishte kryeministër me origjinë shqiptare i perandorisë në vitet 1631-1637, pra për 5 vjet. Vite që nuk patën ngjarje të mëdha. Pas detyrës u burgos dhe u ekzekutua, sepse kështu bënin shpesh sulltanët.

20 – Mustafa Pashë Kamekeshi

Lindi në Vlorë, dhe hyri në ushtrinë osmane me anë të sistemit të devishermes. Kushti i parë që të bëje karrierë në perandorinë osmane ishte që të bëheshe mysliman, kështu, duke qenë se shqiptarët nuk janë fanatikë fetarë, por përkundrazi, janë tepër tolerantë për fenë e tjetrit, nuk e patën problem të ndërrojnë fenë. Në fillim hyri në radhët e ushtrisë së jeniçerëve, dhe arriti deri në postin e komandantit të flotës ushtarake osmane. U dallua si kryekomandant në rrethimin e Irakut ku merrte pjesë dhe vetë Sulltan Murati IV, për suksesin e së cilës mori dhe titullin vezir i madh që ishte titulli më i lartë në hierarkinë e qeverisjes, dhe qeverisi vendin në vitet 1637-1644. Ai nuk ishte vetëm ushtarak i zoti, por edhe financier i zoti, sepse arriti të kryejë me sukses një reformë financiare me anë të së cilës nxori buxhetin e shtetit nga kriza. E vrau sulltani sepse ky donte të ndërmerrte një reformë administrative që nuk i pëlqeu, pasi binte ndesh me interesat e tij.

21 – Xhixhan Mehmet Pasha
Me origjinë shqiptare nga i ati, ndërsa nga e ëma nga familja e sulltanit. Ai u rrit dhe u edukua në oborrin e sulltanit, dhe qeverisi në vitet 1644-1645. Karrierën e nisi si vali i Egjiptit, dhe më vonë i Damaskut. Gjatë kohës së qeverisjes së tij mori Kretën, të cilën e mbante ende Venediku. Marrja e Kretës ishte një fitore për perandorinë, sepse ajo kishte një pozitë gjeografike të mirë, dhe nga ana tjetër dëbohej përfundimisht Venediku nga Egjeu dhe Mesdheu lindor.

22 – Kara Mustafa Pasha
Me origjinë shqiptare, i lindur në Shqipëri. Ai shkoi në Stamboll si jeniçer dhe arriti të bëhej komandant i ushtrisë së jeniçerëve. Ka qenë dy herë kryeministër në vitet 1649-1650 dhe 1655. Gjatë detyrës si ministër i marinës, mundi flotën Venedikase.

23 – Tarhanxhu Mustafa Pasha
Ishte me origjinë nga Mati dhe qeverisi vendin në vitet 1652-1653. Karrierën e nisi si qeveritar i Egjiptit, dhe më vonë i Selanikut. Ishte kryeministër i parë që në kushtet e ndalimit të fushatave dhe plaçkitjeve arriti të bëjë buxhetin e shtetit për të menaxhuar më mirë të ardhurat dhe shpenzimet. Ai ra viktimë e zgjuarsisë së vet, sepse askujt nuk i interesonte buxheti i shtetit, se të gjithë kërkonin të hanin sa të mundeshin, pra fenomeni i korrupsionit është aq i vjetër sa dhe profesioni më i vjetër në botë. Për të thuhej se ishte i pakorruptueshëm, dhe bënte detyrën si duhej, kështu që natyrisht s’do ta kishte të gjatë. Xhelozitë e kundërshtarëve bënë që ai të pushohej nga puna dhe të ekzekutohej.

24 – Qypyrli Mehmet Pasha
Ishte shqiptar nga Berati, lindur në një familje të varfër dhe kishte punuar si kuzhinier i sulltanit. Ai nuk kishte arsim, madje, ishte analfabet, nuk dinte të shkruante dhe të lexonte. Por edhe pse i pashkolluar, kishte cilësi të tjera që e bënë kryeministër të perandorisë në vitin 1656-1661, në moshën 75-vjeçare. Para se të bëhej kryeministër, kishte punuar si qeveritar i Damaskut, Jerusalemit dhe Tripolit. Ai e mori pushtetin duke i vendosur disa kushte sulltanit si; të zgjidhte vetë ndihmësit e bashkëpunëtorët e tij në qeverisje dhe të ishte i lirë në qeverisjen e vendit, gjë që s’e kishte bërë asnjë kryeministër deri në atë kohë. Vendi ishte futur në krizë, dhe ai arriti të balancojë buxhetin e shtetit duke vënë dorë në arkën e vakëfeve dhe të sulltanit. Forcoi disiplinën në ushtri e cila kishte filluar të çartej dhe të humbiste betejat, rriti efikasitetin e flotës ushtarake. Gjatë qeverisjes së tij mundi Venedikun, dhe drejtoi fushatën ushtarake në Poloni. Vendosi qetësinë në vend duke vrarë me mijëra vetë që nuk i bindeshin dhe midis tyre partirarkun ortodoks të Stambollit.

25 – Fazlli Ahmet Pasha Qypyrliu

Pas vdekjes së Mehmetit vendin e tij e zuri i biri Fazlliu, që qeverisi për një kohë prej 15 vjetësh nga 1661-1676. U edukua në Stamboll dhe ishte më pak i ashpër se sa i ati. Karrierën e filloi si vali i Damaskut dhe pastaj si kryeministër në një moshë të re 26-vjeçare. Në politikën e jashtme u mor me Austrinë, të cilën gjeneralët shqiptarë nuk e kishin thyer dot. Ai pushtoi kështjellat rreth Vjenës, dhe po përgatitej të pushtonte dhe vetë kryeqytetin Austriak, gjë që tmerroi Evropën. Me gjithë përpjekjet e mëdha nuk arriti të pushtojë Vjenën. Gjatë qeverisjes së tij pushtoi tërësisht Kretën, pasi shqiptari që e pushtoi për herë të parë kishte lënë disa kështjella pa pushtuar dhe në vitin 1666 ripushtoi Jemenin i cili ishte pushtuar më parë nga 2 kryeministra shqiptarë, por që nga 1635 ishte shkëputur nga perandoria.Vdiq në moshën 46-vjeçare, në vitin 1676 nga një sëmundje e pashërueshme.

26 – Fazlli Mustafa Pashë Qypyrliu

Ishte djalë i dytë i Mehmet Qypyrliut dhe ngjiti shkallët e karrierës shumë shpejt me ndihmën e të afërmve, por dhe me meritat e veta.

Në vitin 1690-1691 u emërua kryeministër në një kohë kur Austria, gjatë mungesës së shqiptarëve, në qeverisje, nga 1676 deri në 1690, pra për 14 vjet kishte mundur ushtrinë osmane në vitin 1683 dhe kishte marrë territore të mëdha në Ballkan. Në krye të një ushtrie mundi austriakët dhe rimori territoret në Danub, Nishin dhe Beogradin. Ai trajtoi shumë mirë të krishterët dhe popullsinë jomyslimane të perandorisë, ashtu siç kanë bërë historikisht shqiptarët.r

27 – Ali Pashë Arabxhiu
Lindi në Ohër. Hyri në ushtri si jeniçer dhe përfundoi si komandant i jeniçerëve. Më vonë u bë komandant i rojeve në oborrin e sulltanit. Në vitin 1691 bëhet kryeministër deri në 1692. Sulltani nuk miratoi disa veprimtari politike të tij në drejtimin e shtetit, dhe për këtë arsye e ekzekutoi.

28 – Hysen Qypyrliu
Me origjinë nga familja e madhe e Qypyrlinjëve, kushëri i parë me bijtë e Mehmet Qypyrliut. Në fillim qe ministër i marinës, dhe pas mbrojtjes së Beogradit kundër austriakëve, u bë kryeministër në vitet 1697-1702.

29 – Dalltaban Mustafa Pasha

Ishte shqiptar i lindur në Manastir, i cili ngjiti shkallët e karrierës në sajë të aftësive të tij politiko-ushtarake. Nga jeniçer në komandant të jeniçerëve. Ai qeverisi në disa vilajete si në Bagdad, Bosnjë dhe Anadoll. Qeverisi vendin si kryeministër në vitet 1702-1703.

30 – Numan Pashë Qypyrliu
Me origjinë nga familja e qypyrlinjëve, ishte nipi i Mehmet Qypyrliut, dhe qeverisi shtetin në vitin 1710. Para se të bëhej kryeministër në vitin 1708 u martua me të bijën e sulltanit.

31 – Haxhi Halil Pashë Shqiptari

Ishte nga Elbasani. Ai ngjiti shkallët e karrierës me mundim dhe punën e vet, duke kryer disa detyra si komandant ushtarak e qeveritar, deri sa në vitin 1716 u bë kryeministër.

32 – Ivaz Zade Halil Pasha u bë kryeministër në vitin 1770.

33 – Almedar Bajraktar Mustafa Pasha

Ishte shqiptar dhe mori detyrën e kryeministrit pasi hipi në fron sulltan Mahmut Hani II. Ka qenë një ushtarak dhe tregtar i zoti. Ka marrë pjesë në ekspeditën ushtarake kundër Rusisë. Ai ndihmoi Selimin III që të reformonte ushtrinë e pabindur të jeniçerëve dhe u bë kryeministër nga sulltan Mahmuti II.

34 – Memish Pasha i zgjuar ishte kryeministër në vitet 1808-1809.

35 – Gjirtili Mustafa Nail Pasha

Ishte me origjinë nga Kosturi, që sot grekët e quajnë Kastoria, dhe u bë kryeministër 3 herë me ndërprerje në 1853, 1854, 1857. Përpara se të bëhëj kryeministër ai qeverisi Kretën për disa vjet duke vendosur paqen dhe qetësinë atje. Ai qe ministër disa herë, derisa u bë kryeministër i perandorisë.

36 – Mehmet Ferit Pashë Vlora
Ishte kryeministër në vitet 1902-1908 dhe ka lindur në Janinë, pasi la postin e kryeministrit u bë kryetar senati dhe ministër i brendshëm.

37 – Mirsili Said Halim Pasha
Ishte nipi i Mehmetit të Kavallës. Ai u bë senator dhe më pas kryetar i Senatit në 1912, ministër i brendshëm, dhe kryeministër në vitet 1913-1917.

38 – Ahmet Izet Pasha
Me origjinë nga Manastiri, qe kryeministër në vitin 1918.

39 – Demat Ferit Pasha
Ishte kryeministri i fundit i perandorisë osmane në 1919-1920.

Çfarë kërkojnë shqiptarët në Maqedoni?!

22/07/2014 Lini një koment

Dr. Sulejman ABAZI (NESHAJ)

 

ÇFARË KËRKOJNË SHQIPTARËT NË MAQEDONI?!

Dr. Sulejman Abazi (Neshaj)

Dr. Sulejman Abazi (Neshaj)

Drejtpërdrejt në problem. Qeveria Gruevski të heqë dorë nga inskenimet politike dhe fetare mbi protestat e qytetarëve shqiptarë. Ai duhet të largojë të gjithë grumbullimet paramilitare në hyrje dhe në dalje të qyteteve dhe fshatrave shqiptare, të shmangë provokimin e popullsisë shqiptare dhe ti drejtohet arsyes dhe gjykimit mbi atë se çfarë i bëhet mirë dhe çfarë i bëhet keq të ardhmes së shtetit të Maqedonisë.

Me kokëfortësi dhe me përplasje luftarake askush deri më sot nuk ja ka dalë me popullin shqiptar. Këtë nuk duhet ta harrojë as Nikola, pasi në vitin 2001 ishte faktori ndërkombëtar, ai që e shpëtoi Maqedoninë nga ndarja dhe shkatërrimi, dhe jo helmetat e ndryshkura të shtetit fantazmë. Nikola duhet të kuptojë që, me këtë nacionalizëm dhe provokim që po u bën hapur shqiptarëve, duke treguar dhëmbët, po e kthen Maqedoninë në vitet e paraluftës. Dora dhe ndërhyrja e Nikolës dhe Mihajlovskit kundër protestave shqiptare, po duket hapur dhe mjaftë provokative. Pasoja u ndje me kritikat që u janë drejtuar protestuesve shqiptar në Shkup dhe qytete të tjera. Në protesta u shfaq një dualizëm midis kërkesave që burojnë nga interesat kombëtare dhe dukurive fetare, të cilat nuk janë fenomene të reja. I kemi vënë re këto në protestat që janë zhvilluar më parë në qytetet shqiptare.

Kur bindje të tilla atdhetare dhe fetare nuk përplasen, këtu nuk shikojmë asgjë të keqe, por kur veprimtaritë dhe simbolika fetare del para çështjes kombëtare, atëhere këtu s’ka më komente. Ekstremistët që përkrahin qëndrime dhe veprime të tilla, pozicionohen në vijën politike antikombëtare. Ata i shërbejnë pushtetit politik antidemokratik. Kurrë nuk mund të mohohet identiteti kombëtar për hatër të islamizmit ekstrem, apo rrogat e pista të shërbimit sekret maqedon. Në emër të fesë nuk mund të dilet në protesta në mes të Shkupit dhe në qytete të tjera, kur dihet fortë mirë se, problemet e shqiptarëve nën Maqedoni kanë karakter krejt tjetër. Duhet divorc i pakontestueshëm me këtë kategori antishqiptare, me këtë ngatërresë të qëllimshme kundër vlerave të faktorit shqiptar në shtetin maqedon. Të kuptojmë dhe të pranojmë që, kur kleri fetar i shërben interesave kombëtare, ai kthehet në faktor mobilizues. Historia jonë e ka vërtetuar këtë fenomen, jo me fjalë, por me vepra konkrete të figurave të ndritura fetare, që kanë dhënë jetën nën hijen e flamurit kombëtar. Shqipëria dhe Kosova kanë rolin e tyre ndihmës në këtë situatë, veçanërisht në marrëdhëniet me subjektet politike shqiptare në Maqedoni.

Partitë politike dhe organizimi i tyre, është një amalgamë e pajtuar me situatën e rëndë në Maqedoni dhe ato bëjnë sehir, duke dëshmuar bashkëpunimin me politikën maqedone për interesa të ngushta personale dhe klanore. Partitë politike shqiptare janë pajtuar me kapitullimin dhe sundimin. Nuk mund të bashkëpunohet me kundërshtarët politikë, kur ata dhunojnë popullsinë shqiptare dhe me arrogancë shprehin nacionalizmin ekstrem. Situata në vitet e pasluftës, dëshmoi përfundimisht që, nga të dy partitë politike shqiptare në Maqedoni, masa e gjerë e popullit nuk mund të presë më asgjë, përveçse shitje të mëtejshme të interesave të tyre. Në këtë situatë të vështirë, partitë politike po kërkojnë rrugëzgjidhje, jo për popullin, por për veten e tyre, si të shpëtojnë nga skandali dhe paaftësia për t’u përballur me situatën. BDI është e pafuqishme, e nënshtruar përballë qeverisë Gruevski. Ajo nuk ka fuqi të kërkojë të vërtetohet fajësia e shqiptarëve në procesin e montuar “monstra”.

Nëse për 6 shqiptarët e dënuar, vërtetohet se e kanë bërë vrasjen e pesfishtë, atëherë në burg të qëndrojnë si kriminelë. Por, nëse ky është një proces i montuar për të inkriminuar shqiptarët (dhe kjo tashmë është dëshmuar), atëherë jo shqiptarët, por manipulatorët të dalin para drejtësisë. Më qesharak në këtë moment paraqitet PDSH, e cila “mbështet” protestat, por nuk dihet saktë se përse i mbështet. Duke analizuar qëndrimin e partive politike shqiptare, ka ardhur koha të denoncojmë gjynahet e tyre në shpinë të interesave të shqiptarëve dhe këtë ta deklarojmë me zë të lartë, duke kërkuar largimin e drejtuesve të tyre nga politika. Ali Ahmeti dhe Menduh Thaçi, duhet t’u hapin rrugën të tjera figurave në politikën shqiptare. Ajo që kuptojmë nga tërë situatat që kanë rrjedhur në këto 13 vite të pasluftës, duke lënë mënjanë mendimin negative të palëkundur për partitë, është nevoja e unifikimit të mendimit të masave qytetare, të cilat vuajnë mbi vete pasojat e pushtetit antidemokratik në Maqedoni. Nëse nuk arrihet ky unitet, atëherë edhe këto protesta, si dhe të tjerat, do të jenë të dështuara në qëllimin dhe misionin e tyre. Atëherë, çfarë kërkojnë shqiptarët në protesta?

A kanë ata kërkesa të drejtpërdrejta politike për shëndoshjen e sistemit politik në Maqedoni? A kanë ata një organizëm drejtues që të flasë në emër të tyre? A janë në gjendje ata të evidencojnë njerëzit e mirë që i nevojiten një lëvizje qytetare demokratike, në shërbim të vlerave shtetformuese të shqiptarëve? A është në gjendje grupi organizator t’u ofrojë njerëzve dhe veçanërisht rinisë, atë që ata duan realisht në protesta? Ku paraqiten kërkesat me karakter kombëtar, ato politike, sociale, ekonomike dhe si janë të vendosura lidhjet dhe bashkëpunimi me faktorin shqiptar në Shqipëri, Kosovë dhe në Diasporën shqiptare?

Cilat janë parrullat, kërkesat, synimet e sakrificës qytetare? A janë ato gjithëpërfshirëse për të gjithë shtresat sociale dhe minoritetet e tjera në Maqedoni? Vetëm shqiptarët mbeten të diskriminuar nën pushtetin politik, apo këtë fat e kanë dhe pakicat e tjera kombëtare? Ku është bashkëpunimi me to? A mund të ngrihen njerëzit në protesta, duke menduar thjeshtë, “të dalë ku të dalë”, mjafton që dalim? A ka një emërtim kjo lëvizje qytetare dhe çfarë simbolike përfaqësimi përdor dhe deri ku do të shkojë jehona e saj për mbështetje? Çfarë përfitojnë shqiptarët me këtë mënyrë veprimi dhe çfarë përfiton pushteti politik, i cili e ka situatën nën kontroll? A ka probleme programore në këtë lëvizje qytetare, apo vetëm deklarata dhe fjalë në erë, dhe në mbrëmje të gjithë kthehemi në shtëpi “të kënaqur se e bëmë detyrën”?!

Në këto momente qytetarët shqiptarë në Maqedoni nuk kanë nevojë për historinë e problemeve, por për vete problemin e problemit që ata mbartin në shpinën e tyre. T’i biem çështjes në kokë, mjaftë më me demagogji dhe tallje me vullnetin dhe energjitë e rinisë shqiptare. Ku na dhëmb dhe çfarë na duhet për interesat tona dhe ardhmërinë e Maqedonisë? Me parrullat demagogjike të Aliut dhe Kadiut të Tetovës nuk mund të ecet më.

Këto parti nuk përfaqësojnë më interesat e shqiptarëve. Ato janë çeta bashibozukësh. Politikanët e tyre të shitur meritojnë diskreditimin dhe ndëshkimin. Nuk jemi për gjuhën e urrejtjes, por nuk jemi as për rrugën e kapitullimit dhe të inkriminimit politik. Shqiptarëve u duhet që, Maqedonia të kthehet në një zonë zgjedhore dhe ligji elektoral të ketë përmbajtje demokratike, për votë përfaqësimi të barabartë midis kombësive. Situata kërkon Dhomën e Nacionaliteteve në Parlamentin e Maqedonisë, me të drejtë “veto-je”, pa miratimin e së cilës asnjë projekt – ligj nuk duhet të kalojë për shqyrtim në Parlament. Kjo mënyrë respekton të drejtat dhe liritë themelore për të gjithë kombësitë që jetojnë në Maqedoni. Në të drejtën e gjuhës dhe të simboleve kombëtare, Maqedonisë, si shtet dykombësh, i nevojitet flamuri shtetëror.

Në Maqedoni ka nevojë të luftohet korrupsioni i lartë, varfëria, të ketë një sistem gjyqësor të paanshëm, të hiqet dorë nga diskriminimi i kombësive të tjera, pra, të kthehet në një shtet që beson në reformat demokratike dhe në aspiratat për anëtarësim në NATO dhe në BE. Me këtë situatë, Maqedonia do ta shikojë përherë veten jashtë institucioneve evropiane. T’i bëhet e qartë faktorit politik dhe demografik në Maqedoni, se pa respektuar dhe bashkëpunuar në rrugë demokratike me faktorin shqiptar, shteti i Maqedonisë nuk ka të ardhme. Ai është i destinuar të shkatërrohet. Të gjitha këto kërkesa në thelb demokratike, duhet të bëhen pjesë programore e protestave qytetare në Maqedoni. Çdo rrugë tjetër duhet të jetë e papranueshme. Ky vlerësim do të rrisë maksimalisht numrin e protestuesve. Qytetarët do të dalin në sheshe dhe në rrugë për të drejtat e tyre njerëzore. Karakteri i qartë i problemeve kombëtare dhe jetësore, fryma demokratike e ndryshimeve për ardhmërinë e Maqedonisë, do të sjellë nesër një Maqedoni të federalizuar, pa kufij ndarës, duke vlerësuar pozitivisht eksplozionin demografik në këtë hapësirë shqiptare, prej të cilit sot opinion dhe politika maqedone po tmerrohet. Një lëvizje e tillë qytetare në Maqedoni, me kërkesa dhe synime të qarta kombëtare dhe demokratike, do të sjellë vetë nevojën e një subjekti politik përfaqësimi të faktorit shqiptar, i unifikuar, i sprovuar dhe efikas, drejtuesit e të cilës do t’i nxjerrë vetë rrjedha e protestave paqësore.

Energjitë dhe potencialet qytetare, rinore dhe intelektuale me frymë atdhetare në Maqedoni, kundër praktikave të ndjekura deri tani, që kanë sjellë përçarjen dhe dështimet, ndjejnë nevojën e riorganizimit të brendshëm. Nëse arrijmë këtë, atëherë “gjeneralët” pa ushtarë do të shkojnë në shtëpi dhe vetë faktori qytetar dhe politik maqedon do t’i kërkojë i imponuar për mbijetesë ndryshimet për ta kthyer këtë shtet në shërbim të të gjithë qytetarëve, pa dallime etnike. /E Vërteta.al/

Nga parathënia e librit “Orientalizmi” me autor Edward W. Said

21/07/2014 Lini një koment

NGA PARATHËNIA E LIBRIT “ORIENTALIZMI” ME AUTOR EDWARD W. SAID

Dr. Edward Said

Dr. Edward Said

E kam nisur librin tim me supozimin se Orienti nuk është një fakt i ngurtë natyror. Ai nuk është thjesht atje, ashtu sikurse edhe vetë Oksidenti nuk ndodhet thjesht atje ku ndodhet.

Ne duhet t’i kushtojmë tepër vëmendje Xhanbatista Vikos (Gianbatissta Vico 1668-1744, filozof historik italian perkohesisht i lënë në harresë por i rigjetur prej Benedeto Kroçes sh.p.) në konkluzionet e studimit të tij, iku del me perfundimin se njerëzit e bëjnë vetë historinë e tyre dhe se ç’ka ata kanë bërë është gjithçka që ata dinë, këtë pikëpamje ai e shtrin gjithashtu edhe në fushën e gjeografisë; që të dyja këto entitete gjeografike dhe kulturore (duke i lënë mënjanë si entitete gjeografike), si vendbanimet, krahinat dhe sektorët e ndryshëm gjeografikë, pra Orienti dhe Oksidenti janë bërë prej njerëzve. Sikurse Perëndimi, ashtu edhe Orienti është një ide e cila ka një histori dhe një traditë mendimi, imazhesh të gdhendura në mendje dhe një fjalor të caktuar, të cilat e bënë atë (Orientin) të ketë një realitet dhe fytyrë të vetën kundrejt Perëndimit. Kështu që, të dyja këto entitete i japin mbështetje (e deri në një farë shkalle i reflektojnë) njëra-tjetrës.

Duke u bazuar ne fjalët e mësipërme, dikush mund të vazhdojë të nxjerrë një numër arsyesh që këto argumente i reduktojnë më shumë. Pikë së pari, do të ishte e gabuar të arrinim në përfundimin se Orienti ishte esencialist, një ide ose një krijim pa realitetin e tij përkatës. Kur Disraeli shkroi në librin e tij “Tancred” se Lindja është një nga rrugët ku mund të bësh karrierë, donte të thoshte se interesi për lindjen ishte diçka shumë e zgjuar dhe rinia perëndimore do të gjente në këtë ide përmbushjen e ëndrrave të saj. Kjo ide nuk duhet keqinterpretuar, duke thënë se Lindja është thjesht një rrugë karriere. Kanë qenë (dhe vazhdon të ketë akoma) kultura dhe kombe, vendndodhja gjeografike e të cilave është Lindja. Ku jeta, historitë dhe zakonet e tyre i takojnë një realiteti të shëmtuar, por sidoqoftë më të mirë se ai realitet që shfaqet për ta në perëndim.

Rreth këtij fakti, ky studim i Orientalizmit mund të japë shumë pak ndihmë dhe gjëja e vetme që mund të bëjë, është njohja e këtij fenomeni në heshtje. Orientalizmi, ashtu siç unë e studioj në librin tim, nuk merret me korrespondencat ndërmjet Orientalizmit dhe Orientit, parimisht ai merret me substancën dhe strukturën e brendshme të Orientalizmit dhe idetë, të cilat ai i ka rreth Orientit (Lindjes si mënyrë për të bërë karrierë), pavarësisht dhe përtej çdo korrespondence (ose e mungesës së saj) me një Orient “të vërtetë”.

Pikëpamja ime është se qëndrimi që Diasraeli mban karshi Lindjes, i referohet kryesisht kësaj strukture dhe substance të krijuar dhe jo thjesht qenies së saj, ashtu si Uollas Stivëns (Wollace Stavens) do ta quante (orientalizmin sh.p.) një koalicion të rregullt idesh mbi kokën e Orientit.

Një gjë tjetër për të cilën duhet të jemi të qartë, është se idetë, kulturat dhe historitë nuk mund të studiohen, ose kuptohen seriozisht pa njohur konturet e kapaciteteve të tyre. Të besosh që Orienti është i krijuar, ose siç unë e quaj “Orientalizuar”, dhe të besosh se kjo që ka ndodhur është thjesht një nevojë e imagjinatës, është mungesë e madhe sinqeriteti. Lidhja që ekziston ndërmjet Perëndimit dhe Lindjes, është një lidhje force e dominimi e një hegjemoni komplekse në gradë të ndryshme. Argumentet e mësipërme tregohen më me hollësi në veprën klasike të K. M. Panikkar “Asia and Western Dominance

Lindja u orientalizua jo vetëm nga fakti se ajo u zbulua enkas për të qenë “Orientale” në të gjitha mënyrat e konsideruara si të zakonshme nga Evropianët e shekullit XIX , por edhe sepse ajo duhet të bëhej e tillë. Është e vështirë të biesh në një mendje për shembull në faktin se takimi i Floberit me një kurtizane egjiptiane prodhon modelin aq shumë influencues të femrës Orientale; ajo kurrë nuk foli për historinë. Ndërsa Floberi e prezantoi dhe shkroi për të. Ai ishte i huaj, më i pasur se ajo, mashkull dhe këto fakte historike dominimi e lejojnë atë (Floberin), jo vetëm ta posedojë Kyçyk Hanëmen fizikisht, por edhe të flasë në emër të saj e t’i tregojë lexuesit se në ç’mënyrë ajo ishte një “orientale tipike”. Argumenti im është se faktori i forcës së Floberit në lidhje me Kyçyk Hanëmen nuk është një rast i izoluar. Ai thjesht qëndron si një model i asaj force relative ndërmjet Perëndimit dhe Lindjes dhe na ofron një shteg për të diskutuar rreth Orientit.

Kjo na çon ne tek një fakt tjetër që duhet ta kemi parasysh. Askush nuk duhet të supozojë se struktura e Orientalizmit nuk është gjë tjetër, veçse një strukturë gënjeshtrash ose mitesh, që nëse të vërtetat do të dilnin në shesh, kjo strukturë do të shembej në gërmadhë. Unë besoj se Orientalizmi, më tepër është një simbol i veçantë i fuqisë Euro-Atlantike mbi Lindjen, se një “shkencë” e sinqertë mbi studimin e saj (siç ajo pretendon të jetë në ambientet akademike).

Një gjë që ne duhet t’i japim rëndësinë e merituar dhe ta kuptojmë drejt, është ndërthurja e fuqisë së diskutimit Orientalist, lidhjes së saj të ngushtë me institucionet social-ekonomiko-politike dhe kohëzgjatja e ndikimit të tij në këto institucione.

Mbas gjithë kësaj, çdo sistem idesh që mund të mbesë i pandryshueshëm dhe të zërë vend në fushën e dijes akademike (në libra, kongrese, universitete dhe instituteve për marrëdhënie me jashtë) që nga koha e Ernest Renanit, nga fundi i viteve 1840, e deri në ditët e sotme, në Sh.B.A. do të shihet jo thjesht si një grumbull gënjeshtrash. Si rrjedhojë, del që Orientalizmi nuk është më një fantazi Evropiane për Lindjen, por një strukture e mir’formuar, teorike dhe praktike, mbi të cilën janë bërë investime të fuqishme në të holla për dekada me radhë. Investimet e vazhdueshme mbi të, e bënë Orientalizmin, si një sistem dijesh rreth Lindjes, të vetmin që ka rol përçues prej së cilit Lindja kishte mundësi të depërtonte në ndërgjegjen e perëndimorëve dhe ishin po këto investime që e shndërruan këtë dije të kanalizuar në kulturë të përgjithshme rreth Orientit.

Antonio Gramshi i ka bërë një ndarje me të vërtetë interesante dhe analitike shoqërisë. Pra, sipas Gramshit, kemi shoqëri civile dhe shoqëri politike.

Shoqëria civile është e përbërë prej lidhjeve të vullnetshme (ose të paktën racionale) si: shkollat, familja, unionet e gjithfarëllojshme. Shoqëria politike përbëhet prej institucioneve shtetërore (ushtria, policia, burokracia e centralizuar) roli i së cilës në qeverisje është dominimi i drejtpërdrejtë.

Sigurisht që kultura është operuese në shoqërinë civile, ku influenca e ideve, institucioneve dhe e njerëzve nuk funksionon nëpërmjet dominimit, por nëpërmjet asaj që Gramshi e quan aprovim apo marrëveshje. Në çdo shoqëri jototalitare, ka forma kulturore që dominojnë mbi disa të tjera, sikurse disa ide të caktuara influencojnë më shumë se disa të tjera. Formën e këtij lidershipi kulturor Gramshi e ka identifikuar si hegjemoni, një koncept i domosdoshëm ky për ta kuptuar jetën kulturore të perëndimit industrial.

Pra, është hegjemonia, ose më mirë rezultati i hegjemonisë kulturore në punë që i jep Orientalizmit këtë jetëgjatësi dhe forcë, të cilën unë e kam trajtuar më sipër. Orientalizmi është shumë afër saj ç’ka Denis Hay e ka quajtur ideja e Evropës3, një nocion kolektiv që i identifikon njerëzit si: “Ne” evropianët pra dhe “Ata” joevropianët, e me të vërtetë ai (Orientalizmi sh.p.)argumentohet me faktin se përbërësi kryesor i kulturës Evropiane është saktësisht çfarë e bëri këtë kulturë hegjemonie si brenda dhe jashtë kontinentit Evropian; ideja e identitetit Evropian si ai më superiori në krahasim me të gjithë popujt dhe kulturat e tjera joevropiane. Hegjemonia e ideve Evropiane mbi Orientin dhe mbarë botën i ka prerë rrugën e mundësive që dikush mund të ketë pasur, që në mënyrë të pavarur dhe me skepticizëm të kishte pikëpamje të ndryshme mbi këtë çështje.

Orientalizmi, në mënyrë të vazhdueshme i mbështet strategjitë e tij mbi këtë superioritet të pozicionuar dhe elastik, i cili e vendos njeriun perëndimor në një seri të tërë marrëdhëniesh të mundshme me Orientin, por pa i humbur pozitat e tij mbisunduese. E pse duhet të ishte ndryshe dhe sidomos gjatë periudhës së shndritshme të Rilindjes Evropiane deri më sot?

Shkencëtarët, shkrimtarët, misionarët, tregtarët dhe ushtarët shkuan atje dhe hodhën për të mendime në letër për faktin se vetëm ata kishin mundësinë e të qenit atje dhe të menduarit për të, pa e ndjerë aspak mbi shpatulla rezistencën që Orienti do të mund t’i bënte mendimeve të tyre. Nën kornizat e dijes së përgjithshme që Orienti ofron dhe duke u ndodhur nën çatitë e hegjemonisë Perëndimore mbi të, që prej periudhës së fundshekullit XIII, kemi të bëjmë me një Orient kompleks, të përshtatshëm për studim akademik, për ekspozime nëpër muzeume, për rikonstruktim nëpër laboratorët kolonialë, për ilustrim teorik të tezave antropologjike, biologjike, gjuhësore, racore rreth njerëzimit dhe universit për shkallët e teorive të zhvillimit ekonomik dhe shoqëror, revolucionar, personaliteti kulturor, karakteri fetar ose kombëtar. Plus sa thamë më lart, në ekzaminimin imagjinar të gjërave, njeriu lindor i ishte mbështetur ekskluzivisht ndërgjegjes sovrane të perëndimit, centralizimit të tij të pamposhtur, prej të cilit buronte gjithçka për Orientin, së pari, me idetë e përgjithshme se kush dhe çfarë ishte një Oriental dhe së dyti, me anë të një logjike të detajuar të udhëhequr, jo vetëm nga realiteti empirik, por edhe nga një ansambël dëshirash, shtypjesh, investimesh dhe projektesh.

Argumentet e lartpërmendura kanë qenë impulse frymëzimi për studiuesit e vërtetë të Orientit ; përmendim këtu: Silvestre de Sacy (Krestomaci arabe), ose Eduard William Lane “Sjelljet dhe zakonet e Egjyptianëve modernë”, ashtu edhe për idetë raciste të Renan dhe Gobine (Gobineane) për të mos përmendur numrin e madh të novelave pornografike të periudhës Viktoriane. (Shiko analizën që Stiven Markus i bën veprës “Turqit epshorë”)

Ndokush mund t’i bëjë pyetje vetes: “Ç’i duhet Orientalizmit gjithë ky grumbullim i madh idesh përgjithësuese për të influencuar mendjet e njerëzve ose të shumicës së veprave letrare të autorëve të ndryshëm?”

Por, midis atyre që mund të kenë këto mendime, asnjë nuk mund ta mohojë faktin se ka qenë i ndikuar nga doktrinat e superioritetit Evropian, llojeve të ndryshme të racizmit, imperializmit dhe të ngjashmeve me to, këndvështrimit dogmatik të njeriut “Oriental” si një lloj abstragimi ideal dhe të pandryshueshëm.

Në të dyja llojet e interpretimit që i bëhen Orientit, pra si përshkrim i përgjithshëm dhe ai specifik, që për mua janë dy anë të ndryshme të së njëjtës medalje, mishërimin e të cilave e gjejmë në punët e William Jones, i cili është një prej pionierëve të Orientalizmit ose edhe tek artistët, si: Nerval ose Flober, ku rreziku i keqinterpretimit të botës lindore kanoset dukshëm, sidomos kur këto lloj interpretimesh (pra ai tepër i përgjithshëm dhe tepër i përveçëm sh.p.) përdoren sistematikisht.

Pra, siç e theksova më sipër, shqetësimi im mbi Orientalizmin qëndron në keqinterpretimin e fakteve dhe pasaktësinë e argumentimit ose më mirë të asaj lloj pasaktësie që vjen si rezultat i një përgjithësimi tejet dogmatik dhe të një fokusimi tejet pozitivist mbi ngjarjet.

Në përpjekjen time për trajtimin e këtyre problemeve, jam munduar që të merrem dhe me tri aspekte kryesore të realitetit tim bashkëkohor që do të më shërbente për nxjerrjen në pah të vështirësive metodologjike, që tashmë i kemi diskutuar, vështirësi që mund të të shpien në qorrsokaqe, pra ose në një polemikë me nivel të përgjithshëm dhe të pranueshëm përshkrimor, ose në formulimin e një serie të pafund analizash të detajuara dhe atomike, në të cilat humben gjurmët duke e lënë mënjanë thelbin e çështjes. Atëherë, si mund ta nxjerrim ne pah individualitetin dhe ta pajtojmë me kontekstin  e përgjithshëm dhe hegjemon  i cili ishte padyshim inteligjent dhe aspak pasiv ose thjesht diktatorial?

 

Përktheu nga anglishtja: Nolian SEITAJ

Kategori: Orientalism Etiketa: , ,

Dine Hoxha, një filozof popullor në oborrin mbretëror

20/07/2014 Lini një koment

DINE HOXHA, NJË FILOZOF POPULLOR NË OBORRIN MBRETËROR

Xhamia "Dine Hoxha", e ndërtuar nga Dine Hoxha, Rruga e Kavajës, Tiranë

Xhamia “Dine Hoxha”, e ndërtuar nga Dine Hoxha, Rruga e Kavajës, Tiranë

Arkivat për Dine Hoxhën

 

“Më 17 dhjetor 1920, Peshkopia e mësyme prej një shumice të madhe rebelësh ra në dorën e këtyne, me gjithë që ushtria jonë dëftoi një qëndrim kreshnik. Dine Hoxha e Murat Kaloshi kanë luftue kundra ushtrisë”.

(AQSH, faqe 252, Dosja 98)

 

“Dardha, Reçi, Lura u mblodhën këtu dhe u betuan mbi librin e shenjtë të Kur`anit e lidhën besën për tre muaj, që do të veprojnë bashkë me qeverinë dhe nuk do të ndahen kurrë prej saj. Halit Lleshi i tha Sufë Mëziut se jemi në një mendje me Dine Hoxhën dhe kanë objektiv që Dine Hoxha të niset për në Setë, Halit Lleshi nga Lura e Alush Aga nga Ura e Vezirit, gjithë së bashku do të vijnë në Orosh e mbasi të zënë rob ushtrinë që gjindet atje, të hipi në fron princi Marka Gjoni”.

(AQSH, faqe 846, Dosja 18)

 

“Letër. Fort të ndershmit, Zotni Jashar Erebara

 

Nuk ju kemi shkrue letër nga dembelia jonë. Lutemi familjarisht që të jeni mirë. Kemi patur edhe na telashet tona, të cilat ka me ua tregue gojarisht letërprurësi. Ky njeri vjen në Tiranë, në atë kasaba të madhe, për të gjetë ndonjë punë ose për të hy në ndonjë kurs. Në qoftë se do t’ju shkojë fjala në ndonjë vend, ju lutem tepër që të rregullosh ndonjë punë, se e kam djalë motre. Ka tre vjet që po e mkoj tek shtëpia. Kam ngelur shumë keq me të. Prej zotni Dine Hoxhës, ju paraqet shumë të fala familjarisht e ju puth dorën si zotnisë tuej, ashtu edhe zonjës.

 

Me nderime, I juaji si djalë, Qamil Lushaj, Muhurr, 14.07.1937

 

(AQSH, Dosja 12/4, faqe 11-43)

 

“Letër, Fort të ndershmit, Zoti Jashar Erebara, Deputet i Drinit!

 

Deri këtu në Shkodër erdhëm shëndosh e mirë dhe mbas nesër do të nisemi për në detyrë. Ishalla, me kismet të hajrit. Me anën e kësaj, po ju kujtoj edhe një herë atë punën e Post-Komandantit të Patomit. Që të keni mirësinë me u interesue me anën e zotni major Stamatit, mbasi çështja e transferimit të tij bëhet kollaj me dashtë Stamati, se e ka në dorë. Ose për në Qark të Korçës, ose për në Shkodër, i cili e ka emrin Rexhep Hasani. Për këtë, ju keni lënë edhe Dine Hoxhën me gradën e Rreshterit.

 

Qamil Lushaj, Shkodër, 14.03.1933 !” (AQSH, Dosja 12/4, faqe 11-43)

 

Atentati ndaj Mbretit në Vjenë

 

Si e shpëtoi Zogun, Dine Hoxha

 

Alegoria e hollë dhe brilante e Dine Hoxhës, ka bërë të mundur që mbreti Zog t’i shpëtojë për mrekulli atentatit në Vjenë… Dhe konkretisht, ja si ka ndodhur, treguar nga goja e Isuf Peçit, shofer i Ahmet Zogut. Në shtëpinë e Dine Hoxhës vjen Konsulli jugosllav, pikërisht në periudhën kur Zogu ndodhej në Vjenë për konsultë mjekësore. Me buzë në gaz, i huaji pyeti Dine Hoxhën: – Pas Zogut, kush do të jetë Mbret në Shqipëri? E Dine Hoxha, tepër i zgjuar, duke kuptuar gjithçka, flakë për flakë përgjigjet: – Pas Zogut, në Shqipëri nuk ka Mbret. Duke u ndarë ftohtë me Konsullin jugosllav, drejt Vjenës, Dine Hoxha nisi këtë telegram: “Ahmet Bej Zogut, Hotel “Imperial”, Vjenë: “Paria e këtushme ka vendosur me therë kaun e madh. Mos i leni ta therin. Me shnet, Dine Hoxha!”.

 

(Arkiva. Kujtime të Isuf Peçit, shofer i Ahmet Zogut)

 

“Letër. Fort i dashtuni, zotni Jashar Erebara! Po ju pyes për shëndetin e zotnisë tuej. Ka dashtë Allahu edhe na jemi mirë. Për sa më shkruejshi, ju faleminderit. Prefektura nuk interesohet për çështjen tonë. Ato rrogat i marrin rregullisht. Ne nuk jemi mësue me kotakçillëqe e për këtë kemi vendosë me dhanë dorëheqjen. Këtu kishte çrregullime të mëdha, në çdo pikëpamje. Prefekti ju thoshte katundarëve që martohuni pa kryer formalitetet ligjore. Veçanërisht ju lutemi, së bashku me zotin Dine Hoxha, që të keni mirësinë me ba mundimin deri në Ministrinë e Punëve Botnore me kërkue rezultatin që është dhënë për punëtorët (mjeshtrit) që kanë përgadit urën e Muhurrit, e cila është shumë e nevojshme për këto katunde.

Keni ba një sevap shumë të madh në plotësimin e kësaj çështje.

Zoti Dine Hoxha ju komunikon të falat e tij. Me nderime, Hashim Harkani.

 

(AQSH, Dosja 12/2, faqe 44)

 

Dosier / Dine Hoxha

 

Aty ku Murra derdhet në Drinin e Zi, në një kodër dominuese, ku ngado që të hedhësh vështrimin, Nëntë Malet e Dibrës rrinë përkarshi, edhe sot, e rindërtuar, lëshon rreze një kullë. Kjo kullë-kështjellë është simbol i këtyre anëve, për të kujtuar një nga njerëzit më popullorë, më të dashur, më të zgjuar: Dine Hoxha. Falë zgjuarsisë, ai u quajt profesor i Universitetit të Dibrës dhe për shumë kohë qe dhe Këshilltar i Mbretit Zog.

Por Dine Hoxha nuk ishte vetëm i pasur. Ai ishte dhe i zgjuar dhe bujar, trim dhe besëtar. Ai ishte dhe mbeti, pa dyshim, më i dituri ndër të diturit, më i pasuri ndër të pasurit, më bujari ndër bujarët. Dine Hoxha, edhe pse pa shkollë, ishte këshilltari besnik i Ahmet Zogut, ishte diplomat, ambasadori shëtitës i vetë Mbretit. Zgjuarsinë e tij, dhuratë nga natyra, e vinte në shërbim të kombit, ku u jepte këshilla me vlerë figurave më të spikatura në fusha të ndryshme. Dokumentet arkivore të shumta të kohës, por dhe kujtimet e transmetuara brezave, e sjellin pas dekadash të plotë këtë njeri me emër.

Sot, në metropolin shqiptar, pikërisht aty ku fillon Rruga e Kavajës, një ndërtesë vërtet e bukur, qoftë nga arkitektura e kohës, qoftë nga madhështia e veprës, zbukuron edhe Tiranën. Kjo është xhamia që ndërtoi ato vite Dine Hoxha me shpenzimet e veta, duke e bërë dhuratë për popullin e Tiranës. Sot, minarja e saj lartohet dhe duket sikur takohet lart me retë, e njerëzit thonë: Takohemi tek Xhamia e Dine Hoxhës. Do të falim Bajramin tek Xhamia e Dine Hoxhës… Edhe pse është bërë një ristrukturim në vitin 1996, ajo përsëri mban atë konstruksion që e ndërtoi Dine Hoxha. Edhe pse sot, në murin e saj nuk ndodhet qoftë dhe një pllakatë e vetme që të përkujtojë këtë emër të madh të Dibrës, që ndërtoi një vepër monumentale në Tiranë, në kujtesën e popullit, emri i Dine Hoxhës lartohet dhe vetëm lartohet.

 

Kush qe Dine Hoxha?

 

Po kush është në fakt Dine Hoxha, ky njeri zulmëmadh, bëmat e të cilit i kanë kaluar me meritë kufijtë e Shqipërisë? Sipas dokumenteve arkivore, origjina e fisit Hoxha vjen nga zona e Mirditës. Bëhet fjalë për periudhën para myslimanizimit të vendit.

Erdhën dy vëllezër, Marku dhe Shtjefni, kuptohet për arsye gjakmarrje. U ngulën në fillim në Hurdhë-Muhurr. Marku, duke qenë njeri i zgjuar, me një inteligjencë natyrale, shërbeu si prift në kishën e fshatit. Reprezaljeve të turqve për myslimanizimin e vendit nuk u shpëtoi as Muhurri.

Marku, nga prift, kthehet në hoxhë. Pas Markut, tashmë rrjedh Demiri, Demir Hoxha. Demiri lindi tre djem: Dervishin, Nel dhe Can Hoxhën. Nel Hoxha ishte gjyshi i Dine Hoxhës…

 

Në luftë për çlirimin e Shkodrës

 

“Shtetet ballkanike nuk e njohin Pavarësinë e Shqipërisë edhe në atë territor të cunguar ku ajo u shpall. Kjo do të thotë se ato nuk mund të pajtoheshin me idenë e një shteti shqiptar. Ushtria malazeze nisi luftën më 8 Nëntor 1912, në orën 08:00, me topat e zbrazur së pari nga princi Petar. Mali i Zi, që kishte vendosur ta pushtonte Shkodrën e rrethinat e saj, nuk iu përgjigj për tërheqje as këshillave të Rusisë dhe as kërcënimeve të Austro-Hungarisë. Mbreti Nikolla parashikonte një fitore të shpejtë, por doli krejt ndryshe. Shkodra qëndroi e pamposhtur. Në Shkodër nuk luftonin vetëm repartet turke. Brenda në qytet, pranë divizionit të rregullt otoman që komandohej nga gjenerali turk Hasan Riza Pasha, ndodhej edhe një divizion rezervistësh shqiptarë nën komandën e gjeneralit Esat Pashë Toptani. Së bashku me ta luftonin edhe qytetarët shkodranë, për të cilët tani rreziku kryesor nuk ishte Turqia, por Mali i Zi. Forcat rezerviste të vullnetarëve shqiptarë kanë qenë gjithsej 17 batalione, një nga të cilët edhe batalioni i Dibrës. Një ndër udhëheqësit kryesorë të forcave vullnetare dibrane ka qenë Dine Hoxha. Lufta zgjati 6 muaj. Në këto luftime dhanë jetën 114 dibranë, midis tyre edhe shumë nga fisi Ndregjoni ku Dineja ishte nip. (“Ndregjonët”, Xh.Martini, faqe 71-72″.

 

Miqësia me Esat Pashën

 

Dine Hoxha kishte influencë në Dibrën e Poshtme, ku kishte gjithë rrethin e tij miqësor. Por ai kishte miqësi edhe me Zogollin e Matit. Dihet tashmë se Esat Pasha ishte daja i Ahmet Zogut. Pra, për hir të miqësisë me Zogollin, Dineja me 300 luftëtarë ishte vënë në ndihmë dhe në dispozicion të qeverisë dhe të pushtetit të Esat Pashë Toptanit. Por Dineja e njihte Esatin për atdhetar dhe për këtë kishte bindje. Në Shqipërinë e viteve 1912-1918, kur Fuqitë e Mëdha jo vetëm e copëtuan më 1913, por kërkonin ta copëtonin edhe më, veprimet ushtarake të një gjenerali shqiptar si Esat Pashë Toptani ishin të diskutueshme… Premtimi i Esat Pashë Toptanit ishte bashkimi i dy Dibrave dhe krijimi i Shqipërisë etnike. Qyteti i Shkodrës u dorëzua vetëm një muaj pas nënshkrimit të Konferencës së Ambasadorëve në Londër, më 22 mars 1913. Kjo luftë e detyroi këtë Konferencë që Shkodra t’i mbetej Shqipërisë. Edhe gjatë kryengritjes së Haxhi Qamilit ndaj pushtetit të Esat Pashës, Dine Hoxha, vetë i treqind, shkon në Tiranë, Durrës e Fushë Krujë, në ndihmë të Esat Pashës për shtypjen e kësaj kryengritjeje që mori përmasa të mëdha.

Por, “forcat e Esatit, të komanduara nga Xhelal Zogu dhe Dine Hoxha, ikën pa mbaruar ende afati i ultimatumit që kryengritësit u kishin dërguar me fillimin e kryengritjes”, më 30 nëntor 1914.

 

(Arkiva, G.Shpuza, “Kryengritja fshatare e Shqipërisë së Mesme”, faqe 257, botim i vitit 1986)

 

Në luftë me austro-hungarezët

 

Lufta e Parë Botërore pati rrjedhoja tragjike për Shqipërinë, ndonëse kjo nuk ishte pjesëmarrëse në të. Territori i Shqipërisë u bë shesh lufte, ku secila palë përpiqej ta përdorte për të realizuar interesat e veta.

Territori i Dibrës, gjatë Luftës së Parë Botërore, ishte nën pushtimin bullgar. Bullgaria u radhit përkrah fuqive qendrore dhe pushtoi disa toka shqiptare.

Austro-Hungaria nuk i mbajti premtimet për sigurimin e pavarësisë së Shqipërisë dhe Shqipërinë etnike. Për këto premtime kishin besuar edhe shumë personalitete politike shqiptare të kohës.

“Një ndër atdhetarët dibranë që nuk i besoi politikës së Austro-Hungarisë, ishte Dine Hoxha. Kur pa se austro-hungarezët po grabitnin dhe keqtrajtonin popullin, ai me përkrahësit e vet doli në mal. Austro-hungarezët kishin ngritur një Postëkomandë në Qafë Murrë. Kjo kishte për detyrë që të siguronte rendin dhe qetësinë, të merrte nga populli me dëshirë ose me forcë, ato prodhime bujqësore dhe blegtorale për të cilat kishte nevojë ushtria e huaj. Ushtarët filluan të terrorizonin malësorët, ngaqë ata nuk dorëzonin “detyrimet”. Radha për shlyerjen e tyre kishte ardhur në Lukan. Dine Hoxha mobilizoi burrat e Katër Grykëve, që t’u binin me armë austro-hungarezëve. Malësorët iu përgjigjën thirrjes së Dines. Ata rrëmbyen armët dhe u bashkuan me të. Luftëtarët shqiptarë u pozicionuan në Qafë të Lukanit, ku u ndez beteja me ushtrinë e huaj. Ajo zgjati disa orë dhe Komandanti i ushtrisë austro-hungareze u detyrua të dorëzohej së bashku me ushtarët”.

Dine Hoxha dhe Llan Destan Ndregjoni, me forcat që kishin nën komandë, vrapuan për në Lis të Matit ku sulmuan një divizion austro-hungarez, të cilin e detyruan të largohej në drejtim të Milotit, Shkodrës dhe Malit të Zi.

Luftëtarët dibranë u furnizuan me armë dhe municione të reja luftarake.

 

(XH.M., cituar më lart)

 

Përballë qëllimeve shoviniste të Serbisë

 

Me mbarimin e Luftës së Parë Botërore, më 10 tetor 1918, ushtritë serbe hynë në Tiranë me pretekstin se do të dilnin matanë lumit të Matit për të përzënë austro-hungarezët, por, në të vërtetë, ata kishin për qëllim të dilnin në Durrës dhe të okuponin të gjithë Shqipërinë e Mesme.

Përsa i përket territorit të Dibrës, trupat serbe nuk u ndalën as para kufirit të vitit 1913, por zunë vijën Kaptinë e Martaneshit-Qafë Buall-Lanë e Lurës dhe duke vazhduar nëpër malet drejt Veriut, okupuan gjithë Dibrën.

Në këto rrethana, atdhetarët dibranë u organizuan për t’i dëbuar me forcën e armëve pushtuesit jugosllavë. Dine Hoxha dhe Llan Destan Ndregjoni mobilizuan popullin që të luftonte për lirinë e Atdheut.

Me Dine Hoxhën ishin shumë Ndregjonas dhe malësorë të tjerë të Katër Grykëve.

 

Miqësi e prishur me Esat Pashën

 

Qëllimet shoviniste serbe, jo vetëm një herë kanë synuar nënshtrimin e zonave kufitare, përfshi edhe Dibrën. Por Dine Hoxha, me parinë e drejtues të tjerë të rezistencës vihen në ballë të qëndresës. Në takimin e zhvilluar, mes të tjerave, Dine Hoxha tha: “Rrugë për serbin në Dibër nuk ka, veçse kur të kalojë mbi trupat tona!”. (AQSH, Dosja “Rezistenca e Dibrës ndaj pushtimit serb)

Qeveria e Beogradit, për të realizuar qëllimet e saj, jo vetëm në Dibër, por në të gjithë Luginën e Drinit të Zi, rekrutoi, jo me shumë vështirësi, Esat Pashë Toptanin i cili kishte një influencë të padiskutueshme në Shqipërinë e Mesme. Beu Toptanas, me ndihmën e jugosllavëve dhe sigurisht për qëllimet e tyre, realizoi aspiratat e tij, duke formuar dhe një Qeveri të Përkohshme, e cila shtrihej në Shqipërinë e Mesme. Duke qenë tërësisht e painformuar për qëllimet e mbrapshta të Esat Pashë Toptanit, shumë nga paria e Dibrës fillimisht nisën bashkëpunimin me të. Fillimisht, Halit Lleshi, Tafë Kaziu, Osman Mema e Dine Hoxha dhe më vonë edhe të tjerë u lidhën me Esatin, i cili e dinte fare mirë se po të kishte parinë me vete, do të gjente mbështetje dhe në masat e gjera popullore.

Dine Hoxha, i njohur për mendjemprehtësinë dhe largpamësinë e tij prej filozofi popullor, jo se besonte dhe aq shumë tek beu Toptanas, por asokohe e shihte lidhjen e përkohshme me të, si një alternativë të besueshme për të realizuar aspiratat për një Shqipëri etnike. Krisja e parë mes Dine Hoxhës dhe Esat Pashë Toptanit nisi kur me porosi të këtij të fundit, përfaqësues të parisë së Dibrës si Halit Lleshi, Tafë Kaziu, Murat Kaloshi, Selim Noka, Selman Alia dhe vetë Dineja, u nisën nga Durrësi dhe arritën në Lisivalle.

Mbasi hëngrën drekë, Halit Lleshi iu drejtua Elez Isufit:

- Elez aga, na ka dërgue Esat Pasha tek ju. Pasha ju ban selam dhe kërkon t’i lamë një rrugë të lirë në Dibër serbit, që të tërhiqet dhe të dalë në Durrës. Ai kërkon vetëm rrugë, as strehë, as shtrat. Elezi e pyeti: – A serbi apo pasha e kërkon këtë rrugë? – Serbi, – tha Haliti, – pasi pasha nuk do që të derdhet gjak. Ai e kërkon këtë, që të mos detyrohet ushtria serbe të hyjë me përdhunue n’cullë e n’gra! – T’i bani selam Pashës, – ia preu gjithë inat Elezi, – se Dibra asht shkel e djeg disa herë nga serbët dhe Esat Toptanit nuk i ka qarë zemra për Dibrën. E sa për cullët e gratë e Dibrës i thoni Pashës, se serbi nuk ka për t’u parë as shpinën, por të ruajë të vetët, se do t’u hiqen edhe brekët! Rrugë për serbin në Dibër nuk ka, veçse kur të kalojë mbi trupat tona. Dibranët merren vesh me dy fjalë… Ra heshtja. Haliti kërkoi ta thyente me ndihmën e parisë. Sufa heshtte kokulur dhe qeshte nën mustaqe. Heshtjen e prishi Tafë Kaziu.

- Duam apo nuk duam, serbi do të kalojë. Ne ia kemi dhanë fjalën Pashës.

- Ti, – ia ktheu Elezi, – ia ke dhanë me kohë fjalën serbit, por jo Dibra. Po, a nuk më thue, sa pare të ka dhanë serbi për këtë, meqenëse e paske marrë kaparin? Prisni të merrni kusurin kur të kalojë në Qafë Murrë!

 

Miqësia me Elez Isufin

 

…Pas pak, Haliti kërkoi leje me dalë. Rrugës, Tafë Kaziu i tha Halitit:

- Na preu Elezi.- Dine Hoxha, që deri në këto momente veçse kishte heshtur, ia ktheu: – Mos u tremb, or Tafë Kaziu! Qitja fishekët pushkës, se Elez Isufi nuk ka pre ndonjë mik brenda.

Takimi me Elez Isufin, për Dine Hoxhën, është mëse i nevojshëm. Kjo qe krisja e majorit muhurrak me Esat Pashën. Divorcin përfundimisht do ta bënte para 13 qershorit 1920, kohë kur u vra Esat Pashë Toptani. Ishte koha kur krerët e Dibrës po përgatiteshin për kryengritjen e përgjithshme, e zgjuarsia, urtia e trimëria e Dine Hoxhës kërkohej me patjetër.

“Kohë e humbur për mua ajo që kam qëndruar larg Elez Isufit”,- u thoshte Dineja shpesh fshatarëve të tij. Është trim dhe atdhetar, dhe askush nuk është i humbur kur rreshtohet në të njëjtën llogore me të. Kjo periudhë përkon dhe me miqësinë e re që lidhi Dine Hoxha me Elez Isufin.

Qeveria e dalë nga Kongresi i Lushnjës brenda një kohe shumë të shkurtër, kishte arritur rezultate të mëdha në përpjekjet për bashkimin kombëtar dhe administrimin e vendit. (Arkiva, “Lufta e Dibrës 1920″ – B.Xhafa, faqe 46-47, 126)

 

Kryengritja e 1920-ës, Dine Hoxha në ballë

 

“Jo 13 000 veta, por edhe 13 milionë ushtarë po të keni, ne e kemi da mendjen me ba pushkë, se me duar në brez nuk do të rrimë!”,- qe vendosmëria dibrane përballë pushtuesit, në gojën e Dine Hoxhës.

“Në korrik 1920, kur ishte duke vazhduar lufta e Vlorës, nënkolonel Ramiz Dibra, senatori i Dibrës, Ramiz Daci dhe Jashar Erebara shkojnë nga Tirana në Dibër. Bëhej një mbledhje në katundin Arras, ku morën pjesë të gjithë krerët e arratisur e jo të arratisur: Ramiz Dibra, Elez Isufi, Dine e Izet Maqellara, Ramiz Daci, Shaqir e Dine Dema, Dine Hoxha, Selim Noka, Murat Kaloshi, Dervish Lusha, etj., në të cilën bisedohet çështja e një aksioni kundër Jugosllavisë, pa u këshilluar me Qeverinë.

Qëllimi i këtij aksioni, ishte të detyrohej Jugosllavia të tërhiqej në kufijtë e 1913 dhe, përveç kësaj, të lirohej edhe Dibra thjesht shqiptare, përndryshe dibranët do të luftonin për këtë qëllim, njëlloj siç luftonin vlonjatët për Vlorën, mbasi për Dibrën nuk mendonte as Qeveria, as edhe viset e tjera të Shqipërisë. U bisedua mbi koordinimin e forcave në një shtab të përbashkët dhe u caktua Elez Isufi si Komandant i Përgjithshëm. U vendos data e kryengritjes dhe u caktuan sektorët e vendosjes së forcave. Dine Hoxha lajmëroi komandantin jugosllav që ta lironte Dibrën shqiptare, por ai iu përgjigj: “Kjo i është lënë Jugosllavisë dhe nuk e lirojmë. Në rast se sulmoni, dijeni mirë se do t’ju presim me armë. Ushtria ime përbëhet prej 13000 vetave”. “Jo 13 000 veta, por edhe 13 milionë ushtarë po të keni, ne e kemi da mendjen me ba pushkë, se me duar në brez nuk do të rrimë!”.

Përgjigjja flakë për flakë e Dine Hoxhës e hutoi për një çast komandantin jugosllav. “Më 18:20, në mëngjes, filloi kryengritja në Lugjapravë-Shumbat prej Sufë Xhelilit: tek Ura e Lushës, prej Dervish Lushës e Murat Kaloshit; në Cap të Brezhdanit, prej Dine Hoxhës; në Grykë të Vogël, prej Demajve e Dan Camit”.

 

Ultimatumi për gjeneralin serb

 

Vetëm dy ditë na ndanin nga data 15 Gusht 1920, kur tek vendi i quajtur Ferra e Pashës u mbajt Kuvendi i Arrasit, një kuvend i madh burrash që nuk ishte mbajtur herë tjetër.

Në të nuk merrte pjesë vetëm paria e Dibrës, por dhe 700-800 burra të tjerë.

Banorët e zonës, kuvende të tilla kishin dëgjuar vetëm në legjenda.

Në Kuvend merrnin pjesë burrat e Dibrës (“Tigrat” e Dibrës – i quajti E.Durham): Ramiz Bej Dibra, Dine Bej Maqellara, Izet Bej Maqellara (bejlerët e Maqellarës), Ramiz Daci, Jashar Erebara, Ismail Strazimiri, Dine Hoxha (Hajredin Aga-Muhurri), Selman Alia (Fushë Alie), Selë Bajraktari (Arras), Selim Noka, Haxhi Noka (Grykë Nokë), Murat Kaloshi, Avdi Kaloshi, Sali e Selim Kaloshi (Sinë), Dan Cami, Selman e Hakik Mena (Bajraktari i Lurës), Llan Destani (Lukan), Kurt e Dik Spata (Grykë Nokë), Ali Tahiri (Pira-Muhurr) e shumë burra të tjerë me zë nga të gjitha trevat e Dibrës. Kishte përfaqësues nga Daci i Kalisit e Lita i Ploshtanit, por dhe nga paria e Matit. Kuvendi bashkoi malësorët luftëtarë dhe i dërgoi mesazhin gjeneralit serb. “Do të lini kokën në trojet tona!”. (“Ballafaqime Politike”, faqe 159 – S.Vllamasi)

Erdhi përballja e armatosur. Sipas burimeve serbe, numri i përgjithshëm i kryengritësve shqiptarë që kryen mësymjen mbi trupat jugosllave e mercenare më 13-15 gusht 1920, arrinte në 4000 vetë dhe ishin nën komandën e Ramiz Beut, Elez Isufit, Dine Hoxhës dhe Dine Beut (Maqellarë), kurse fshatarët vendas, të cilët ngriheshin në kryengritje me afrimin e kolonave kryengritëse, komandoheshin nga paria e tyre: Murat Kaloshi, Selim Noka, Musatafa Kurtishi, Serdar Feta Beu, etj. (AM, Skopje, Pov.br.730, 24.08.1920, Debar).

 

Këshilltari më i afërt i mbretit Zogu I

 

“Duhet secili nga ne me e vendos një gur në themelet e këtij shteti, se nesër brezat që do të vijnë, do të na urojnë. Ndryshe, mallkimi i tyre, edhe pse kemi vdekur, do të bjerë mbi ne”,- i thoshte shpesh Dine Hoxha, parisë së Dibrës. Pas vitit 1920, gjendja politike në Shqipëri ishte disi e turbullt. Paritë e vendit dhe familjet e mëdha nuk vendosnin dot se nga të qëndronin.

Në dhjetor të vitit 1924 vritet Elez Isufi, një figurë shumë e njohur në Dibër dhe në gjithë Shqipërinë. Për Dibrën dhe dibranët, kjo ishte një humbje e madhe. Dine Hoxha do të shprehej: “Mos më vini re në qoftë se do të përlotem! E kisha më tepër se mik”. (Arkiva e Muzeut Dibër).

Në këtë kohë, Ahmet Zogu ishte bërë faktor politik, ndërsa dibrani i urtë dhe i zgjuar Dine Hoxha i kishte ndjekur hap pas hapi lëvizjet e tij. Si përfundim, i dha besën e dibranit për të mos e “tradhtuar”, veçse ditën kur do të mbyllte sytë njëherë e përgjithmonë. Për Ahmet Zogun, Major Dine Hoxha nuk ishte vetëm një ushtarak rezervë me përvojë, por dhe një këshilltar tepër i besuar.

Në vitin 1928, Shqipëria u shpall Monarki dhe Ahmet Zogu, Mbret i shqiptarëve. Ky nuk ishte vendim i një pjese të Parlamentit të atëhershëm, por dhe një miratim i shumë prej parive të vendit.

Paria e Dibrës e përkrahu pothuajse unanimisht vendimin e Parlamentit. Dine Hoxha mundohej tashmë të bindte edhe të lëkundurit në Dibër, se vetëm monarkia dhe Ahmet Zogu si monark mund ta bëjnë Shqipërinë shtet. Deri më tani, shqiptarët kishin vuajtur të kishin shtetin e tyre. Lidhjet e vjetra të tij me Ahmet Zogun u forcuan edhe më shumë.

 

Fjalëpeshë në Oborrin e Mbretit

 

Kështu, profesorit popullor të urtë e të zgjuar iu hap rruga për në Tiranë. Dine Hoxha do të ishte i pranishëm edhe në takimet e ngushta, edhe në drekat e darkat ceremoniale që shtronte Ahmet Zogu. Këshillat e tij, kishin vlerë të padiskutueshme në Pallatin Mbretëror. Falë zgjuarsisë, urtisë dhe alegorisë dibrane të përdorur me mjaft delikatesë, ai qe i aftë të përballonte situata të ndërlikuara, të zgjidhte konflikte dhe të parandalonte gjakderdhje. Këto veti dhe mjaft të tjera si këto e justifikonin besimin që kishte Ahmet Zogu për Dine Hoxhën…

“Ahmet Zogu e ka da mendjen me e ba Shqipninë shtet e ne shqiptarëve me na afrue sa ma shumë me Perëndimin. Ky është taman burrë kombi. Duhet secili nga ne me e vendos një gur në themelet e këtij shteti, se nesër brezat që do të vijnë, do të na urojnë. Ndryshe, mallkimi i tyre, edhe pse kemi vdekur, do të bjerë mbi ne”,- i thoshte shpesh Dine Hoxha parisë së Dibrës.

Vendosmëria për të qëndruar krah Zogut dhe për t’u bërë një përkrahës kryesor i tij, ishte e lartë. Kjo dukej dhe nga puna bindëse që Dine Hoxha kishte bërë jo vetëm në Muhurr e Katër Grykët, por në gjithë zonën e Dibrës. Dashamirësit dhe mbështetësit e Monarkisë tashmë në Dibër ishin shtuar dhe të gjithë ishin të bindur se vetëm me Ahmet Zogun në Fronin Mbretëror, Dibra dhe dibranët mund të shikonin më tepër se dritarja e shtëpisë së tyre.

 

Shtypi i kohës, për rolin e Dines në Oborrin Mbretëror

 

Në qoftë se gjatë regjimit të Ahmet Zogut, mjaft nga gazetat e pavarura shkruanin për njerëzit që i qëndronin pranë si “dallkaukët e kombit”, “sahanlëpirësit”, “servilët”, “mjeranët e politikës”, Dine Hoxhën nuk mundën ta etiketojnë si të tillë. Shumë nga faqet e shtypit të kohës, shkruanin me shumë rezerva për të. Vlerësimet ishin nga më të ndryshmet, si: “Dibrani mendjendritur”, “Sokrati pa shkollë”, “Mbreti këshillohet nga plaku i zgjuar i Dibrës”, etj. Debati që në atë kohë Dine Hoxha bëri me Kontin Çiano, la mbresa jo vetëm tek të pranishmit, por zgjoi kureshtjen edhe tek të huajt. Njëlloj si atëherë, më 14 Gusht 1920, me Gjeneralin serb. Në një darkë që kishte shtruar për nder të tij, Ahmet Zogu pyeti:

- Or Dine, ne kemi luftue bashkë tek Shkalla e Deshëve. Unë të kam dashtë dhe ti më ke falur një nga trimat e t’u më të mirë që ke patur. A do të më thuesh në sytë e nanës teme, si burrat: A ke mendue ndonjëherë të më zash vendin?! – Po, – tha Dineja, – unë kam mendue për ty. Në qoftë se do të të shkulnin nga Tirana, unë do të merresha me shtëpinë time, do të bëhesha zot i shtëpisë time dhe do të merresha me qetë.

E ëma e Zogut u zemërua shumë dhe i foli ashpër të birit:

- Bir, shtizat nuk mund t’i fusin të tjerët! Dine Hoxha shpon malin dhe jo thasët. Dine Hoxha është ushtar i Shqipërisë, në vijë të parë, sa herë që të shkelë hasmi në trojet tona dhe është mbret i mbretërve, dhe rrin mbret në kullën e tij… – E dëgjon! – i tha Dineja Zogut. Mbretërit që tremben, nuk flenë rehat se mos iu marrin fronin, vdesin para kohe. Unë dëshiroj të rrosh. Dine Hoxha e Murat Kaloshi, kurrë nuk do të ta marrin fronin ty, por do ta forcojnë atë. Ahmet Zogu kishte idenë se Dine Hoxha e Murat Kaloshi shkonin keq me njëri-tjetrin dhe kur dëgjoi se Dine Hoxha e Murat Kaloshi ishin një “pendë qe” që mund të hapnin hulli edhe në shkëmb, u ngrit në këmbë e thirri me të madhe: – “Hej, bre, Dine, si nuk ma mësuet gjuhën e Nantë Maleve të Dibrës!”

- Gjuhën e Nëntë Maleve tona e ka dijtë baba yt dhe Hoxha i Stambollit, tek i cili falej vetë Sulltani, – u përgjigj Dineja. Më pas, filozofi popullor dibran i tha Mbretit:

- Më vjen keq, Madhëri, se më duket se nuk e din nga je.

Ti je nga kulla e Gjon Zogut, që e ka vendin midis Muhurrit e Sinjës, që edhe sot quhet Kulla e Zogut. Është vetë Skënderbeu që solli të parët e tu si sundimtarë të Matit, që të mbrohej Shkalla e Deshëve kur Dibra të binte në dorë të pushtuesit serb, që nuk ra kurrë. Dibra të pru Mbret dhe nuk e di se cilët bajloza do të vijnë ta marrin fronin që të kemi dhëne ne. Në qofsha gjallë, do vritem ballë për ballë me bajlozat.

- Dëgjo, or bir! – ndërhyri e ëma e Mbretit.- Qofsha a mos qofsha unë, Dibra nuk ka me e dorzue kurrë Shqipërinë. Dibra ka për derë Dine Hoxhën…

 

(Gazeta “Universal”, shtator 1994)

 

E vetmja pakënaqësi ndaj mbretit

 

Në kohën kur Ahmet Zogu do të martohej me Geraldinën, ai pyeti shumë vetë nga këshilltarët e tij.

Pyeti edhe Dine Hoxhën.

- Si thua ti, Dine, a ta marr për grua Princeshën hungareze?

Dineja nuk bëzani.

E pyeti përsëri.

Dineja, më në fund, foli:

- Merre, or mbret, merre Geraldinën, por me atë ti do të lindësh një djalë dhe djali, kur të rritet, do të kërkojë dajat e vet! Merre, or Mbret! Dine Hoxha e paska të vështirë me të këshillue sot…

 

Dine Hoxha në krye të 13 mijë luftëtarëve përballë ushtrisë pushtuesve serbe

 

Dine Hoxha Nr. 2

 

Atentati ndaj Mbretit në Vjenë

 

Si e shpëtoi Zogun, Dine Hoxha

 

Alegoria e hollë dhe brilante e Dine Hoxhës, ka bërë të mundur që mbreti Zog t’i shpëtojë për mrekulli atentatit në Vjenë… Dhe konkretisht, ja si ka ndodhur, treguar nga goja e Isuf Peçit, shofer i Ahmet Zogut. Në shtëpinë e Dine Hoxhës vjen Konsulli jugosllav, pikërisht në periudhën kur Zogu ndodhej në Vjenë për konsultë mjekësore. Me buzë në gaz, i huaji pyeti Dine Hoxhën: – Pas Zogut, kush do të jetë Mbret në Shqipëri? E Dine Hoxha, tepër i zgjuar, duke kuptuar gjithçka, flakë për flakë përgjigjet: – Pas Zogut, në Shqipëri nuk ka Mbret. Duke u ndarë ftohtë me Konsullin jugosllav, drejt Vjenës, Dine Hoxha nisi këtë telegram: “Ahmet Bej Zogut, Hotel “Imperial”, Vjenë: “Paria e këtushme ka vendosur me therë kaun e madh. Mos i leni ta therin. Me shnet, Dine Hoxha!”.

(Arkiva. Kujtime të Isuf Peçit, shofer i Ahmet Zogut)

 

“Letër. Fort i dashtuni, zotni Jashar Erebara! Po ju pyes për shëndetin e zotnisë tuej. Ka dashtë Allahu edhe na jemi mirë. Për sa më shkruejshi, ju faleminderit. Prefektura nuk interesohet për çështjen tonë. Ato rrogat i marrin rregullisht. Ne nuk jemi mësue me kotakçillëqe e për këtë kemi vendosë me dhanë dorëheqjen. Këtu kishte çrregullime të mëdha, në çdo pikëpamje. Prefekti ju thoshte katundarëve që martohuni pa kryer formalitetet ligjore. Veçanërisht ju lutemi, së bashku me zotin Dine Hoxha, që të keni mirësinë me ba mundimin deri në Ministrinë e Punëve Botnore me kërkue rezultatin që është dhënë për punëtorët (mjeshtrit) që kanë përgadit urën e Muhurrit, e cila është shumë e nevojshme për këto katunde.

Keni ba një sevap shumë të madh në plotësimin e kësaj çështje.

Zoti Dine Hoxha ju komunikon të falat e tij. Me nderime, Hashim Harkani.

 

(AQSH, Dosja 12/2, faqe 44)

 

——————————————————————-

 

Ekskluzive/ Pjesa e dytë e studimit të Halil Ramës e Shaqir Skarës për patriotin Dine Hoxha, i cilësuar si “Filozofi popullor i Ahmet Zogut”, jepen fragmente të jetës e aktivitetit të gjërë të këtij atdhetari, i lënë në harresë gjatë viteve të diktaturës jo vetëm se vinte nga një familje e njohur bajraktare, por se shërbeu për shumë vite si këshilltar në Oborrin e Mbretit.

 

(Vijon)

 

Arkivat dhe dëshmitë tregojnë se këshillat e Dine Hoxhës për Zogun, kurdoherë kanë qenë të sakta dhe në të mirë të punëve. Ndërsa qëndresa e njohur e Hoxhës bashkë me patriotë të tjerë dibranë e më gjërë, ishte një nga faktorët e rëndësishëm për mbrojtjen e trojeve nga ushtria pushtuese serbe.

 

Miqësia me Elez Isufin

 

…Pas pak, Haliti kërkoi leje me dalë. Rrugës, Tafë Kaziu i tha Halitit:

- Na preu Elezi.- Dine Hoxha, që deri në këto momente veçse kishte heshtur, ia ktheu: – Mos u tremb, or Tafë Kaziu! Qitja fishekët pushkës, se Elez Isufi nuk ka pre ndonjë mik brenda.

Takimi me Elez Isufin, për Dine Hoxhën, është mëse i nevojshëm. Kjo qe krisja e majorit muhurrak me Esat Pashën. Divorcin përfundimisht do ta bënte para 13 qershorit 1920, kohë kur u vra Esat Pashë Toptani. Ishte koha kur krerët e Dibrës po përgatiteshin për kryengritjen e përgjithshme, e zgjuarsia, urtia e trimëria e Dine Hoxhës kërkohej me patjetër.

“Kohë e humbur për mua ajo që kam qëndruar larg Elez Isufit”,- u thoshte Dineja shpesh fshatarëve të tij. Është trim dhe atdhetar, dhe askush nuk është i humbur kur rreshtohet në të njëjtën llogore me të. Kjo periudhë përkon dhe me miqësinë e re që lidhi Dine Hoxha me Elez Isufin.

Qeveria e dalë nga Kongresi i Lushnjës brenda një kohe shumë të shkurtër, kishte arritur rezultate të mëdha në përpjekjet për bashkimin kombëtar dhe administrimin e vendit. (Arkiva, “Lufta e Dibrës 1920″ – B.Xhafa, faqe 46-47, 126)

 

Kryengritja e 1920-ës, Dine Hoxha në ballë

 

“Jo 13 000 veta, por edhe 13 milionë ushtarë po të keni, ne e kemi da mendjen me ba pushkë, se me duar në brez nuk do të rrimë!”,- qe vendosmëria dibrane përballë pushtuesit, në gojën e Dine Hoxhës.

“Në korrik 1920, kur ishte duke vazhduar lufta e Vlorës, nënkolonel Ramiz Dibra, senatori i Dibrës, Ramiz Daci dhe Jashar Erebara shkojnë nga Tirana në Dibër. Bëhej një mbledhje në katundin Arras, ku morën pjesë të gjithë krerët e arratisur e jo të arratisur: Ramiz Dibra, Elez Isufi, Dine e Izet Maqellara, Ramiz Daci, Shaqir e Dine Dema, Dine Hoxha, Selim Noka, Murat Kaloshi, Dervish Lusha, etj., në të cilën bisedohet çështja e një aksioni kundër Jugosllavisë, pa u këshilluar me Qeverinë.

Qëllimi i këtij aksioni, ishte të detyrohej Jugosllavia të tërhiqej në kufijtë e 1913 dhe, përveç kësaj, të lirohej edhe Dibra thjesht shqiptare, përndryshe dibranët do të luftonin për këtë qëllim, njëlloj siç luftonin vlonjatët për Vlorën, mbasi për Dibrën nuk mendonte as Qeveria, as edhe viset e tjera të Shqipërisë. U bisedua mbi koordinimin e forcave në një shtab të përbashkët dhe u caktua Elez Isufi si Komandant i Përgjithshëm. U vendos data e kryengritjes dhe u caktuan sektorët e vendosjes së forcave. Dine Hoxha lajmëroi komandantin jugosllav që ta lironte Dibrën shqiptare, por ai iu përgjigj: “Kjo i është lënë Jugosllavisë dhe nuk e lirojmë. Në rast se sulmoni, dijeni mirë se do t’ju presim me armë. Ushtria ime përbëhet prej 13000 vetave”. “Jo 13 000 veta, por edhe 13 milionë ushtarë po të keni, ne e kemi da mendjen me ba pushkë, se me duar në brez nuk do të rrimë!”

Përgjigjja flakë për flakë e Dine Hoxhës e hutoi për një çast komandantin jugosllav. “Më 18:20, në mëngjes, filloi kryengritja në Lugjapravë-Shumbat prej Sufë Xhelilit: tek Ura e Lushës, prej Dervish Lushës e Murat Kaloshit; në Cap të Brezhdanit, prej Dine Hoxhës; në Grykë të Vogël, prej Demajve e Dan Camit”.

 

Ultimatumi për gjeneralin serb

 

Vetëm dy ditë na ndanin nga data 15 Gusht 1920, kur tek vendi i quajtur Ferra e Pashës u mbajt Kuvendi i Arrasit, një kuvend i madh burrash që nuk ishte mbajtur herë tjetër.

Në të nuk merrte pjesë vetëm paria e Dibrës, por dhe 700-800 burra të tjerë.

Banorët e zonës, kuvende të tilla kishin dëgjuar vetëm në legjenda.

Në Kuvend merrnin pjesë burrat e Dibrës (“Tigrat” e Dibrës – i quajti E.Durham): Ramiz Bej Dibra, Dine Bej Maqellara, Izet Bej Maqellara (bejlerët e Maqellarës), Ramiz Daci, Jashar Erebara, Ismail Strazimiri, Dine Hoxha (Hajredin Aga-Muhurri), Selman Alia (Fushë Alie), Selë Bajraktari (Arras), Selim Noka, Haxhi Noka (Grykë Nokë), Murat Kaloshi, Avdi Kaloshi, Sali e Selim Kaloshi (Sinë), Dan Cami, Selman e Hakik Mena (Bajraktari i Lurës), Llan Destani (Lukan), Kurt e Dik Spata (Grykë Nokë), Ali Tahiri (Pira-Muhurr) e shumë burra të tjerë me zë nga të gjitha trevat e Dibrës. Kishte përfaqësues nga Daci i Kalisit e Lita i Ploshtanit, por dhe nga paria e Matit. Kuvendi bashkoi malësorët luftëtarë dhe i dërgoi mesazhin gjeneralit serb. “Do të lini kokën në trojet tona!”. (“Ballafaqime Politike”, faqe 159 – S.Vllamasi)

Erdhi përballja e armatosur. Sipas burimeve serbe, numri i përgjithshëm i kryengritësve shqiptarë që kryen mësymjen mbi trupat jugosllave e mercenare më 13-15 gusht 1920, arrinte në 4000 vetë dhe ishin nën komandën e Ramiz Beut, Elez Isufit, Dine Hoxhës dhe Dine Beut (Maqellarë), kurse fshatarët vendas, të cilët ngriheshin në kryengritje me afrimin e kolonave kryengritëse, komandoheshin nga paria e tyre: Murat Kaloshi, Selim Noka, Musatafa Kurtishi, Serdar Feta Beu, etj. (AM, Skopje, Pov.br.730, 24.08.1920, Debar).

 

Këshilltari më i afërt i mbretit Zogu I

 

“Duhet secili nga ne me e vendos një gur në themelet e këtij shteti, se nesër brezat që do të vijnë, do të na urojnë. Ndryshe, mallkimi i tyre, edhe pse kemi vdekur, do të bjerë mbi ne”,- i thoshte shpesh Dine Hoxha, parisë së Dibrës. Pas vitit 1920, gjendja politike në Shqipëri ishte disi e turbullt. Paritë e vendit dhe familjet e mëdha nuk vendosnin dot se nga të qëndronin.

Në dhjetor të vitit 1924 vritet Elez Isufi, një figurë shumë e njohur në Dibër dhe në gjithë Shqipërinë. Për Dibrën dhe dibranët, kjo ishte një humbje e madhe. Dine Hoxha do të shprehej: “Mos më vini re në qoftë se do të përlotem! E kisha më tepër se mik”. (Arkiva e Muzeut Dibër).

Në këtë kohë, Ahmet Zogu ishte bërë faktor politik, ndërsa dibrani i urtë dhe i zgjuar Dine Hoxha i kishte ndjekur hap pas hapi lëvizjet e tij. Si përfundim, i dha besën e dibranit për të mos e “tradhtuar”, veçse ditën kur do të mbyllte sytë njëherë e përgjithmonë. Për Ahmet Zogun, Major Dine Hoxha nuk ishte vetëm një ushtarak rezervë me përvojë, por dhe një këshilltar tepër i besuar.

Në vitin 1928, Shqipëria u shpall Monarki dhe Ahmet Zogu, Mbret i shqiptarëve. Ky nuk ishte vendim i një pjese të Parlamentit të atëhershëm, por dhe një miratim i shumë prej parive të vendit.

Paria e Dibrës e përkrahu pothuajse unanimisht vendimin e Parlamentit. Dine Hoxha mundohej tashmë të bindte edhe të lëkundurit në Dibër, se vetëm monarkia dhe Ahmet Zogu si monark mund ta bëjnë Shqipërinë shtet. Deri më tani, shqiptarët kishin vuajtur të kishin shtetin e tyre. Lidhjet e vjetra të tij me Ahmet Zogun u forcuan edhe më shumë.

 

Fjalëpeshë në Oborrin e Mbretit

 

Kështu, profesorit popullor të urtë e të zgjuar iu hap rruga për në Tiranë. Dine Hoxha do të ishte i pranishëm edhe në takimet e ngushta, edhe në drekat e darkat ceremoniale që shtronte Ahmet Zogu. Këshillat e tij, kishin vlerë të padiskutueshme në Pallatin Mbretëror. Falë zgjuarsisë, urtisë dhe alegorisë dibrane të përdorur me mjaft delikatesë, ai qe i aftë të përballonte situata të ndërlikuara, të zgjidhte konflikte dhe të parandalonte gjakderdhje. Këto veti dhe mjaft të tjera si këto e justifikonin besimin që kishte Ahmet Zogu për Dine Hoxhën…

“Ahmet Zogu e ka da mendjen me e ba Shqipninë shtet e ne shqiptarëve me na afrue sa ma shumë me Perëndimin. Ky është taman burrë kombi. Duhet secili nga ne me e vendos një gur në themelet e këtij shteti, se nesër brezat që do të vijnë, do të na urojnë. Ndryshe, mallkimi i tyre, edhe pse kemi vdekur, do të bjerë mbi ne”,- i thoshte shpesh Dine Hoxha parisë së Dibrës.

Vendosmëria për të qëndruar krah Zogut dhe për t’u bërë një përkrahës kryesor i tij, ishte e lartë. Kjo dukej dhe nga puna bindëse që Dine Hoxha kishte bërë jo vetëm në Muhurr e Katër Grykët, por në gjithë zonën e Dibrës. Dashamirësit dhe mbështetësit e Monarkisë tashmë në Dibër ishin shtuar dhe të gjithë ishin të bindur se vetëm me Ahmet Zogun në Fronin Mbretëror, Dibra dhe dibranët mund të shikonin më tepër se dritarja e shtëpisë së tyre.

 

Shtypi i kohës, për rolin Dines në Oborrin Mbretëror

 

Në qoftë se gjatë regjimit të Ahmet Zogut, mjaft nga gazetat e pavarura shkruanin për njerëzit që i qëndronin pranë si “dallkaukët e kombit”, “sahanlëpirësit”, “servilët”, “mjeranët e politikës”, Dine Hoxhën nuk mundën ta etiketojnë si të tillë. Shumë nga faqet e shtypit të kohës, shkruanin me shumë rezerva për të. Vlerësimet ishin nga më të ndryshmet, si: “Dibrani mendjendritur”, “Sokrati pa shkollë”, “Mbreti këshillohet nga plaku i zgjuar i Dibrës”, etj. Debati që në atë kohë Dine Hoxha bëri me Kontin Çiano, la mbresa jo vetëm tek të pranishmit, por zgjoi kureshtjen edhe tek të huajt. Njëlloj si atëherë, më 14 Gusht 1920, me Gjeneralin serb. Në një darkë që kishte shtruar për nder të tij, Ahmet Zogu pyeti:

- Or Dine, ne kemi luftue bashkë tek Shkalla e Deshëve. Unë të kam dashtë dhe ti më ke falur një nga trimat e t’u më të mirë që ke patur. A do të më thuesh në sytë e nanës teme, si burrat: A ke mendue ndonjëherë të më zash vendin?! – Po,- tha Dineja, – unë kam mendue për ty. Në qoftë se do të të shkulnin nga Tirana, unë do të merresha me shtëpinë time, do të bëhesha zot i shtëpisë time dhe do të merresha me qetë.

E ëma e Zogut u zemërua shumë dhe i foli ashpër të birit:

- Bir, shtizat nuk mund t’i fusin të tjerët! Dine Hoxha shpon malin dhe jo thasët. Dine Hoxha është ushtar i Shqipërisë, në vijë të parë, sa herë që të shkelë hasmi në trojet tona dhe është mbret i mbretërve, dhe rrin mbret në kullën e tij… – E dëgjon! – i tha Dineja Zogut. Mbretërit që tremben, nuk flenë rehat se mos iu marrin fronin, vdesin para kohe. Unë dëshiroj të rrosh. Dine Hoxha e Murat Kaloshi, kurrë nuk do të ta marrin fronin ty, por do ta forcojnë atë. Ahmet Zogu kishte idenë se Dine Hoxha e Murat Kaloshi shkonin keq me njëri-tjetrin dhe kur dëgjoi se Dine Hoxha e Murat Kaloshi ishin një “pendë qe” që mund të hapnin hulli edhe në shkëmb, u ngrit në këmbë e thirri me të madhe: – “Hej, bre, Dine, si nuk ma mësuet gjuhën e Nantë Maleve të Dibrës!”.

- Gjuhën e Nëntë Maleve tona e ka dijtë baba yt dhe Hoxha i Stambollit, tek i cili falej vetë Sulltani, – u përgjigj Dineja. Më pas, filozofi popullor dibran i tha Mbretit:

- Më vjen keq, Madhëri, se më duket se nuk e din nga je.

Ti je nga kulla e Gjon Zogut, që e ka vendin midis Muhurrit e Sinjës, që edhe sot quhet Kulla e Zogut. Është vetë Skënderbeu që solli të parët e tu si sundimtarë të Matit, që të mbrohej Shkalla e Deshëve kur Dibra të binte në dorë të pushtuesit serb, që nuk ra kurrë. Dibra të pru Mbret dhe nuk e di se cilët bajloza do të vijnë ta marrin fronin që të kemi dhëne ne. Në qofsha gjallë, do vritem ballë për ballë me bajlozat.

- Dëgjo, or bir! – ndërhyri e ëma e Mbretit.- Qofsha a mos qofsha unë, Dibra nuk ka me e dorzue kurrë Shqipërinë. Dibra ka për derë Dine Hoxhën…

 

(Gazeta “Universal”, shtator 1994)

 

E vetmja pakënaqësi ndaj mbretit

 

Në kohën kur Ahmet Zogu do të martohej me Geraldinën, ai pyeti shumë vetë nga këshilltarët e tij.

Pyeti edhe Dine Hoxhën.

- Si thua ti, Dine, a ta marr për grua Princeshën hungareze?

Dineja nuk bëri zë.

E pyeti përsëri.

Dineja, më në fund, foli:

- Merre, or mbret, merre Geraldinën, por me atë ti do të lindësh një djalë dhe djali, kur të rritet, do të kërkojë dajat e vet! Merre, or Mbret! Dine Hoxha e paska të vështirë me të këshillue sot…

 

(Fund)

 

Som…..

 

U vendos data e kryengritjes dhe u caktuan sektorët e vendosjes së forcave. Dine Hoxha lajmëroi komandantin jugosllav që ta lironte Dibrën shqiptare, por ai iu përgjigj: “Kjo i është lënë Jugosllavisë dhe nuk e lirojmë. Në rast se sulmoni, dijeni mirë se do t’ju presim me armë. Ushtria ime përbëhet prej 13000 vetave”. “Jo 13 000 veta, por edhe 13 milionë ushtarë po të keni, ne e kemi da mendjen me ba pushkë, se me duar në brez nuk do të rrimë!”.

“Duhet secili nga ne me e vendos një gur në themelet e këtij shteti, se nesër brezat që do të vijnë, do të na urojnë. Ndryshe, mallkimi i tyre, edhe pse kemi vdekur, do të bjerë mbi ne”,- i thoshte shpesh Dine Hoxha, parisë së Dibrës. Pas vitit 1920, gjendja politike në Shqipëri ishte disi e turbullt. Paritë e vendit dhe familjet e mëdha nuk vendosnin dot se nga të qëndronin.

Mbi debatin për Skënderbeun

19/07/2014 Lini një koment

Prof. Dr. Husamedin FERAJ

 

MBI DEBATIN PËR SKËNDERBEUN

Dr. Husamedin Feraj

Dr. Husamedin Feraj

Debati për mendimin politik të Skënderbeut është i hershëm. Orientimi i tij politik është vënë në dyshim dhe madje është kundërshtar nga një pjesë e shqiptarëve që për të gjallë dhe gjatë kohës së veprimtarisë së tij si nga Hamza Kastrioti, Dukagjinasit, Moisi Golemi etj., dhe ka vazhduar deri në ditët e sotme. Në dy vitet e fundit ky debat është rikthyer.

Shkas për rikthimin e debatit u bë libri politik “Skicë e mendimit politik shqiptar” botuar në Tiranë më 1998, por shkak edhe më i rëndësishëm janë rrethanat politiko-shoqërore shqiptare, konflikti shqiptaro-serb e shqiptaro-grek, ndryshimi i sistemit politik në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoni dhe përgjithësisht reflektimi i shqiptarëve mbi qenjësimin e vet politik të sotëm dhe të kaluar si përpjekje për të kuptuar gjendjen e vet të sotme dhe për të dhënë zgjidhje në rrethanat e sotme. Për të hyrë drejtpërdrejtë në temë, konteksti i debatit dhe çka thuhet në libër, megjithëse është element i rëndësishëm i kuptimit të këtij debati, do të lihet për në fund. Tani ia vlen të përmendet vetëm një moment sqarues:

kundër përshkrimit në libër të mendimit politik në periudhën e Skënderbeut janë shprehur vetëm nivele të ulëta mendore, kryesisht në gazeta si “Zëri i Kosovës”, “Balli Kombëtar” (i Abaz Ermenjit) dhe ndonjë organ tjetër i këtij niveli, ndërsa profesionistët, studiuesit ose kanë heshtur, ose e kanë vlerësuar pozitivisht librin. Prandaj përfshirja në këtë debat u bë e nevojshme për të sistemuar debatin, për të vënë rregull së paku përshkrues, sepse duke pasur nivel të ulët mendor, debatuesit i kanë bërë rrëmujë argumentet e veta. Kjo do të ketë rrjedhojë ndër të tjera përpjekjen time për t’u ulur në nivelin e kritikëve dhe shmangien e disa karakteristikave të debatit profesional si referimet tek autorët e burimet, heqjen e përkufizimit të koncepteve, mospërmendjen e problemeve njohëse dhe epistemologjike, mungesën e shqyrtimit të teorive ndihmëse, metodologjisë etj., etj. Argumentet e paraqitura në debat nuk janë të miat, janë të shpërndara nëpër autorë të ndryshëm, ndërsa merita ime është vetëm të përshkruaj qartë dhe në mënyrë të sistemuar debatin e shpërndarë. Debati zhvillohet ndërmjet dy qasjeve: njëra qasje ngul këmbë se Skënderbeu nuk duhet shqyrtuar në mënyrë kritike qoftë edhe sikur t’i ketë shkaktuar fatkeqësitë më të mëdha popullit shqiptar, tjetra ngul këmbë se Skënderbeu duhet t’u nënshtrohet rregullave të të menduarit logjik dhe shqyrtimit kritik racional si çdo objekt tjetër i studimit. Nuk ekziston ndonjë qasje konseguente e tipit të parë, dmth që Skënderbeu të mos shqyrtohet në mënyrë kritike, por më tepër është fjala për një qëndrim që thotë se “kur e kritikoj unë, kritika është e lejueshme dhe e drejtë, kur e kritikon tjetri, kritika nuk është e lejueshme dhe e drejtë”. Kështu për shembull, historiografia enveriste vetë e ka kritikuar Skënderbeun në shumë drejtime si për natyrën klasore, kufizimet ideologjike, naivitetin e besimit tek Vatikani etj., etj., por kur kritikohet nga ndonjë këndvështrim tjetër, për shembull ka këndvështrimi i logjikës nacionaliste, atëherë historianët enveristë dalin në mbrojtje të paprekshmërisë së figurës së Skënderbeut, akuzojnë palën kritike se po fyen heroin kombëtar dhe ndjenjat e shqiptarëve, etj., etj. Megjithkëtë ky lloj qëndrimi këtu do të trajtohet si një qasje e vetme që thotë se Skënderbeu duhet përjashtuar nga shqyrtimi racional si objektet e tjera të studimit.

Gjatë gjithë historisë së debatit në mbrojtje të përjashtimit të Skënderbeut nga rregullat e studimit si çdo objekt tjetër janë sjellë dy lloje argumentash: argumentet shkencore dhe argumentet praktike, (ose me terma të
tjerë, argumentet ‘prudenciale’, pragmatiste, politike). Përmbledhtas janë sjellë këto argumente teoriko-shkencore: 1-Skënderbeu është mbrojtës i Evropës për çerek shekulli; 2-Skënderbeu është mbrojtës i krishtërimit;
3-Skënderbeu është krijuesi i miqësisë së popullit shqiptar me popujt e tjerë të Ballkanit (sllavët dhe grekët); 4-Skënderbeu është shëmbëlltyra e luftës së një populli për liri dhe pavarësi; 5-Skënderbeu është krijues i
shtetit shqiptar; 6-Skënderbeu është mit dhe simbol i shqiptarëve dhe teorikisht është argumentuar se mitet dhe simbolet duhet të lihen të kryejnë funksionin e tyre si të tilla.

Argumentet praktike mund të përmblidhen: 1-Pavarësisht si është e vërteta për Skënderbeun, duke e paraqitur si mbrojtës të Evropës, shqiptarët përfitojnë përkrahjen e Evropës për synimet e veta politike të kohës;
2-Pavarësisht si është e vërteta duke e paraqitur Skënderbeun si mbrojtës të krishtërimit, shqiptarët fitojnë përkrahjen politike të kristianëve për interesat e kohës; 3-Pavarësisht nga rrjedhojat që ka sjellë politika e
Skënderbeut dhe figura e tij duhet të ruhet për shkak të frymëzimit që jep tek shqiptarët për luftën për liri dhe për pavarësi.

Ndaj të gjitha këtyre argumentave janë paraqitur argumenta alternative, të tjera, që do të përshkruhen më hollësisht në vijim, po ashtu në të dy dimensionet: teorike dhe praktike.

1-Skënderbeu për çerek shekulli është mbrojtës i Evropës në kuptimin ushtarak dhe në kuptimin e mbrojtjes së qytetërimit evropian, qytetërimit perëndimor përballë barbarisë lindore osmane. Ky argument thotë se
Skënderbeu e mbrojti Evropën drejtpërdrejtë, duke mos lejuar kalimin e pushtuesve osmanë islamikë nga bregdeti shqiptar dhe territori i zotëruar prej tij në Evropë dhe tërthorazi duke angazhuar forca të mëdha ushtarake osmane në luftë kundër vetes dhe shqiptarëve dhe kështu duke dobësuar fuqinë e saj pushtuese ushtarake ndaj Evropës. Duke e mbrojtur Evropën nga pushtimi ushtarak osman, Skënderbeu ka mbrojtur qytetërimin evropian perëndimor.

Ndaj këtij argumenti janë bërë vërejtje të shumta dhe janë paraqitur argumente lternative: së pari, a nuk kishte rrugë të tjera Perandoria Osmane për pushtimin e Evropës, por vetëm nga Shqipëria e Mesme (e sotme) dhe nga Durrësi? Në periudhën e Skënderbeut, Perandoria Osmane shtrihej në gjithë Bosnjen e Serbinë deri afër Beogradit (që mbahej nga hungarezët) prej nga mund të depërtonte në Evropë nëpër luginën e Danubit dhe po ashtu, kishte mundësi të kalojë Adriatikun në vendkalimin më të ngushtë, Otranto, e nuk kishte pse të kalonte patjetër nga Durrësi. Së dyti, pse nuk e pushtoi Evropën pas vdekjes së Skënderbeut, kur nuk mbrohej më prej tij ? Pas vdekjes së Skënderbeut fuqia pushtuese e Perandorisë Osmane nuk kishte rënë, por përkundrazi përparoi deri afër Vjenës. Për më tepër, megjithëse e futi në dorë bregdetin shqiptar, përparimin kah Evropës e ndoqi në rrugë tokësore, bregut të Danubit deri afër Vjenës dhe nuk ndërmori sulme kundër Italisë e papatit nga Durrësi. Së treti, a duhej të mbrohej qytetërimi dhe kultura perëndimore e asaj kohe ? Qyetërimi dhe kultura evropiane e asaj periudhe dhe shumë më pas, ishin ndër të tjera, qytetërimi dhe kultura e kryqëzatave, inkuizicionit, djegies së rreth 700 mijë plakave të pafajshme të akuzuara si shtriga, e shfarosjes së hebrejve etj., etj. Vetë evropianët kishin filluar dhe pak pas vdekjes së Skënderbeut i kishin shpallur luftë qytetërimit dhe kulturës së deriatëhershme evropiane, elementëve thelbësorë të mesjetës të cilën e quanin periudhë të “vdekjes” dhe përpiqeshin ta zëvendësonin me “rilindjen”, periudhë dehumanizmi dhe përpiqeshin ta zëvendësonin me humanizmin, periudhë të errësirës dhe flakjen e saj e quajtën periudhë të ndriçimit (iluminizmit). Mund të thuhet se Skënderbeu mbrojti kushtet që evropianët vetë të fillojnë luftën kundër kësaj kulture perëndimore, por ky interpretim nuk qëndron, sepse lufta evropiane kundër kulturës evropiane mori vrull pikërisht pas vdekjes së Skënderbeut. Nga kjo rastisje në kohë ndoshta nuk del as se Skënderbeu ishte pengesë e vrullit të humanizmit, rilindjes dhe iluminizmit evropian, por vetëm se Skënderbeu nuk kishte rol të rëndësishëm as për mbrojtjen, as për ndryshimin e kulturës evropiane. Sidoqoftë, sipas vetë evropianëve, gjëja që duhej më së paku të bëhej në atë ishte mbrojtja e kulturës së atëhershme evropiane, perëndimore etj., etj.

2-Skënderbeu është mbrojtës i krishtërimit perëndimor. Ky argument thotë se luftërat antiosmane të Skënderbeut kanë qenë njëkohësisht luftra për ruajtjen e kristianizmit perëndimor kundër islamizmit, se Skënderbeu ishte projektuar të vihej në krye të kryqëzatave, se është vlerësuar “Atleti i Krishtit”, se këshilltar kryesor kishte peshkopin Pal Engjëlli dhe se përfundimisht në orientimin e vet politik ishte thellësisht kristian perëndimor.

Ndaj këtij argumenti janë paraqitur kundërargumente të prirjeve të ndryshme që tregojnë marrëdhënie më të ndërlikuara ndërmjet Skënderbeut dhe kristianizmit. Së pari, historigrafia enveriste është përpjekur të zvogëlojë motivin fetar kristian të Skënderbeut duke nxjerrë pavarësinë e vendit si motiv të parë të luftërave të tij, duke treguar pabesitë e papës ndaj Skënderbeut etj. Së dyti, cilin kristianizëm perëndimor mbronte Skënderbeu?

Edhe në qoftë se Skënderbeu ishte mbrojtës i katolicizmit papnor, nuk del se është mbrojtës i kristianizmit perëndimor, sepse kristianizmi perëndimor ishte ndarë në drejtime që nuk pranonin katolicizmin papnor dhe
autoritetin e papës së Romës. Pak para periudhës së luftërave të Skënderbeut, konflikte kishin shpërthyer madje edhe ndërmjet vetë kandidatëve për selinë e papës, një prej të cilëve e zhvendosi atë në Avinjon të Francës, e në të njëjtën kohë ekzistonin tre papë që lëshonin mallkime kundër njëri-tjetrit. Gjatë periudhës së Skënderbeut kishin filluar dhe jo shumë pas vdekjes së tij morën vrull lëvizjet reformiste në Gjermani me Martin Luterin, në Francë me Kalvinin etj., për shkëputjen e kishave nga katolicizmi papnor që përfunduan në luftëra të përgjakshme si masakra kundër hugenotëve në natën e Shën Bartolemeut, inkuizicioni, luftërat ndërmjet Spanjës dhe Hollandës etj., etj. Njëri pas tjetrit kisha dhe popuj evropianë ishin shkëputur nga katolicizmi dhe autoriteti papnor duke krijuar kishën anglikane, protestantët, kalvinistët, luterianët, baptistët etj., etj., kështu që termi “mbrojtje e katolicizmit” nuk mbulon termin “mbrojtje e kristianizmit perëndimor”, por vetëm tregon marrjen e anës së njërës palë kristiane në luftën kundër palës tjetër kristiane perëndimore.

Së treti, a ishte luftë për mbrojtjen e kristainizmit kundër islamizmit pjesëmarrja e Skënderbeut në luftën e një princi kristian (psh princit të Napolit) kundër një princi tjetër po kristian në gadishullin italik?
Skënderbeu del se ka zhvilluar luftëra edhe kundër kristianëve dhe kjo mund të interpetohet si luftë e Skënderbeut kundër kristianizmit (siç interpretohet si luftë për mbrojtjen e tij, meqenëse është në anën e një udhëheqësi kristian) jo vetëm kur ishte në shërbim të sulltanit, por edhe kur ishte kundërshtar i tij, ose mund të interpretohet se në politikën e vetë Skënderbeu nuk udhëhiqej nga motivi fetar, por i forcimit të fuqisë së vet ose se Skënderbeu ishte një palë kristiane në luftën kundër islamizmit dhe kristianizmit tjetër perëndimor etj., etj. Po ashtu, si mbrojtës i kristianizmit perëndimor, Skënderbeu nuk del as kur bën aleanca me princër dhe mbretër të kristianizmit ortodoks lindor si ata serbë, bullgarë, grekë etj. Së katërti, devotshmëria katolike e Skënderbeut është e dyshimtë, sepse vetë ai një kohë të gjatë kishte jetuar si mysliman, sepse familja e tij ishte e njohur nga njëra anë për ndërrimet e shpeshta fetare dhe nga ana tjetër, pjesa më e madhe e familjes së tij ishte nën ndikimin ortodoks të nënës që shprehet në ortodoksë-sllavë të vëllezërve dhe motrave si Reposhi, Konstantini, Vllajka, Jella etj., deri tek varrimi i vëllait të tij me nderim të madh në manastirin e shenjtë e Hilanadarit në Greqi. Siç u tha edhe në prirjet politike tek Skënderbeu konstatohen prirje drejt kristianizmit ortodoks lindor. Së pesti, Skënderbeu mund të interpretohet si udhëheqësi shqiptar që përuroi fillimin e luftërave fetare ndërmjet shqiptarëve. Kështu mund të interpretohet sjellja e tij ndaj besimeve të tjera fetare në Shqipëri pas kthimit në Krujë, kur kërkoi nga kolonistët dhe të konvertuarit në myslimanë të zgjedhin ndërmjet kristianizmit e vdekjes dhe të gjithë ata që nuk pranuan të braktisin islamin i masakroi. Masakra masive si këto nuk janë kryer gjatë gjithë periudhës së sundimit osman dhe përgjithësisht kjo sjellje e Skënderbeut nuk u pasua nga udhëheqës të tjerë (ndoshta me përjashtim të Pjetër Bogdanit dhe ndonjë rasti tjetër të rrallë) e nuk u shndërrua në traditë tek shqiptarët. Përkundrazi, traditë u bë toleranca fetare që është një përvojë dhe karakteristikë tipike shqiptare.

Por në qoftë se do të ishte vazhduar qëndrimi i Skënderbeut, atëherë atij do t’i takonte merita e themeluesit të intolerancës dhe luftërave fetare ndërmjet shqiptarëve. Sidoqoftë nga të gjitha këto, sjellja e Skënderbeut
nuk mund të përmblidhet nën termin “mbrojtës I kristianizmit perëndimor”, as nën termin “mbrojtës i kristianizmit”, sepse në veprimtarinë e tij ka edhe luftëra kundër kristianëve, sidomos kundërshtarëve të Papës, edhe aleanca me ortodoksinë që nuk është kristianizëm perëndimor etj. Sigurisht, në krahasim me islamizmin, të gjitha format e kristianizmit kanë diçka të përbashkët, por kjo e përbashkët është e pamjaftueshme që veprimtaria e Skënderbeut të përfshihet nën termin “mbrojtës i kristianizmit” edhe kur lufton kundër kristianëve.

3-Skënderbeu ka vlerën dhe meritën se është krijues i miqësisë së popullit shqiptar me popujt e tjerë të Ballkanit, me sllavët para së gjithash me serbët, malazezët, bullgarët dhe me grekët, përmes kërkesave për aleanca
kundër Perandorisë Osmane, përmes shembullit të vet dhënë këtyre popujve për luftën çlirimtare, përmes frymëzimit dhe nxitjes së besimit në mundësinë e thyerjes e të fitores kundër Perandorisë Osmane etj. Kjo miqësi dhe admirim për Skënderbeun shfaqet në këngët popullore që i kanë kushtuar popujt e Ballkanit dhe në vlerësimin që i bënin udhëheqësit ballkanikë rolit të Skënderbeut në planet e tyre politike. Kjo miqësi e forcuar nga Skënderbeu është vazhduar në luftërat e mëvonshme të përbashkëta të shqiptarëve dhe ka qenë bazë e bashkëpunimit të shqiptarëve me serbët dhe grekët kundër “armikut të përbashkët” deri në ditët tona.

Edhe ndaj këtij argumenti janë bërë vërejtje të rëndësishme. Së pari, gatishmëria dhe përpjekjet e Skënderbeut për të bashkëpunuar me udhëheqësit politikë sllavë, para së gjithash serbë dhe udhëheqësit politikë grekë, nuk e kanë bërë politikën serbe e greke miqësore ndaj shqiptarëve në asnjë periudhë dhe për asnjë ngjarje. Së dyti, me bashkëpunimin e tij me serbët dhe grekët, Skënderbeu ndikoi në krijimin e një tradite të bashkëpunimit të politikanëve të mëvonshëm shqiptarë me politikanët serbë dhe grekë kundër “armikut të përbashkët” që përgjithësisht përfundonin në humbje të shqiptarëve në kuptimin e nënshtrimit të politikës shqiptare ndaj asaj serbe dhe greke që mbetën armiqësore. Së treti, përpjekja për të ndarë konceptim “miqësi mes popujsh” nga “miqësi mes politikanësh” të popujve të ndryshëm nuk ka vlerë, sepse ajo që quhet “miqësi mes popujve” në fakt është “miqësi” ose bashkëpunim mes politikanëve. Për të bërë të vlefshëm dallimin ndërmjet termit “miqësi mes popujsh” nga termi “miqësi mes politikanësh”, duhen treguar raste kur politikanët shqiptarë ishin kundër bashkëpunimit me politikanët serbë dhe grekë ndërsa populli kërkonte bashkëpunim dhe bënte presion mbi politikanët për bashkëpunim. Mirëpo si rregull konstatohen vetëm raste të kundërta, kur politikanët kanë qenë për bashkëpunim dhe popujt kundër bashkëpunimit, kur pjesë të popullit shqiptar kritikojnë politikanët e vetë pse bashkëpunojmë me serbët dhe grekët dhe pjesë të popujve serb dhe grek kritikojnë politikanët e vetë pse bashkëpunojnë me shqiptarët. Po ashtu, raste të bashkëpunimit mes pjesëve të popujve fqinjë konstatohen vetëm kur përfundonin miqësitë mes politikanëve. Për këtë nuk ka rëndësi nëse popujt kanë qenë të manipuluar nga politikanët, sepse me manipulim nga politikanët mund të shpjegohen njëlloj edhe armiqësitë, edhe miqësitë mes popujve fqinjë (bashkëpunimi mund të jetë në fakt manipulimi i
një popullsie për interesa bashkëpunimi të elitave politike) dhe sepse, manipulimi nuk e ndryshon faktin se popujt kishin miqësi kur kishin miqësi politikanët dhe armiqësi kur kishin miqësi politikanët. Prandaj, ajo që
është quajtur “miqësi mes popujve fqinjë” është miqësi e politikanëve shqiptarë me politikanët serbë dhe grekë dhe Skënderbeu është i rëndësishëm në krijimin e traditës së bashkëpunimit të krerëve dhe politikanëve
shqiptarë me serbët dhe grekët e jo i miqësisë ndërmjet popujve të Ballkanit. Së katërti, “miqësia me popujt e Ballkanit” ka qenë arsye e armiqësimit në radhët e vetë shqiptarëve, sepse ata shqiptarë që vuanin nga
sundimi serb me të cilët bashkëpunonte Skënderbeu e shikon me revoltë vetë këtë udhëheqës dhe shqiptarët që e mbështesnin. Prirja e Skënderbeut për miqësi dhe aleanca politike përveç me sundimtarin serb të Bosnjes edhe me sundimtarin serb të Kosovës, despotin Gj. Brankoviç ka qenë shkak i armiqësisë së popullsisë shqiptare që vuante terror nën sundimin e Brankoviçit ndaj Skënderbeut. Po ashtu, edhe princa dhe udhëheqës të rëndësishëm si Dukagjinasit u vunë kundër Skënderbeut për shkak të miqësisë së tij me serbët. Territoret e Dukagjinasve kufizoheshin me territoret shqiptare të sunduara nga Brankoviçi dhe aleati politik i Skënderbeut që shfaroste shqiptarët në principatën e vetë (Kosova) dhe nga kjo fqinjësi, ndërmjet Dukagjinasve dhe Brankoviçit kishte konflikte. Mbështetja e Dukagjinasve nga popullsia dhe kundërshtimi i Skënderbeut për arsye të miqësisë së tij me Brakoviçin kanë bërë që në traditën popullore në Krujë e sipër të jetojë Lekë Dukagjini, ndërsa Skënderbeu është dërguar vonë nëpërmjet sistemit arsimor në popullsi, kurse në kujtesën popullore dhe në odën tradicionale shqiptare ka qenë i harruar. Në këtë argument po të pyetet se pse e “tradhëtuan” Dukagjinasit Skënderbeun, përgjigja është se Skënderbeu i kishte tradhëtuar më parë duke lidhur miqësi me armikun kryesor të tyre, me serbët dhe Gj. Brankoviçin. Sipas këtij argumenti Dukagjinasit përfaqësojnë politikën e armiqësisë me serbët, Skënderbeu të bashkëpunimit me serbët.

4. Skënderbeu është shëmbëlltyra e luftës së një populli për liri dhe pavarësi. Me luftërat e tij për gati një çerek shekulli, Skënderbeu është shembulli i virtytit dhe kryerjes së detyrës ndaj atdheut, i luftës për çlirim nga pushtuesit më të egër të vendit. Ai po ashtu është shembulli i trimërisë dhe strategut ushtarak, meqenëse u ndesh me një fuqi shumë më të madhe se ushtria e tij dhe doli fitimtar.

Edhe ndaj këtij argumenti janë paraqitur vërejtje të ndryshme dhe interpretime alternative.

Së pari, a është Skënderbeu shëmbëlltyrë e luftëtarit për liri apo siç është e zakonshme në politikën e shqiptarëve edhe ai është bashkëpunëtor me një pushtues dhe sundimtar kundër një pushtuesi dhe sundimtari tjetër? Skënderbeu ka qenë bashkëpunues politikisht me serbët, veçanërisht sundimtarin e Kosovës Brankoviç. Prandaj përgjigja në këtë pyetje është e lidhur me përgjigjen në një pyetje tjetër: a është Kosova toka shqiptare, do të thotë atdhe, pjesë e atdheut ? Në qoftë se po dhe ndodhej nën sundimin serb, atëherë del se bashkëpunimi me serbët është bashkëpunim me pushtuesit e atdheut. Në qoftë se Kosova nga udhëheqësit shqiptarë nuk konsiderohet tokë shqiptare, pjesë e atdheut, atëherë bashkëpunimi me serbët nuk është bashkëpunim me pushtuesit e atdheut, por vetë politikani shqiptar sillet dhe mendon njëlloj si politikani serb, domethënë jo si bashkëpunëtor i serbëve, por si vetë sebët. Sepse konsiderimi i Kosovës tokë joshqiptare është karakteristikë themelore e mendimit të çdo politikani serb. Në të dy rastet, bashkëpunimi i Skënderbeut me serbët tregon rreshtimin e tij në anën e pushtuesve, përkatësisht të armiqve të shqiptarëve. Argumente të ndryshme janë zhvilluar për të treguar se serbët gjatë pushtimit osman kanë qenë edhe vetë të pushtuar dhe prandaj nuk ka kuptim të quhen pushtues (psh historiografia enveriste), por argumente janë zhvilluar për të treguar se edhe osmanët pas disa shekujve të qëndrimit në Ballkan, nuk ishin më pushtues, por vetëm popull sundues (psh Castellan). Sidoqoftë, më tepër se çështje përkufizimi teorik, cilësimi i serbëve dhe osmanëve si pushtues është i lidhur me përjetimin e tyre nga popullsitë e sunduara. Dhe, edhe pas shekujsh sundimi si serbët, si osmanët, përjetoheshin si pushtues dhe sundimtarë. Nga bashkëpunimi me serbët Skënderbeu nuk del shembull i luftëtarit për liri dhe pavarësi, por i bashkëpunimit me njërin nga pushtuesit (serbët) në luftë kundër pushtuesit tjetër (osmanëve).

Së dyti, cili ka qenë pushtuesi ose po të përdoret termi i Castellan, sundimtari më i rrezikshëm për shqiptarët: sundimtari serb apo osman ? Dëshmitë tregojnë bindshëm se jo vetëm para, por edhe pas pushtimit osman për shqiptarët rreziu kryesor, sundimtari dhe pushtuesi më i rrezikshëm mbeten sllavët dhe grekët. Prandaj të gjithë politikanët shqiptarë zgjodhën ndërmjet rrezikut më të madh dhe rrezikut më të vogël dhe jo ndërmjet lirisë dhe robërisë, zgjodhën bashkëpunimin me armikun dhe pushtuesin më pak të rrezikshëm osman, ose me armikun dhe pushtuesin më të rrezikshëm sllav e grek. Bashkëpunimi i Skënderbeut me serbët dhe grekët tregon se ai ka qenë bashkëpunëtor me armiqtë dhe pushtuesit më të rrezikshëm sllavë dhe grekë. Bashkëpunimi i Skënderbeut me serbët dhe grekët tregon se ai ka qenë bashkëpunëtor me armiqtë dhe pushtuesit më të rrezikshëm e jo luftëtar i lirisë.

Së treti, a ka qenë Skënderbeu shëmbëlltyrë e luftëtarit të lirisë apo të vasalit? Skënderbeu nuk kishte pranuar vasalitet ndaj sulltanit, por kishte pranuar vasalitet ndaj Venedikut. Nga kjo del se Skënderbeu nuk ka qenë
shëmbëlltyrë e luftëtarit të lirisë, por vasal, sepse fakti që nuk është vasal i sulltanit, por i Venedikut nuk e ndryshon faktin se ka qenë vasal. Kjo përsëri është vetëm çështje e zgjedhjes: vasal i kujt ? Këtu shtohet edhe se Venediku po ashtu mbante nën sundim territore dhe portet më të rëndësishme shqiptare dhe Skënderbeu ishte vasal i një sundimtari e pushtuesi.

Së katërti, Skënderbeu vërtetë është shëmbëlltyra e strategut ushtarak, por raporti ndërmjet luftës dhe politikës tek ai është i përmbysur, sepse lufta shikohet si kryesore dhe politika dytësore, ndërsa politika do të duhej të ishte mbi luftën.

Së pesti, në luftërat e tij Skënderbeu ka qenë i manipuluar nga agjentura joshqiptare, para së gjithash papati, Venediku, hungarezët etj., etj., të cilët e kanë përdorur Skënderbeun për të dobësuar rrezikun osman ndaj tyre duke zhvilluar luftërat në territor shqiptar. Duke e konceptuar si politikan injorant, këto fuqi kanë arritur ta fusin Skënderbeun në luftë kundër superfuqisë më të madhe të kohës (si t’u shpallë sot Shqipëria luftë
SHBA-ve), luftërat janë zhvilluar në territor shqiptar, për rreth një çerek shekulli shqiptarët as kanë mbjellë, as kanë korrur, as kanë zhvilluar tregtinë, zejet etj., është shkatërruar një pjesë e madhe e popullsisë, e
pasurive si: ullinjtë, vreshtat etj., etj. Nga të gjitha këto, nga kjo politikë e Skënderbeut mund të kenë përfituar popujt e ndryshëm, por kanë humbur shqiptarët.

Megjithë premtimin për të mos bërë digresione (degëzime) të argumentimit, këtu bëhet i nevojshëm një i tillë. Fjala është për argumentin se ndërmjet prirjes së Skënderbeut drejt katolicizmit dhe prirjes së tij drejt
sllavizmit dhe ortodoksisë ka një kontradiksion të papajtueshëm, së paku në kontekstin e marrëdhënieve ndërmjet katolicizmit shqiptar dhe sllavëve ortodoksë, në radhë të parë serbëve. Në traditën katolike shqiptare ka pasur një rrymë të fortë të konfliktit me ortodoksizmin serb që kur u ndanë kishat në romake dhe bizantine. Në kohën e Skënderbeut ende ishin të pathara damkat e hekurit të skuqur të përdorur nga serbët e Stefan Dushanit e pasardhësit të tij, masakrat, shpronësimet, ndarjet e burrit nga gruaja, e fëmijëve nga prindërit si presion për konvertimin e shqiptarëve katolikë në ortodoksë. Përdorimi i shkallës kaq të lartë të dhunës për konvertim, është tregues edhe i shkallës së lartë të kundërshtimit të shqiptarëve katolikë për t’u kthyer në ortodoksë që e bënte të nevojshme përdorimin e mjeteve ekstreme mesjetare të dhunës. Prirja e Skënderbeut për aleanca me nipin e Car Lazarit, Brankoviçin, ishte krejt në kundërshtim me këtë qëndresë popullore dhe me rrymën e klerit katolik shqiptar që përpiqej të ruante lidhjet me papatin dhe katolicizmin nga ortodoksizmi sllav. Qëndresa e klerit katolik shqiptar jo vetëm me bazë fetare, por edhe mbi bazë etnike ndaj sllavizimit të kishës shqiptare vërtetohet përgjatë gjithë shekujve. Ata, që në atë kohë janë ngritur kundër mbushjes së kishave shqiptare me klerikë të besimit katoloik, por etnikisht sllavë (psh raguzianë) siç dëshmohet në dokumentat e kohës dhe kjo ndeshje e klerit katolik me klerin sllav, qoftë edhe katolik, gjendet gjatë gjithë historisë së katolicizmit shqiptar deri sot. Armiqësia e lashtë e ortodoksizmit sllav ndaj katolicizmit shqiptar u vërtetua si edhe më e dhunshme në vitet 1913-1914 në masakrat e kryera nga qeveria malazeze ndaj popullsisë myslimane e katolike shqiptare për konvertimin e tyre në ortodoks. Prandaj Skënderbeu me prirjen e tij drejt sllavizmit dhe ortodoksisë është në kundërshtim me qëndresën popullore dhe të klerit katolik shqiptar kundër ortodoksizmit sllav, sepse nuk mund të ishte njëkohësisht edhe mik i sllavëve, edhe mbrojtës i katolicizmit shqiptar.

5. Skënderbeu ka meritë të jashtëzakonshme për shqiptarët, sepse është krijues i shtetit shqiptar. Ky argument ose thotë se Skënderbeu e ripërtëriu traditën e shtetit shqiptar duke i dhënë formë më të plotë kësaj tradite të mëhershme, ose thotë se Skënderbeu është krijuesi i shtetit të parë të mirëfilltë shqiptar.

Ndaj këtij argumenti, në formën e parë, nga autorë shqiptarë nuk janë paraqitur vërejtje dhe argumente të kundërta. Ndërsa në formulimin e tij të dytë është kundërshtuar nga shumë drejtime. Sipas disa autorëve, shteti i parë shqiptar në mesjetë është shteti i Progonit, ndërsa disat ë tjerë e shtrijnë shtetin e parë në territorin e Dardanisë (Kosovës). Sidoqoftë, vlera e Skënderbeut si përpjekje për krijimin e shtetësisë shqiptare nuk është vënë seriozisht në dyshim nga autorë shqiptarë të ndonjë drejtimi.

6. Skënderbeu është mit dhe simbol i shqiptarëve dhe teorikisht është e argumentuar se mitet dhe simbolet duhet të lihen të kryejnë funksionin e tyre si të tilla.

Ky argument nuk është formuluar saktësisht në këtë formë. Por sikur debatuesit të kishin njohuri për teoritë postmoderne, do të kishin mundësi ta formulonin. Meqenëse debatuesit siç u tha, janë kryesisht nivel i ulët
teorik dhe kulturor, atëherë ky argument është e drejtë të formulohet për ta edhe pse nuk e dinë, duke supozuar se po ta dinin, do ta kishin paraqitur. Në të vërtetë, karakteristikë e modernes ka qenë edhe përpjekja për të ndarë qartë shkencën nga miti, arti, ideologjia, politika dhe feja. Karakteristikë e modernes ka qenë dhe përpjekja për demitizimin e mitit, legjendës, ideologjive etj. Tipike moderne janë psh përpjekjet e Kadaresë për të demitizuar mitet dhe legjendat shqiptare e botërore (psh në poezinë “Laookonti”), ose ta zëmë, përpjekja për të interpretuar në frymën e frojdizmit (tani gati i harruar) legjendën e Konstandinit dhe të Doruntinës, për ta interpretuar jo si mesazh të forcës dhe të besës, por si inçest, si dashuri seksuale ndërmjet motrës e vëllait, si legjendë në të cilën shqiptarët kanë ruajtur dhe çliruar perversitetet e veta seksuale. Në këtë vijë janë përpjekjet e tij të fundit për të interpretuar sjelljet tradicionale të shqiptarëve të Veriut si sjellje që shpjegohen me impulse homoseksuale të personifikuara në personazhe që përfaqësojnë shqiptarët tradicionalë etj.

Pra, në këtë frymë të modernes teorikisht jo vetëm nuk mund të kërkohet që Skënderbeu të mos shqyrtohet në mënyrë kritike, sepse përbën mit dhe legjendë të shqiptarëve, por përkundrazi pikërisht sepse përbën mit do të kërkohej demitizimi i tij nga shkenca. Teoritë që i janë kundërvënë modernes dhe që mëtojnë të provojnë se mitet duhet të lihen mite, se mitet e kryejnë funksionin e tyre vetëm si mite, se procesi i demitizimit është pa kuptim dhe edhe vetë përbën një mit etj., janë teoritë postmoderne. Mirëpo në këtë rast mund të thuhet se ky argument ka vlerë po të përdoret kundër procesit që ka ndërmarrë Kadareja për të demitizuar legjendat e mitet duke i interpretuar në një frymë të dalë mode, si psh frojdizmi që ka qenë në modë në vitet ’70 dhe për t’i paraqitur shqiptarët si perversë. Por argumenti “të lihen mitet mite” nuk mund të përdoret në rastin e Skënderbeut, sepse Skënderbeu nuk është mit po personazh konkret historik dhe si i tillë i nënshtrohet studimit shkencor si çdo object tjetër.

Me kaq në rend vjen shqyrtimi sipas radhës, i argumenteve që mund të quhen praktike, politike apo prudenciale.

1. Pavarësisht si është e vërteta për Skënderbeun, duke e paraqitur si mbrojtës të Evropës shqiptarët përfitojnë përkrahjen e Evropës për synimet e veta politike të kohës. Në plan të parë është interesi praktik kombëtar i shqiptarëve për të pasur përkrahjen evropiane. Për shqiptarët më e mençur (prudenciale) është të përdorin Skënderbeun për interesin politik të kohës se sa të merren me spekullime historiko-teorike etj., etj. Mbi arsyetimin se Skënderbeu dhe shqiptarët kanë mbrojtur Evropën nga pushtimi osman, është kërkuar nga Evropa që “tani që shqiptarët kanë nevojë për ndihmën e Evropës, Evropa duhet t’u kthejë borxhin”.

Ndaj këtij arsyetimi mund të paraqiten vërejtje të ndryshme, sidomos duke u kthyer tek supozimi i tij themelor. Ky argument mbështetet në supozimin se politika e sotme në marrjen e vendimeve mbështetet në ndjenjën e kthimit të borxheve nga e kaluara. Ndaj këtij supozimi janë të vlefshme argumente të tilla: së pari, politika e sotme ngul këmbë që politika të mos bëhet mbi bazën e borxheve të së kaluarës, qoftë të një borxhi shpërblyes, qoftë të një borxhi ndëshkues. Studimet e procesit të vendimmarrjes vërtetë kanë provuar se në procesin e vendimmarrjes nga vendimmarrësit politikë merren parasysh shumë faktorë, por jo ndjenja e kthimit të ndonjë borxhi të së kaluarës. Pasi merren vendimet mbi bazën e peshimit të faktorëve të ndryshëm politikë, ndjenja e borxhit të së kaluarës mund të përdoret nga politikanët për të siguruar mbështetjen e publikut dhe mobilizimin e popullsisë për realizimin e vendimit të marrë. Së dyti, po të ishte faktor i rëndësishëm në marrjen e vendimeve ndjenja e borxhit të së kaluarës, atëherë borxhin më të madh ndaj shqiptarëve e kanë Serbia dhe Greqia dhe do të duhej pritur miqësi prej tyre, por pikërisht këto shtete dhe popuj vazhdojnë të tregohen më armiqësorët ndaj shqiptarëve. Nga ana tjetër, në qoftë se shqiptarët besojnë se marrja e vendimeve politike bazohet në ndjenjën e borxhit, atëherë do të duhej t’u drejtoheshin në radhë të parë vendimmarrësve grekë dhe serbë për t’u kthyer borxhin shqiptarëve dhe të prisnin (në llogaritjet e tyre politike) se do të kenë mbështetjen e Greqisë e të Serbisë. Së treti, shqiptarët kritikojnë Evropën pse i ka ndihmuar Serbinë dhe Greqinë në dëm të interesave të shqiptarëve dhe mbi këtë bazë kërkojnë t’u kthejë borxhin në të cilin ka hyrë me këtë ndihmë të padrejtë. Mirëpo krijimin e shtetit serb dhe grek, forcimin dhe shtrirjen e tyre në territoret shqiptare e kanë ndihmuar edhe më shumë se Evropa disa rryma politike dhe figura të njohura shqiptare. Në qoftë se ndihma dhënë grekëve e serbëve për të krijuar shtetet e tyre, për t’i forcuar dhe për t’i shtrirë ato edhe në territoret shqiptare, përbën padrejtësi dhe krijon borxh ndaj shqiptarëve, siç thuhet për Evropën, atëherë padrejtësi dhe borxh ndaj shqiptarëve kanë në radhë të parë këto figura dhe rryma politike shqiptare. Derisa Evropa fajësohet dhe i kërkohet kthimi i borxhit për ndihmën që i kanë dhënë Serbisë dhe Greqisë në dëm të shqiptarëve, të njëjtt autorë i kanë lavdëruar dhe ngritur në nivelin e heronjve të popullit shqiptarët që kanë kryer të njëjtin faj me Evropën dhe madje kanë ndihmuar edhe më shumë Greqinë e Serbinë në dëm të shqiptarëve.

3. Pavarësisht nga rrjedhojat që ka sjellë politika e Skënderbeut figura e tij duhet të ruhet për shkak të frymëzimit që jep tek shqiptarët për luftën për liri e pavarësi. Skënderbeu dhe lufta e tij është përdorur si frymëzim për luftërat për liri dhe pavarësi nga shqiptarët dhe ai mbetet burim frymëzimi sa herë të paraqitet nevoja praktike.

Ndaj këtij argumenti po ashtu formulohen vërejtje të ngjashme. Së pari, figura e Skënderbeut nuk ka qenë burim frymëzimi i shumë ngjarjeve tepër të rëndësishme për shqiptarët, duke përfshirë dhe Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, Kryengritjen e Përgjithshme të vitit 1912 etj., etj. Së dyti, Skënderbeu mund të përdoret dhe është përdorur për të frymëzuar politika dhe ngjarje që kanë çuar në rrënimin e shqiptarëve. Kështu, prirja e Skënderbeut për të bashkëpunuar me sllavët dhe grekët “kundër armikut të përbashkët” jashtëballkanik (osman) është përdorur për të legjitimuar bashkëpunimin e mëvonshëm të udhëheqësve shqiptarë me serbët dhe grekët kundër “armiqve të përbashkët” jashtëballkanikë. Në planet e tyre për të gjetur bashkëpunëtorë shqiptarë që të fusin në luftë shqiptarët me osmanët, që të dobësohen të dy palët, nga agjenturat politike serbe dhe greke përdorej shembulli i Skënderbeut. Figura e tij sipas situatës së ditës, mund të rikujtohet si shembull i marrëdhënieve të mira ndërfetare tek shqiptarët, sepse bashkoi fisnikët katolikë e ortodoksë shqiptarë, mund të rikujtohet për të nxitur urrejtje fetare dhe luftëra fetare mes shqiptarëve, sepse masakroi fshatarët e Krujës për të filluar luftëra kundër superfuqive si ai kundër osmanëve etj.

Ndaj të tri këtyre argumenteve mund të bëhen disa vërejtje të përbashkëta. Së pari, e përbashkëta e të trijave është gatishmëria për të shpërfillur të vërtetën, është gjykimi i tipit “pavarësisht si është e vërteta…” nga
Skënderbeu duhet krijuar një figurë simbol për përdorim të politikës së kohës, se popujt kanë nevojë për heronj qoftë edhe të rrejshëm, se popuj të tjerë (veçanërisht serbët) krijojnë heronj edhe kur nuk i kanë fare etj.,
etj. Në themel të këtij arsyetimi për të tri argumentet praktike qëndron supozimi i nënkuptuar se e vërteta dhe interesi i shqiptarëve janë në kundërshtim me njëri-tjetrin, se e vërteta mund të jetë ndryshe, por interesi shqiptar kërkon të kundërtën. Fshehja e së vërtetës për Skënderbeun vërtetë e shpëton madhështinë e figurës së tij, por i rëndon shqiptarët me akuzën se e vërteta është kundër interesit të shqiptarëve, se interesi i shqiptarëve mbrohet vetëm me gënjeshtra ose thënë ndryshe e shpëton Skënderbeun, por e rëndon popullin, kombin. Përballë tij vihet argumenti se e vërteta dhe interesat shqiptare nuk janë në kundërshtim me njëri-tjetrin, nuk janë përjashtues dhe se përkundrazi, e vërteta dhe interesat shqiptare përputhen. Popujt e tjerë mund të kenë nevojë për heronj të rremë, madje mund të jenë vërtetë të dobishëm praktikisht, ndërsa në interes të shqiptarëve janë heronjtë e vërtetë. Së dyti, e përbashkëta e të tri këtyre argumenteve është natyra e tyre praktike, prandaj qëndrueshmëria e tyre është çështje e rezultatit praktik: në qoftë se kur janë përdorur kanë dhënë rezultat praktik, atëherë përdorshmëria dhe qëndrueshmëria e tyre është vërtetuar, në qoftë se jo, nuk është vërtetuar. Të tri këto argumente janë formuluar dhe përdorur nga rilindasit shqiptarë, domethënë ka mbi një shekull e gjysëm që përdoren pa dhënë rezultat: as Evropa, as kristianizmi nuk i ka përkrahur shqiptarët nga ndjenja e borxhit ndaj tyre i krijuar nga mbrojtja që i ka bërë Skënderbeu Evropës dhe kristianizmit përballë sulmit osman. Për më tepër, nuk ka historian evropian apo kristian që t’i besojë këto mëtime të shqiptarëve, që të konsiderojë rolin e Skënderbeut vendimtar për mbrojtjen e Evropës dhe të kristianizmit. Pikërisht në kuptimin praktik historianët kritikë racionalë shtrojnë ato pyetje që u përmendën më sipër si: a nuk kishte rrugë tjetër tjetër Perandoria Osmane për të pushtuar Evropën veç territorit që mbrohej nga Skënderbeu ? Pse nuk e pushtoi pas vdekjes së Skënderbeut ? A mbronte kulturën perëndimore apo kulturën lindore kur mbronte ortodoksizmin bizantin dhe sllav ? etj., etj., etj. Shkurt, për mbi një shekull e gjysëm përdorshmëria e tyre praktike është dëshmuar e paqëndrueshme. Së treti, në pikëpamje praktike, shqiptarët me gjithë figurat e paraqitura si heroike, që kanë bërë zgjedhje të drejta e luftëra heroike gjenden në situatë më të keqe se të gjithë popujt e tjerë. Kjo e vështirëson shpjegimin se pse shqiptarët kanë kaq shumë figura të shquara dhe heronj dhe praktikën më të pafrytshme. Këta heronj nga njëra anë thuhet se kanë bërë gjithnjë zgjidhjet më të drejta në situatat e ndërlikuara dhe nga ana tjetër, rezultate të këtyre zgjedhjeve kanë qenë humbjet e shqiptarëve, shkatërrimi i gjithanshëm. Kjo praktikisht e shtron dilemën e shqiptarëve për të vazhduar apo për të mos vazhduar praktikat e këtyre heronjve, ndoshta lëkundjet për të parë drejt personazhesh të tjera historike shqiptare dhe drejt zgjidhjesh të tjera që janë bërë gjatë historisë, por që janë mundur nga këta heronj dhe aleatët e tyre sllavë dhe grekë. A ka qenë alternativa tjetër e kundërt me atë të Skënderbeut, domethënë bashkëpunimi me pushtuesit jashtëballkanikë (osmanët, italianët, gjermanët) kundër pushtuesve ballkanikë sllavë (serbë) e grekë zgjidhje më e mirë dhe mos janë ata politikanët që duhen ngritur në nivelin e heronjve? A është gjendja e sotme e mjerë e shqiptarëve, qenia e tyre të copëtuar në disa shtete etj., siç thonë zakonisht historianët, “rezultat i zgjedhjeve politike që kanë bërë ata që sot mbahen për heronj” ? Këto jaë dilema që i ka lindur tek shqiptarët situata shoqërore-politike e sotme, ndryshimet e mëdha që po ndodhin dhe reflektimi racional mbi vetveten. Me këtë arrihet tek konteksti i debatit për Skënderbeun që në fillim u premtua të trajtohet në fund, domethënë tani.

Konteksti i rikthimit të diskutimit për Skënderbeun është ndryshimi i sistemit politik në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoni, konflikti shqiptaro-serb e shqiptaro-grek, përpjekjet e shqiptarëve për integrim në Evropë dhe zhgënjimi që nga “ftohtësia” evropiane ndaj tyre dhe përgjithësisht reflektimi i shqiptarëve mbi qenjësimin e vet politik të sotëm dhe të kaluar si përpjekje për të kuptuar gjendjen e vet të sotme e për të dhënë zgjidhje në rrethanat e sotme. Ky të menduar refleksiv, të menduar i drejtuar kah vetja, përfshinte si shqyrtimin kritik të sistemit që po ndryshohej, ashtu edhe të kaluarën. Mendimi për të kaluarën me përjashtim të një pjese të vogël të shqiptarëve mbizotërohej, por edhe kufizohej nga njohuritë e marra për historianë në sistemin arsimor, në njohuritë që ishin përzgjedhur dhe ishin dhënë pikërisht nga sistemi që synohej të përmbysej. Kjo ka krijuar një kontradiktë: nga njëra anë sistemi konsiderohet shumë i keq, nga ana tjetër njohuritë dhe vlerat e krijuara prej tij për ta mbajtur në këmbë janë gati të vetmet që njihen dhe mbështetja në to nuk e ndryshon sjelljen politike të shqiptarëve.

Sistemi që mbizotëronte mendimin dhe sjelljen e shqiptarëve ka qenë i prirjes drrejt lindjes, sllavizmit, panhelenizmit dhe ortodoksizmit: në Kosovë dhe Maqedoni kah “bashkim-vllaznimi” dhe në Shqipëri kah politika jugosllave, ruse e greke. Historia e shqiptarëve dhe sistemi arsimor që e ka futur atë në popullsi ka qenë e shkruar sipas kësaj prirjeje të sistemit në tërësi (dhe jo vetëm të politikës) duke qenë edhe vetë pjesë e sistemit. Njeriu kryesor i konceptimit dhe shkrimit të historisë së shqiptarëve, Stefanaq Pollo thotë se ne, historianët, kemi bërë projektimin e të sotmes në të kaluarën. Historiografia përbëhet para së gjithash nga përshkrimi dhe interpretimi i ngjarjeve, rrymave dhe individëve. Në qoftë se siç thotë Pollo është bërë projektimi i të sotmes në të kaluarën, atëherë del se në të kaluarën është projektuar ngjarja model, lufta “nacionalçlirimtare”, rryma politike model që është Partia Komuniste e Shqipërisë dhe individi model që është Enver Hoxha. Kështu në të kaluarën janë kërkuar, janë përzgjedhur për t’u lavdëruar dhe janë ngritur në model të sjelljes politike dhe të heroizmit të shqiptarëve ngjarjet që janë zhvilluar sipas prirjes politike të luftës “nacionalçlirimtare”, rrymat politike që kanë qenë në thelb të ngjashme me animin politik të Partisë Komuniste të Shqipërisë dhe individët që kanë qenë në thelb të ngjashëm me mendimin politik të Enver Hoxhës. Prandaj ngjarjet, rrymat politike dhe individët për të cilët shqiptarët kanë mësuar në shkollë (dhe vazhdojnë të mësojnë) si shëmbëlltyra të heroizmit, si shëmbëlltyra që duhen ndjekur, janë lufta “nacionalçlirimtare” e kohës për të cilën bëhet fjalë, Partia Komuniste e kohës për të cilën bëhet fjalë dhe Enver Hoxha(t) e kohës për të cilën bëhet fjalë. Në qoftë se karakteristikë e përbashkët e luftës nacionalçlirimtare”, Partisë Komuniste të Shqipërisë dhe Enver Hoxhës ka qenë prirja kah lindja, sllavizmi, helenizmi dhe ortodoksizmi, atëherë “projektimi i të sotmes në të kaluarën” do të thotë se janë gjetur dhe janë ngritur në nivelin e heroizmave dhe heronjve ato ngjarje, rryma politike dhe individë të së kaluarës shqiptare që kanë qenë të prirur kah bashkëpunimi dhe aleancat me lindjen, sllavizmin, helenizmin dhe ortodoksizmin. Kështu për shembull, nga Kosova është nxjerrë në plan të pare dhe është ngritur në nivelin e heroit dhe të shëmbëlltyrës për t’u ndjekur nga shqiptarët Isa Boletini që ka qenë, siç është cilësuar “tribun popullor i bashkëjetesës” me serbët dhe është lënë në plan të dytë Hasan Prishtina që ka qenë siç thuhet “nacionalist i tërbuar”, sepse konsideronte serbët si armiq kryesorë të shqiptarëve; në jug është nxjerrë në plan të parë dhe është lavdëruar Çerçiz Topulli, Gjoleka etj., dhe është lënë në plan të dytë Abedin Dino që shpëtoi Çamërinë nga aneksimi grek, është nxjerrë në plan të parë Abdyl Frashëri që sipas projekteve nacionaliste serbe e futi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit në luftë kundër osmanëve dhe solli shkatërrimin e saj dhe është lënë në plan të dytë Sami Frashëri që thotë se serbët dhe grekët janë armiqtë kryesoë të shqiptarëve, është glorifikuar Ali Pashë Tepelena që ka qenë vegël e nacionalizmit grek dhe janë lënë në plan të dytë Bushatllinjtë që kanë zhvilluar beteja fitimtare kundër serbëve dhe grekëve, është nxjerrë në plan të parë Pjetër Bogdani që bashkëpunoi me rusët, Arsenijen e III Cërnojeviq dhe aleatët e tyre austro-hungarezë dhe janë lënë në plan të dytë klerikët katoikë që luftuan kundër sllavizimit të kishës shqiptare, etj., etj. Kur nxirret në publik kjo punë që kanë bërë historianët dhe pohohet prej tyre, një pjesë e publikut shqiptar revoltohet jo ndaj historianëve, por ndaj atyre që bashkë me historianët tregojnë se çka është bërë.

Këtu lindin katër kontradikta të tjera: e para, edhe ajo pjesë e shqiptarëve që dëshiron të braktisë përvojën enveriste si përvojë të hidhur, kufizohet në hedhjen poshtë vetëm të Enver Hoxhës së fundit, por nuk tregohet e gatshme të hedhë poshtë edhe “enver hoxhët” e së kaluarës dhe ngul këmbë që të ruhen sipas tyre, “figurat e shquara të kombit” që janë “Enver Hoxha” i së kaluarës. Ato rryma politike që janë Partia Komuniste e së kaluarës dhe ato ngjarje që janë lufta “nacionalçlirimtare” e së kaluarës. E dyta, edhe ajo pjesë që është për hedhjen poshtë të sistemit enverist ngurron të hedhë poshtë historiografinë enveriste që është pjesë e sistemit. Natyrisht, kjo përmbysje e histoiografisë shqiptare nuk është produkt vetëm i historianëve enveristë, por e rrymës serbofile dhe grekofile para tyre. E pranishme për disa shekuj në radhët e shqiptarëve, por historiografia enveriste pati mundësi të punojë për një kohë më të gjatë, m të organizuar dhe të fusë idetë e veta si të vetmet në sistemin arsimor të socializmit në përgjithësi. E treta, edhe ajo pjesë e shqiptarëve që praktikisht është për luftë kundër nacional-shovinizmit serb e grek, ngurron të hedhë poshtë shëmbëlltyrat e bashkëpunimit me serbët dhe grekët në të kaluarën. Kjo pjesë e shqiptarëve dëshiron të zhvillojë luftën kundër nacional-shovinizmit serb dhe grek duke u udhëhequr nga “heronjtë” që kanë qenë për aleancë dhe bashkëpunim me serbët dhe grekët. E katërta, tek ata shqiptarë që në praktikë u angazhuan në luftë të armatosur kundër shovinizmit serb, është kontradikta ndërmjet mendimit të krijuar jashtë sistemit arsimor se serbët dhe grkët janë armiqtë kryesorë të shqiptarëve dhe mendimi që krijohet në shkollë nga lavdërimi i figurave, ngjarjeve dhe rrymave politike shqiptare që kanë qenë për miqësinë. Aleanca e bashkëpunimit me serbët dhe grekët: nëpërmjet përvojës, praktikës armiqësore shqiptaro-serbe dhe shqiptaro-greke dhe porosisë që jep historiografia shkollore për miqësi me serbët dhe grekët. Derisa nga përvoja praktike këta shqiptarë mendonin se serbët dhe grekët janë armiqësorë ndaj shqiptarëve, historiografia shkollore në Kosovë, Maqedoni dhe Shqipëri është përzgjedhur sipas idesë qendrore të “bashkim-vëllazërimit” dhe janë glorifikuar ato figura, ngjarje dhe rryma politikë shqiptare që janë shembull bashkëpunimi me serbët dhe grekët.

Këto kontradikta veçanërisht nëpërmjet përvojës praktike të marrëdhënieve armiqësore me serbët dhe grekët dhe shëmbëlltyrave të dhëna nga sistemi arsimor për bashkëpunimin politik me serbët dhe grekët, krijojnë tensione brenda ndërgjegjes personale tek shumë shqiptarë.

Një tension tjetër vjen nga psiqika, nga frika se po të zbulohet e vërteta për ata që mbahen sot për heronj, shqiptarët do të mbesin pa heronj, pa mite, pa simbole, shumë keq. Kjo në gjuhën e psikologjisë është “fobi”, frikë e paarsyeshme dhe në masë të madhe është problemi i vetë atyre që e kanë dhe që duhet ta zgjidhin me psikiatrin ose psikologun. Për sferën e studimeve, me interes është qëndrueshmëria e pohimit se “mbetemi pa heronj, pa figura të shquara” etj. Pohimi se “po shemben këto figura, mbetemi pa heronj” nuk është i saktë, e para sepse çdo rrymë e të menduarit politik ka shëmbëlltyrat e veta të së kaluarës që zënë vendin e atyre që shemben dhe e dyta, se në botimet e dhjetë viteve të fundit (por edhe më parë) janë nxjerrë në dukje figura që në drejtimin e vet janë të adhërishme, që nuk krijojnë tension në ndërgjegjen e shqiptarëve nëpërmjet përvojës praktike që u thotë se serbët dhe grekët kanë qenë armiqtë kryesorë të shqiptarëve dhe historiografisë shkollore që u thotë se serbët dhe grekët kanë qenë aleatët kryesorë të shqiptarëve në luftën kundër “armikut të përbashkët”. Për këtë drejtim, që nuk krijon tension në plan të parë do të dilnin figurat e Hasan Prishtinës, Gjergj Fishtës, Haxhi Zekës, Sami Frashërit, Pashko Vasës, Petro Ninit, Papa Kristo Negovanit, Abedin Dinos dhe po të shkohet më tej gjenden figurat e Mehmet Peshë Bushatlliut (Plakut), Dukagjinasit etj., etj. Me ngritjen në plan të parë të këtyre figurave në ndërgjegjen e shqiptarëve nuk do të kishte tension nëpërmjet praktikës që u thotë se serbët dhe grekët kanë qenë armiqtë kryesorë të interesave shqiptare dhe heronjve, sepse edhe heronjtë thonë të njëjtën gjë.

Si terapi ndaj kësaj fobie shpesh jepet këshilla që “puna të fillojë me vlerësimin dhe ngritjen lartë të figurave që e meritojnë, por pa zhvlerësuar figurat ekzistuese”. Mirëpo procesi i rivlerësimit është më kompleks se kaq, sepse ngritja e figurave të reja nuk fillon në truall bosh. Po të përdoret paraprakisht një krahasim, as bashkia, as komuna nuk ka dhënë një truall (plac) bosh, por një truall ku ekziston një ndertëse e vjetër e vlerave, figurave etj. Kur në truallin e ndërtimit ekziston një ndërtesë, nuk mund të ngrihet e reja pa shembur fillimit të vjetrën. Pa shembur të vjetrën mund të bëhen riparime, lyerje, rikonstruktime të së vjetrës, por nuk mund të ndërtohet gjë e re, ndërtesë e fortë dhe e shëndoshë sipas standardeve bashkëkohore. Në procesin e reflektimit kritik për të kaluarën zhvillohen të ndërthurura përpjekjet për të ruajtur të vjetrën, për të ngjyrosur nga jashtë të vjetrën, për të shembur të vjetrën, për të ndërtuar të renë etj. Në diskutim nuk ka proces të thjeshtuar, vetëm me një zë, por një proces kompleks diskutimi ku secili do të peshojë personalisht. Procesi nuk është as vetëm sulm dhe shembje ndaj figurave ekzistuese, as vetëm mbrojtje e figurave ekzistuese, as vetëm rivlerësim i figurave të lëna në harresë, as vetëm përpjekje për t’i lënë në harresë ato që kanë qenë lënë të tilla. Si në çdo fushë, karakteristika e diskutimit shkencor në sistemin demokratik krijon mundësinë e zgjidhjes nga individi nëpërmjt alternativash të ndryshme: kush nuk dëshiron të lexojë për shembjen e figurave ekzistuese, të mos lexojë; kush dëshiron të lexojë le të lexojë etj. Psikologët kanë provuar se sa njerëz nuk duan të mendojnë vetë, se dëshirojnë që për ta të mendojnë të tjerët, se liria për të menduar u shkakton tension dhe se priren të ikin nga kjo liri. Ata duan një zë të vetëm, autoritar. Megjithë larmishmërinë e pikëpamjeve, as nëpërmjet historianëve dhe as nëpërmjet interpretuesve të tjerë profesionistë nuk ka dallime aq të mëdha sa duken në pamje të parë, qoftë lidhur me faktin, qoftë me klasifikimet. Dallimet më të mëdha kanë vlerësime dhe veçanërisht tek lexuesit.

Një pjesë e tensionit vjen ngaqë shqiptarët janë në proces të gjithanshëm kalimi (tranzicioni) që përfshin edhe ndryshimin e vlerave. Kjo është arsyeja që dallimi nëpërmjet historianëve është i vogël lidhur me faktet, por i madh është dallimi lidhur me vlerësimet dhe përjetimet e këtyre fakteve. Ajo që deri tani konsiderohej vlerë, tani konsiderohet antivlerë. Ajo që përbënte lëvdatë, tani përbën qortim etj. Kështu, po të përmendet vetëm një shembull, shembulli për Isa Boletinin: historianët, biografët e tij, gjithnjë kanë treguar dhe madje kanë shfaqur zell të veçantë për të dokumentuar se Isa Boletini ka qenë bashkëpunues me serbët kundër pushtuesve osmanë. Ky fakt nuk ka ndryshuar as sot. Çka ka ndryshuar është përjetimi i këtij fakti: në sistemin socialist dhe historiografinë socialiste të Shqipërisë, Kosovës dhe Maqedonisë, bashkëpunimi me serbët, miqësia me popujt fqinjë konsiderohej vlerë, lëvdatë, prirje, internacionaliste, revolucionare, për bashkim-vëllazërim etj. Duke e konsideruar vlerë, biografët e tij dhe historianët përgjithësisht kanë mbledhur dhe botuar një numër jashtëzakonisht të madh dokumentash që dëshmojnë se Isa Boletini ka qenë bashkëpunëtor i serbëve. Sot i njëjti fakt, bashkëpunimi i Boletinit me serbët, nga disa përjetohet si tradhëti, qortim etj. Duke mos qenë shumë i vetëdijshëm për procesin e ndryshimit të vlerave, disa lexues hidhen emocionalisht kundër historianëve dhe vazhdojnë të përsërisin faktin e përsëritur me dekada se Isa Boletini ka qenë bashkëpunëtor i serbëve. Ky zemërim është karakteristikë e përgjithshme e procesit të ndryshimit të vlerave dhe rivlerësimit të përvojave të vetvetes dhe jo vetëm të shqiptarëve.

“Projektimi i të sotmes në të kaluarën” për të cilën flet Stefanaq Pollo, është bërë edhe për të provuar vazhdimësinë e historisë së shqiptarëve, të asaj që projektohet. Ideja ka qenë për të vërtetuar se Enver Hoxha, Partia Komuniste e Shqipërisë dhe Lufta nacionalçlirimtare” janë vazhdim i traditave mijëravjeçare të popullit shqiptar. Dhe vërtetë, historianët kanë vërtetuar se ashtu si Enver Hoxha dhe Partia Komuniste në Shqipëri, apo Fadil Hoxha dhe Partia Komuniste në Kosovë etj., u bashkuan si aleatë me serbët dhe grekët dhe popujt e tjerë të Ballkanit në luftë kundër “armikut të përbashkët” që vinte nga jashtë Ballkanit, ashtu edhe në të kaluarën ka ekzistuar një traditë e fuqishme e bashkëpunimit të udhëheqësve shqiptarë me popujt e tjerë të Ballkanit, me serbët dhe grekët kundër “pushtuesit të përbashkët” që vine nga jashtë Ballkanit. Historianët kryesorë që i kanë dhënë vulën historiografisë shqiptare si Aleks Buda, Stefanaq Pollo e deri tek Skënder Luarasi dhe brezat e rinj të Shqipëri të riprodhuar nga Ali Hadri dhe pasuesit e tij në Kosovë, i kanë paraqitur si figurat qendrore shqiptare dhe pikat kulmore të bashkëpunimit me popujt e Ballkanit, sllavët dhe grekët, Skënderbeun, Pjetër Bogdanin, Esat Pashën, Isa Boletinin, Ahmet Zogun dhe me grekët Ali Pashë Tepelenën, Zenel Gjolekën e deri tek Fan Noli. Disa përvoja bashkëpunimi si ai i Toptanit dhe Zogut janë cilësuar tradhëti. Ndërsa bashkëpunëtorët më të rëndësishëm të Serbisë dhe të Greqisë, Skënderbeu, Bogdani, Boletini, Ali Pashë Tepelena, Gjoleka, Noli etj., etj., janë lavëruar, glorifikuar dhe shpallur heronjtë e shëmbëlltyrat kryesore shqiptare që duhen ndjekur. Enver Hoxha, Partia Komuniste e Shqiëprisë, Lufta “nacionalçlirimtare” janë paraqitur si vazhdim i kësaj tradite të lavdishme e heroike shqiptare për të bashkëpunuar me sllavët dhe grekët. E përbashkëta e të gjithë këtyre figurave dhe e këtij kahu politik përgjithësisht ka qenë ideja e bashkëpunimit me popujt e Ballkanit, sllavët dhe grekët, kundër armikut të përbashkët që vinte nga jashtë Ballkanit. Argumenti kryesor legjitimues, por jo i vetmi, domethënë argumenti kryesor që mbështet përfundimin e këtyre historianëve, se bashkëpunimi me serbët dhe grekët ka qenë i drejtë dhe se prandaj ata shqiptarë që bashkëpunuan me ta janë heronjtë e vërtetë të shqiptarëve, është argumenti i “armiku të përbashkët të popujve të Ballkanit, pavarësisht nga dallime e tyre kombëtare” përballë armikut të ardhur prej jashtë Ballkanit. Siç kanë dëshmuar historianët për Skënderbeun, Bogdanin, Boletinin, Tepelenën, Gjolekën etj., armiku i përbashkët i shqiptarëve dhe serbëve dhe i grekëve ishte Perandoria Osmane, për Enver Hoxhën, Fadil Hoxhën etj., ishte përsëri armiku i përbashkët i ardhur nga jashtë Ballkanit, fashizmi italian dhe nazizmi gjerman. Për sot…

Kjo e vështirëson shpjegimin se pse shqiptarët kanë kaq shumë figura të shquara dhe heronj dhe praktikën më të pafrytshme. Këta heronj nga njëra anë thuhet se kanë bërë gjithnjë zgjidhjet më të drejta në situatat e ndërlikuara dhe nga ana tjetër, rezultate të këtyre zgjedhjeve kanë qenë humbjet e shqiptarëve, shkatërrimi i gjithanshëm. Kjo praktikisht e shtron dilemën e shqiptarëve për të vazhduar apo për të mos vazhduar praktikat e këtyre heronjve, ndoshta lëkundjet për të parë drejt personazhesh të tjera historike shqiptare dhe drejt zgjidhjesh të tjera që janë bërë gjatë historisë, por që janë mundur nga këta heronj dhe aleatët e tyre sllavë dhe grekë. A ka qenë alternativa tjetër e kundërt me atë të Skënderbeut, domethënë bashkëpunimi me pushtuesit jashtëballkanikë (osmanët, italianët, gjermanët) kundër pushtuesve ballkanikë slave (serbë) e grekë zgjidhje më e mirë dhe mos janë ata politikanët që duhen ngritur në nivelin e heronjve? A është gjendja e sotme e mjerë e shqiptarëve, qenia e tyre të copëtuar në disa shtete etj., siç thonë zakonisht historianët, “rezultat i zgjedhjeve politike që kanë bërë ata që sot mbahen për heronj” ? Këto jaë dilema që i ka lindur tek shqiptarët situata shoqërore-politike e sotme, ndryshimet e mëdha që po ndodhin dhe reflektimi racional mbi vetveten. Me këtë arrihet tek konteksti i debatit për Skënderbeun që në fillim u premtua të trajtohet në fund, domethënë tani.

Konteksti i rikthimit të diskutimit për Skënderbeun është ndryshimi i sistemit politik në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoni, konflikti shqiptaro-serb e shqiptaro-grek, përpjekjet e shqiptarëve për integrim në Evropë dhe zhgënjimi që nga “ftohtësia” evropiane ndaj tyre dhe përgjithësisht reflektimi i shqiptarëve mbi qenjësimin e vet politik të sotëm dhe të kaluar si përpjekje për të kuptuar gjendjen e vet të sotme e për të dhënë zgjidhje në rrethanat e sotme. Ky të menduar refleksiv, të menduar i drejtuar kah vetja, përfshinte si shqyrtimin kritik të sistemit që po ndryshohej, ashtu edhe të kaluarën. Mendimi për të kaluarën me përjashtim të një pjese të vogël të shqiptarëve mbizotërohej, por edhe kufizohej nga njohuritë e marra për historianë në sistemin arsimor, në njohuritë që ishin përzgjedhur dhe ishin dhënë pikërisht nga sistemi që synohej të përmbysej. Kjo ka krijuar një kontradiktë: nga njëra anë sistemi konsiderohet shumë i keq, nga ana tjetër njohuritë dhe vlerat e krijuara prej tij për ta mbajtur në këmbë janë gati të vetmet që njihen dhe mbështetja në to nuk e ndryshon sjelljen politike të shqiptarëve.

Sistemi që mbizotëronte mendimin dhe sjelljen e shqiptarëve ka qenë i  prirjes drrejt lindjes, sllavizmit, panhelenizmit dhe ortodoksizmit: në Kosovë dhe Maqedoni kah “bashkim-vllaznimi” dhe në Shqipëri kah politika jugosllave, ruse e greke. Historia e shqiptarëve dhe sistemi arsimor që e ka futur atë në popullsi ka qenë e shkruar sipas kësaj prirjeje të sistemit në tërësi (dhe jo vetëm të politikës) duke qenë edhe vetë pjesë e sistemit. Njeriu kryesor i konceptimit dhe shkrimit të historisë së shqiptarëve, Stefanaq Pollo thotë se ne, historianët, kemi bërë projektimin e të sotmes në të kaluarën. Historiografia përbëhet para së gjithash nga përshkrimi dhe interpretimi i ngjarjeve, rrymave dhe individëve. Në qoftë se siç thotë Pollo është bërë projektimi i të sotmes në të kaluarën, atëherë del se në të kaluarën është projektuar ngjarja model, lufta “nacionalçlirimtare”, rryma politike model që është Partia Komuniste e Shqipërisë dhe individi model që është Enver Hoxha. Kështu në të kaluarën janë kërkuar, janë përzgjedhur për t’u lavdëruar dhe janë ngritur në model të sjelljes politike dhe të heroizmit të shqiptarëve ngjarjet që janë zhvilluar sipas prirjes politike të luftës “nacionalçlirimtare”, rrymat politike që kanë qenë në thelb të ngjashme me animin politik të Partisë Komuniste të Shqipërisë dhe individët që kanë qenë në thelb të ngjashëm me mendimin politik të Enver Hoxhës. Prandaj ngjarjet, rrymat politike dhe individët për të cilët shqiptarët kanë mësuar në shkollë (dhe vazhdojnë të mësojnë) si shëmbëlltyra të heroizmit, si shëmbëlltyra që duhen ndjekur, janë lufta “nacionalçlirimtare” e kohës për të cilën bëhet fjalë, Partia Komuniste e kohës për të cilën bëhet fjalë dhe Enver Hoxha(t) e kohës për të cilën bëhet fjalë. Në qoftë se karakteristikë e përbashkët e luftës “nacionalçlirimtare”, Partisë Komuniste të Shqipërisë dhe Enver Hoxhës ka qenë prirja kah lindja, sllavizmi, helenizmi dhe ortodoksizmi, atëherë “projektimi i të sotmes në të kaluarën” do të thotë se janë gjetur dhe janë ngritur në nivelin e heroizmave dhe heronjve ato ngjarje, rryma politike dhe individë të së kaluarës shqiptare që kanë qenë të prirur kah bashkëpunimi dhe aleancat me lindjen, sllavizmin, helenizmin dhe ortodoksizmin. Kështu për shembull, nga Kosova është nxjerrë në plan të parë dhe është ngritur në nivelin e heroit dhe të shëmbëlltyrës për t’u ndjekur nga shqiptarët Isa Boletini që ka qenë, siç është cilësuar “tribun popullor i bashkëjetesës” me serbët dhe është lënë në plan të dytë Hasan Prishtina që ka qenë siç thuhet “nacionalist i tërbuar”, sepse konsideronte serbët si armiq kryesorë të shqiptarëve; në jug është nxjerrë në plan të parë dhe është lavdëruar Çerçiz Topulli, Gjoleka etj., dhe është lënë në plan të dytë Abedin Dino që shpëtoi Çamërinë nga aneksimi grek, është nxjerrë në plan të parë Abdyl Frashëri që sipas projekteve nacionaliste serbe e futi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit në luftë kundër osmanëve dhe solli shkatërrimin e saj dhe është lënë në plan të dytë Sami Frashëri që thotë se serbët dhe grekët janë armiqtë kryesoë të shqiptarëve, është glorifikuar Ali Pashë Tepelena që ka qenë vegël e nacionalizmit grek dhe janë lënë në plan të dytë Bushatllinjtë që kanë zhvilluar beteja fitimtare kundër serbëve dhe grekëve, është nxjerrë në plan të parë Pjetër Bogdani që bashkëpunoi me rusët, Arsenijen e III Cërnojeviq dhe aleatët e tyre austro-hungarezë dhe janë lënë në plan të dytë klerikët katolikë që luftuan kundër sllavizimit të kishës shqiptare, etj., etj. Kur nxirret në publik kjo punë që kanë bërë historianët dhe pohohet prej tyre, një pjesë e publikut shqiptar revoltohet jo ndaj historianëve, por ndaj atyre që bashkë me historianët tregojnë se çka është bërë.

Këtu lindin katër kontradikta të tjera: e para, edhe ajo pjesë e shqiptarëve që dëshiron të braktisë përvojën enveriste si përvojë të hidhur, kufizohet në hedhjen poshtë vetëm të Enver Hoxhës së fundit, por nuk tregohet e gatshme të hedhë poshtë edhe “enver hoxhët” e së kaluarës dhe ngul këmbë që të ruhen sipas tyre, “figurat e shquara të kombit” që janë “Enver Hoxha” i së kaluarës. Ato rryma politike që janë Partia Komuniste e së kaluarës dhe ato ngjarje që janë lufta “nacionalçlirimtare” e së kaluarës. E dyta, edhe ajo pjesë që është për hedhjen poshtë të sistemit enverist ngurron të hedhë poshtë historiografinë enveriste që është pjesë e sistemit. Natyrisht, kjo përmbysje e histoiografisë shqiptare nuk është produkt vetëm i historianëve enveristë, por e rrymës serbofile dhe grekofile para tyre. E pranishme për disa shekuj në radhët e shqiptarëve, por historiografia enveriste pati mundësi të punojë për një kohë më të gjatë, m të organizuar dhe të fusë idetë e veta si të vetmet në sistemin arsimor të socializmit në përgjithësi. E treta, edhe ajo pjesë e shqiptarëve që praktikisht është për luftë kundër nacional-shovinizmit serb e grek, ngurron të hedhë poshtë shëmbëlltyrat e bashkëpunimit me serbët dhe grekët në të kaluarën. Kjo pjesë e shqiptarëve dëshiron të zhvillojë luftën kundër nacional-shovinizmit serb dhe grek duke u udhëhequr nga “heronjtë” që kanë qenë për aleancë dhe bashkëpunim me serbët dhe grekët. E katërta, tek ata shqiptarë që në praktikë u angazhuan në luftë të armatosur kundër shovinizmit serb, është kontradikta ndërmjet mendimit të krijuar jashtë sistemit arsimor se serbët dhe grkët janë armiqtë kryesorë të shqiptarëve dhe mendimi që krijohet në shkollë nga lavdërimi i figurave, ngjarjeve dhe rrymave politike shqiptare që kanë qenë për miqësinë. Aleanca e bashkëpunimit me serbët dhe grekët: nëpërmjet përvojës, praktikës armiqësore shqiptaro-serbe dhe shqiptaro-greke dhe porosisë që jep historiografia shkollore për miqësi me serbët dhe grekët. Derisa nga përvoja praktike këta shqiptarë mendonin se serbët dhe grekët janë armiqësorë ndaj shqiptarëve, historiografia shkollore në Kosovë, Maqedoni dhe Shqipëri është përzgjedhur sipas idesë qendrore të “bashkim-vëllazërimit” dhe janë glorifikuar ato figura, ngjarje dhe rryma politikë shqiptare që janë shembull bashkëpunimi me serbët dhe grekët.

Këto kontradikta veçanërisht nëpërmjet përvojës praktike të marrëdhënieve armiqësore me serbët dhe grekët dhe shëmbëlltyrave të dhëna nga sistemi arsimor për bashkëpunimin politik me serbët dhe grekët, krijojnë tensione brenda ndërgjegjes personale tek shumë shqiptarë.

Një tension tjetër vjen nga psiqika, nga frika se po të zbulohet e vërteta për ata që mbahen sot për heronj, shqiptarët do të mbesin pa heronj, pa mite, pa simbole, shumë keq. Kjo në gjuhën e psikologjisë është “fobi”, frikë e paarsyeshme dhe në masë të madhe është problemi i vetë atyre që e kanë dhe që duhet ta zgjidhin me psikiatrin ose psikologun. Për sferën e studimeve, me interes është qëndrueshmëria e pohimit se “mbetemi pa heronj, pa figura të shquara” etj. Pohimi se “po shemben këto figura, mbetemi pa heronj” nuk është i saktë, e para sepse çdo rrymë e të menduarit politik ka shëmbëlltyrat e veta të së kaluarës që zënë vendin e atyre që shemben dhe e dyta, se në botimet e dhjetë viteve të fundit (por edhe më parë) janë nxjerrë në dukje figura që në drejtimin e vet janë të madhërishme, që nuk krijojnë tension në ndërgjegjen e shqiptarëve nëpërmjet përvojës praktike që u thotë se serbët dhe grekët kanë qenë armiqtë kryesorë të shqiptarëve dhe historiografisë shkollore që u thotë se serbët dhe grekët kanë qenë aleatët kryesorë të shqiptarëve në luftën kundër “armikut të përbashkët”. Për këtë drejtim, që nuk krijon tension në plan të parë do të dilnin figurat e Hasan Prishtinës, Gjergj Fishtës, Haxhi Zekës, Sami Frashërit, Pashko Vasës, Petro Ninit, Papa Kristo Negovanit, Abedin Dinos dhe po të shkohet më tej gjenden figurat e Mehmet Peshë Bushatlliut (Plakut), Dukagjinasit etj., etj. Me ngritjen në plan të parë të këtyre figurave në ndërgjegjen e shqiptarëve nuk do të kishte tension nëpërmjet praktikës që u thotë se serbët dhe grekët kanë qenë armiqtë kryesorë të interesave shqiptare dhe heronjve, sepse edhe heronjtë thonë të njëjtën gjë.

Si terapi ndaj kësaj fobie shpesh jepet këshilla që “puna të fillojë me vlerësimin dhe ngritjen lartë të figurave që e meritojnë, por pa zhvlerësuar figurat ekzistuese”. Mirëpo procesi i rivlerësimit është më kompleks se kaq, sepse ngritja e figurave të reja nuk fillon në truall bosh. Po të përdoret paraprakisht një krahasim, as bashkia, as komuna nuk ka dhënë një truall (plac) bosh, por një truall ku ekziston një ndertëse e vjetër e vlerave, figurave etj. Kur në truallin e ndërtimit ekziston një ndërtesë, nuk mund të ngrihet e reja pa shembur fillimit të vjetrën. Pa shembur të vjetrën mund të bëhen riparime, lyerje, rikonstruktime të së vjetrës, por nuk mund të ndërtohet gjë e re, ndërtesë e fortë dhe e shëndoshë sipas standardeve bashkëkohore. Në procesin e reflektimit kritik për të kaluarën zhvillohen të ndërthurura përpjekjet për të ruajtur të vjetrën, për të ngjyrosur nga jashtë të vjetrën, për të shembur të vjetrën, për të ndërtuar të renë etj. Në diskutim nuk ka proces të thjeshtuar, vetëm me një zë, por një proces kompleks diskutimi ku secili do të peshojë personalisht. Procesi nuk është as vetëm sulm dhe shembje ndaj figurave ekzistuese, as vetëm mbrojtje e figurave ekzistuese, as vetëm rivlerësim i figurave të lëna në harresë, as vetëm përpjekje për t’i lënë në harresë ato që kanë qenë lënë të tilla. Si në çdo fushë, karakteristika e diskutimit shkencor në sistemin demokratik krijon mundësinë e zgjidhjes nga individi nëpërmjt alternativash të ndryshme: kush nuk dëshiron të lexojë për shembjen e figurave ekzistuese, të mos lexojë; kush dëshiron të lexojë le të lexojë etj. Psikologët kanë provuar se sa njerëz nuk duan të mendojnë vetë, se dëshirojnë që për ta të mendojnë të tjerët, se liria për të menduar u shkakton tension dhe se priren të ikin nga kjo liri. Ata duan një zë të vetëm, autoritar. Megjithë larmishmërinë e pikëpamjeve, as nëpërmjet historianëve dhe as nëpërmjet interpretuesve të tjerë profesionistë nuk ka dallime aq të mëdha sa duken në pamje të parë, qoftë lidhur me faktin, qoftë me klasifikimet. Dallimet më të mëdha kanë vlerësime dhe veçanërisht tek lexuesit.

Një pjesë e tensionit vjen ngaqë shqiptarët janë në proces të gjithanshëm kalimi (tranzicioni) që përfshin edhe ndryshimin e vlerave. Kjo është arsyeja që dallimi nëpërmjet historianëve është i vogël lidhur me faktet, por i madh është dallimi lidhur me vlerësimet dhe përjetimet e këtyre fakteve. Ajo që deri tani konsiderohej vlerë, tani konsiderohet antivlerë. Ajo që përbënte lëvdatë, tani përbën qortim etj. Kështu, po të përmendet vetëm një shembull, shembulli për Isa Boletinin: historianët, biografët e tij, gjithnjë kanë treguar dhe madje kanë shfaqur zell të veçantë për të dokumentuar se Isa Boletini ka qenë bashkëpunues me serbët kundër pushtuesve osmanë. Ky fakt nuk ka ndryshuar as sot. Çka ka ndryshuar është përjetimi i këtij fakti: në sistemin socialist dhe historiografinë socialiste të Shqipërisë, Kosovës dhe Maqedonisë, bashkëpunimi me serbët, miqësia me popujt fqinjë konsiderohej vlerë, lëvdatë, prirje, internacionaliste, revolucionare, për bashkim-vëllazërim etj. Duke e konsideruar vlerë, biografët e tij dhe historianët përgjithësisht kanë mbledhur dhe botuar një numër jashtëzakonisht të madh dokumentash që dëshmojnë se Isa Boletini ka qenë bashkëpunëtor i serbëve. Sot i njëjti fakt, bashkëpunimi i Boletinit me serbët, nga disa përjetohet si tradhëti, qortim etj. Duke mos qenë shumë i vetëdijshëm për procesin e ndryshimit të vlerave, disa lexues hidhen emocionalisht kundër historianëve dhe vazhdojnë të përsërisin faktin e përsëritur me dekada se Isa Boletini ka qenë bashkëpunëtor i serbëve. Ky zemërim është karakteristikë e përgjithshme e procesit të ndryshimit të vlerave dhe rivlerësimit të përvojave të vetvetes dhe jo vetëm të shqiptarëve.

“Projektimi i të sotmes në të kaluarën” për të cilën flet Stefanaq Pollo, është bërë edhe për të provuar vazhdimësinë e historisë së shqiptarëve, të asaj që projektohet. Ideja ka qenë për të vërtetuar se Enver Hoxha, Partia Komuniste e Shqipërisë dhe Lufta “nacionalçlirimtare” janë vazhdim i traditave mijëravjeçare të popullit shqiptar. Dhe vërtetë, historianët kanë vërtetuar se ashtu si Enver Hoxha dhe Partia Komuniste në Shqipëri, apo Fadil Hoxha dhe Partia Komuniste në Kosovë etj., u bashkuan si aleatë me serbët dhe grekët dhe popujt e tjerë të Ballkanit në luftë kundër “armikut të përbashkët” që vinte nga jashtë Ballkanit, ashtu edhe në të kaluarën ka ekzistuar një traditë e fuqishme e bashkëpunimit të udhëheqësve shqiptarë me popujt e tjerë të Ballkanit, me serbët dhe grekët kundër “pushtuesit të përbashkët” që vine nga jashtë Ballkanit. Historianët kryesorë që i kanë dhënë vulën historiografisë shqiptare si Aleks Buda, Stefanaq Pollo e deri tek Skënder Luarasi dhe brezat e rinj të Shqipëri të riprodhuar nga Ali Hadri dhe pasuesit e tij në Kosovë, i kanë paraqitur si figurat qendrore shqiptare dhe pikat kulmore të bashkëpunimit me popujt e Ballkanit, sllavët dhe grekët, Skënderbeun, Pjetër Bogdanin, Esat Pashën, Isa Boletinin, Ahmet Zogun dhe me grekët Ali Pashë Tepelenën, Zenel Gjolekën e deri tek Fan Noli. Disa përvoja bashkëpunimi si ai i Toptanit dhe Zogut janë cilësuar tradhëti. Ndërsa bashkëpunëtorët më të rëndësishëm të Serbisë dhe të Greqisë, Skënderbeu, Bogdani, Boletini, Ali Pashë Tepelena, Gjoleka, Noli etj., etj., janë lavëruar, glorifikuar dhe shpallur heronjtë e shëmbëlltyrat kryesore shqiptare që duhen ndjekur. Enver Hoxha, Partia Komuniste e Shqiperisë, Lufta “nacionalçlirimtare” janë paraqitur si vazhdim i kësaj tradite të lavdishme e heroike shqiptare për të bashkëpunuar me sllavët dhe grekët. E përbashkëta e të gjithë këtyre figurave dhe e këtij kahu politik përgjithësisht ka qenë ideja e bashkëpunimit me popujt e Ballkanit, sllavët dhe grekët, kundër armikut të përbashkët që vinte nga jashtë Ballkanit. Argumenti kryesor legjitimues, por jo i vetmi, domethënë argumenti kryesor që mbështet përfundimin e këtyre historianëve, se bashkëpunimi me serbët dhe grekët ka qenë i drejtë dhe se prandaj ata shqiptarë që bashkëpunuan me ta janë heronjtë e vërtetë të shqiptarëve, është argumenti i “armiku të përbashkët të popujve të Ballkanit, pavarësisht nga dallime e tyre kombëtare” përballë armikut të ardhur prej jashtë Ballkanit. Siç kanë dëshmuar historianët për Skënderbeun, Bogdanin, Boletinin, Tepelenën, Gjolekën etj., armiku i përbashkët i shqiptarëve dhe serbëve dhe i grekëve ishte Perandoria Osmane, për Enver Hoxhën, Fadil Hoxhën etj., ishte përsëri armiku i përbashkët i ardhur nga jashtë Ballkanit, fashizmi italian dhe nazizmi gjerman. Për sot…
Në librin “Skicë e mendimit politik shqiptar” që u bë shkak për rikthimin e debatit për Skënderbeun nuk u bëhet asnjë ndryshim këtyre pohimeve të Aleks Budës, Stefanaq Pollos, Ali Hadrit etj., etj. përkundrazi, ato teza pranohen si të vërteta dhe të bazuara mirë në dokumenta. Po ashtu pranohet si i vërtetë edhe pohimi i tyre se historia e këtyre figurave dhe ngjarjeve përfaqëson historinë e pjesës më të vogël të popullit shqiptar, e pjesës më të prapambetur dhe më të izoluar nga qytetërimi. Por pas kësaj fillon një pjesë e rëndësishme e punës së “Skicës…” : a ka pasur traditë tjetër politike të shqiptarëve ? Cila është historia e pjesës më të madhe të popullit shqiptar, e pjesës më të zhvilluar dhe më të ekspozuar ndaj qytetërimit ? Në “Skica…” konstatohet se ka edhe një traditë politike tjetër të shqiptarëve: të bashkimit me pushtuesit jashtëballkanikë kundër pushtuesve ballkanikë sllavë dhe grekë, ortodoksë. Kjo traditë përbëhet nga bashkëpunimi me osmanët kundër serbëve dhe grekëve, me gjermanët etj., kundër serbëve dhe grekëve. Meqenëse kjo traditë nuk është bërë e njohur nga historiografia shqiptare në “Skicë…” është përshkruar më gjerësisht. Vetëm duke i përfshirë të dy traditat politike shqiptare, traditën e bashkëpunimit me sllavët dhe grekët në të cilën Skënderbeu ka vendosur një gur të rëndësishem dhe traditën e luftës kundër sllavëve dhe grekëve në të cilën Rilindja Kombëtare Shqiptare ka vendosur një gur të rëndësishëm, shqiptarët do të mësojnë historinë e plotë shqiptare.

Kështu, konstatohet se gjatë historisë njëmijëvjeçare janë krijuar jo një, por dy tradita politike të shqiptarëve: njëra që bashkohet me pushtuesit ballkanikë sllavë dhe grekë kundër pushtuesve jashtëballkanikë dhe tjetra, që bashkohet me pushtuesit jashtëballkanikë osmanë kundër pushtuesve ballkanikë. E para bashkohet me sllavët dhe grekët kundër “armikut të përbashkët osman”; e dyta bashkohet me osmanët kundër “armikut të përbashkët” sllav dhe grek. Por nga kjo del se argumenti i “armikut të përbashkët” mund të përdoret nga të dy rrymat për të legjitimuar veprimtarinë e vet si të drejtë dhe jo vetëm nga njëra siç e ka përdorur historiografia zyrtare shqiptare. Këtu fillon momenti tjetër I punës së “Skicë…”, meqenëse të dy traditat kanë bashkëpunuar me nga një pushtues kundër tjetrit dhe meqenëse të dyja mund të përdorin argumentin e “armikut të përbashkët” atëherë si mund të zgjidhet çështja dhe cila ka të drejtë? Për të zgjidhur këtë çështje është marrë shkalla e rrezikshmërisë së pushtuesit me të cilin ka bashkëpunuar njëra traditë dhe shkalla e rrezikshmërisë që ka paraqitur pushtuesi me të cilin ka bashkëpunuar tradita tjetër. Kështu formulohet si një parim “metafizik” i qenjësimit politik të shqiptarëve situata e njëmijë vjetëve të fundit për të zgjedhur ndërmjet të keqes më të vogël dhe të keqes më të madhe, ndërmjet pushtuesit më të rrezikshëm dhe pushtuesit më pak të rrezikshëm dhe jo ndërmjet pushtimit e lirisë ose së paku historiografia nuk ofron raste të shëmbëlltyrës së luftëtarit të kulluar për liri. Meqenëse nga historiografia shkollore shqiptarët dinë vetëm për argumentet se pse pushtuesit ballkanikë kanë qenë më pak të rrezikshëm, në “Skicë…” janë përshkruar më hollësisht argumentet se pse pushtuesit jashtëballkanikë kanë qenë më pak të rrezikshëm. Ideja se pushtuesit janë ballkanikë, osmanë kanë qenë më pak të rrezikshëm në pikëpamje etnike, kombëtare për shqiptarët dhe që legjitimon bashkëpunimin me ta kundër pushtuesve ballkanikë që janë më të rrezikshëm është i hershëm me shekuj, por në mënyrë të qartë dhe shprehimisht është formuluar, mbrojtur dhe argumentuar nga Rilindja Kombëtare Shqiptare dhe nga një numër i madh historianësh shqiptarë dhe joshqiptarë.

Kështu arrihet tek konstatimi i një fakti tjetër: tradita të cilës i takon Skënderbeu dhe tradita të cilës i takon nacionalizmi shqiptar, Rilindja Kombëtare Shqiptare në vijë logjike është vazhdim i traditës që thoë se pushtuesit osmanë janë më pak të rrezikshëm se pushtuesit sllavë dhe grekë dhe prandaj bashkëpunon me osmanët kundër serbëve dhe grekëve dhe jo e traditës së bashkëpunimit me sllavët dhe grekët, të cilës i takon Skënderbeu, (Bogdani etj.,) kundër osmanëve. Në fushën e studimit, rrymat politike që janë vijim logjik i traditës së Skënderbeut dhe nacionalizmi shqiptar (Rilindja Kombëtare Shqiptare) janë të kundërta, sepse pohimi i Skënderbeut se osmanët janë armiqtë kryesorë ndërsa sllavët dhe grekët janë aleatë dhe pohimi i Rilindje Kombëtare Shqiptare (nacionalizmit shqiptar) se sllavët e grekët janë armiqtë kryesorë të shqiptarëve, ndërsa osmanët janë “aleatë”, janë pohime të kundërta në pikëpamje të logjikës formale. Në “Skicë…” është treguar se si dhe pse, megjithëse logjika të kundërta, janë pikërisht rilindësit që kanë rikujtuar dhe një pjesë e tyre kanë filluar glorifikimin e Skënderbeut. Por Rilindja si praktikë është lëvizje politike-kulturore dhe jo vepër shkencore në të cilën nuk lejohet kontradikta logjike formale. “Skicë e mendimit politik shqiptar” është punim shkencor dhe koherenca logjike është kusht i domosdoshëm (por jo i mjaftueshëm) për t’u klasifikuar si punim shkencor.

“Skica…” përbëhet nga 372 faqe dhe Skëndebeut i kushtohet gjithsej një faqe. Nga kritikët e saj të krijohet përshtypja se Skënderbeut i është kushtuar tërë libri dhe janë renditur të gjitha argumentet e njohura kundër tij si dhe i janë shtuar të reja. Në “Skicë..” është thënë se Skënderbeu ka qenë për bashkëpunim me sllavët dhe grekët dhe kundër tij kanë qenë Dukagjinasit, Hamza Kastrioti, Moisi Golemi, Ballaban Pasha etj., por këto nuk janë zbulime të “Skicës…”. Ato janë zbulime dhe argumente të mbrojtura nga Aleks Buda dhe pasuesit e tij. Kur konstatohet se Skënderbeu përmendet në dy raste që zënë nga një gjysëm faqe libri që së bashku përbëjnë një faqe, në të cilën përsëriten konstatime që i ka çdo tekst historie i shqiptarëve dhe në të cilën nuk bëhet asnjë vlerësim për Skënderbeun, sepse punimi është përshkrues dhe jo vlerësues, atëherë del se arsyeja e sulmit kundër librit është tjetër. Dhe vërtet arsyeja të besohet se është tjetër.

Libri ka për objekt enverizmin dhe atë në një këndvështrim: a ka qenë enverizmi nacionalizëm shqiptar ? Për t’u përgjigjur në këtë pyetje është marrë në shqyrtim sjellja politike e enverizmit nëse ka qenë në përputhje apo e kundërt me parimet e nacionalizmit. Sipas teorive të nacionalizmit një nga format më të palejueshme të shkeljes së parimit nacionalist është kur njësinë politike të një kombi e drejton pakica kombëtare e asaj njësie. Psh, shkelje e tillë do të ishte po të udhëhiqte Serbinë ose Greqinë një elitë shtetërore, kulturore, arsimore etj., shqiptare kur nga këto vende shqiptarët konsiderohen pakica dhe grekët dhe serbët shumicë. Analiza e përbërjes së elitave drejtuese enveriste në politikë (Byroja Politike dhe Komiteti Qendror), elitave në art dhe kulturë, media dhe shkencë në periudhën e konsolidimit të tij të plotë (1870-1990) tregoi se shqiptarët janë sunduar nga elementi joshqiptar, kryesisht vlleh-ortodoks, grek dhe sllav.

Analiza sasiore e përpjesëtimeve etnike tregonte se mesatarja e kësaj periudhe e pjesëmarrjes së elementit joshqiptar në Byronë Politike ishte 31.8 përqind, Kandidatë të Byrosë Politike 50% dhe në Sekretariatin e KQ të PPSH 50 %. Përbërja e elementit joshqiptar ishte kryesisht vllehe, një sllav dhe një kandidat i BP ishte me origjinë greke. Mirëpo pas Kongresit të IX të PPSH-së, ky raport ndryshoi shumë në të mirë të elementit joshqiptar. Kështu pjesëmarrja e elementit joshqiptar rritet nga 31.8 për qind si mesatare e gjithë periudhës 1970-90, në 46.1 për qind pjesëmarrja në Kandidatët e Byrosë Politike rritet në 60% dhe e tejkalon pjesëmarrjen e shqiptarëve, ndërsa në Sekretariatin e KQ arrin në 80% duke e tejkaluar edhe këtu elementin shqiptar dhe duke iu afruar epërsisë absolute. Pas Kongresit të IX të PPSH, elementi joshqiptar, (vlleh dhe një grek) nuk përbën shumicën në Byronë Politike, por përbën shumicën e ndjeshme në Sekretariatin e KQ të PPSH-së dhe shumicën e Kandidatëve të Byrosë Politike. Gjendja nuk ka qenë e ndryshme as në struktura të tjera drejtuese si në qeveri apo në Kuvendin Popullor. Kështu, derisa kryetari i Presidiumit të Kuvendit Popullor ishte shqiptar, nënkryetare e Presidiumit ishte një greke.

Institucionet e kulturës dhe të medias gjatë këaj periudhe janë drejtuar nga 57.8 % joshqiptarë dhe 42.1 % shqiptarë. Ndër elementin e huaj, shumicë mbizotëruese të pozitave drejtuese ka patur elementi vlleh me gjithsej 42.1% (sa edhe gjithë elementi shqiptar), pastaj elementi grek me 10.5% dhe në fund elementi sllav me 5.2%. Në institucionet shkencore gjatë kësaj periudhe elementi joshqiptar ka pasur epërsi të dukshme me gjithsej 66.6% ndaj 33.3% të elementit shqiptar. Ndër ta, vendin e parë e zë elementi vlleh me 33.3% (se edhe ai shqiptar) pastaj vijnë elmenti grek dhe hebrej me nga 16.6%. Nga pikëpamja fetare mbizotëron elementi ortodoks me 87.5%.

Publikimi i këtyre të dhënave dhe zbulimi nga fakti që mbahej i mbuluar se enverizmi ka qenë sundim i elementit joshqiptar, ortodoks, jugor, mbi elementin shqiptar dhe i shumë gjërave të tjera që lidhen me enverizmin, është shkaku i sulmit të vërtetë kundër “Skicë e mendimit politik shqiptar”. Ky fakt nuk vihet në dyshim në Shqipëri, por me sa thonë njerëzit rrugëve, nuk duhet thënë publikisht, sepse është e rrezikshme. Por “Skicë…” është punim shkencor dhe jo politikë praktike. Edhe sikur pohimi se “vllehët e kanë drejtuar Shqipërinë gjatë sundimit komunist” të ishte praktikisht i rrezikshëm, studimi që mëton të jetë shkencor në shqyrtimin e çështjes nëse ka qenë enverizmi nacionalizëm shqiptar nuk mund të anashkalojë shqyrtimin e njërës prej formave më të palejueshme të shkeljes së parimeve të nacionalizmit. Ndërkaq, studimi që mëton të jetë në fushën e shkencës politike nuk mund të shpërfillë metodat sociologjike në të cilat studimi i përbërjes së elitave në pikëpamje etnike, fetare, krahinore, arsimore dhe tregues të tjerë socialë sado të papëlqyeshme të jenë për politikën e ditës. Të mos përmenden vllehët, kjo është konsideruar një tabu më e madhe se sulmet më të pafytyra ndaj Skënderbeut.

Sulmi për shkeljen e kësaj tabuje nuk vonoi. Autori u kërcënua me burg nga Komiteti Shqiptar i Helsinkit pse fyen vllehët. Pas tij, me një metodë më bizantine kundër librit ende të pabotuar doli një artikull i nënshkruar nga një mesues i frëngjishtes dhe përkthyes, Piro Misha, që thotë për vete se nuk e ndjen veten krenar që është shqiptar. Metoda është ortodokse-bizantine, sepse përkthyesi kundër autorit shqiptar dëshiron të ndërsejë shqiptarët dhe jo drejtpërdrejtë vllehët. Për këtë, për të ndërsyer shqiptarët, përkthyesi thotë se në “Skicë…” sulmohet Skënderbeu, cilësohet renegat etj. Dhe shqiptarët si shqiptarët: nuk e lexojnë librin, por një artikull për librin dhe fillojnë e kritikojnë librin pa e lexuar. Kështu u sollën së paku ata që e filluan debatin për Skënderbeun.

Për Skënderbeun siç u tha, janë bërë shumë kritika dhe të tjera mund të bëhen. Por ai nuk ka qenë objekt i studimit të “Skicë…” dhe asnjë nga argumentet që e paraqesin ndryshe pamjen e tij nuk janë zhvilluar në të. Kur të bëhet objekt studimi, ndoshta do të dalin cilësime edhe më të rënda për Skënderbeun dhe ato do të thuhen publikisht, ndërsa “Skica…” e përmend vetëm pak, në kontekst tjetër, kurse sulmi bëhet pse është analizuar enverizmi dhe pse është zhveshur tabuja e sundimit vlleh.

Veç zhveshjes së një tabuje që duhej të rrinte e bërë, por e pathënë, “Skica…” është sulmuar edhe se argumenton në mënyrë metodike e sistematike se cilat janë elementet themelore të ndërgjegjes së nacionalizmit shqiptar, se enverizmi ka qenë stalinizëm, pansllavizëm rus dhe rryma politike më e kundërt me nacionalizmin shqiptar, se ka qenë vazhdim i rrymave grekofile dhe serbofile, ka qenë vazhdim i traditës së bashkëpunimit me sllavët dhe grekët në të cilën Skënderbeu, sipas Aleks Budës, Stefanaq Pollos etj., etj., ka dhënë një kontribut vendimtar. Që Skënderbeu ka qenë për një bashkëpunim me popujt e Ballkanit, me sllavët dhe grekët dhe se kjo histori vijon nga Enver Hoxha dhe PPSH, është argumentuar nga Aleks Buda. “Skica…” vetëm e merr këtë përfundim në të cilin ka arritur historiografia shqiptare (e joshqiptare) dhe zhvillon, mbi bazën e saj, argumentime të mëtejshme.
Për fyerje të Skënderbeut është sulmuar edhe A. Baleta. As Baleta nuk ka botuar ndonjë studim që të merret vetëm me Skënderbeun. Çka ka thënë Baleta për Skënderbeun mund të përmblidhet kështu: edhe pse Skënderbeu është hero kombëtar, shqiptarët nuk duhet të vazhdojnë traditën e tij të bashkëpunimit me serbët në emër të luftës “kundër armikut të përbashkët”. Asnjë fyerje tjetër për Skënderbeun nuk është bërë prej tij. Megjithkëtë, ata që e kanë hapur debatin për Skënderbeun, qoftë mësues të frëngjishtes si Piro Misha, qoftë muratorë si Niko Kirka apo ndonjë prift si Ndoc Nogaj, e paraqesin gjendjen sikur Baleta i ka kushtuar pjesën më të madhe të shkrimeve të veta figurës së Skënderbeut. Meqenëse nuk është kështu, atëherë del e qartë se Baleta sulmohet pse ka thënë të mos vazhdojmë traditën e Skënderbeut për të bashkëpunuar me serbët. Kjo kërkesë e Baletës i ka shqetësuar kritikët e tij dhe kjo kërkesë e Baletës sipas tyre përbën fyerje për Skënderbeun.

Siç është thënë edhe në fillim, Skënderbeu mund të përdoret dhe është përdorur për qëllime shumë të ndryshme të politikës së ditës. Ai është përdorur nga rilindasit për të rikujtuar se shqiptarët kanë pasur një shtet të vetin, se kjo është shenjë e të qenit komb dhe se duhet të kenë përsëri njësinë e vet politike, për t’i çuar mesazh Portës së Larrtë se nëse nuk u jep shqiptarëve autonominë e kërkuar, mund të ngrihen në luftë për këtë, për të treguar tolerancë fetare duke i shkruar kujtimet më të mira letrare autorët myslimanë etj., etj. Nga historiografia zyrtare e pesëdhjetë viteve të fundit, figura e Skënderbeut është përdorur ndër të tjera edhe për të treguar se ndërmjet shqiptarëve e serbëve ka patur miqësi shekullore që është kalitur në fushën e luftërave të përbashkëta kundër të njëjtit armik etj. Veç këtyre, Skënderbeu mund të përdoret dhe është përdorur për të nxitur intolerancën fetare ndërmjet shqiptarëve, për të nxitur përçarje dhe konflikte politike ndërmjet shqiptarëve etj., etj. Por nga përdorimi më tepër gjykohen prirjet politike të përdoruesve, se sa vetë Skënderbeu. Në këto mundësi për t’u përdorur në mënyra të ndryshme është edhe një nga arsyet e rikthimit të debatit të sotëm për Skënderbeun. Kështu, në qoftë se njëra palë (psh Baleta) kërkon të argumentojë se Skënderbeu nuk duhet të përdoret për të ruajtur traditën e bashkëpunimit të shqiptarëve me serbët dhe grekët kundër armikut të përbashkët, pala tjetër (psh Ndoc Nogaj, Abaz Ermenji etj) kërkesën për të mos bashkëpunuar me servët e quan fyerje për Skënderbeun dhe kërkon ta ruajë përdorimin e kësaj figure për të vazhduar afrimin me serbët dhe grekët, kërkon ta ruajë përdorimin që ka qenë i theksuar për enverizmin. Bashkë me këtë, kritikët e “Skicës…”, Baletës etj., përpiqen të shfrytëzojnë mundësinë për të përdorur figurën e Skënderbeut për përçarjefetare dhe politike të shqiptarëve.

Në fund, në rrafshin praktik, debati nuk ka të bëjë fare me vlerësimin e figurës së Skënderbeut, por me skemat e sjelljes së sotme politike të shqiptarëve, me ruajtjen apo braktisjen e traditës së “armikut të përbashkët” me sllavët dhe grekët, e traditës së aleancave me popujt e Ballkanit kundër armikut jashtëballkanik, me ruajtjen apo braktisjen e parrullës “Ballkani i ballkanasve” dhe “Amerikanë jashtë nga Ballkani” etj. Rikthimi i debatit është instrumental, është përdorimi i Skënderbeut për të mbështetur qëndrime të caktuara politike të sotme të kundërta ose në mbështetje të interesave kombëtare. Në “Skicë…” nuk bëhet ndonjë “modernizim” i qenjësimit situacionist politik të shqiptarëve, domethënë situata në të cilën është ndodhur të zgjedhë Skënderbeu nuk konstruktohet nga pozita e sotme dhe dijet e sotme për zgjedhjet që kanë qenë të mundëshme në atë kohë, por vetëm përshkruhen zgjedhjet alternative ndaj politikës së Skënderbeut që kanë ekzistuar dhe janë bërë po në kohën e Skënderbeut: zgjedhje e tij për të bshkëpunuar me ballkanasit kundër osmanëve dhe zgjedhja e bashkëpunimit me osmanët kundër sllavëve e grekërve që bënë Hamza Kastrioti, Dukagjinasit etj.

Ndërsa debatit të sotëm nga kritikët e “Skicës…” iu dha ngjyrim vlerësues nga përdorimi i termave vlerësues si “fyerje”, “mistrecë” etj., etj. Në këtë kontekst vlerësimi të skemave dhe të subjekteve vepruese në histori e në praktikën e sotme, njëra palë psh “Skica…”, Baleta etj., duket se thotë se më i vlefshëm se çdo figurë e kombit shqiptar është vetë kombi shqiptar, se interesat e tij nuk duhen dëmtuar për hir të asnjë figure kombëtare, se sado e madhe të jetë një figurë historike, gabimet e saj nuk duhen vazhduar në qoftë se janë të dëmshme për kombin me arsyetimin se “duhen ruajtur figurat” dhe se figurat duhen ruajtur për çka kanë vepruar drejtë. Pala tjetër duket se thotë se disa figura historike janë më të rëndësishme se vetë kombi shqiptar dhe interesat e tij, se në qoftë se disa fatkeqësi që përjeton edhe sot kombi shqiptar kanë ardhur nga gabimet e këtyre figurave nuk duhet nxjerrë mësim dhe nuk duhet kërkuar të mos përsëriten, sepse kjo përbën “fyerje” të figurave. Në këtë debat praktik politik, secilit i bie barra të vendosë vetë, nëse më i rëndësishëm është kombi dhe populli shqiptar apo “pastërtia” folklorike e figurave historike. Ndërsa shkenca e shtron çështjen e zbatimit të kritereve shkencore dhe debati merr formë tjetër, nëse do të bëhet.

 

Gazeta “Rimëkëmbja”, 18 janar 2000 – 6 shkurt 2000, Tiranë

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 63 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: