Si mbërriti “Divani” i Hafiz Shirazit në botën shqiptare

16/07/2014 Lini një koment

Shaban SINANI

 

SI MBËRRITI “DIVANI” I HAFIZ SHIRAZIT NË BOTËN SHQIPTARE

Hafiz Shirazi

Hafiz Shirazi

- Një “Divan” dorëshkrim prej shekullit të 15-të - 

Si dhe kur erdhi në botën shqiptare shkrimi pers e përgjithësisht shkrimi në gjuhët orientale? Kësaj pyetjeje shpesh i është dhënë përgjigje e gabuar, qoftë për kohën e ardhjes, qoftë për drejtimin e ardhjes. 

Sikurse dihet, prekja e parë e botës orientale me Europën ndodhi në skajin më perëndimor të saj, në Spanjë, përmes Gjibraltarit. Qysh në shekullin e 9-të në atë anë të kontinentit kishin ndodhur mërgimet e para dhe ngulimet e para paqësore të popujve të Orientit në mjedise të krishtera. Kjo la gjurmë në epopetë legjendare të popujve të Europës, në eposin spanjol (“Kënga e Sidit”) dhe në eposin frëng (“Chanson de Roland”). Deri në shekullin e 13-të Spanja quhej “tokë e artë” prej maurve të ardhur prej së largu përmes bregdetit afrikano-verior. Në fillimet e Rilindjes Europiane figura e maurit, e ndryshme prej europianëve në besimin e tyre jo të krishterë, kishte hyrë edhe në letërsi, duke përfshirë tragjeditë e Shekspirit (“Othello”, për shembull). Megjithëse dy shekuj më pas kishte shpërthyer inkuizicioni, filozofëve dhe teologëve europianë u kishte tërhequr ndërkaq vëmendjen libri i shenjtë i besimtarëve islamë, Kur’an-i, të cilin kishin nisur ta përkthenin, së pari në Francë dhe pastaj edhe në vende të tjera.

Në studimet shqiptare ka sunduar mendimi se ardhja e Orientit në Ballkan ndodhi në kohën e vendosjes së pushtimit osman. Një pikëpamje e tillë nënkupton që njohja e drejtpërdrejtë e dy kulturave, dy qytetërimeve dhe dy filozofive të besimit në Shqipërinë mesjetare ndodhi të paktën gjashtë shekuj pas prekjes europiane të tyre. Po ashtu, kjo nënkupton një ardhje kontinentale, në drejtimin prej Lindjes në Perëndim, kur shumë fakte tregojnë të kundërtën: një ardhje prej Perëndimit në Lindje, përmes popujve europianë. Në veprën e tij “Historia e Skënderbeut, Gjerq Kastriotit, Mbretit të Shqipërisë, 1412-1468″, botuar më 1921, Fan Noli përmend një fakt që duket rastësor, por, përpjekja për një kalendar më të saktë, për një kronografi të krahasuar dhe për një relativizim të përfundimeve të deritanishme për kohën dhe drejtimet e njohjes së dy qytetërimeve mes tyre, na bën të jemi më të vëmendshëm. Noli shkruan se Skënderbeu e mori kështjellën e Krujës pa luftë, me anë të një fermani të rremë, që nipi i tij, “i cili e fliste turqishten si turk”, ia dorëzoi “kumandarit”. Sipas këtij fermani, që mbante tugranë e sulltanit, kështjella duhej t’i dorëzohej menjëherë Skënderbeut, i cili ishte emëruar prej tij në atë detyrë. “Hasan bej Vërzhezda e besoi dhe, kur ardhi Skënderbeu e i tregoi fermanin, e priti me nder, e këndoi fermanin e Dovletit passi e puthi, dhe ia lëshoi fortesën menjëherë” .

Ky pohim dëshmon se shkruesit vendës, të cilët trashëgonin një traditë të konsoliduar të shkrimeve në gjuhët e kulturave të mëdha, greqisht e latinisht, në periudhën e vendosjes së autoritetit të ish-Perandorisë Osmane kishin arritur jo vetëm të mësonin përdorimin e alfabetit osman dhe të alfabeteve të gjuhëve të tjera lindore, por, madje, kishin arritur të kopjonin në mënyrë të padyshimtë deri shkrimet e stileve të larta, kaligrafinë, stemat dhe formulat perandorake, sikurse ishin ato të oborrit të sulltanit. Skriptoriumet e Durrësit, Shkodrës, Beratit, Ulqinit dhe të disa qyteteve të tjera; shkollat e bukurshkrimit që funksiononin në këto qytete, qëllimi i të cilave ishte mjeshtëria (esnafi) e shkruesve, funksiononin jo vetëm për të kryer shërbimet e kancelerisë në familjet e mëdha, jo vetëm për të mbajtur kronikën e faltoreve, por edhe për të luajtur rolin e rëndësishëm të notariatit, me të cilin lidhej certifikimi i marrëveshjeve ekonomike e tregtare . Për të ushtruar këtë funksion të fundmë shkruesit shqiptarë, të cilët ishin të organizuar në “confraternitas”, në shoqëri me rregulla dhe kanone, duhej të njihnin persishten, arabishten dhe osmanishten dhe t’i përdornin ato mjeshtërisht, si në rastin e falsifikimit të fermanit sulltanor për lëshimin e fortesës së Krujës në duart e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut. 

Pa një parahistori dhe pa një traditë të tillë të një ardhjeje më të hershme të qytetërimeve të Orientit në botën shqiptare; si dhe pa vlerësuar seriozisht ndikimin e letërsisë klasike perse në Rilindjen Europiane, do të ishte e vështirë të kuptohej dhe të besohej ekzistenca e një kopjeje të plotë të rikrijuar të “Divanit” të Hafiz Shirazit qysh në vitin 861 hicri – 1456 sipas kalendarit të ri “miladi”, që afrohet shumë pikërisht me kohën kur miqtë e poetit të madh lirik e mistik pers i dhanë për herë të parë formë të shkruar kësaj vepre me rëndësi botërore, duke e shpëtuar një herë e mirë nga qarkullimi gojor, gjithnjë në përshtatje dhe ndryshim . Merita e vënies në kronologji të këtij dorëshkrimi me rëndësi të përveçme u takon studiuesve Alemdar Yalçin e Giyasettin Aytaş, të cilët ishin të parët që e datuan si “kopje e vitit 861″ . Në letërsinë shkencore në Shqipëri ekzistenca e një dorëshkrimi të tillë është përmendur fillimisht nga autori i kësaj trajtese, duke veçuar “frymën profetike-paralajmëruese” të vargjeve që ai përmban, si dhe funksionin si “këshillues” i lexuesit për marrjen e një vendimi . 

Afërsisht pesë vjet më parë në arkivat e Shqipërisë filloi një kërkim i specializuar për dorëshkrimet në formë veprash të plota, në gjuhët e kulturave të mëdha të Orientit, persisht, osmanisht dhe arabisht, të ruajtura ndër shekuj në bibliotekat familjare dhe në ato të faltoreve. 

Kërkimi i parë kishte si qëllim vlerësimin e dorëshkrimeve të Fondit 143 në AQSH . Dy specialistë të mirënjohur të orientalistikës, të Universitetit “Gazi” në Ankara, profesorët Alemdar Yalçin dhe Giyasettin Aytaş, së bashku me dy asistentë vendës dhe me arkivistët e shërbimit të komunikimit, punuan për të pajisur me skeda informuese dhe për të përgatitur një bibliografi analitike për 495 dorëshkrimet e këtij fondi. As në këtë kërkim dhe as më vonë, me gjithë rikthimin e vëmendjes te këto dorëshkrime, nuk u bënë objekt përshkrimi shkrime të tjera si këto, që mund të gjenden në fonde të tjera . Kërkimet e para për katalogimin e dorëshkrimeve në gjuhët orientale të ruajtura në arkivat e Shqipërisë u përmbyllën me botimin e katalogut “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, që u përgatit nga një grup specialistësh shqiptarë e turq. Katalogu u botua në Ankara në vitin 2001 dhe përmban të dhënat themelore përshkruese të 495 dorëshkrimeve që u bënë objekt studimi , në shqip, turqisht e anglisht. 

Për të lehtësuar kërkime më të hollësishme, përgatitësit e këtij botimi bënë verifikimin e të dhënave të çdo skede me ato të dorëshkrimeve të ruajtura në vende të tjera dhe të paraqitura tashmë në bibliografitë më të njohura ndërkombëtare të orientalistikës, duke përfshirë: “Istanbul kütüphaneleri yazma divanlar kataloğu”, “Milli kütüphane yazmalar kataloğu”, “Türkye yazmalari toplu kataloğu”, “Türk dil kurumu yazmalari kataloğu”, “Osmanli müellifleri” dhe disa burime të tjera . 

Sipas studiuesit turk Riza Ayhan, në koleksionin e dorëshkrimeve orientale të ruajtura në arkivat e Shqipërisë vetëm 34 prej tyre janë në persisht . Në listën e veprave persisht të këtij studiuesi janë përfshirë vetëm dorëshkrimet ku persishtja është gjuhë e vetme. Në arkivat e Shqipërisë janë të paktën edhe po aq dorëshkrime ku persishtja është gjuhë e dytë ose gjuhë paralele (në fjalorë, gramatika, trajtesa filozofike dhe teologjike). Një listë prej rreth 70 titujsh të këtyre dorëshkrimeve, ku persishtja është gjuhë e vetme ose një prej gjuhëve është përgatitur nga autori i kësaj trajtese dhe një kopje e saj është në përdorim nga Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi”. 

Një prej fakteve më të rëndësishme që dolën në pah gjatë katalogimit të dorëshkrimeve në gjuhët orientale është se 38 prej tyre nuk kanë asnjë ngjashmëri me tituj të njohur veprash në këto gjuhë, që do të thotë se janë dorëshkrime origjinale . Për të mundësuar integrimin e këtyre dorëshkrimeve në traditën botërore të burimeve orientale është duke u zbatuar një projekt me rëndësi ndërkombëtare, i ndoruar nga specialistë të Universitetit “Gazi”. 

Interesimi për burimet orientale në Shqipëri kronologjikisht ka filluar me hartimin e një bibliografie të përzgjedhur të titujve të dorëshkrimeve në persisht, arabisht dhe osmanisht në pronësi të Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë. Një informacion me karakter të përgjithshëm pati botuar fillimisht Zana Lito, e cila tërhoqi vëmendjen në nevojën e këshillimit të këtyre dorëshkrimeve për qëllime kërkimore-shkencore. Revista “Perla”, gjatë dy vjetëve radhazi, u kushtoi vend më vete përshkrimeve analitike të këtyre dorëshkrimeve, duke krijuar mundësinë e një sinergjie midis studiuesve shqiptarë, iranianë e turq . Sido që ka mospërputhje të nënkuptueshme në vlerësimin sasior të numrit të këtyre dorëshkrimeve, mund të pohohet se në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë ka jo më pak se 700 tituj dorëshkrimesh në formën e veprave të plota, por gjithashtu jo më shumë se 800. Mospajtime të ngjashme janë vërejtur edhe në raste të tjera të vlerësimit të burimeve orientale. Për “Sixhilatin e sherijes së Beratit” para disa vjetësh në mjetet e kërkimit të arkivave të Shqipërisë raportohej se kishte 192 vëllime. Në një studim të Eleni Dukës thuhej se ky regest përmbante 198 vëllime . Në një studim tjetër, të autorit të kësaj trajtese, është përmendur se numri i vëllimeve është 210 vëllime dhe së fundi është saktësuar në shifrën 211 vëllime . Kjo sepse një pjesë e mirë e burimeve në gjuhët e Orientit janë ende jo të përshkruara në tërësi, për të mos përmendur rastet kur katalogimi i tyre nuk ka filluar ende . Me këtë shpjegohet pse të dhënat rreth tyre janë vazhdimisht në ndryshim, me një prirje të dukshme drejt rritjes. Arsyeja pse vëmendja ndaj tyre shfaqet mjaft vonë dhe që brezi i parë i orientalistëve (Vexhi Buhara, Myqerem Janina, Andrea Saatçi, Haki Sharovi, Jonuz Tafilaj, Nezir Leskoviku e të tjerë) nuk u mor me to duhet të jetë përmbajtja kryesisht fetare e tyre dhe qëndrimi ateist i shtetit shqiptar për një kohë të gjatë . Kemi mundur të sigurojmë të dhëna të mjaftueshme për traditën e dorëshkrimeve orientale në Kosovë, sido që edhe këto kanë mospërputhje nga një studiues te tjetri. Në fjalën përshëndetëse me rastin e hapjes së ekspozitës së dorëshkrimeve orientale në Bibliotekën Popullore Universitare të Prishtinës, gjatë zhvillimit të “Javës së librit në Kosovë” (prill 2003), Nehat Krasniqi përmendi se në antikuarin e asaj biblioteke gjendeshin përafërsisht 800 dorëshkrime të tilla. Ndërsa në një kumtesë të botuar në përbërje të akteve të kësaj veprimtarie Krasniqi pohon se numri i dorëshkrimeve orientale të fondit antikuar në Kosovë në gjuhët: arabisht, osmanisht, persisht dhe shqip me grafi arabe “është 653 vëllime” . Ndërsa studiuesi i ri Sadik Mehmeti, autor i një katalogu për dorëshkrimet orientale në arkivat e Kosovës, mendon se numri i dorëshkrimeve të tilla në Bibliotekën Popullore Universitare të Prishtinës duhet të jetë “afërsisht 600 vëllime” . Të dhëna shumë të rëndësishme ofrohen në studimin e këtij autori për gjendjen e dorëshkrimeve orientale në institucione të tjera laike dhe fetare të Kosovës. Vetëm në bibliotekën e medresesë “Alauddin” të Prishtinës gjenden të paktën 600 dorëshkrime orientale. Në bibliotekën e Gazi Mehmed Pashës në Prizrem gjenden edhe afro 200 dorëshkrime të tjera. Dorëshkrime orientale kanë edhe arkivat komunalë . Vetëm arkivi i Mitrovicës ka 8 dorëshkrime orientale. Ndërkaq, nuk dihet numri i këtyre dorëshkrimeve në faltoret e besimtarëve islamë të Kosovës, të cilat kanë bibliotekat e tyre. Por dihet mirë se një shumicë dorëshkrimesh të tilla kanë mërguar me kohë drejt bibliotekave dhe arkivave të disa vendeve ish-jugosllave e më tej: në bibliotekën e Gazi-Husrev beut në Sarajevë, në bibliotekën e Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Serbisë, në bibliotekën universitare të Beogradit dhe në atë të Bratislavës. Këto institucione kanë marrë “mbi 100 dorëshkrime të kopjuesve apo autorëve shqiptarë në gjuhët orientale” vetëm “nga imam Ismeti prej Peje” . Jashtë çdo dyshimi, tradita e dorëshkrimeve orientale në Kosovë ka qenë më e fortë. “Sipas një hulumtimi ende të pambaruar, sot në Kosovë duhet të ketë afro 3000 dorëshkrime orientale” . Kjo traditë nis prej shekullit të 14-të dhe vijon deri në shekullin e 20-të, gjysma e parë. Nehat Krasniqi, në përshëndetjen e përmendur, veçon si dorëshkrimin më të hershëm në gjuhët orientale një vepër të shkruar në vitin 1347. Por në versionin e botuar ka hequr dorë nga përmendja e vitit. Sidoqoftë, një studiues tjetër i këtyre dorëshkrimeve e konfirmon këtë hershmëri . Vetëm në fondet e Arkivit të Kosovës ruhen 168 dorëshkrime . Eshtë për t’u vënë re që në familjet shqiptare në Kosovë ka qenë traditë trashëgimi i librit në gjuhët orientale. Ai konsiderohej shenjë mbarësie dhe trajtohej si një talisman, me të cilin lidhej fati i mbarë i shtëpisë, fuqia magjike për shërimin e sëmundjeve dhe mbrojtjen prej prapësisë. Një familje shqiptare që rrethanat e detyronin të shpërngulej nga Kosova duhej të merrte me vete “qitapin” mbrojtës, i cili nuk ishte e domosdoshme të ishte Kur’an, dhe bashkë me të të udhëtonte ku ta shpinte fati. Dorëshkrimi i titulluar “Shehr Rahati el-kulub”, sot pronë e Arkivit të Kosovës, ikur ishte “libri mbrojtës” i familjes së Ibrahim beut nga Prishtina. Ky u shpërngul për në Greqi në vitin 1680, për shkak të rrethanave kritike të jetesës në vendlindje, dhe e mori dorëshkrimin-talisman me vete. Një shekull më vonë, kur disa tregtarë prishtinas ranë në gjurmë të këtij dorëshkrimi, e quajtën si detyrë të “kthimit të mbarësisë” qytetit të tyre blerjen e tij. Dhe ashtu bënë . Me të drejtë, duke vlerësuar këtë përhapje të jashtëzakonshme të traditës së shkrimit në gjuhët orientale, të miniaturës dhe të libërlidhjes, është hedhur hipoteza e ekzistencës së një esnafi të kësaj mjeshtërie. Në dobi të kësaj teze shkon fakti se qytete të tilla si Prizreni në periudhën osmane kishin 120 esnafë të regjistruar, me rregullore të brendshme dhe detyrime fiskale ndaj autoriteteve. 

Nga tradita e shkrimeve orientale në Kosovë bien në sy disa fakte që përforcojnë mendimin për një prani mjaft të hershme të persishtes në hapësirën shqiptare. Një prej dorëshkrimeve më të hershme, kopjuar në vitin 1541, pronë e bibliotekës së Mehmet pashës në Prizren (ndërtuar më 1537), përmban komente teologjike mbi motive të Kur’an-it në gjuhën perse. Dorëshkrimi më i vjetër që ruhet në Arkivin e Kosovës i takon vitit 1437 dhe përmban një fjalor arabisht-persisht. Ndërsa dorëshkrimi me nr. 57 në katalogun e Sadik Mehmetit përmban pikërisht “Divanin” e Hafiz Shirazit, kopjuar në format xhepi. Për këtë dorëshkrim dihet emri i shkruesit, Skënderi, i biri i Selmanit (“Skender bin Selman”) , që na kujton emrin e përhapur “Iskander” ndër shqiptarët, për nder të emrit të lavdishëm të kryeheroit Skënderbej. Vjen në favor të tezës se kjo kopje e “Divanit” duhet të jetë produkt i zejes (esnafit) të shkruesve vendës fakti që dorëshkrimi ishte pronë e myftiut të Prishtinës dhe mban vulën e bibliotekës së tij. Kreu i dorëshkrimeve letrare në këtë katalog përmban kryesisht kopjime të kryeveprave të autorëve persë: “Bustan shejh Saadi”, “Golestan”, “Masnavi” të Xhelal-ed-din Rumit etj. 

Nuk kemi pasur të dhëna për traditën e dorëshkrimeve orientale ndër shqiptarët e Maqedonisë, përveç sa na njofton Ali Vishko në studimin e ilustruar kushtuar “Harabati Teqe” të Tetovës, ku ai informon për ekzistencën e bibliotekës dhe të arkivit të kësaj faltoreje. Por pa dyshim që edhe kjo hapësirë duhet të ketë fondin e vet të rëndësishëm të dorëshkrimeve orientale. 

Në Fondin 725 të Arkivit Qendror Shtetëror të Shqipërisë ruhen katër kopjime të “Divanit” të Hafiz Shirazit. Ruhen gjithashtu edhe një divan i imam Ali bin Ebi Talib’e, arabisht, që i ka qenë dhuruar Sali Niazi Dedeit (ekziston një komentar persisht rreth këtij libri); një divan në gjuhën perse shkruar në vitin 1867, me pak gjasa për të qenë një vepër origjinale (ndoshta një përshtatje); një divan i dervish Hüseyin Şehidi-t nga Edreneja në gjuhën osmane, shkruar jo më vonë se viti 1845 (viti i vdekjes së autorit); i njëjti divan i të njëjtit autor përkthyer më vonë në persisht; një divan i Dülgerzade Şeyh Reza, kopjuar pas vdekjes së autorit nga një dorë e dytë në vitin 1806, pronë e teqesë së Konicës; një divan persisht i nënshkruar “Şevket”, por pa të dhëna të tjera identifikuese për personalitetin e tij, shkruar në vitin 1778 (përmban 359 faqe); një divan i një autori anonim, që ka nënshkruar me pseudonimin “Muhiti” (viti 1878), një divan tjetër persisht i dervish Ali Turabiut (që ngjan të jetë shqiptar); si dhe një divan i dervishit Arşi, i urdhërit të poetëve “hurufi”, kopjuar pas vdekjes së autorit, në vitin 1777 . Nuk janë pjesë e kësaj liste divanet shqip me alfabet arab, pjesë e traditës së shkrimtarëve shqiptarë bejtexhinj. 

“Divani” i Hafiz Shirazit ruhet në katër kopjime të ndryshme, më i hershmi i të cilit është, sikundër u pohua, i vitit 861 hicri (1456). Dorëshkrimi i parë për nga renditja në Fondin 725 (me nr. 77) është në format xhepi (14 cm x 10 cm), ka 150 faqe dhe është shkruar në persisht. Emri i kopjuesit nuk njihet. Shkruesi (kopjuesi) ka shenjuar emrin e autorit: Şemseddin Muhamed ez-Şirâzî. Nuk ka qenë e mundur të gjenden të dhëna të drejtpërdrejta për kohën kur është kopjuar. Vlerësohet si kopjim besnik me origjinalin. Dorëshkrimi i dytë sipas renditjes progresive në Fondin 725 (nr. 95) është gjithashtu i të njëjtit format, fare pak më i madh (16 cm x 11 cm), me 150 faqe, i dëmtuar në fletët e fillimit dhe të fundit, shprehje e një përdorimi të gjatë dhe e një kohe relativisht të hershme të kopjimit. Nuk ka të dhëna për kopjuesin. Dorëshkrimi i tretë është pikërisht më i hershmi kronologjikisht, i datuar të jetë kopjuar në vitin 861 (hicri) – 1456. Dorëshkrimi është në format të librit të zakonshëm, me përmasa 21 cm x 15 cm. Përmban 146 faqe, fillimi dhe fundi i të cilave është dëmtuar. Në Fondin 725 mban nr. 201. Eshtë konsideruar dorëshkrimi më i hershëm persisht në Shqipëri. Për kopjuesin nuk ka të dhëna të sakta. Dorëshkrimi i katërt është gjithashtu i formatit të një libri të sotëm, me përmasa 19 cm x 14 cm. Përmban 213 faqe, të fillimit e të fundit pak të dëmtuara. Kopjuesi nuk e ka shënuar emrin, kurse viti i kopjimit dihet: 1789. Në Fondin 725 mban nr. 483 dhe dihet se është kopja më e vonët e “Divanit” të Hafiz Shirazit. 

Dallimi i parë që bie në sy midis dorëshkrimeve që përmbajnë divane të autorëve rastësorë kanë më shumë të dhëna përveçuese se dorëshkrimet që përmbajnë kopje të “Divanit” të Hafiz Shirazit. Në grupimin e parë gjendet emri ose pseudonimi i autorit, viti i kopjimit dhe të dhëna të tjera. Në katër dorëshkrimet që përmbajnë kopjime të “Divanit” të Hafizit këto të dhëna mungojnë (me përjashtim të të fundmit, për të cilin dihet viti i kopjimit). Kjo shpjegohet me faktin se emri i Hafiz Shirazit ishte i vetëmjaftueshëm për të identifikuar librin, prandaj emri i kopjuesit ishte i tepërt, ndërsa koha e shkrimit gjithashtu nuk shtonte gjë në informacionin për veprën, duke qenë se ajo, në mendësinë e hershme e të sotme, ishte mbi kohën, e përjetshme. 

Të dhënat që shfaqen në këto dorëshkrime, drejtpërdrejt ose tërthorazi, provojnë se Hafizi kishte mbërritur në botën shqiptare shumë kohë, shekuj përpara se të përmendej nga Naimi e Noli, në periudhën e Rilindjes Kombëtare, sikurse është pohuar në ndonjë rast. Për më tepër që nuk bëhet fjalë për dy ardhje të ndryshme të Hafizit, në gjuhën e burimit e në shqip, por thjesht për njohjen e tij prej personaliteteve të letrave shqipe . 

Studiuesit Alemdar Yalçin e Giyasettin Aytaş, duke u marrë anatomikisht me identifikimin e “Divanit” të vitit 861, kanë studiuar kaligrafinë dhe paleografinë, llojin e letrës dhe kohën e prodhimit të saj, anëshkrimet, përdorimin për nevoja shkollore dhe diturie. Por në përforcim të përfundimit të tyre për një kronologji kaq të hershme vjen sidomos krahasimi i përmbajtjes së dorëshkrimit me dy prej bibliografive më të mëdha të dorëshkrimeve orientale, në të cilat jepen të dhëna referenciale që lehtësojnë si kronologjinë relative, ashtu dhe atë absolute: “Keşfuz-Zunun an Esami’il-kütüp ve’l Funun”, Istanbul 1923, në të cilën për “Divanin” dhe përhapjen e kopjeve të tij nëpër botë e nëpër kohëra jepen në f. 783; si dhe “Türkye yazmalari toplu kataloğu”, Ankara ve Istanbul, 1979, në të cilën e njëjta vepër, kopjimet, përhapja dhe rikrijimet e saj përmenden në mënyrë analitike në f. 1121 të vëllimit të tretë . 

Për kopjen më të hershme të “Divanit” të Hafiz Shirazit që ruhet në Shqipëri është shprehur interes edhe nga Biblioteka e Teheranit. Ish-ambasadori i Iranit në Shqipëri Mohamed Bigdeli u interesua personalisht për të siguruar një kopje analoge për institucionet iraniane. Nuk ka të dhëna që specialistët e Teheranit të kenë vënë në dyshim datimin e specialistëve turq. 

Dorëshkrimi i “Divanit” më të hershëm të ardhur në Shqipëri dallohet për një kaligrafi shumë të qartë, me bojë të zezë të ngjashme me tush-in e sotëm. Shkrimi është me grafi të shëndoshë, të plotë, të kujdesshme, aq sa duket edhe formalisht se lënda është poezi. Letra është e trashë, e vjetër, gjysmë-artizanale. Shkrimi është i një dore të vetme. Duket se në rrjedhë të kohërave vepra është trashëguar nga një brez në tjetrin. Anëshkrimet, me karakterin shpjegues-didaktik dhe etik të tyre, njoftojnë se dorëshkrimi duhet të jetë përdorur për nevoja pedagogjike në medrese. Kapakët janë prej lëkure të trashë, të vjetër, në ngjyrë kafe të errësuar. Dëmtimi i fletëve të para dhe të fundme shpreh vjetërimin e natyrshëm të dorëshkrimit, për shkak të përdorimit intensiv dhe për një kohë të gjatë. “Divani” që ruhet si kopje e hershme në arkivat e Shqipërisë është quajtur: mistik, profetik, këshillues, paralajmërues, por edhe “divan falli” . Në thelbin e vet vetia e brendshme e këtij “Divani” është jo vetëm të japë kënaqësi estetike, por edhe t’i shërbejë njeriut si një këshilltar. “Divani” mund të lexohet në mënyrë të vijueshme, si një libër i zakonshëm, por po ashtu mund të lexohet pa asnjë pengesë duke e hapur në cilëndo faqe rastësore, gjë që do të thotë se kuptimi i një distihu nuk është i kushtëzuar prej kuptimit të distihut tjetër, që vjen më parë ose më pas. “Divani” mund të lexohet lirisht në faqen e hapur rastësisht ose në distihun e prekur rastësisht. Duke qenë se poezia e Hafizit e tillë ishte: porositëse dhe estetike, në cilindo distih që të vësh gishtin do të gjesh dhe një porosi: të veprosh apo të mos veprosh. Ndoshta është e tepërt të thuhet “profetike”, por sigurisht është e paktë të thuhet “këshilluese”. 

Sipas vlerësimeve të para të ish-ambasadorit Bigdeli, ky “Divan” përfaqëson një kopjim jo shumë besnik ndaj origjinalit dhe ka të ngjarë që shkruesi ta ketë mbajtur, mësuar përmendësh dhe pastaj ta ketë hedhur në letër si e kishte në kujtesë. Ky fakt e bën gjithashtu më të mundshme që shkruesi i veprës të ketë qenë në periferi të ish-Perandorisë Osmane, ku bënte pjesë dhe Shqipëria. Ka edhe disa faktorë të tjerë që përforcojnë hershmërinë dhe burimin vendës të kopjes së parë të “Divanit”. 

Sikurse u përmend, persishtja kishte mbërritur mjaft herët në hapësirën shqiptare të mesjetës, madje ishte gjuhë e preferuar edhe për trajtesat fetare. 

Vetë Hafizi nuk e shkroi me dorën e vet në të gjallë të tij “Divanin”. Për afro 30 vjet vepra qarkulloi në formë gojore dhe vetëm më pas mori trajtë të shkruar. Nuk ishte ndonjë shmangie e jashtëzakonshme nga tradita që kjo vepër të kopjohej “me të mbajtur mend”. 

Misionarët e bektashizmit, që e prekën Ballkanin qysh në shekullin e 13-të e më këndej, kishin mbërritur në këtë anë të botës para pushtetit perandorak. Të ndihmuar edhe nga një rend të krishterësh ortodoksë, ata kishin mundur të ndërtonin faltoret e para dhe objekte të tjera kulti, duke u shartuar shpesh mbi faltoret tradicionale, sikurse është rasti i Sari Saltikut. 

Shumë shpejt, persishtja do të bëhej gjuhë krijimtarie për personalitete të botës shqiptare, si Yahya Dukadjin-zade.

Kjo është koha kur artistë të mëdhenj shqiptarë të arkitekturës dhe të mjeshtërive të tjera e përjetësonin dhuntinë e tyre të papërsëritshme në vepra monumentale në vende të rajonit perso-indian. 

Supershteti i ri, në të cilin hynë shqiptarët bashkë me shumicën e popujve të Ballkanit, kërkonte një elitë të re lokale. Për shqiptarët me karakter të pabindur ishte më e afërt persishtja dhe kultura perse në përgjithësi për t’u formuar me dije orientale. Kjo duhet të ketë qenë një traditë mjaft e hershme, që mori një formë të shpërfaqur me veprimtarinë krijuese të Naimit dhe Samiut, të cilët shkruan dhe përkthyen vepra të mëdha në persisht. 

Le të shtojmë edhe faktin që, pas mbledhësit të parë të “Divanit” të Hafizit, Mohamed Golnadami, personaliteti i dytë që u mor me këtë vepër, komentuesi i parë i tekstit të plotë të kësaj vepre, Sudiu, ishte boshnjak . 

Natyrisht që identifikimi i mëtejshëm i katër dorëshkrimeve të “Divanit” që ruhen në arkivat e Shqipërisë, i “Divanit” që ruhet në arkivin e Kosovës dhe i ndonjë dorëshkrimi tjetër për të cilin nuk kemi ende të dhëna, mbetet një çështje e hapur. Ajo që mbehet jashtë diskutimit është se prania e Hafizit në botën shqiptare vetëm mund të relativizohet. Sa për hershmërinë, ajo është tashmë jashtë diskutimit. Problemi mbetet i shtruar në formën “sa i hershëm”, jo “i hershëm apo jo”.

 

Referencat e artikullit

- Fan S. Noli, në “Historia e Skënderbeut, Gjerq Kastriotit, Mbretit të Shqipërisë, 1412-1468″, Vepra IV, Shkrime historike, bot. i ASH, Tiranë 1989, f. 93. 
- Shaban Sinani, “Beratinus”, Tiranë 2004, f. 143; po ashtu dhe f. 366-367. 
- Zabihollah Safa, në “Jetëshkrimi i Hafiz Shirazit”, hyrje në “Kur nis të çelë tulipani”, bot. i Fondacionit Sadi Shirazi, Tiranë 2004, f. 9-22, përmend se “Divanit” të Hafiz Shirazit i dha për herë të parë formë të shkruar miku i poetit Mohamed Golandami, i cili e mbaroi këtë punë afërsisht nga dy dekada pas vdekjes së poetit (792 hicri), që do të thotë se “Divani” u shkrua për herë të parë afërsisht në vitin 812 hicri, ose më pak se 50 vjet para datës që mban dorëshkrimi i ruajtur në Shqipëri. Sipas të njëjtit autor, “komentimi i përgjithshëm dhe i plotë i “Divanit” të Hafizit është bërë nga Sudiu, në gjysmën e dytë të viteve 900 hicri”, që do të thotë se kopja e ruajtur në Shqipëri është, në mos më e hershme, të paktën e përafërt. 
- Shih më hollësisht të dhënat në: “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, Ankara 2001, p. 78-79: “Divan written by Hafiz Şemseddin Muhamed ez-Şirâzî, transcriber unknown, transcribed in 861 (hicri) – 1456″. 
- Shaban Sinani: “Dorëshkrimet orientale dhe tradita kulturore në Shqipëri”, botuar në “Arkiva të hapur në shoqëri të hapur”, Tiranë 2002, f. 134. Në këtë studim është përmendur gjithashtu se “dorëshkrimi më i vjetër në gjuhët orientale në arkivat shqiptare është i vitit 1403″, duke iu referuar me termin “dorëshkrim” tekstit më të vjetër (jo veprës më të vjetër), çka mund të konfondojë lexuesin, për faktin se, në të njëjtin studim theksohet se “më i vjetri dorëshkrim titullohet “Divani i Hafiz Shirazit” … shkruar në vitin 861″. 
- Pas risistemimit, katalogimit dhe restaurimit të dorëshkrimeve, ky koleksion mori emërtimin “Fondi 725″. Shih më hollësisht: Shaban Sinani, “Dorëshkrimet osmane dhe tradita kulturore e Shqipërisë”, hyrje në “Fermanlar: tarihi hoşgörüyle yazmak”, Tiranë 2005, f. 15-53. 
- Dorëshkrime në formën e veprave të plota të pabotuara në gjuhët orientale janë të identifikuara së paku në fondet personale të Bushatllinjve (Fondi 79), të Ibrahim Temos (Fondi 19), të Lef Nosit (Fondi 32), të Rauf Kërçak (Fondi 441), të Syrja Vlorës (Fondi 56). 
- Për çdo dorëshkrim jepen: titulli burimor (nëse ka), emërtimi sipas kataloguesve, autori (nëse vepra është rikrijim), kopjuesi, përmasat, fusha, përmbajtja e shkurtër, koha kur është shkruar, të dhëna bibliografike orientuese dhe krahasuese (nëse ka të tilla), ku është ruajtur dhe nga kush etj. 
- Shih më hollësisht: “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, Ankara 2001, f. L-LII. 
- Riza Ayhan, “Gazi Üniversitesi ve kültür miraslarimiz”, hyrje në “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, Ankara 2001, s. III-XIII. 
- “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, Ankara 2001, s. VIII. Po ashtu: Shaban Sinani, “Dorëshkrimet osmane dhe tradita kulturore e Shqipërisë”, hyrje në “Fermanlar: tarihi hoşgörüyle yazmak”, Tiranë 2005, f. 21. 
- Ali Akbar Zijai: “Udhëtim nëpër hapësirat e Bibliotekës Kombëtare të Tiranës”, botuar në “Perla”, 1996/4, f. 30; Mahmud El Arnaut, “Dorëshkrime orientale në Bibliotekën Kombëtare”, “Perla”, 1996/3, f. 117; Gazmend Shpuza: “Të dhëna për dorëshkrimet perse në Shqipëri”, botuar në “Perla”, 1996/3, f. 35; Idem, “Dorëshkrimet arabisht në Bibliotekën Kombëtare”, botuar në “Perla”, 1997/2-3, f. 106. Shih edhe: Kujtim Nuro, “Dokumente osmane në arkivat shqiptare”, Tiranë 2000, f. 60-87. 
- Eleni Duka, “Sixhilati i sherijes së Beratit – dëshmi kulturore me vlerë”, botuar në “Arkivi shqiptar”, 1999/1, f. 33, përdor shprehjen “198 regjistra e dosje”. 
- Shaban Sinani, “Dorëshkrimet osmane dhe tradita kulturore e Shqipërisë”, hyrje në “Fermanlar: tarihi hoşgörüyle yazmak”, Tiranë 2005, f. 19. 
- Vetë koleksioni i dorëshkrimeve të Fondit 725, deri në vitin 2000, ishte thuajse i harruar në një kënd të dorës së tretë të vendruajtjes së dokumenteve arkivore. Deri vonë “Sixhilati i sherijes së Beratit” është cilësuar regesti më i madh i dokumentalistikës osmane. Mirëpo vitin e kaluar, gjatë zhvillimit të Konferencës ndërkombëtare “Toleranca në aktet administrative osmane”, doli se regesti më i madh në vëllim dhe më i rëndësishëm në përmbajtje është “Sixhilati i sherijes së Shkodrës”, përpunimi dhe përkthimi i të cilit sapo ka filluar ende. “Sixhilati i sherijes së Shkodrës”, që mban nr. 130 si fond i veçantë në Arkivin Qendror Shtetëror, në pjesën e pajisur me mjete kërkimi (inventarë, katalogë, skedarë tematikë), përmban 215 vëllime (dosje), – ndërsa “Sixhilati i sherijes së Beratit” 211 vëllime. Viti më i hershëm që raportohet në këtë sixhilat është viti 1530, kurse në atë të Beratit është viti 1604. Viti i dokumentit të fundmë të sixhilatit të Shkodrës është 1919, kurse në sixhilatin e Beratit është 1913. 
- Të njëjtët personalitete të orientalistikës u morën në punë nga shteti për përpunimin dhe përkthimin e akteve administrative osmane (regjistra kadastrorë e demografikë, akte të gjykatoreve, korrespondencë zyrtare etj.). 
- Nehat Krasniqi: “Fjalë rasti”, botuar në “Java e bibliotekës në Kosovë”, Prishtinë 2004, f. 122. 
- Sadik Mehmeti: “Katalogu i dorëshkrimeve arabe, turke dhe persiane në Arkivin e Kosovës”, studim monografik, Arkivi i Kosovës, f. 3. Me sa duket, autori ka bërë përjashtimin e dorëshkrimeve shqip me alfabet arab nga numri i përgjithshëm i titujve të veprave në gjuhët orientale që ruhen në bibliotekë. 
- Sadik Mehmeti: “Katalogu i dorëshkrimeve arabe, turke dhe persiane në Arkivin e Kosovës”, studim monografik, Arkivi i Kosovës, f. 3. 
- Hasan Kaleši: “Spomenici islamske arkitekture i orijentalni rukopisi”, në “Kosovo nekad i danas”, 1973, st. 478. 
21. Sadik Mehmeti: “Katalogu i dorëshkrimeve arabe, turke dhe persiane në Arkivin e Kosovës”, studim monografik, Arkivi i Kosovës, f. 2. 
- Sadik Mehmeti: “Katalogu i dorëshkrimeve arabe, turke dhe persiane në Arkivin e Kosovës”, studim monografik, Arkivi i Kosovës, f. 2: “Dorëshkrimi më i vjetër i ruajtur në Kosovë deri tani konsiderohet ai i vitit 1347″. 
- Sadik Mehmeti, autori i katalogut, i ndan ato në “69 kodekse – në kuptimin “regjistra aktesh” – dhe 99 vepra dorëshkrim” (idem, f. 16). 
- Sadik Mehmeti: “Katalogu i dorëshkrimeve arabe, turke dhe persiane në Arkivin e Kosovës”, studim monografik, Arkivi i Kosovës, f. 4. 
- Sadik Mehmeti: “Katalogu i dorëshkrimeve arabe, turke dhe persiane në Arkivin e Kosovës”, studim monografik, Arkivi i Kosovës, f. 92. 
- Të dhënat sipas: “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, Ankara 2001. 
- Shih për më gjerë: Dalan Shapllo, “Një zë i ngrohtë poetik”, hyrje në “Kur nis të çelë tulipani”, Tiranë 2004, f. 3: “Emri i Hafizit ka qenë i njohur në Shqipëri kur është përmendur nga Naimi si ndër poetët më të mëdhenj persë, si dhe nga Noli, kur përktheu poezitë e Khajamit”. 
- Shih më hollësisht: “Arnavutluk Devlet Arşivleri Osmanli Yazmalar Kataloğu”, Ankara 2001, f. 78. 
- “Historia e letërsisë iraniane”, vëllimi III. 
- Zabihollah Safa, në “Jetëshkrimi i Hafiz Shirazit”, hyrje në “Kur nis të çelë tulipani”, bot. i Fondacionit Sadi Shirazi, Tiranë 2004, f. 22.

Turqia, nga sukseset ekonomike drejt “thellësisë strategjike”

15/07/2014 Lini një koment

Bledar KOMINI

 

TURQIA, NGA SUKSESET EKONOMIKE DREJT “THELLËSISË STRATEGJIKE”

Bledar Komini

Bledar Komini

Për pjesën më të madhe të shqiptarëve Turqia nuk është një vend i panjohur. Shqiptarët me Turqinë i lidh jo vetëm historia, por edhe kultura, tradita, ekonomia, besimi, etj. Turqia e sotme është një “trashëgimi” disa dimensionale e Perandorisë Osmane. Me këtë të fundit shqiptarët i ngjizi fati historik shekullorë. Megjithatë edhe pas shkëputjes prej saj, një pjesë e mirë e jona, si shqiptarëve brenda territorit shtetëror të pas Pavarësisë, ashtu dhe atyre të mbetur nën zgjedhën e huaj, u lidh ngushtë me Turqinë, duke e parë atë si një shtet mik. Sot kjo miqësi evokohet edhe më shumë nga fakti se Turqia është shndërruar në një fuqi ekonomike dhe duke parë vështirësitë që po has vendi ynë karshi krizës financiare të dhjetëvjeçarit të fundit, shpresat për bashkëpunim janë të mëdha.

Nëse do mundoheshim të jepnim një panoramë për ekonominë turke, mund të themi se ekonomia e Turqisë ka pësuar ndryshime të mëdha, sidomos duke filluar që nga vitet ‘80 të shekullit XX, kur filloi zhvillimi i ri ekonomik dhe marrja e kredive në bankat e ndryshme. Ekonomia turke ka shfaqur shenja vitaliteti të cilat erdhën gjithnjë në ngritje dhe që në ditët e sotme kanë ndikuar gjerësisht edhe mbi përcaktimin e politikës së jashtme turke si me partnerët strategjik, vendet fqinje apo dhe shtetet problematike në raportet me Ankaranë. Pikërisht këto shenja vitale me hopet e tyre zigzage, sollën rezultatet e para kur për të kryesuar qeverinë turke u zgjodh Partia për Drejtësi dhe Zhvillim e kryeministrit aktual Rexhep T. Erdogan, në fillim të viteve 2000. Për të kuptuar ndryshimin e madh dhe drastik të ekonomisë turke, vlen për t’u theksuar se në vitin 1990 Turqia kishte 49,4 miliard $ borxhe, ndërsa në vitin 2002 kjo sasi ishte rritur në 131,6 miliard $. Investuesit më të mëdhenj gjithnjë kanë qenë kompanitë shtetërore dhe ato private vendase apo të huaja. Sot Turqia nuk ka asnjë borxh, ndërkohë që ajo është kthyer në kredidhënësen më të madhe në rajon si dhe ndaj institucioneve ndërkombëtare.

Me gjithë parashikimet e zymta në Evropë, ekonomia turke po vazhdon të shënojë rritje shumë të shpejtë. Në këtë mënyrë ajo po shndërrohet në një vend shumë interesant edhe për investitorët e huaj. Turqia shënoi në vitin 2011 një rritje ekonomike prej gati 7,5 %. Eksportet dhe importet turke vazhdojnë të rriten, një sinjal tjetër për rritjen e fuqisë ekonomike të Turqisë. Ndërkohë ajo ka arritur të zërë venin e shtatë si ekonomi në Evropë dhe vendin e 15 në botë. Njëkohësisht Turqia sot, është një prej vendeve me borxhet më të ulëta në Evropë, pas Suedisë dhe Çekisë. Borxhet e saj kapin shifrën prej 42 % të prodhimit të përgjithshëm bruto. Me ekonominë e saj “pa borxhe ndaj të tjerëve”, ka arritur që pas shumë shekujsh t`ia kenë lakminë edhe shtetet më të zhvilluara evropiane dhe botërore. Në aspektin politik ka shënuar arritje të mëdha. Para shumë vitesh fitoi statusin “kandidat për në bashkimin evropian”. Por me sa duket duhet të presë edhe shumë vite për të marrë statusin e vendit anëtar. Pavarësisht kësaj Turqia ka ditur që siç thuhet rëndom të jetë edhe pjesë e Evropës duke synuar arritjen e standardeve, por dhe larg saj kur ka parë se kjo e fundit ka shfaqur hezitime në lidhje me pranimin e Turqisë si pjesë të Unionit. Por, përgjigjen më të mirë në lidhje me këtë e dha presidenti Abdullah Gyl gjatë vizitës së tij në Austri, kur në një intervistë tha: Edhe për një kohë të caktuar ne do t`i plotësojmë të gjitha kushtet për inkuadrim në Bashkimin Evropian. Por, pastaj populli i Turqisë e ka fjalën. Ata përmes referendumit do të vendosin nëse e dëshirojnë vallë një gjë të tillë apo jo.

Me të ardhur në pushtet, Erdogani shprehu haptas Politikën e Turqisë drejtë Bashkimit Evropian. Nënshkroi disa marrëveshje me BE-në dhe bëri ndryshime ligjore në favor të bashkëjetesës sociale dhe kulturore. Insistimi i Turqisë për t’u anëtarësuar në BE, shfaqi hapur dëshirën e këtij shteti për të qenë pjesë jo vetëm ekonomike e këtij bashkimi por dhe politike e kulturore.

Turqia sot ka zënë pozita të kënaqshme ekonomike falë ndryshimeve dhe arritjeve të saj, ajo renditet e treta në Botë pas Kinës dhe Indisë për sa i përket ritmeve të rritjes ekonomike. Paradoksi i Turqisë është fakti, se pikërisht tani që po përjeton një lulëzim ekonomik, ka marrë një mesazh të qartë nga BE-ja që nuk ka asnjë qëllim ta mirëpres në gjirin e saj, duke parë dhe problemet që vet Evropa po kalon në këtë dekadë të dytë të shek. XXI. Këto zhvillime pozitive kanë bërë që agjencia e matjes së rentabilitetit Moody’s të rrisë notën e këtij vendi për një shkallë në Ba1. Kjo forcon pozicionin e Turqisë dhe rolin e saj ekonomik, por politikisht e lë ende të papërcaktuar pozitën e këtij shteti në raport me Brukselin. Ekonomia turke varet shumë prej asaj evropiane, që do të thotë se krizat financiare në Evropë mund të kenë pasoja shumë të rënda për këtë vend. 46 % e eksporteve turke shkojnë në vendet e Bashkimit Evropian. Përveç kësaj, edhe investimet kryesore në Turqi vijnë pothuajse në pjesën dërrmuese nga Evropa (76 %). Më shumë se tre të katërtat e turistëve në këtë vend janë evropianë. Kur partia AKP erdhi në pushtet në vitin 2002, prodhimi bruto i Turqisë ishte 243 miliardë euro. Më 2010 ishte rritur në 550 miliardë, ndërsa eksporti i vendit ishte dyfishuar. Falë thellimit të mëtejshëm të integrimit ekonomik të filluar me procesin e negociatave për anëtarësim në BE, sot vëllimi tregtar mes BE-së dhe Turqisë i tejkalon të 100 miliardë eurot. Ndërsa deficiti tregtar i Turqisë në raport me BE-në çdo herë e më shumë zvogëlohet drejt konvergjencës së eksportit dhe importit. Bashkimi Evropian me 2/3 e investimet direkte të huaja që zotëron në Turqi, është partneri më i rëndësishëm i investimeve në vend. Sot në Turqi gjenden më shumë se 14 mijë firma të BE-së që bëjnë investime të drejtpërdrejta në sektorë të ndryshëm përfshirë edhe sektorët me vlerë të lartë si atë automobilistik, elektronik dhe mekanik.

Megjithatë shumë ekspertë që e kanë ndjekur nga afër ecurinë e ekonomisë turke vijojnë të pohojnë se problemi kryesor i Turqisë mund të jetë deficiti në bilancin e këtij vendi. Në vitin 2011 deficiti buxhetor arrinte në rreth 10 % të prodhimit bruto – që është ndër më të lartët në botë, ndërkohë që importet në Turqi janë shumë më të ulëta se eksportet. Ky deficit është një sinjal se në Turqi shpenzohet shumë më shumë se sa është e mundur për t’u kursyer. Sidoqoftë të gjithë janë të bindur se Erdogani gjatë dekadës së kaluar si dhe viteve të fundit ka bërë shumë ndryshime, por sigurisht që ka mbetur edhe shumë për t`u bërë. Me këtë udhëheqje politike dhe ekonomike, Turqia ka fituar një stabilitet që për shumë vite nuk e kishte pasur. Ajo është bërë shembull për shumë shtete të rajonit dhe sidomos Ballkanit, edhe pse në disa vende shembulli i modelit ekonomik dallohet ndjeshëm prej atij politik.

Për shkak të rritjes ekonomike të vendit, ndoshta me të drejtë Erdogan është cilësuar në rangun e një lideri historik që simbolizon këtë ndryshim të madh. Erdogan si dhe Ministri i Jashtëm janë të vetëdijshëm se rritjes ekonomike duhet t’i korrespondojë edhe një politikë e jashtme më aktive dhe ambicioze. Edhe pse Evropa herë pas herë është përpjekur të shpjegoi se Turqia nuk mund të jetë pjesë e BE-së, për shkak se ajo nuk ka një realitet social evropian. E vërteta është krejt ndryshe. Evropa nuk ka guxim ta pranojë në gjirin e saj Turqinë, sepse është shumë e madhe dhe shumë ekzotike. Pra, me pak fjalë, për shkak të anëtarësimit të Turqisë, në BE do të ndryshonin ekuilibrat e forcës. Franca nuk do të ishte më fuqia e dytë si është tani, por me siguri pas anëtarësimit të Turqisë do të kalonte në vendin e tretë. Erdogan duke luajtur herë pas herë letrat e nacionalizmi i ka lejuar Turqisë një pozicion të ri dhe të dyfishtë në marrëdhëniet ndërkombëtare. Turqia e Erdogan është e lidhur me Perëndimit, por qëndron jashtë tij dhe është e lidhur me Lindjen e Mesme, por në pamje të parë qëndron po jashtë edhe pse në të vërtetë luan një rol mjaft të rëndësishëm. Disa qarqe politike janë të mendimit se teoria e Ahmet Davotoglu mbi thellësinë strategjike “Strategic depth” mund të sjellë zhvillime të reja në politikën e jashtme të Turqisë. Për këtë arsye, që prej shumë kohësh kjo teori po diskutohet në qarqet politike dhe mediatike të rajonit. Disa qarqe e kanë cilësuar atë si një nga doktrinat e suksesshme në politikën e jashtme të Turqisë dhe janë të mendimit se Turqia nën drejtimin e partisë AKP dhe të shefit të diplomacisë Ahmet Davutoglu, ka ndjekur një politikë të jashtme relativisht të suksesshme.

Megjithatë, Turqia është një vend i fuqishëm dhe për këtë arsye ka në dorë alternativa të tjera të mundshme për politikën e jashtme. Njëri opsion është që Turqia të rikthehet dhe të bëjë rolin e urës mes Perëndimit dhe Lindjes. Strategu kryesor i politikës së jashtme të Turqisë në periudhën Erdogan është Ministri i Jashtëm, Ahmet Davutoglu. Ai i ka dhënë jetë politikës “zero probleme” me fqinjët. Këtë princip të rëndësishëm duke qenë në rolin e Ministrit të Jashtëm e ka aplikuar edhe në marrëdhëniet diplomatike me Armeninë, që ka qenë armikja tradicionale e Turqisë. Për shkak të kësaj politike, Turqia nuk ka pasur asnjëherë me parë një imazh kaq pozitiv sa ka sot me fqinjët si dhe në Rajon.

“Thellësia strategjike: Pozicioni Ndërkombëtar i Turqisë” është libri që e ka bërë të famshëm Davutoglunë në të gjithë botën, në të cilin ai parashtron të gjitha konceptet dhe linjat e politikës së jashtme. Është një njeri që i pëlqen veprimi dhe diplomacia dhe aspak të qenit një politikan tradicional. Duhet theksuar se teoria “Strategic depth” u përpilua në vitin 2001 nga Ahmet Davutoglu, i cili në atë kohë ishte profesor në universitet. Sipas tij, “thellësia strategjike” është pasuria më e madhe e Turqisë. Sipas kësaj teorie, kufizimi i rolit të Turqisë në një rajon të veçantë si Ballkani apo Lindjen e Mesme, është një veprim i gabuar. Kjo për faktin se Turqia nuk është një fuqi rajonale, por një fuqi qendrore. Si rrjedhim, Turqia është e aftë të luajë rol në rajone të ndryshme të botës dhe përfitimi do të jetë “rëndësia strategjike” e saj. Në doktrinën e Davutoglu, Turqia ka nevojë për një politikë të jashtme aktive që të garantojë thellësinë strategjike të këtij vendi që e ka trashëguar që nga koha e Perandorisë Osmane. Për këtë arsye ai në njëfarë mënyre kërkon ringjalljen e perandorisë turke. Megjithëse opozita aktuale ka kundërshtuar shumë prej hapave që Erdogani ka bërë në atë që ajo e quan regres i demokracisë së brendshme, pak ose aspak zëra janë ngritur kundër tij në politikën e jashtme. Kjo e fundit, e pagëzuar me emrin “0 probleme”, ka pasur si pikësynim korrigjimin e marrëdhënieve të tendosura (Greqi apo Rusi), zhvillimin e atyre taktike (Iran apo Siri) dhe zhvendosjen e vëmendjes strategjike (nga Evropa drejt Lindjes së Mesme). Një klasë e re ekonomike po rritet në trevat qendrore të Azisë Qendrore dhe vetë emërimi që i është dhënë (Tigrat e Anadollit) përcakton drejtimin e zhvillimit financiar, tregtar dhe, pse jo, politik që në dekadat e ardhshme do të kërkojë shteti turk. Ambiciet rajonale të Davutoglusë, të cilat ish-profesori universitar i cilëson si të udhëhequra nga një vizion kombëtar, ka ndjekur pikërisht nuhatjen e kësaj klase të re tregtarësh. Disa analistë perëndimorë i komentojnë këto lëvizje si një tentativë e Turqisë për t’u orientuar drejt Lindjes në kurriz të Perëndimit.

Njeriu që më së shumti është përgjegjës për arkitekturën e këtij ndryshimi është Ahmet Davutoglu, ministri i jashtëm i Turqisë qysh më 2009. Sipas tij, “Turqia nuk është çështje; por aktor.”

Na vranë për të mos u kthyer më në shtëpitë dhe tokat tona

14/07/2014 Lini një koment

Luela MYFTARI

 

NA VRANË PËR TË MOS U KTHYER MË NË SHTËPITË DHE TOKAT TONA

Halide Mergjyshi

Halide Mergjyshi

  • Rrëfimi rrëngjethës i 87-vjeçares që erdhi 16 vjeç nga Çamëria për të mos u kthyer më kurrë në shtëpinë e saj
  • Dëshira për t’u kthyer sërish në trojet e tyre edhe pas kujtimeve tragjike që përcjellin këto troje

 

Ajo është tashmë 87 vjeç. Është e fundit fëmijë që mbeti nga ata që 70 vite më parë erdhën së bashku me të nga Çamëria drejt Shqipërisë, për të mos u kthyer më kurrë në shtëpinë ku u lind dhe ku kaloi 15 vitet e para të jetës. Ajo ka flokë shumë të bardhë, që i mbulon me shami të bardhë. Edhe sytë i ka të bardhë, sy që lotojnë shpesh. Quhet Halide Mergjyshi, por të gjithë e thërrasin Mana. Në greqishten e vjetër Mana do të thotë “nënë”. Dhe kjo thirrje nga të gjithë ata që e njohin është ndër të paktat gjëra që i kujtojnë vendin e saj dhe masakrën brenda shtëpisë ku lindi. Ka shumë pak gjëra që e ngacmojnë për t’i sjellë ndër mend atë kohë. Ka disa foto që ia kanë sjellë fqinjë kur kanë shkuar në Greqi, pranë shtëpisë së saj, emrin që si për ironi e thërresin në greqisht dhe kujtimet.

E shohim të përlotet kur na rrëfen se si e kanë përzënë nga shtëpia dhe se nuk e di nëse do të donte të kthehej ndonjëherë të jetonte atje. Por, ajo thotë se kështu do t’u lotojnë të gjithëve kur të mbërrijnë në moshën e saj. Refuzon të thotë se po loton për të pafundën herë për të njëjtën histori, atë të jetës së sa, për dëbimin nga shtëpia e saj 70 vite më parë. Ajo vetëm tund kokën duke dashur të justifikohet se e kanë dëbuar nga ai vend sepse kështu kanë dashur ta ndërtojnë historinë, popujt dhe ata që udhëhoqën dje dhe ata që udhëheqin sot.

 

Mban mend kur ke ardhur në Shqipëri? 

 

Sigurisht, që e mbaj mend. Nuk është një kujtim që të largohet as duke shkundur kokën e as duke u plakur. Ishte nëntori i vitit 1944 kur kemi ardhur në Shqipëri, nga Saranda, në Qafë Botë. Mbaj mend si kemi ecur me këmbë zbathur, jo vetëm unë, por shumë si unë. Datën e saktë nuk e mbaj mend. Kam qenë 16 vjeç dhe ditët e fundit në vendin ku linda dhe ku kisha kaluar deri atëherë jetën time kanë qenë të ngarkuara dhe me ngjarje të tmerrshme. Kur mbërritëm në Shqipëri dhe duhet të regjistroheshim, shumë prej nesh, të mbijetuarve nuk mbanim mend as ditëlindjet tona. Shumica e çamëve kanë një ditë lindjeje tjetër nga ajo e vërteta. Unë njoh shumë çamë që e kanë ditëlindjen për Vitin e Ri, më 31 dhjetor sepse kështu janë regjistruar, pasi nuk mbanin mend ditëlindjen e tyre. Nuk është e thjeshtë të ikësh nga shtëpia me rrobat e trupit dhe të vetmen gjë që mund të marrësh nga vendi yt është një gur. Unë as një gur nuk e kam nga vendi im, por shumë prej nesh e kanë marrë një gur nga strehëza e tyre. Dikush merrte një grusht dhe, të tjerë puthnin tokën, gratë që ishin pa burra dhe fëmijë pranë qanin me ulërima sepse papritur e panë veten vetëm, ndërsa të tjerat që kishin pranë dikë nuk nxirrnin asnjë fjalë nga goja, por vetëm tundnin kokën. Unë nuk thoja asgjë, ashtu sikurse nuk mora dot asgjë. Thjesht kam ecur orë të tëra për të mbërritur në Shqipëri.

 

Çfarë ke ti nga ajo kohë, nga ajo shtëpi? 

 

Asgjë veç kujtimeve të këqija dhe traditave që i ndjek njëlloj si ata që u vranë e u prenë aty. Nuk kam asgjë. E kam parë atë oborr dhe shtëpi pas shumë vitesh në një fotografi që një nga komshinjtë e mi e kish bërë gjatë pushimeve në Greqi. Thuajse të gjithë e dinë historinë time këtu në lagje. Nga kujtimet mbaj mend se jetonim, si të thuash, në të njëjtën ndërtese me gjyshërit e me xhaxhallarët. Sepse ndërtesat tona ishin si të thuash të mëdha, sa pallatet sot, me dy kate vërtet, por me 40 dhoma. Kështu e kishim ne shtëpinë. Në katin e parë kishim bodrumet, stallën, si i thoni ju tani, kishim edhe dhomat për shërbëtorët, edhe vendin ku mblidheshim nëpër festa, edhe vendin ku gatuhej, edhe vendin ku mblidheshim të hanim. Këto ishin të gjitha në katin e parë, ndërsa në të dytin kishte vetëm dhoma ku flinin e rrinim. Eh, ajo shtëpi… Tani të tjerë banojnë në atë shtëpi, ndoshta fëmijët e atyre që na tradhtuan ne.

 

Si ju tradhtuan? 

 

Mua më vranë vëllanë, përpara syve. Në mëngjes herët. Isha 16 vjeç, ndërsa ai ishte 21. Nuk do ta harroj kurrë atë skenë, madje as shumë nga ato që pashë më pas, gjatë rrugës për në Shqipëri. Nuk i harroj ulërimat që atë ditë vinin nga kati i parë, kur ushtarët grekë kishin shqyer derën dhe kishin rrëmbyer gjërat më me vlerë. Florinjtë që kishin në vath grave ua tërhoqën nga veshi duke i çarë. Ndërsa meshkujt i mblidhnin të gjithë bashkë për t’i pushkatuar në oborr. Mua vëllanë ma vranë brenda në shtëpi. E ata që i vrisnin brenda shtëpi edhe i prisnin, përveçse i pushkatonin. Sepse tortura ishte në sytë e familjarëve që e shihnin mishin të hidhej në zjarr. Që atë mëngjes që na zgjuan britmat, kam parë e dëgjuar histori që mendja e të rinjve sot mund edhe të mos i pranojë. Histori të tjera të trishta kam dëgjuar edhe kur mbërrita në Shqipëri. Ashtu sikurse mua më vranë vëllanë përpara syve të tjerëve u kishin vrarë e prerë nënën, babanë, burrin e fëmijën, u kishin rrëmbyer florinjtë duke i premtuar se do t’i mbronin në bodrum dhe pastaj i kishin dorëzuar vetë te ushtarët grekë duke i tradhtuar.

 

Pas një masakre si ajo e Paramithisë 

 

Masakra e Paramithisë është një nga më të përgjakurat e këtij gjenocidi, sipas historianëve. Për ditë të tëra shqiptarët e Çamërisë janë detyruar të ecin në këmbë drejt Shqipërisë, që dukej e vetmja alternativë, pasi rrugët me Turqinë ishin mbyllur dhe se Shqipëria ishte tashmë vendi më i afërt për t’i shpëtuar tmerrit që grekët aso kohe filluan të ushtronin mbi shqiptarët e Çamërisë. Halide Mergjyshi na tregon një pjesë të atij rrugëtimi që do të ishte edhe nisja e një jete të re që nuk do ta kthente më në shtëpinë e saj të lindjes.

 

Kur u nisët për në Shqipëri? 

 

Menjëherë pas kësaj ndodhie. Nuk na kish mbetur më asgjë, përveç frikës se gratë do t’i përdhunonin pasi të pushkatonin të gjithë burrat në Paramithi. Neve na kishin thënë më parë që të ndërronim fe ose të shkonim në Turqi, kur u ndërruan grekët me turqit, por ne nuk donim të linim shtëpinë e pasurinë që kishim venë. Ishte shtëpia jonë, vendi ku kishim jetuar e lindur. Kështu nuk ikëm, e kështu jo vetëm që na bastisën, por edhe na vranë, jo vetëm në shtëpi, por edhe rrugës për në Shqipëri.

 

Si e mban mend rrugën? Ke udhëtuar në këmbë? 

 

Po, në këmbë për ditë të tëra, e tronditur jo vetëm nga ato që më kishin ndodhur, por edhe me atë që shihja rrugëve për të shpëtuar nga ushtarët grekë.

 

Çfarë ke parë rrugës? 

 

Gra shtatzëna që hidheshin nga shkëmbinj, hidheshin në humnera për t’i shpëtuar thikave dhe shpatave të atyre. Ndonjëra që nuk vraponte dot, përjetonte… Ç’të të them, i kanë nxjerrë fëmijën nga barku vetëm me një shpatë të vogël. Kam dëgjuar baballarë që i mbanin në kampe pas hekurave dhe shihnin vajzën që përdhunohej e ulërinte se nuk dinte ç’të bënte. Këto nuk harrohen lehtë. Por, sërish dëshiron të shohësh shtëpinë tënde. Nuk më lejon kush të vete edhe një herë përpara se të vdes. E kam të ndaluar, thua se kam vrarë unë dhe jo më kanë vrarë ata.

 

Dëshiron vërtet të shkosh në një shtëpi ku ke vetëm kujtime të këqija? 

 

Po, edhe një herë në tokën time, aty në oborrin ku mblidhnim ullinjtë, ku luanim… Edhe burri im kishte histori të tmerrshme në Çamëri dhe deri në fund të jetës së tij e kishte vendosur që të mos kthehej më kurrë aty, por unë jo. Nuk e di nëse do të doja të jetoja aty, por ama të shkoj kam shumë dëshirë. Po ja që nuk më lejohet edhe tani pas 70 vjetësh. Kam lindur në një vend ku nuk mund të shkel dot.

 

Java Çame 

 

27 Qershori i 1944-ës me vendim të Parlamentit të Republikës së Shqipërisë, ka hyrë në historinë e Shqipërisë si dita e gjenocidit të popullsisë çame. Java e Çamërisë, është kthyer tashmë në një organizim tradicional. Ajo që e bën të veçantë këtë vit është se këtë vit u shënua 70-vjetori i gjenocidit dhe diskriminimit ndaj shqiptarëve të Çamërisë dhe se ky organizim u zhvillua njëkohësisht si në Tiranë ashtu edhe në Prishtinë. Ky organizim shënon organizimin e parë institucional në Prishtinë. Aktiviteti kishte si synim vendosjen e çështjes çame në qendër të vetëdijes së gjithë shqiptarëve. Në Muzeun Historik Kombëtar është organizuar aktiviteti për çeljen e ekspozitës së Javës së Historisë dhe Kulturës Çame, me vepra arti kushtuar patriotëve të shquar të komunitetit çam dhe është mbyllur në shesh aty ku edhe u bashkuan në turmë të gjithë shqiptarët e Çamërisë në kujtim të atyre që ranë në vendin ku nuk shkojnë dot më.

 

27 qershori, pjesë e historisë shqiptare 

 

Çamëria, krahina jugore e trevave shqiptare, e merr këtë emër nga lumi Tiamis, qysh në kohën e fiseve ilire, që sot quhet Kalama, e që përshkon krahinën mes për mes. Në antikitet, në trevën e Greqisë, ka banuar fisi ilir i Thesprotëve. Enciklopedia e Madhe greke e botuar më 1923, shkruan se para sundimit turk, në Çamëri ka sunduar princi Gjin Bue Shpata. Por, pas pushtimit të Shqipërisë nga Italia fashiste, qeveria greke e Metaksait mori një sërë masash represive kundër popullsisë çame myslimane. Rreth 2000 të rinj çamër detyroheshin të bënin një punë prej skllevërish në hapje llogoresh dhe ndërtime ushtarake. 4000 burra myslimanë çamë, u internuan në kampet e përqendrimit të Kretës dhe të Mitilinit gjatë vitit 1940 ku rreth 500 prej tyre gjetën vdekjen. Në maj të 1941, ushtria greke vrau rreth 300 çamë të tjerë. U la i lirë përdorimi i gjuhës shqipe, u hapën shkollat, xhamitë dhe medresetë, por Çamëria nuk u bashkua me Shqipërinë dhe administrohej nga njësi ushtarake italiane. U formua atë vit, në Filat, të një force ushtarake çame prej 2000 vetash, nën komandën e Nuri Dinos dhe Dine Kalos. Kjo forcë, kishte për qëllim mbrojtjen e trevave çame, por u kufizua vetëm në Filat dhe Gumenicë. Pranvera e lirisë çame vazhdoi vetëm 3 vjet (1941 –1944). Në fillim të 1944-ës, forcat shoviniste greke, të udhëhequra nga gjenerali Napoleon Zerva filluan përgatitjet e ethshme për të sulmuar trevat çame. Forcat e gjeneral Zervës që numëroheshin në 10 mijë vetë ishin shumica me prejardhje çamësh shqiptarë, por të helenizuar nga kisha ortodokse greke. Edhe vetë gjeneral Zerva, ishte një i tillë. Përballë kësaj force agresive ndodheshin reparte të vogla çam të armatosura keq dhe të paorganizuara. Më 27 Qershor 1944, 5000 forcat greke të komanduara nga vetë gjenerali Zerva, filluan sulmin masiv kundër fshatrave dhe qyteteve çame. U dogjën xhami, shkolla dhe gjithçka që identifikonte kombësinë shqiptare. Në një xhami në qytetin e Parathimisë u dogjën të gjallë rreth 40 gra dhe fëmijë që kishin shkuar atje për të gjetur strehim. U dogj medreseja e qytetit dhe të gjitha xhamitë në qytet dhe në fshat. Grekët vranë vetëm në krahinën e Parathimisë dhe Margëllëçit në datën 27 qershor, 782 veta. E vetmja rezistencë e armatosur u bë në vendin e quajtur Munin, në gusht të 1944-ës, ku 72 çamë luftuan heroikisht për 24 orë kundër 5 batalioneve greke të përbërë prej 2500 vetash. Të 72 çamët ranë në fushën e betejës duke i shkaktuar forcave greke 400 të vrarë dhe 600 të plagosur. Zerva që drejtonte nga një majë kodre, në fund të betejës i deklaroi korrespondentit të BBC-së se myslimanët çamë i kishin asgjësuar lulen e ushtrisë së tij. Masakrat greke vazhduan në Gumenicë dhe Filat, duke shkaktuar 2400 të vrarë. Vranë deri më 1 nëntor të 1944-ës. 22 mijë çamë atë muaj hynë në kufirin e Shqipërisë. Ata lanë mbrapa pasurinë e tyre që llogaritet me vlerë, 4 miliardë dollarë. Shtëpitë dhe tokat iu dhanë grekëve dhe vllehëve nga zona e Gramozit, shpërngulur gjatë luftës civile.

 

Burimi: http://www.shekulli.com.al/web/p.php?id=50066&kat=104

Jeta e pathënë e babait tim, Hafiz Sabri Koçit

13/07/2014 Lini një koment

JETA E PATHËNË E BABIT TIM, HAFIZ SABRI KOÇIT

Hafiz Sabri Koçi

Haxhi Hafiz Sabri Koçi

Flet Qeramet Koçi, djali i ish-kreut mysliman të shqiptarëve

Vetëm gjysmën e jetës ka jetuar me të atin. Një arsye më shumë për të fiksuar në memorie çdo moment që ka kaluar me të. Qerameti ka qenë 7 vjeç, kur babai i tij, Hafiz Sabri Koçi u dërgua në burgun e Spaçit. Burri mjekërbardhë e me çallmë e kishte lënë një djalë të vogël, e 20 vjet më vonë e kishte gjetur burrë.

Hafiz Sabri Koçi është një nga “baballarët” e fesë islame në Shqipëri. Ju, si e kujtoni si prind?

Unë isha 7 vjeç, kur babanë tim e burgosën. Si fëmijë, e mbaj mend shumë të dashur. Unë isha dhe më i vogli dhe shpeshherë depërtoja në bibliotekën e tij ku ai kalonte pjesën më të madhe të kohës. Biblioteka ishte shumë e madhe, katër faqet e mureve ishin plot me libra. Babai ishte shumë i përkushtuar me familjen, për të gjitha nevojat dhe problemet që kishim. Ai kujdesej shumë edhe për gjënë më elementare që na mungonte. Me nënën kishte një harmoni shumë të mirë.

Si është njohur me nënën tuaj?

Është njohur me shkesi, madje disa herë babai këndonte lutje për njeriun që e kishte njohur me nënën se, siç thoshte ai, i kishte dhënë mundësinë për të jetuar me një njeri shumë të mirë. Ai e falënderonte shumë nënën, pasi ajo kishte vuajtur shumë kur ai ishte në burg. Ajo kishte punuar gjithë jetën me punë dore, dhe në moshën 40-vjeçare u detyrua të punonte me kazmë e lopatë. Babai e përmendte dhe e ka vlerësuar shpeshherë, duke thënë se unë kam vuajtur shumë se kam qenë në burg, por ajo ka vuajtur shumë më shumë se unë.

Ndërkohë që babai juaj ishte në burg, çfarë ju thoshin për të?

Pas moshës 7-vjeçare, unë babanë tim e njihja nga ajo çfarë thoshin të tjerët për të. Me thënë të drejtën, biografia na ndiqte gjithandej, që nga shkolla, puna. Por e mira ishte se ai kishte bërë shumë të mira në popull, dhe kjo na ngrohte shumë. Ata na flisnin mirë për të, edhe pse kishin frikë, por kjo na e hiqte shumë atë stresin që na krijohej nga persekutimi që nga drejtoritë e shkollave, të ndërmarrjeve. Kujtoj me nostalgji disa pleq, që për të na mbështetur, na thoshin: “Mos u mërzisni se nuk e ka dënuar Zoti, por e ka dënuar robi”. Atëherë ishim të rinj dhe s’e kuptonim. Por koha e tregoi se në atë periudhë që ishte pleqëria e tij, ai ato vite i kaloi në mënyrë të shkëlqyer.

A e kujtoni ditën që babai juaj doli nga burgu?

Ai moment është i paharrueshëm për mua. Është momenti më i gëzuar dhe më emocionues i jetës sime. Unë e kisha takuar në kampet fatkeqe të diktaturës në Spaç, megjithëse s’kishim mundësi të shkonim shpesh, se ishte shumë larg. Ditën që ka dalë, mua më ka gjetur 27 vjeç. Ai ishte ulur në një qoshe të shtëpisë, ndërkohë vinin shumë njerëz. Unë shkoja te dera, e shikoja dhe lotët më rridhnin faqeve. Pas 20 viteve babai ishte kthyer në shtëpi. Edhe tani kam emocione kur e kujtoj. Ishte një gëzim i jashtëzakonshëm. Megjithëse ishte viti 1986, kur ai ka dalë nga burgu, ishte pra ende koha e diktaturës, nuk mbeti njeri në Shkodër pa ardhur për ta uruar. Dikush natën, dikush ditën, vinin fshehurazi, pasi ende konsiderohej si një klerik që kishte dalë nga burgu.

Çfarë ju tregonte babai për burgun?

Tregonte gjëra të llahtarshme. Babai thoshte se, sidomos në momentet e para, ishte ndjerë shumë keq. Kishte lënë jashtë nënën e tij, e cila e kishte rritur me shumë halle, pasi i ati e kishte lënë në moshën 1-vjeçare jetim. Bashkë me të kishte lënë nënën time në moshën 40-vjeçare, me gjashtë fëmijë. Nëna ime kishte punuar më shumë artizanat me punë dore në shtëpi. Ai më tregonte që në fillim shpeshherë i mbushej mendja të shkonte të kapte hekurat e rrethimit, që ushtari ta qëllonte e kështu t’i jepte fund jetës së tij. Mirëpo, siç tregonte babai, i shkonte mendja te të gjithë profetët që kanë vuajtur e më pas kanë triumfuar. Atëherë e ka mbledhur mendjen dhe është përmbajtur, duke iu nënshtruar punës. Babai tregonte se në burg mund të mbijetoje vetëm duke punuar. Shumë njerëz kanë ndenjur, s’kanë punuar, atyre ua zvogëlonin racionin e bukës dhe ata binin nga ana fizike. Kurse ai lëvizte dhe mbahej gjallë. Kishte arritur të krijonte një barake atje ku punonte, ku mbante saldatriçen dhe veglat e tjera. Aty, kur shkonte gjoja për të marrë veglat, kryente ritet fetare, të cilat s’i ka lënë asnjëherë. Asnjëherë nuk e ka ngrënë gjellën, vetëm bukën ka mbajtur. I çonim rrallë ndonjë shishe vaj ulliri, por s’kishim mundësi se ne ishim shumë larg. Me punë kishte arritur një respekt të jashtëzakonshëm. Madje një herë atë e kishin harruar jashtë burgut, në kantier, pasi kishte shkuar te burimi për të mbushur ujë. Gardianët kur bënë numërimin në burg, u doli një mangët. Atje ishte bërë alarm i madh. Por vetëm pas pak minutash, babanë e shohin duke u kthyer me çantën e veglave, dhe me ata gishtat që i ishin shtrembëruar nga puna. Në fillim ka vuajtur shumë. Një ish-i burgosur tregon se kur kishin Bajram, mblidheshin të gjithë myslimanë e të krishterë dhe festonin. Po kështu edhe kur kishte Pashkë apo ndonjë festë tjetër.

Pasi doli nga burgu, deri në ’90-ën, me çfarë u mor babai juaj?

Kjo është mjaft interesante. Babai im në burg kishte punuar, nuk e kishte humbur kohën kot. Ishte marrë me profesionin e saldatorit dhe elektriçistit. Ai ishte njeri pune edhe pse ishte hoxhë, dhe kishte punuar edhe para se të arrestohej. Kjo iu gjet në ato ditë të vështira në burg, sepse ai iu përkushtua punës dhe e kaloi më lehtë burgun. Kështu që ai doli, se po të rrinte në shtëpi do të vinin njerëz, pleq, shokë dhe do thoshin se ai e filloi prapë aktivitetin. Ai kërkonte punë, por punë nuk i jepnin. Unë shkova në gjykatë për të pyetur nëse sipas rregullave duhej të futej në punë apo jo? Atje më thanë se nuk lejohej të punohej po të ishe mbi 60 vjeç. Babai atëherë ishte 65 vjeç. Aty më thanë se, nëse nuk kishim mundësi për ta mbajtur, mund ta çonin në azil të pleqve. Mirëpo ai ishte i fortë dhe donte të punonte. Me miq arritëm që ai të futej në punë ndërtimi në një pallat parafabrikat. Punonte me lopatë. Madje njëherë desh vdiq se u aksidentua nga një transportiere. Deri në vitet ’90 punoi atje me punët më të rënda.

Këto kohë e ushtronte fenë?

Siç thashë, sa doli babai nga burgu, filluan të vinin njerëz. Ata besimin e kishin ruajtur në zemër, por kishin ruajtur edhe libra, megjithëse pjesën më të madhe ua kishin djegur. Me idenë që shyqyr që doli hoxha, pleq e plaka vinin me libra në duar. Babait ia kishin marrë gjithë bibliotekën. Ai studionte shumë. Madje kur doli nga burgu, edhe pse punonte në punë të rëndë, kur vinte në shtëpi lexonte. Unë vija nga puna, por ngaqë lodhesha, pushoja. Ai kapte librat, lexonte pa pushim, edhe për faktin se për 20 vjet i kishin munguar shumë. Si tani e kujtoj me ata sytë e skuqur nga leximi. Babai edhe në predikimet e tij pas ’90-ës, i mëshonte shumë dijes. Vetëm në këtë mënyrë, sipas tij, njerëzit do të ishin të mirë dhe të vlefshëm. Ai vetë blinte libra pa fund. Më kujtohet se kur dilnim në Rinas dhe e prisnim kur kthehej nga ndonjë konferencë, valixhet e tij ishin shumë të rënda. Fëmijët mendonin se mos u kishte sjellë ndonjë lodër, por ato ishin plot me libra.

Në ’90-ën diktatura ra dhe njerëzit rifituan të drejtën e besimit. Si u ingranua babai juaj në komunitetin mysliman?

Sa filloi koha e lëvizjeve demokratike, disa të rinj erdhën në shtëpi dhe bënë kërkesë që babai të hapte Xhaminë e Plumbit. Kjo ishte një kënaqësi e madhe, por ishte ende e vështirë për ta realizuar. Ishin momentet e fundit të diktaturës. Babai kujdesej shumë që të rinjtë të mos nguteshin shumë, që të mos ndodhte ndonjë përplasje me armë me shtetin me policinë, se ishin momente shumë delikate. Por me zgjuarsi arriti që t’i përmbante të rinjtë, duke treguar kujdes dhe duke pasur disa kontakte me të pushtetit vendor, arriti që të mos kishte përplasje. Një javë më parë se të hapej xhamia, ai shkoi ta shikonte dhe të jepte disa drejtime se si mund të rregullohej. Kur u kthye në shtëpi, organet e Degës së Brendshme erdhën dhe e morën. U alarmua i gjithë qyteti dhe shkoi te portat e policisë. Ata i thanë që s’je i autorizuar, dhe të mos dalësh pa leje. Por më 16 nëntor u hap xhamia. Çdo gjë ishte paqësore, babai bënte kujdes që të mos kishte akuza ndaj diktaturës, se ende gjendja ishte delikate dhe çdo gjë shkoi mirë.

Si e përjetoi babai juaj detyrën e kreut të Komunitetit Mysliman?

Babai ishte afër ’70-ve në atë periudhë, dhe e kishte peng që s’ishte më i ri. Kishte nevojë për njerëz, por në atë kohë disa moshatarët e tij që kishin mbetur gjallë dhe ishin me nivel, ishin të dobët në shëndet. Kuadrot e rinj s’ishin ende të përgatitur. Ai u mundua të dërgonte studentë jashtë, të rimëkëmbte institucionet, dhe për këtë u vlerësua, për mendimin tim më shumë jashtë se sa brenda vendit. Njëherë kujtoj një udhëtim me të, dhe kam mbetur i mahnitur nga pritja e respekti që tregonin për të.

Sa kohë ka vuajtur babai juaj nga sëmundja?

Babai ka vuajtur nga zemra që i ri. Por gjatë burgut ai ka qenë mjek i vetes. Ishte shumë i rregullt dhe mbante dietë të jashtëzakonshme. Kjo e ka mbajtur. Pastaj, kur doli nga burgu, pati mjekime dhe bëri edhe një operacion në zemër në Turqi, në vitin 2000. U përmirësua, por sidoqoftë u rëndua shëndeti. Është interesante se ai ishte shumë i durueshëm ato ditë që ishte i sëmurë. Kishe kënaqësi t’i shërbeje. Për ne familjarët ishte mrekulli që ai nuk vuajti shumë. Kapi shtratin dhe pas pesë ditësh u nda nga jeta.

Babai juaj ka njohur shumë personalitete të huaj dhe të vendit. A veçonte ndonjë nga ata?

Ai në përgjithësi vlerësonte në predikimin e tij intelektualët. Nuk mund të veçoj ndonjërin, por e kishte si predikim vazhdimisht. Fjala që përdorte ai ishte: sa më shumë dije, sa më shumë dije.

Si kanë qenë raportet e tij me krerët e tjerë të besimeve në Shqipëri?

Babai ka pasur bashkëpunim të madh me komunitetet e tjera, me Rrok Mirditën, me Janullatosin dhe Baba Reshatin. Kujtoj një rast këto vitet e fundit që ai ishte i sëmurë dhe i kishin dërguar ftesë pasi ishin Pashkët. Unë këmbëngula që të mos lëvizte se s’ishte në gjendje. Ai u ngrit nga shtrati dhe mezi shkoi në pritje. Të gjithë e pritën me gëzim shumë të madh.

A është përfshirë ndonjëri nga fëmijët e Hafiz Sabri Koçit në ndonjë pozicion në Komunitetin Mysliman?

Jo. Ne vazhdojmë jetën tonë normale. Të gjithë jemi me shkollë të mesme, pasi s’patëm mundësi të ishim me shkollë të lartë. Punojmë sa për të mbajtur familjen. Ritet i praktikojmë në mënyrë individuale, por s’jemi të angazhuar.

Ju ka kërkuar babai që të përfshiheshit më shumë?

Ai ishte shumë tolerant dhe shumë i afërt. Me ne komunikonte si shok. Nuk ishte si shumë prindër që u imponohen fëmijëve të tyre me idenë se do ndjekin atë rrugë që ata vetë përcaktojnë. Ai i shikonte mundësitë tona. Dëshirën e kishte të madhe, por e kuptonte se ishte vonë për ne të futeshim në atë rrugë. Unë, që isha më i vogli, ma përmendte ndonjëherë, por unë gjithmonë duke parë modelin, nuk mund t’i afrohesha atij. Ai ishte i jashtëzakonshëm dhe sa për të prishur imazhin kot, më mirë të rrija kështu siç jam. Jo se ishte babai ynë, por ai ishte njeri shumë i veçantë dhe i paarritshëm. Ishte shumë i përkushtuar. Për 15 vjet ai s’ka marrë njëherë pushime. Punonte ditë e natë. Nuk njihej dita e shtunë. Ai ka marrë pjesë në pajtimin e gjaqeve, në ndërtimin e shumë xhamive. Ishte momenti që vendi kishte shumë nevojë dhe çdo gjë duhej ringritur, ndaj ai s’pushonte asnjëherë. Propagandonte në mënyrë dinjitoze çështjen shqiptare në mbarë botën, duke kontribuar kështu edhe në njohjen e Shqipërisë jashtë.

Ali Ahmeti, ky mercenar në shërbim të sllavizmit

12/07/2014 Lini një koment

Prof.dr. Eshref YMERI

 

Në gjurmët e një shkrimi me tingëllim aktual

Më shumë se dy vjet të shkuara, në faqet e internetit pata botuar një shkrim me titull: “Ali Ahmeti, ky mercenar në shërbim të sllavizmit”. Ngjarjet e ditëve të fundit në Maqedoni, kur populli u ngrit në protesta kundër dënimit me burgim të përjetshëm të gjashtë shqiptarëve, për të cilët organet hetimore dhe gjykata nuk paraqitën para opinionit publik kurrfarë provash konkrete për fajësinë e tyre, vërtetuan haptazi se partitë politike shqiptare heshtën në një mënyrë të turpshme para arrogancës së shtetit maqedonas kundër protestuesve dhe popullin e vet e braktisën në mëshirën e kamxhikëve të policisë. Mes partive politike shqiptare, përgjegjësia kryesore bie mbi kryemercenarin e shovinizmit xhuxhomaqedonas Ali Ahmeti. Kjo ishte edhe arsyeja se pse e quajta me vend që artikullin e mëposhtëm ta ribotoj edhe një herë në faqet e internetit për frymën e tij aktuale lidhur me mercenarizmin e Ali Ahmetit.

10 korrik 2014

 

ALI AHMETI, KY MERCENAR NË SHËRBIM TË SLLAVIZMIT

Eshref Ymeri

Eshref Ymeri

Në kalanë e fshatit Sellcë të Maqedonisë, më 16 mars 2012, për të njëmbëdhjetën herë, u zhvillua aktiviteti me temë “Pranvera e Dinjitetit”, një manifestim ky që mbahet për të përkujtuar dëshmorët e rënë të luftës së vitit 2001. Me këtë rast, kryetari i BDI-së, zoti Ali Ahmeti, deklaroi:

“Program i UÇK-së, është i pandalshëm siç nuk ndalet ky diell, pavarësisht se disa thera të vogla mendojnë se mund ta ndalin dritën e diellit. Amanet që nga rilindësit e deri tek ushtarët e UÇK-së e kemi të jetojmë të lirë në hapësirat ku ne jetojmë. Dhe ne do e bëjmë se nuk bën ndryshe , shqiptarët do frymojnë lirshëm dhe pa kufij”.

Nga kjo përshëndetje e zotit Ali Ahmeti, mësojmë se ai kërkon ta nanurisë popullin shqiptar në Maqedoni me pallavrat e veta karakteristike për jetesën e shqiptarëve pa kufij. Por është halli se kufijtë po i ruajnë me xhelozi sllavogrekët. Me kësilloj deklaratash të paturpshme edhe gati 11 vjet pas nënshkrimit të Marrëveshjes së Ohrit, zoti Ali Ahmeti, ky sulltan i popullit shqiptar në Maqedoni, po e vërteton në praktikë që është një tradhtar i regjur i kombit shqiptar dhe një shërbëtor besnik i sllavizmit.

Drejtori i Radios “Kosova e Lirë”, zoti Ahmet Qeriqi, shkruan:

“Luftëtarët e lirisë nuk e mirëpritën marrëveshjen, meqë ishin qind për qind të bindur se autoritetet sllavomaqedonase njohin vetëm një gjuhë, atë të forcës, e cila i detyroi ta nënshkruajnë armëpushimin, në të cilin kreu i Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare nuk diktoi kushte, edhe pse kishte forcë të diktonte dhe të mos i lëshonte armët nga dora, për shkak se në mënyrë direkte nuk ishte palë në bisedime… Dihet, po ashtu se asokohe, në Shkup, kishte shkuar Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, admirali Gregori Xhonson dhe i kishte bindur autoritetet e Qeverisë së Shkupit se nuk mund ta fitonin luftën kundër shqiptarëve, por mund ta ruanin shtetin e tyre, nëse do të nënshkruanin një marrëveshje, e cila do t’ i joshte shqiptarët mendjelehtë dhe do të ruhej status quoja edhe për një kohë të gjatë në këtë shtet të krijuar si Republikë jugosllave në vitin 1945 (Citohet sipas faqes së internetit “I robëruari s’ka ç’humb në luftë, përveç këmishës së zezë të robërisë”. 16 dhjetor 2009).

Pra, admirali Xhonson, si Sekretar i Përgjithshëm i NATO-s, kishte shkuar në Shkup për të përcjellë mendimin e kristalizuar të Evropës se shqiptarët janë mendjelehtë dhe ata mund t’i joshësh fare kollaj me çfardolloj marrëveshjesh në dëm të interesave të kombit shqiptar. Deklarata e admiralit Xhonson nënkuptonte tradhtinë e zotit Ali Ahmeti në krye të Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare, i cili, për interesat e karrierës së tij të fëlliqur politike, ishte gati të bënte kurban interesat kombëtare të popullit shqiptar në Maqedoni dhe të shkelte mbi gjakun e dëshmorëve të rënë në beteja. Mendjelehtë nuk është kombi shqiptar, mendjelehtë nuk është populli shqiptar në mbarë trojet e veta etnike, mendjelehtë janë mercenarët dhe tradhtarë që dalin nga gjiri i tij, të cilët “për kolltuk dhe ylefe” shndërrohennë paçavure për të fshirë këpucët e të huajve.  Deklarata e admiralit Xhonson, po ashtu, nxjerr në shesh një të vërtetë tragjike për kombin shqiptar: klasa politike shqiptare, në trekëndëshin Tiranë-Prishtinë-Shkup, është një mercenare e kualifikuar dhe tradhtare e çështjes kombëtare shqiptare.

Me këtë deklaratë prej tradhtari besnik të sllavizmit, zoti Ali Ahmeti kërkon që ta vërë në gjumë popullin shqiptar në Maqedoni dhe të vazhdojë të përjetësojë pushtetin personal, duke u tërhequr zvarrë para shovinizmit sllavomaqedonas.

 

Tiranë, 16 mars 2012

Tragjedia e arabëve

11/07/2014 Lini një koment

TRAGJEDIA E ARABËVE

20140705

Një mijë vjet më parë, qytetet e mëdha të Bagdadit, Damaskut dhe Kajros, i zinin vendin njëri-tjetrit në garën për t’ia kaluar botës perëndimore. Islami dhe inovacioni ishin binjakë. Kalifatet e ndryshëm arabë ishin superfuqi dinamike – fenerë të të mësuarit, tolerancës dhe tregtisë. Megjithatë, sot arabët janë në një gjendje të mjerë. Ndërsa Azia, Amerika Latine dhe Afrika përparojnë, Lindja e Mesme mbetet mbrapa, e mbërthyer prej despotizmit dhe e shkundur prej luftërave. Shpresat u rritën shumë tre vjet më parë, kur një valë trazirash në të gjithë rajonin solli rrëzimin e katër diktatorëve – në Tunizi, Egjipt, Libi dhe Jemen – si dhe kërkesat e forta për ndryshime gjetkë, sidomos në Siri. Por fruti i “Pranverës arabe” është kalbur dhe shndërruar sërish në autokraci dhe luftë. Të dyja këto shkaktojnë mjerim dhe fanatizëm, që po i kanosen gjithë botës. Përse vendet arabe kanë dështuar kaq keq për të krijuar demokraci, lumturi apo (përtej të ardhurave nga nafta) pasuri, për 350 milionë banorët e tyre? Kjo është një prej pikëpyetjeve të mëdha të kohës sonë. Çfarë i bën shoqëritë arabe të prirura për regjime të neveritshme dhe fanatike, që duan t’i shkatërrojnë ato? Askush nuk thotë që arabët si popuj nuk kanë talent, apo vuajnë nga ndonjë antipati patologjike për demokracinë. Por që arabët të zgjohen nga makthi i tyre, dhe që bota të ndihet e sigurt, shumë gjëra duhet të ndryshojnë.

 

Loja e fajësimit

 

Një problem është se telashet e vendeve arabe janë shumë të mëdha. Në të vërtetë, Sirinë dhe Irakun vështirë se mund t’i quash shtete. Këtë javë, një bandë xhihadistësh shpalli fshirjen e kufijve të tyre, dhe krijimin e një kalifati islamik që do të përfshijë Irakun dhe Sirinë (përfshirë Izrael-Palestinën, Libanin, Jordaninë dhe pjesë të Turqisë) dhe – në ndërkohë – të gjithë botën. Udhëheqësit e kësaj bande kërkojnë të vrasin myslimanë, jo vetëm në Lindjen e Mesme, por edhe në rrugët e Nju Jorkut, Londrës e Parisit. Egjipti është rikthyer nën një sundim ushtarak. Libia, pas rrëzimit të dhunshëm të Muammar Gedafit, është në mëshirën e militantëve të padisiplinuar. Në Jemen kanë pllakosur kryengritjet, luftërat e brendshme dhe al Kaeda. Palestina është ende larg nga krijimi i një shteti dhe nga paqja: vrasja e tre të rinjve izraelitë dhe pasojat që do të sjellë, rrezikojnë të shkaktojnë një tjetër cikël dhune. Edhe vende si Arabia Saudite dhe Algjeria, regjimet e të cilave janë disi të mbrojtura prej pasurisë që buron nga shitja e naftës dhe gazit, si dhe të fuqizuara nga një aparat sigurie që vepron me grusht të hekurt, janë më të brishta nga sa duken. Vetëm Tunizia, aty ku nisi vala arabe për liri tre vjet më parë, ka parë dobinë e një demokracie reale. Islami, ose të paktën riinterpretimet moderne të tij janë në qendër të disa problemeve të thella që kanë shoqëritë arabe. Pretendimi i besimit që promovohet nga shumë udhëheqës, për të kombinuar autoritetin spiritual dhe atë tokësor, pa ndarje të xhamisë dhe shtetit, ka penguar zhvillimin e institucioneve politike të pavarura. Një pakicë militante myslimanësh po kërkojnë legjitimitet përmes interpretimeve edhe më fanatike të Kur’anit. Myslimanë të tjerë, të rrezikuar prej dhunës së militantëve dhe luftërave civile, kanë gjetur mbrojtje në sektin e tyre. Në Irak dhe në Siri, shumë shiitë dhe sunitë dikur martoheshin mes tyre. Sot, shihen gjithnjë e më shpesh të masakrojnë njëri-tjetrin. Dhe ky shtrembërim i dhunshëm i islamit është përhapur në vende të largëta, deri në Nigerinë e veriut dhe në Anglinë e veriut. Por ekstremizmi fetar është një shteg drejt mjerimit, dhe jo shkaku i tij themelor. Ndërkohë që demokracitë islamike në vende të tjera, si Indonezia, po ecin mjaft mirë, në vendet arabe, vetë struktura e shtetit është e dobët. Pak vende arabë kanë qenë kombe për një kohë të gjatë. Dora e vdekur e perandorisë otomane të turqve u pasua, pas Luftës së Parë Botërore, nga poshtërimi prej sundimit francez dhe britanik. Në pjesën më të madhe të botës arabe, fuqitë koloniale vazhduan të kontrollojnë apo influencojnë ngjarjet, deri në vitet gjashtëdhjetë. Vendet arabe nuk ia kanë dalë ende të krijojnë kushtet paraprakë për demokracinë – debatet parlamentarë, mbrojtja e pakicave, emancipimi i grave, shtypi i lirë, gjykatat e pavarura dhe universitete e sindikata. Mungesa e një shteti liberal është bërë bashkë me mungesën e një ekonomie liberale. Pas pavarësisë, ortodoksia mbizotëruese ekonomike ka qenë planifikimi qendror, shpesh i frymëzuar nga sovjetikët. Duke qenë kundër tregut, pro subvencioneve, dhe pro rregullimit, qeveritë arabe u mbytën ekonomitë e tyre. Shteti lëvizte levat e fuqisë ekonomike – sidomos aty ku kishte naftë. Atje ku pengesat e socializmit postkolonial u hoqën, zuri vend kapitalizmi i miqve dhe tarafeve, si në Egjiptin e Hosni Mubarakut. Privatizimet ishin për njerëzit afër qeverisë. Praktikisht asnjë treg nuk ishte i lirë, pothuajse nuk u krijuan dhe zhvilluan kompani të klasit botëror, dhe arabët e mençur që donin të shkëlqenin në biznes apo shkollë, duhej të shkonin në Europë apo në Amerikë. Stanjacioni ekonomik shkaktoi pakënaqësi. Monarkët dhe presidentët e përjetshëm mbroheshin me policinë e fshehtë dhe truproja të shumtë. Xhamia u shndërrua në një burim shërbimesh publike dhe një prej të paktave vende ku njerëzit mund të mblidheshin dhe të dëgjonin fjalime. Islami u radikalizua, dhe njerëzit e zemëruar që urrenin udhëheqësit e tyre, nisën të urrejnë shtetet perëndimore që i mbështesnin ata. Ndërkohë, një numër gjithnjë e më i madh të rinjsh nisën të acarohen për shkak të papunësisë. Falë mediave elektronike, ata ishin gjithnjë e më të vetëdijshëm se perspektiva për bashkëmoshatarët e tyre jashtë Lindjes së Mesme ishte shumë më shpresëdhënëse. Habia nuk është që dolën në rrugë gjatë ‘Pranverës arabe’, por si nuk e bënë më herët.

 

Shumë shkatërrim

 

Gjithë këto gabime nuk mund të ndreqen kollaj dhe shpejt. Të huajt, që shpeshherë janë parë në rajon si pushtues, nuk munden që thjesht të eliminojnë kauzën xhihadiste dhe të vendosin prosperitetin e demokracinë. Të paktën kjo duhet të jetë e qartë pas pushtimit katastrofik të Irakut në 2003. Mbështetja ushtarake – furnizimi me avionë pa pilot dhe një numër i vogël forcash speciale – mund të ndihmojë për të frenuar xhihadistët në Irak. Kjo ndihmë mund të nevojitet të bëhet e përhershme. Edhe nëse kalifati i ri nuk ka gjasa të bëhet shtet i pranuar, ai mundet që për shumë vite të prodhojë xhihadistë në gjendje të eksportojnë terrorizmin. Por vetëm arabët mund ta ndalin rënien e qytetërimit të tyre, dhe në këtë moment, ka shumë pak shpresë që kjo të ndodhë. Ekstremistët nuk ofrojnë aspak. Fjala e shenjtë e monarkëve dhe ushtarakëve është “stabilitet”. Në një kohë kaosi, joshja prej saj është e kuptueshme, por shtypja dhe stanjacioni nuk janë zgjidhje. Nuk kanë funksionuar më parë: në fakt, kanë qenë në origjinë të problemit. Edhe nëse zgjimi arab ka mbaruar për momentin, forcat e mëdha që i dhanë jetë janë ende të pranishme. Media sociale që shkaktoi një revolucion të sjelljes, nuk mund të zhduket. Politikanët në pallatet e tyre dhe mbështetësit e tyre në Perëndim duhet të kuptojnë që stabiliteti kërkon reforma. A është kjo një shpresë e kotë? Sot, panorama është e përgjakur. Por në fund, fanatikët gëlltisin vetveten. Ndërkohë, kudo ku është e mundur, sunitët e moderuar që janë shumicë në myslimanët arabë duhet të bëjnë të dëgjohet zëri i tyre. Dhe kur të vijë momenti i tyre, ata duhet ta çojnë mendjen prapa, në kohën e vlerave që e bënin dikur të madh qytetërimin e tyre. Arsimi forconte supremacinë e tij në mjekësi, matematikë, arkitekturë dhe astronomi. Tregtia siguronte të ardhura për metropolet e mrekullueshme, si dhe për erëzat e mëndafshet. Dhe në kohën e saj më të mirë, bota arabe ishte një parajsë kozmopolite për hebrenjtë, të krishterët dhe myslimanët e shumë sekteve, ku toleranca nxiste kreativitet dhe inovacion. Pluralizmi, arsimi, tregjet e hapura: këto kanë qenë dikur vlera arabe dhe mund të jenë sërish të tilla. Sot, teksa sunitët dhe shiitët presin fytin e njëri-tjetrit në Irak dhe në Siri, dhe një ish- gjeneral ulet në fron në Egjipt, këto përbëjnë një perspektivë tragjikisht të largët. Por për arabët, për të cilët kaq shumë gjëra kanë shkuar keq, vlera të tilla përbëjnë ende një vizion për një të ardhme më të mirë.

 

Marrë nga The Economist

 

Burimi: http://mapo.al/2014/07/tragjedia-e-arabeve/

Bazat e zhvillimit të kulturës islame të shek. 20 në Shqipëri

10/07/2014 Lini një koment

Ledian CIKALLESHI

 

BAZAT E ZHVILLIMIT TË KULTURËS ISLAME TË SHEK. 20 NË SHQIPËRI

Ledian Cikalleshi

Ledian Cikalleshi

Siç dihet, fundi i shekullit XIX dhe çereku i parë i shekullit te XX ka qënë një periudhë e vështirë kohore për botën islame dhe në veçanti për Perandorinë Osmane. “I sëmuri i Bosforit” siç quhej nga Europa ishte dergjur në shtrat, po humbiste forcat dhe ishte në dekadencë dita ditës. Nga një anë armiku i jashtëm, nga ana tjetër dobësitë brenda vetes kishin bërë që ai të dobësohej dhe të humbiste territore çdo ditë. Nga ana ekonomike gjendja paraqitej kritike dhe Perandoria kishte filluar të merrte borxhe nga jashtë. Gjithashtu gjendja socialo-kulturore nuk paraqitej e mirë dhe gjithandej dukej degradimi i shoqërisë. Nga ana kulturore dhe akademike shikojmë që rrymat moderniste dhe perëndimore ishin përhapur në masë dhe shpëtimi shikohej vetëm në europianizimin dhe modernizmin e Perandorisë. Nga ana tjetër shtresat fetare dhe konservatore ishin tërhequr në guackën e tyre dhe gjenin prehje vetëm në të kaluarën. Mes këtyre dy rrymave ishte dhe nje shtresë tjetër e cila ishte pro-fesë por nga ana tjeter nuk ishte mbrapa përparimeve bashkohore. Shtresat  konservatore ishin strukur vetëm në mësimet fetare dhe metodat e vjetra të mësimit dhe nuk pranonin as ti reformonin këto metoda. Medresete ishin bërë siç thotë H. Ali Korça “çerdhe kukuvajkash” dhe nuk po dilnin me figura të mëdha fetare. Nga ekstremi tjeter preudo-intelektuaet e evropianizuar shpëtimin e shikonin vetëm në shkencat moderne dhe vetëm në evropianizimin e Perandorise. Zakonisht këta kishin studjuar në Perëndim dhe duke pare që Europa ishte ne mbizoterim mendonin që receta e ilaceve të përdorura nga vete Europa do të sheronte dhe te “sëmurin e Bosforit” i cili po dergjej në shtrat dhe se shpejti dukej se do jepte shpirt. Siç e përmendëm dhe më sipër ishte dhe shtresa e atyre që njihte të dyja kulturat dhe mundoheshin ta ringjallnin përsëri kulturën dhe jeten fetare por me ilaçe qe nevojiteshin dhe vendase.

Lëvizje dhe rryma të tilla vëreheshin në të gjithë botën Islame si p.sh. në Indi Sejjid Ahmed Han, Sejjid Emir Ali, Mevlana Shibli etj. Në botën arabe Xhemaleddin Efgani, Muhammed Abduh, Reshid Riza etj. Të parët ishin të modernizuar dhe e shikonin islamin me syrin e Perendimit. Kjo ndoshta ngaqë India ishte në sundimin e Anglise. E dyta nuk kishte nje platformë të qartë. Ndërsa në Perandorinë Osmane kjo shtresë ishte më e përparuar dhe më homogjene. Në këtë kohë kemi shume dijetare të mirëfilltë te cilet i njihnin te dyja qytetërimet dhe ishin të gjithanshëm. Që nga filizofia, letersia, historia, shkencat fetare dhe ato ekzakte. Bile mund të themi se ishin më mirë se te dy shtresat e tjera. Aq sa nga ana fetare ishin me mire se konservatoret. Nga ana filozofike dhe shkencore më mirë se modernistet. P.sh materialistet për të kundërshtuar fenë përdorin filozofë të shkallës së dytë, ndërsa ata i përgjigjeshin dhe i kundershtonin me filozofe te klasit te pare si Kanti dhe Bergsoni. Nga keta mund te përmendim Shehbenderzade Filibeli Ahmet Hilmi, Ismail Fenni, Mehmet Ali Ajni, İzmirli İsmail Hakkı, Ferit Kam, Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Babanzade Ahmet Naim, Sami Frasheri, Hasan Tahsini etj. Të gjithë këta ishin autoritete të shumë fushave. Dinin shumë gjuhë si perëndimore ashtu dhe lindore dhe i njihnin te dyja kulturat. Mirëpo konjektura e atëhershme nuk kishte qënë dhe aq e përshtatshme për arsye që i përmendëm, në mënyre që mendimet e tyre të përhapeshin.

Te gjitha keto zhvillime nuk i permendem pa arsye. Siç dihet Shqiperia ka qene per mëse 5 shekuj e lidhur me Perandorine Osmane. Keshtu qe per te kuptuar me mire zhvillimin e jetes fetare ne Shqiperi dhe intelektualet islame eshte e domosdoshme te dine situaten fetare dhe intelektualet e Botes Islame ne pergjithesi dhe te Perandorise Osmane ne veçanti. Ne te njejten kohe do ta kishim edhe me te lehte t’i njohim dhe t’i kuptojme me mire se ne c`nivel ishin  intelektualet  shqiptare.

Me qene se Shqiperia ishte Brenda territorrit te Perandorise Osmane, edhe arsimimi detyrimisht behej ne gjuhen respektive. Qe nga Mejtepet, Medresete dhe shkollat e larta dhe arsimi fetar ne pergjithesi ishte ne gjuhet orientale. Sidomos universitetet qe ndodheshin ne Stamboll vetkuptohet qe kishin vetem gjuhet orientale. Ne universitetin e Stambollit ne ate kohe jepnin mesim shume nga dijetaret e kohes se Perandorise  duke qene se ishte epiqendra apo kryeqyteti i saj. Nga ana kulturore ishte shume e zhvilluar dhe te gjitha perplasjet e mendimeve (perfshire qyteterimet) aty. Keshtu qe cilido qe deshironte te zhvillontenivelin e tij intelektual i kishte te gjitha premisat.

Te rinjte shqipetare qe vazhdonin shkollen e larte shkonin ne Stamboll. Ata studionin ne dege te ndryshme por kryesisht shkencat fetare dhe teologji. Gjate studimeve ishte e natyrshme qe ata te ndikoheshin nga atmosfera intelektuale dhe kulturore e Stambollit.

Te tille jane autoritetet e dijes dhe fese ne shqiperi ne fund te shekullit XIX dhe ne gjysmen e pare te shekullit XX. Nder keto dijetare qe do te permendim te gjithe kane studjuar ne medresete dhe Universitetet Turke  dhe jane ushqyer nga burimet fetare qe studjoheshin ne Perandori. Mirepo siç e thame edhe me siper te ndikuar nga atmosfera e dijetareve ne P. Osmane edhe keta ishin autoritete ne disa fusha. Gjithashtu keta ishin nismetaret dhe moderatoret e patriotizmit si dhe per te qene te pavarur dhe arsimim ne gjuhen amtare. Nder keta mund te permendim H. Ibrahim Dalliu, H. Ali Korca, Haxhi Vehbi Dibra, H.H. Ismet Dibra, H. Ibrahim Kaduku, Qamil Bala, Ferit Vokopola etj. si dhe pasardhesit e tyre si Vexhi Demiraj, Sadik Bega, Haki Sharofi, Osman Myderrizi, Vexhi Buharaja etj.

Te gjithe keto figura te ndritura ishin ata qe ndriten rrugen dhe paraprijne qe vendi te ecë perpara dhe te edukohej, si me rrymat fetare por edhe me shkencat moderne. Cilin do te marrim dhe te studjojme do te shohim qe ishin dijetare dhe autorite ne shume fusha, dinin disa gjuhe te huaja dhe kane kontribuar shume me penen e tyre per te miren e fese dhe vendit.

Nese do ti hedhim nje sy librave qe ata kane shkruajtur, artikujt qe kane dhene neper revistat “Zani i Naltë” “Kultura Islame” “Njeriu” etj. deshmojne per nivelin e tyre te larte fetar, kulturor, letrar, filozofik, sociologjik etj.

Niveli i tyre eshte mjaft i larte ne cdo fushe te permendur. Ky eshte rezultat i burimieve fetare dhe intelektuale qe i zhvilluan ato por edhe zellit dhe perkushtimit te tyre. Kujtojme qe keta dijetare dinin tre gjuhet kryesore te lindjes, si osmanllishten, arabishten dhe persishten. Kjo kishte bere qe ti lexonin nga origjinali burimet kryesore te fese islame si dhe kryeveprat e kultures dhe qyteterimit te saj. Edhe ne veprat e shkruara duket qarte ky ndikim, si dhe veprat fetare apo letrare te perkthyera nga keta. Ja vlen te theksojme se veprat e shkruara nga ta paraqiten shume origjinale dhe shume te pasura. Mjafton te permendim veprat e shkruara nga H. Ali Korça, H. Ibrahim Dalliu, Ferid Vokopola, H. Ismet Dibra etj. dhe do te kuptojme menjehere nivelin e tyre te larte fetaro-kulturor. P.sh vepra “Historia e Shenjte dhe te Kater Halifete” e H.Ali Korçes nuk eshte thjesht nje liber fetar. Mund te thuhet se eshte nje kryeveper e kultures Islame si Firdeusi dhe Xhami. Edhe pse eshte veper fetare dhe e shkruar ne poezi, nga ana tjeter eshte nje enciklopedi e pasur kulturore dhe fetare. Permban diskutime intelektuale dhe çeshtje universale. Te njejten gje mund te themi edhe per dijetaret dhe autoret e tjere.

Krahas veprave origjinale nje vend te rendesishem zene edhe perkthimet, kryesisht nga gjuhet orientale. Veprat e perkthyera nuk jane vepra te rendomta por spikasin kryevepra fetare dhe kulturore te autoreve dhe dijetareve Islam. Keto vepra ishin te zhanreve te ndryshme dhe te autoreve te klasit te pare. Kjo e veshtiresonte edhe me shume perkthimin e tyre. Here pas here ato kerkonin nje riprodhim per tu pershtatur ne gjuhen shqipe. Kjo tregonte edhe nje here nivelin fetar dhe kulturor te ketyre autoreve. Megjithese perkthimet zinin vend të rëndësishem në literaturën fetare të asaj kohe, autorët, primare kishin veprat e tyre origjinale dhe keto perkthime beheshin më shumë për shtresat e mesme ose ato të larta qe nuk kishin mundesi ti lexonin nga origjinali.

Gjithashtu artikujt dhe shkrimet e dhena kyesisht neper revista kulturore dhe fetare jane serish deshmi e nivelit te larte kulturor dhe fetar, shumehere pa ekzagjerime  te paarritura dhe sot. Themi te paarritura duke qene se jane shkrime origjinale dhe te larmishme.

Jo pa qellim i permenda te gjitha keto zhvillime dhe historine e evolimit te mendimit fetar islam. Pas eklipsit, demtimit te rende komunist kane kaluar rreth 20 vjet dhe gjendja jone fetare apo intelektuale nuk paraqitet dhe aq mire. Ne rradhe te pare desha te theksoj nevojen per te kuptuar keta poliglote te pashoq ne te gjtha fushat qe ata kane kontribuar. Pa njohur mire burimet epistemologjike dhe kushtet qe kane jetuar nuk mund te pretendojme per ti kuptuar mire veprat dhe mendimet e tyre.

Nje çeshtje tjeter eshte edhe fakti i literatures fetare. Ende nuk po shohim vepra te mirrefillta fetare –duhet theksuar se jane te pakta- qe te zhvillojme mendimin fetar islam ne vendin tone. Shumica e librave jane perkthime dhe keto shumicen e rasteve nuk i plotesojne kerkesat e besimtareve. Shkak kryesor per kete eshte dobesia e mendimit intelektual te teologeve shqipetare per ti dhene pergjigje nevojave te besimtareve. Pa dashur te futem ne problematikat tona sepse dihet se cilat jane, desha vetem te ve edhe nje here theksin qe na duhet ende pune per ti kuptuar klasiket e mendimit fetar Islam te vendit dhe per ti riprodhuar ato edhe nje here, qe te edukuar brezat e ri dhe te mbahet gjalle trashegimia fetare e vendit tone.

Botuar në gazetën “Drita Islame”

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 63 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: