Archive

Archive for Shtator, 2012

Gnosa ezoterike dhe letërsia e anticipimit teknik

30/09/2012 1 koment

Mr. Hamdi THAÇI

GNOSA EZOTERIKE DHE LETËRSIA E ANTICIPIMIT TEKNIK

Filozofia nga ana tjetër e botës

Mr. Hamdi Thaçi

Ezoterika është një fjalë me origjinë greke dhe folja eusotheo domethënë hyj. Ku të hysh? Në hapësirën e së fshehtës së shuguruar! Hyhet në diçka, kalohet nëpër dyert, të cilat e ndajnë të brendshmen nga e jashtmja, të dukshmen nga e padukshmja, të kuptueshmen nga e pakuptueshmja. Fjala është për besimin, për ekzistimin e anëve të mira dhe anëve të këqija, për dy botë, në të cilat është pothuajse e pamundur për të ekzistuar njëkohësisht.
Në të gjitha doktrinat ezoterike në atë brendi, në anën tjetër të empirikes, gjenden sekreti i fshehur, mendimi i pakuptueshëm, shkaku i shuguruar. Hyrja është një hapësirë e brendshme, një qëndrim pranë zjarrit të shenjtë të së fshehtës, që u lejohet vetëm të zgjedhurve ose të paracaktuarve. Jetën mund ta kuptojnë vetëm ata që nuk e kanë frikë vdekjen, ata që e kanë frikë të fshehtën, sepse dritën mbinatyrore do ta shohin vetëm ata që e kanë frikë të fshehtën, sepse dritën mbinatyrore do ta shohin vetëm ata që e kanë tejparë errësirën më të zezë. I ndryshëm nga qëndrimi profan në botën e jashtme të ngarkuar me detyra, ai qëndrimi në brendi, i cili të zgjedhurve u bën të mundur për të qenë bashkëpjesëmarrës të së fshehtës, i ka joshur gjithmonë njerëzit, ka qenë një si kompensim i atij racionalizmi, i cili kuptimin e botës e ka përjetuar si totalitet të intelektit.
Se ezoterika është e lashtë sa edhe gjinia njerëzore, flasin dëshmi të ndryshme: ajo ka qenë e pranishme në secilin qytetërim që njohim; ajo është e kultivuar në themelet e bazës kulturore të secilës bashkësi; në të janë trupëzuar mitet, ëndrrat dhe të fshehtat; në të e njohim tablonë kozmologjike të epokës, gjakimin psikanalitik për përtëritjen shpirtërore, synimin për t’u ngrohur njeriu në ngrohtësinë e çuditshme të fabulës magjike, e cila na bind me shumë shprehje si, se ata që janë të shuguruar, mund të arrijnë vazhdimësinë vetëm me përtëritjen e pareshtur shpirtërore.
Sado që ta kundërshtojë historia e mendimit shkencor kuptimin e bindjeve dhe të besimeve ezoterike, sado që të heqim dorë gjatë historisë para dëshmive shkencore nga kultet ezoterike – në ballin e njerëzimit do të ndrijnë edhe me dy-tri pika të vesës së pastër dhe të shenjtë, të cilat kanë qëndruar atje qysh nga kohët, kur jemi larë në banjën e çuditshme shëruese të mendimit sinkretik. Gati asnjë qytetërim i zhdukur nuk la pas vetes aq dëshmi për ekzistencën dhe fuqinë e vet, gati asnjë nuk e kundërshtoi Vdekjen, – sa e bëri këtë Egjipti i lashtë. Dëshmitarët janë të pagojë, por njëkohësisht edhe shumë gojëtarë, sepse arti dhe kthesa flasin me gjuhën e shpirtit dhe tërhiqen nëpër mijëvjeçarë mjaft domethënës, e do t’i kishim të qarta shumë gjëra dhe pa Librin e të vdekurve. Egjipti i lashtë i kishte misteret, ato krijonin kodeksin e sjelljes njerëzore, prandaj ezoterika manifestohej në çdo hap të jetës publike. Misteret kryheshin në tempuj, po ndikimi i jetës në tempuj kapërcente nëpër dyer të ngushta, të cilat botën e jashtme e ndanin nga e brendshmja, e në këtë mënyrë rrezatonin në jetën e përgjithshme publike. Përtëritja në shpirt ishte në lidhje me përtëritjen e jetës së natyrës. Tregimi për Isidën dhe Ozirisin, i cili pa ndihmën e shënimeve të Plutarkut pothuajse nuk do të kuptohej, e përshkonte çdo qelizë jo vetëm të jetës shpirtërore, por edhe të asaj problem qendror i ezoterive egjiptiane dhe i të gjitha ezoterive të ardhshme. Vihej në jetë nëpërmjet lojës së shenjtë, e me anën e grekëve, romakëve, hebrenjve dhe të disa popujve të tjerë më pak historikë, vazhdoi të jetonte. Reflekset e këtyre mësimeve vihen re në shumicën e veprave artistike të periudhave të mëvonshme. Kështu, ta zëmë se kulti i Ozirisit dhe i ezoterikës së kristalizuar përreth tij, jetonte edhe në mjetet e tjera, madje pas shumë shekujsh, na vërtetojnë Metamorfozat e shkrimtarit romak Apul. Shpërndërrimi, do të thoshim me gjuhën e sotme, i plejbojit Luc në gomar, ka në vete komponente paradizuese, poezia dhe ironia u bashkuan kundër kultit, sepse në atë kohë Roma dekadente ishte tashmë e gatshme për ta vënë në lojë të shenjtën, shekullarizmi kishte kuptimin metaforik të shenjtërimit të periudhave të mëparshme. Megjithatë, kapitulli i fundit i Gomarit të Artë tregon se shkrimtari, për një çast, e kishte frikë lirinë e vet dhe atëherë, në emër të pendesës, tregoi besnikëri ndaj fshehtësive të kultit të Ozirisit, ose mos kapitulli i mëparshëm, me një qëllim të caktuar, neutralizoi, me qëllim që apoteoza përfundimtare e mësimit të shkencave të fshehta dhe besnikëria ndaj temave mistiko-magjike të Misirit të panjohur, të triumfonin si shprehje e kundërshtimit të një realiteti, i cili kishte hequr dorë nga çfarëdo tradite metafizike.
Në shkrimin tjetër të ruajtur të Apulit të njohur, me titullin Apologjia, autori u mbrojt nga akuza se merrej me magji, namatisje, hodhi poshtë shpifjet se merrej me punë mrekullibërëse, me shtrigëri, me bishtgjarpëri; shkrimtari i Gomarit të Artë hedh poshtë të gjitha ato akuza, por kapitulli i fundit i romanit, disa të dhëna nga autobiografia e tij, pastaj edhe disa indicie të tjera, na tërheqin vërejtjen se ishte familjar me mësimet ezoterike të kohës së vet.
Spiritualizmi duhet të mëshirohej në ndonjë mënyrë, kultet e vjetra bashkoheshin me të rejat. Afrika, Europa dhe Azia shkrihen në ezoterikë, flaka e përjetshme ndizet nga ky vaj i ri. Krahas Isidës dhe Ozirisit, pastaj krahas mistereve eleuzine, miti për Orfeun, qëndrimi i pitagorianëve kundrejt këtyre përvojave të fituara nëpër histori, pastaj doktrina e Anaksimandrit, Heraklitit, Parmenidit, Empedokles, Anaksagorës, e vërtetojnë vetëm më fuqishëm këtë traditë të fshehur, e cila del në sipërfaqe në veprat dramatike të Eskilit dhe Euripidit, kurse në poezinë e Pindarit e përshkon. Në këtë seri, sikur e kemi harruar kultin e Dionisit, është për t’u tërhequr vëmendja tek origjina e tij iraniane. Ja edhe një fakt se kemi të bëjmë me një konstante të caktuar të kuptimit të botës.

Vazhdimi i një tradite

Duke studiuar traditën, kurse Kabala, në të vërtetë, edhe do të thotë “traditë”, për të shuguruarit kjo doktrinë, që u paraqit në shekullin XIII në mes të hebrenjve në Spanjë dhe Francë, hyn pothuajse në traditën e të menduarit ezoterik.
Ekzaltimi mistik, veprimet që e ngrenë besimtarin në ekstaza ekzaltuese, teknikat e ndryshme dhe veprimet okulte, besimi në sistemin magjik të numrave (dhe në njëzet e dy shkronjat e alfabetit hebraik) e, si rrjedhim i këtij besimi, dhe supozimi se me këta numra e shkronja në kombinimet magjike mund të veprohet në fuqitë natyrore e shoqërore, janë njëra nga pikënisjet. Atë që mund ta bëjë Zoti me ndihmën e formulave magjike, mund ta bëjë edhe individi, nëse është shuguruar në fshehtësitë e shkencës. Nëse Ademi, njeriu i parë, u bë nga argjila dhe nga vullneti për të qenë njeri, mos do të ishte e mundshme, me ndihmën e mendimit ezoterik, të krijohej ndonjë qenie artificiale, e ngjashme me njeriun? Ideja e Golemit, e cila u bë legjendë e përvetësuar e Gëtes, është vetëm një tregim biblik për njeriun e parë, i reduktuar në përvojat okulte të ezoterikës hebraike.
Ndoshta duhet të cekim se ezoterika nuk merr fund me Kabalën. Lëvizjet e reja shpirtërore, mësimet e reja të nxitura nga dilemat e njëjta dhe nga njëfarë voluntarizmi i lindur i njeriut për të ndryshuar botën, i japin ndihmesat e tyre për këtë traditë të përditshme. Katarët, dualizmi i tyre, bogumilët, patarenët, po ashtu kanë librat e vetë të fshehtë, edhe ata i mundon dëshira për ta arritur gnosën. Poezia e trubadurëve është një nga reflekset e këtij mësimi. Paqartësia e formave të ngatërruar poetike, simbolika e shpeshtë, kulti i Zotit të Madh dhe Zonjat e stërbukura, si dhe disa fakte të tjera, tregojnë se lidhja ndërmjet besimit dhe krijimit artistik ishte jashtëzakonisht e fuqishme dhe e përshkruar nga mësimet mistiko-ezoterike, kurse një lojë që erdhi në Europë nëpërmjet romëve, tregon gjerësinë dhe agresivitetin e të menduarit ezoterik. Fjala është për tarotin, lojën e letrave. Një refleks të saj e hasim në Tokën e Shkretë.
Gnosa ezoterike ekziston edhe sot. Njeriu gjen forma të reja të ndërmjetësimit në mes prakticizmit të kotë dhe metafizikës së frytshme të lundrimit tonë nëpër galaktikën e kësaj ere planetare. Shpresa e njeriut ndodhet gjithmonë para tij; mos nuk janë synimet tona eskatologjike dhe teologjike të determinuara nga mënyra potenciale skizofrenike e të menduarit ose shkaqet duhet t’i kërkojmë në disa të dhëna mitike të botës sonë të perceptuar në vete dhe rreth vetes? Të bindur se mendjen tonë e përdorim në mënyrën më të mirë të mundshme, të ndërgjegjshëm për faktin se qytetërimi ynë vërtitet në orbitat e shkakësisë së përgjithshme nëpër galaktikat e shpjeguara ose të shpjegueshme të kësaj erës sonë planetare, do të mund të mendohej që gnosa ezoterike është hequr nga rendi i ditës i të menduarit njerëzor. Megjithatë, ajo vazhdon edhe më tutje, megjithëse në të aguarit e shpirtit paraqiten gjithnjë e më shpesh pamjet nga e ardhmja e ndritshme (si do të thoshin eskatologët e papërmirësueshëm dhe inxhinierët e shpirtit), ani pse kudo rreth nesh ndodhet një errësirë që të ha, një terr dhe zbrazësi, që nuk kemi mundur ta marrim as me mend, as me arsye.
Si në mijëvjeçarët e shkuar, edhe sot, gjë që duket e pashpjegueshme, mendimi njerëzor, kur vjen te pragu i mundësive të veta, edhe më tutje heq dorë nga racionalizmi, po jo edhe nga të menduarit. Por, ky të menduar është gjithmonë në simbiozë me traditën e ezoterikës. Edhe atëherë kur shpirtrat e shkëlqyeshëm spekulativë sikur “parapaguhen” në këtë lojë të parashikimit të ardhmërisë së botës dhe të llojit tonë, kemi të bëjmë me vazhdimin e një tradite, për të cilën besohet se është ndërprerë dhe se e ka humbur kuptimin e të ekzistuarit. Por, vendi ku vazhdon kjo gnosë, nuk ndodhet më në thellësinë e tempujve, njohjen nuk e ruajnë më priftërinjtë dhe njerëzit e tempullit. Hapësira e ezoterikës së erës planetare ndodhet në periferi të shkencës moderne. Futurologjia dhe fantastika e marrin shpesh nën mbrojtjen e tyre. Një hibrid i futurologjisë dhe fantastikës është letërsia e anticipimit shkencor. Fusha e saj shtrihet nga kongreset e shkencëtarëve me nam e deri tek romanet obskurante në vazhdime. Sido që të jetë, ajo është bërë obsesion i periudhës sonë, projeksion i mendjes njerëzore, por edhe shprehje e magjepsjes nga e panjohura.
Teknika u bë gnosë e erës teknologjike, e fshehta ndodhet jashtë nesh. Odiseja në gjithësi 2001 e anglezit Artur Klark, e përpunuar në fil nga Stenli Kjubrik, është një vizion jo i sofistikuar, por i trilluar i ardhmërisë së njeriut. Po si të interpretohej ndryshe ai monolit, përveçse si pjesë e një rituali ezoterik, i cili është tash i projektuar jashtë nesh për të njëjtin funksion, të cilin e kanë pasur më parë ritualet e përmendura më herët të traditës ezoterike të pellgut të Mesdheut?
Sikundër kemi thënë tashmë, një nga ambiciet e fshehta të kabalistit ishte dëshira për të krijuar një qenie artificiale, Golemin, e nga ky synim shekullor nuk hoqi dorë as ezoterika moderne që njeriu të bëhet demiurg absolut dhe rival kinse i Zotit. Ideja e robot-njeri-makinës nuk daton nga dita kur Karel Çapeku ia gjeti emrin, me të cilin u regjistrua në gjenealogjinë e qenieve artificiale. Tradita e njeriut artificial është e gjatë sa edhe letërsia, megjithëse u korrigjua si ide e mutantit ose e androidit. Në vend të frytit të përqendrimit të brendshëm, në vend të bashkorientimit në vizionin e brendshëm, në operacionet telurgjike dhe magjike, ideja e njeriut artificial lidhet me kozmogoninë e re të erës planetare. Njeriu nuk mund t’i përmbushë ato detyra, të cilat ia vënë kushtet e udhëtimeve kozmike, zbulimeve të hapësirave të reja kozmike dhe të realiteteve të reja, ai besimin e vet ua jep qenieve artificiale, po ideja që i ka projektuar, është më e dobët se vullneti i tyre për të sunduar invertorët e vet.
Duke përshkruar një realitet fiktiv, një realitet imagjinar, virtualitetit të të cilit bën përpjekje t’i afrohet me ndihmën e kokave shkencore, ose, që më parë, pseudoshkencore, letërsia ka në vete tharmin e vetëdijes utopike dhe, në instancën e fundit, ambiciet e saj janë të natyrën ideologjike. Natyra dhe Historia i nënshtrohen Teknikës. Puna, dashuria, lufta, loja, komunikimi ndërmjet njerëzve, i nënshtrohen një ideje, mendimi i botës nuk mund të ekzistojë më në botë, ajo është substituuar në formulat që u dedikohen anëtarëve të sektit dhe priftërinjve të tyre supremë-të diturve dhe teknikëve. Qendra e tempullit të lashtë është shndërruar në një laborator, në të cilin përgatiten recetat për mitologjinë e periudhës kozmike.
Megjithatë, po u përpoqëm të largonim shtresën e shkencës dhe të teknikës në numrin më të madh të atyre “librave të shenjtë” të ardhmërisë nga retorika dhe ezoterizmi, zbulohet një e vërtetë e pazakonshme, por mjaft instruktive, se shtresa e metafizikës dhe e teologjisë pa Zotin është pakrahasimisht më domethënëse, më bindëse. Idhujt janë përsëri befasues, ata paraqiten në çastin e jashtëzakonshëm, thirrja e tyre bën tash jehonë nëpër hapësirat kozmike në emër të mendimit abstrakt, i cili e mendon Kozmosin, por ky ekuminizëm është shterp, sepse është hequr njeriu, si do të thoshte Niçe. Realizohet kështu profecia e Artur Rembosë, i cili këndoi: “Se njeriu mori fund”. Ky fund duket se bëhet formë ezoterike e ekzistencës së re, nga e cila frymëzohet fryma spekulative e letërsisë, e cila pohon se ka guxim të rrijë ballë për ballë me perspektivat katastrofike të ardhmërisë, e cila nuk di më as për Natyrë, as për Histori. Por, ky mendim nuk është planetar në kuptimin e mendimit planetar të Costas Axelosit, sepse nuk është global, po ende i pjesshëm, se ka hyrë në enklavën e Teknikës dhe ka mbetur kësisoj ndërmjet poezisit dhe praxisit, meqenëse e ka humbur logosin, kurse krahas kësaj beson se e humbura nuk mund të kompensohet me mrekullinë, me befasinë. Meqenëse fatin njerëzor nuk mund ta mbushë me kuptim njerëzor, e largon nga njeriu dhe e multiplikon në hapësirën dhe në kohën e imagjinatës. Në vend të përvojës jetësore, i ofron ritualin ezoterik; në vend të shpresës-projeksionin e ardhmërisë, shkurt, bën përpjekje t’i japë kuptim demonogjisë së Makinës.

Disa projeksione dhe situata teknike

Fotografitë arketipore, me të cilat jemi takuar qindra herë në ëndrra, obsesionet kolektive (dikur lugetërit dhe shtrigat, sot UFO, ose ajo që do t’i quanim, me kusht, takime me gjininë e tretë), kundër të cilëve organizoheshin dikur procese gjyqësore, e sot emërohen komisione të veçanta të senatit, frikësimet dhe pasiguritë që e kaplonin njeriun para manifestimit të së panjohurës, të së painterpretueshmes dhe të së çuditshmes, kanë hyrë në thesarin e fantazmave, të cilat vazhdojnë të bëjnë në mënyrë autentike jetën e tyre në gjirin e letërsisë imagjinative, por në rrethin e anticipimeve shkencore, të cilat sugjerojnë mundësinë e largimit të të gjitha frikësimeve dhe pasigurive, nga të cilat kanë rrjedhur. Është pikërisht fantazia ajo që e zbuloi labirintin te njeriu dhe i gjeti disa analogji ndërmjet shtigjeve në ndërgjegjen e tij dhe rrugëve konkrete të historisë dhe proceseve shoqërore. Fantazia, me ndihmën e fjalëve dhe të tablove, na i shtroi përpara formulat alkimike të shpirtit si dëshmi se ekzistojnë edhe disa realitete të reja të ndryshme nga ato që mund t’i vërtetojmë shumë thjesht me mjete empirike.
Çdo qëndrim ndaj arketipit, qoftë ai i përjetuar ose vetëm i parandier, është i tendosur emocionalisht, intelektualisht interesant. Nga këto prekje të përfytyrimit dhe të konceptit, të së pavetëdijshmes dhe të së vetëdijshmes, çlirohet të njeriu, e pastaj edhe te kolektivi, një zë më i fuqishëm, për ne vetë më bindës, se zëri ynë. Në këtë dukuri mund të zbulohet ajo që K.G. Jung e quan “participation mystique”, mënyrë e bashkëveprimit me tërësinë e cila është një, ndonëse manifestohet në shumë mënyra dhe në të cilën fati individual paraqitet përnjëherësh edhe si fat i të gjithë njerëzve dhe i tërë botës.
Megjithëse këto karakteristika janë paraqitur shumë më autentike në atë fantastikën që na e dhuruan Nervali, E.A. Po, Mopasani, Hofmani, Gogoli dhe krijues të ngjashëm, në formë rudimentare me ta takohemi edhe në veprat e të ashtuquajturit fanshke (fantastika shkencore), një gjini, e cila po i gjen gjithnjë e më shumë ithtarët e vet edhe tek ne.
Supozimi logjik, se planeti ynë është vetëm njëri në vargun e planetëve të tjerë, ngel edhe më tej në fuqi, por paraqiten premisa të reja: ekzistojnë planetë të tjerë, në të cilët ekzistojnë jeta dhe inteligjenca në nivele të ndryshme. Ekzistimi i kësaj mundësie ngërthen mundësinë e dëshirës për t’u njohur reciprokisht që njëra ta nënshtrojë tjetrën, etj. Veç kësaj, paraqiten mundësia dhe kërkesa e komunikimit të ndërsjellë, edhe e kumtimit të tipave të ndryshëm të përvojave etj…
Mënyra për t’u realizuar dëshirat, mund të jetë dinamike dhe, nëse kjo ndikon me besnikëri, dramatike. Përpjekja e njohjes fillon me procesin e rinjohjes, të udhëtimeve, të luftës etj. Do të mund të vargohesin edhe një sërë situatash të parakërkuara, të cilat i paraprijnë trajtësimit përfundimtar të përfytyrimit tonë për ndonjë qytetërim tjetër, për ndryshimet dhe ngjashmëritë e ndërsjella ndërmjet tipave të kulturës, po me premisa të ndryshme thelbësisht, të cilat dy shoqëri, për nga funksioni mbase të ngjashme, i paraqesin në dritën e ndryshimeve të pashlyeshme.
Për këtë arsye, fanshke fillon nga premisat arbitrare shumë më shumë, ngaqë i shfrytëzojnë këto letërsitë e tjera të determinuara në aspektin e zhanrit: botët dhe njerëzit, përkatësisht qeniet e tjerë, edhe nëse na ngjajnë me diçka, ndryshojnë më së shpeshti thelbësisht. Komunikimi për këtë shkak bëhet një nga pengesat qendrore, që kapërcehet me procedimin arbitrar. Marrëveshja është e qartë: ekzistojnë disa të vërteta pozitive shkencore që ndonjë sistem që funksionon iluzorisht në mënyrë logjike, në to nuk dyshohet, sepse, po të dyshohej, do të hiqej mundësia e simulimit të largesës imagjinative, që për të trilluarën si rreptësisht kauzale, të determinuar dhe superiore ndaj mundësive tona të çastit (teknologjike, po njëkohësisht edhe njohëse).
Prandaj, para nesh paraqiten çështje, sikundër janë kauzaliteti i strukturës, arbitrariteti i vizionit. Me ndihmën e tyre, disa gjëra, madje edhe suksesi fenomenal i fanshkesë në gjithë botën, bëhen më të qarta, por, sido që të jetë, fanshke mund të merret me mend nëse e përqafojmë të dytën si të parën, d.m.th. të pamundshmen si të mundshme, obsesionin si një gjendje normale shpirtërore, e të vërtetat e aplikuara teknologjike si variante të postulateve ekzistenciale.
Me të gjitha këto marrëveshje ose ndalesa, përkatësisht liri, të cilat vlejnë vetëm në tekst, por jo edhe në jetën praktike të bashkësisë, së cilës i përkasim ne të gjithë, fanshke mund të funksionojë ashtu si funksionon dhe si e tillë ta kënaqë kërkesën ekzistuese të së pamundshmes në funksion të së mundshmes dhe të paqenës si tash ekzistuese.
Po aq fanshke, më shumë se të gjitha lëvizjet stërmaniriste, si është për shembull arti konceptualist, manipulon me fotografi që do të duhej të instaloheshin në një sistem të konsoliduar konceptual. Për t’u realizuar kjo sidokudo, duhet të krijohen tregimet për zana, në të cilat mrekullitë do të duhej të shpjegoheshin gjithmonë me ndihmën e Ajnshtajnit, të Bromit, Hazenbergut, ose të dijetarëve të tjerë të mëdhenj, të cilët, me zbulimet e veta, ndryshuan jo vetëm pamjen e materies, por edhe të kësaj bote të vetme që kemi. Në praktikën letrare fanshke paraqet shumë shpesh formën e një preteksti naiv që për njërin të flitet nëpërmjet tjetrit, që të realizohet me kusht tejkalimi dhe fiksioni të zëvendësohet me alegorinë.
Vallë, ku të hysh? Në gnosë apo në ezoterikë, të hysh thellë e më thellë në muzgëtirë!

——————————

Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 3, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Pse duhet rishkruar historia

29/09/2012 1 koment

Shefqet DELIALLISI

 

PSE DUHET RISHKRUAR HISTORIA

Shefqet Deliallisi

Shefqet Deliallisi

Ditët e fundit u rihap diskutimi për rishkrim të historisë. Sapo problemi u ringrit, përfaqësuesit e historisë komuniste dhe pasuesit e tyre u hodhën përpjetë: “Me këtë problem duhet të merren historianët…”. Sigurisht që me historinë do të merren historianët, por kur?  Sa do të duhet të presim? Problemi është se vitet kalojnë dhe brezat rriten duke mësuar një histori të deformuar deri në paturpësi.
Në dokumentet e trashëguara nga gjyshi im, Ymer Deliallisi, nënshkrues i Aktit të Pavarësisë në Vlorë më 1912-n si përfaqësues i Shijakut, më tërhoqi vëmendjen një shkresë e gushtit 1937 e Komisionit të ngritur në Shijak me rastin e 25-vjetorit të pavarësisë, nëpërmjet të cilit emërtohen disa shkolla në nënprefekturën e Shijakut.
Citoj nga dokumenti (vendimi nr.1, datë 28.8.1937):
Komisjoni i ceremonisë së 25-vjetorit të këtushëm, i mbledhun sod nën kryesinë e Kryetarit të Komunës,  z. Kurt Shqytit, me anëtarë z. Mexhid Begteshi, drejtori i shkollës, z. Ymer Deliallisi, z. Abaz Deliallisi e z. Bajram Matalla, mori në bisedim veprat në fushën kombtare të të ndjemvet….. pasi studjoji jetshkrimet e tyne…. tue marrë parasysh veprat qi kanë ba në fushën Kombtare, u vendos njohja e tyne si veteran dhe: pagzimi i shkollës së Qendrës në emnin e Hamid Toptanit, e shkollës së Ishmit me emnin Haki Begteshi, e shkollës së Prezës me emnin Masar Deliallisi, e shkollës së Marikës me emnin Aqif Pashë Elbasani, e shkollës Matallaj Rodonik me emnin Dervish Hima, e shkollës së Strazës me emnin Don Nikoll Kaçorri, dhe e shkollës së Koxhasit me emnin Meleq Frashëri….”.  Emërtime për t’u pasur zili.
Dy fakte tërheqin vëmendjen. Fakti i parë: përzgjedhja tepër serioze, figurat dinjitoze, përzgjedhja pa asnjë frymë lokalizmi apo ndasie fetare. Fakti i dytë: pas ardhjes së komunistëve në pushtet, asnjë prej shkollave nuk mbajti më emrin e figurave të nderuara, madje as të Aqif Pashë Elbasanit apo Dom Nikollë Kaçorrit….
Emërtimi i rrugëve dhe institucioneve të një qyteti pasqyron historinë e tij, por a ndodh në të vërtetë kështu?
Elbasani është një nga qytetet më të lashta të Shqipërisë. Nga të dhënat historike rezulton rreth 2000-vjeçar. Më parë le të bëjmë më të kuptueshme lashtësinë 2000-vjeçare të qytetit në raport me periudhat e ndryshme historike. Nëse për një moment, shtrirjen kohore 2000-vjeçare do ta imagjinonim sikur të ishte 24 orë, atëherë periudha nga viti 1912 deri më 1939-n do të ishte 20 minuta, periudha e Luftës së Dytë Botërore vetëm 1.5 minuta, periudha e diktaturës komuniste 32 minuta, ndërsa periudha e demokracisë, pas vitit 1990, diku te 12 minuta. Të gjitha së bashku pak më shumë se një orë, ndërsa pjesa tjetër e historisë së qytetit plot 22 orë.
Si pasqyrohen këto periudha në emërtimet e rrugëve dhe të institucioneve?
Ka një glorifikim deri në absurd të luftës antifashiste dhe një injorim pothuajse total të periudhave të tjera të historisë. Janë shumë pak 1,5 minuta në 24 orë apo 2 vjet në 2000 vjet histori. Historia nuk fillon në vitin 1943. Është e papranueshme që 99% e emërtimeve i  përkasin periudhës se luftës më pak se dyvjeçare, që për hir të së vërtetës historike, përfundoi në luftë civile dhe 1% gjithë periudhës tjetër. Por, ç’është më e keqja, një pjesë e konsiderueshme e emrave të rrugëve janë persona anonimë, të panjohur, madje jo vetëm për qytetarët e sotëm të Elbasanit. Biografinë e tyre nuk e gjen askund. Sa për ilustrim, m’u desh të pyesja shumë njerëz, për ditë me radhë, për të gjetur kush ishte dhe çfarë kishte bërë Koço Brisku, emrin e të cilit mban një nga rrugët kryesore dhe më e gjata e qytetit, që kalon pikërisht përpara shtëpive të patriotëve Fuat Bicaku e Thanas Floqi. Koço Brisku nga fshatrat e Beratit, paskësh qenë kryetar i Degës së Punëve të  Brendshme të qytetit, simbolit më famëkeq të diktaturës, i cili, në vitin 1951, në përpjekje për të eliminuar fizikisht një familje nacionalistësh antikomunistë, në një fshat pranë qytetit është vrarë. Janë vrarë dhe 4 pjesëtarë të familjes antikomuniste…. Sigurisht që Lufta Antifashiste është e rëndësishme në historinë e Shqipërisë. Sigurisht që dëshmorët e kësaj lufte duhet të nderohen për sakrificën e tyre, por jo vetëm ata. Në radhë të parë jam për Lef Nosin, Qemal Karaosmanin, Thanas Floqin, Shefqet Daiun, Dervish Biçakun, nënshkrues të Aktit të Pavarësisë e të tjerë. Jam që t’i jepet vendi që meriton edhe punëtorit 18-vjeçar që u vra në luftë, por jo para patriotit që ngriti flamurin në Vlorë apo patriotit që kryesoi Kongresin e Elbasanit, që hodhi themelet e arsimit shqiptar. Aq më keq kur emrat e këtyre djelmoshave përsëriten vend e pavend në sheshe, rrugë, shkolla dhe askush nuk guxon t’i prekë. Luftë kundër fashizmit është bërë kudo në Europë, madje në disa vende shumë më tepër se te ne. Shumë kanë dhënë jetën në këtë luftë, madje shumë më tepër se te ne, por emërtimet e rrugëve dhe institucioneve në qytete nuk janë uzurpuar në këtë mënyrë. Kjo besoj se nuk ndodh as në qytetet e ish-Bashkimit Sovjetik, se në vendet e Europës Perëndimore jo e jo. Ka ardhur koha, madje ka kaluar, për korrigjim, për t’i vendosur gjërat në vendin e tyre, që brezat e ardhshëm të mos qeshin me ne. Që të mos rrimë si guhakë para fëmijëve tanë kur na pyesin kush është dhe çfarë ka bërë filani që mban emrin shkolla apo rruga jonë. Pse nuk është bërë më parë? Çfarë pengese ka pasur?
Nuk është bërë më parë dhe vazhdon të mos bëhet se ekziston një glorifikim deri në absurd dhe një politizimi i tejskajshëm i një periudhe më pak se dyvjeçare. Vazhdojnë të ekzistojnë reminishencat e luftës së klasave në vlerësimin e figurave të shquara, vazhdon tabuja se periudha e Luftës Antifashiste është më e lavdishmja, pa të ne nuk do të ekzistonim, se dëshmorët e luftës janë pronë vetëm e një force politike etj. Vazhdon të ekzistojë shqetësimi se mos mërziten veteranët, të cilët, nga ana e tyre, për karshillëk, i kanë mbushur Varrezat e Dëshmorëve të qytetit të Elbasanit me yjet e kuq, simbole të komunizmit, thuajse vetëm komunistët mund të jenë dëshmorë. Kjo stonon, aq më tepër kur Europa, anëtare e së cilës ne aspirojmë të bëhemi, ka vite që kërkon dënimin e krimeve monstruoze të komunizmit nga vendet ish-komuniste.
Me historinë të merren historianët. Dakord, po si t’ia bëjmë që ata nuk duan të zgjohen nga gjumi? Ka ardhur koha që ata të zgjohen, ta shkruajnë historinë ashtu siç në të vërtetë është. Ka ardhur, madje ka kaluar koha, që këta shkencëtarë, nëse janë vërtet të tillë, të çlirohen nga komplekset, që dijet e vërteta shkencore t’i rrezatojnë jashtë mureve të universitetit, jashtë sallave të konferencave, në qytet, në emërtimin e rrugëve, shesheve, institucioneve.
Historia duhet rishkruar. Vetëm kështu mund të drejtojmë atë që është deformuar, vetëm kështu mund t’ua kthejmë meritat e mohuara figurave të shquara, vetëm kështu mund të çlirojmë atë që padrejtësisht është uzurpuar. T’u japim të gjithëve atë që meritojnë. Në fund të fundit, duhet t’i kthejmë historinë Shqipërisë.

Marrë nga faqja: http://www.panorama.com.al/2012/07/10/pse-duhet-rishkruar-historia/

Tanush Mulleti: Xhaxhai im, Qazim Mulleti, e filloi punën si adjutant i Vidit

28/09/2012 Lini një koment

Nga Fatos VELIU

TANUSH MULLETI: XHAXHAI IM, QAZIM MULLETI, E FILLOI PUNËN SI ADJUTANT I VIDIT

Qazim Mulleti

Vjen para lexuesit shqiptar, vetë nipi i njeriut më publik të viteve ’40-të, – ish-kryebashkiakut historik dhe prefektit të plotfuqishëm të Tiranës, Qazim Mulleti.
Tanush Mulleti, për herë të parë rrëfen për fëmijërinë e njeriut që u bë i njohur në disa epoka të nxehta të shtetit shqiptar.
– Historia e arsimimit të vështirë, ku në vitet 1900 do t’i duhej që, në moshë të njomë, të udhëtonte më shumë se 12 orë me kafshë për të mbërritur në manastirin e largët ku vijonte studimet.
– Përfundimi i arsimit ushtarak të Stambollit dhe spikatja e emrit të tij në shoqëritë patriotike të kohës, që përgatisnin autonominë e vendit.
– Ardhja në Tiranë dhe organizimi i Ditës së Flamurit në Vlorë, ku ishte thërritur në krah të Ismail Qemalit.
Momentet e pabesueshme kur, në ditën e pavarësisë në Vlorë, vdiq delegati i Tiranës, Xhafer Bej Stërmasi, dhe angazhimi i Mulletit për të sjellë trupin e tij në Tiranë.
– Si u krijuan situatat kur, me ardhjen e Princ Vidit në Shqipëri, kërkoi të njihte personalisht Qazim Mulletin, të cilin e emëroi menjëherë adjutantin kryesor të tij.
– Interesimi i vetë Mareshallit austriak për Ballkanin, Trollman, për t’u akorduar dy djelmoshave shqiptarë që jetonin përkohësisht në Vjenë, Ahmet Zogut dhe Qazim Mulletit, studime specifike në fusha të rëndësishme të kohës.
– Ngjarja e spikatur, kur Qazim Mulleti dhe miku i tij i atëhershëm, Ahmet Zogu, që banonin në Vjenë, u paraqitën me kortezi para Perandorit Ferdinand për ta uruar për hipjen në Fron pas vdekjes së të atit të tij, Franc Jozef.
Këto dhe të tjera, në vijim të intervistës së vetë Tanush Mulletit, nipit të Qazim Mulletit.

Zoti Tanush, pyetja e parë e kësaj interviste të zgjeruar që po bëj në lidhje me figurën kaq publike, por edhe kaq enigmatike të xhaxhait tuaj, Qazim Mulletit, ka të bëjë pikërisht me faktin se, kush është në të vërtetë origjina dhe fëmijëria e Qazim Mulletit?
Qazim Mulleti ka qenë fëmija i parë i familjes së Reshit Bej Mulletit dhe Naile (Këlliçit) Mulletit.

Nga vinte nëna e Qazimit?
Naile Këlliçi apo Mulleti që u quajt më vonë, ka qenë motra e patriotëve të njohur Mytesim Këlliçi dhe Masar Këlliçi.

Më falni për insistimin ndoshta vulgar, por më duhet të di saktësisht çfarë ka qenë daja i Qazim Mulletit, për të cilin thatë se quhej Mytesim Këlliçi?
Mytesim Këlliçi është një figurë shumë e njohur e periudhës së viteve ’20-të. Ai ka qenë myftiu i Durrësit dhe i gjithë Shqipërisë. Ka të spikatur në memorien e historisë kombëtare pikërisht momentin më kulminant, që ka lidhje me pavarësinë e vendit tonë, meqenëse tashmë ne po festojmë dhe jubileun e 100-vjetorit të kësaj dite.

Konkretisht?
Konkretisht Mytesim Këlliçi ka ngritur flamurin kombëtar të pavarësisë në Durrës, të cilin e ngriti jo pas 28 Nëntorit siç ndodhi në gjithë Shqipërinë, por nisur nga rrethanat ekstreme të paraqitura, qysh më datën 26. Por Mytesim Këlliçi ka dhe një moment tjetër të spikatur në historinë tonë kombëtare, se ai ka qenë njëri nga drejtuesit kryesorë të Kongresit të Lushnjës, nga e cila ka dalë qeveria e Sulejman Delvinës. Jo vetëm kaq, por ai ka qenë pikërisht personi që ka hapur punimet e atij kongresi, i cili do të shënonte një faqe të lavdishme në historinë e patriotëve shqiptarë.
Nuk është e rastit që sot një rrugë në Tiranë mban emrin e Mytesim Këlliçit.
Por Qazim Mulleti ka pasur edhe një dajë tjetër po aq patriot sa i pari, i cili së bashku me të vëllanë ka qenë në Kongresin e Lushnjës, madje ai ka dalë dhe si deputet i atij Kongresi. Quhej Masar Këlliçi.

E kuptova origjinën patriotike nga nëna, që qenka shumë e ndritur. Mund të rikthehemi te e kaluara e vetë Qazim Mulletit?
Qazim Mulleti ka lindur në Tiranë, në vitin 1893. Siç të thashë, ai ka qenë fëmija i parë i Reshit Beut dhe Nailes. Pas tij vinin dhe dy vëllezërit, Hakiu dhe Hysniu, si dhe dy motrat, Bakushe Stërmasi dhe Aishe Kazazi.

Kush ishte babai juaj, nga vëllezërit e tij?
Babai im ishte Haki Mulleti.

Qartë. Kush është jeta e hershme e Qazimit?
Xhaxhai im, Qazim Mulleti, mësimet e para i ka marrë në Manastir dhe këtë nuk e bënte çdo familje, por veçse ato që ishin të etura për dije. Pra arsimimin me çdo sakrificë e bënin familjet e mirëfillta intelektuale apo “Dyer të Mëdha”, siç quheshin në atë kohë.

Pse mund të ishin vetëm këto familje për një gjë të tillë?
Sepse arsimimi në Manastir nuk ishte i thjeshtë. Kjo, pasi siç e di, që Manastiri ndodhet shumë larg dhe në atë kohë që flasim, pra në vitet 1900, e kufizonte shumë mundësinë për të shkuar deri aty për shkollën që pakkush e vlerësonte në atë kohë. Qazim Mulleti, për të shkuar në Manastir, bënte të paktën 12 orë rrugë me karvanët e asaj kohe. Pra me kafshë, pasi nuk kishte dhe mundësi transporti. Ndërsa aty i duhej të rrinte larg familjes deri në fund të vitit shkollor, ku sigurisht do t’i duhej të përballonte fillikat njëqind e një probleme që do të haste gjatë procesit të vijimësisë së veprimtarisë në shkollë. Pastaj rikthehej në shtëpi, për t’u çmallur dhe për të marrë energji për të vijuar vitin e radhës. Pra siç e shikon, kërkonte jo pak sakrificë, prandaj edhe unë t’u shpreha që familjet që bënin një sakrificë të tillë ishin vetëm familjet me sens të theksuar për arsimimin e fëmijëve të tyre. Madje për kuriozitet po të tregoj një episod të çuditshëm. Në kohën që Qazimi ka qenë Prefekt i Tiranës, një burrë i moshuar kishte një problem të madh, se i kishin arrestuar dikë nga familja. Nuk e mbaj mend se kë konkretisht, por duhet të ketë qenë arrestuar nipi apo i biri i tij. Ky person na qenkësh pikërisht karvanari i mushkave apo drejtuesi i karvanit të kafshëve si mund ta quajmë, për të çuar njerëzit që udhëtonin dikur në Manastir. Ai shkoi te Qazimi për ta ndihmuar. Kur e ka takuar Qazimin, i ka thënë duke qeshur: “A e din ti kush jam unë!? Unë jam pikërisht ai që të çoja e të sillja ty nga shkolla kur ishe i vogël”. Sigurisht Qazimi u gëzua shumë dhe e ndihmoi atë person, duke ia nxjerrë nga burgu njeriun për të cilin interesohej.

Po pas arsimit fillor?
Pas arsimit fillor në Manastir, Qazim Mulleti ka vijuar gjimnazin e famshëm “Zosimea” në Janinë. Ju kujtoj se atë gjimnaz ka mbaruar edhe vetë Naim Frashëri. E vërteta është se Qazimi në atë gjimnaz ka shkëlqyer si askush tjetër.
Kështu mund të thotë kushdo. Kush ishte treguesi i këtij shkëlqimi të tij në atë shkollë?
Sepse për çdo vit kalendarik ka asimiluar dy vite mësimore apo siç i thonë shpesh që, për një vit ka marrë dy vite. Ky është një fakt që dihet dhe mendoj se nuk është pak për të kuptuar çfarë kërkoni. Kryesisht talenti i tij i spikatur ka qenë në drejtimin e njohjes së gjuhëve të huaja. E veçanta është, se Perandoria Osmane e përzgjodhi për në kolegjin ushtarak të elitës së kohës, i cili ishte hapur në Stamboll dhe që njihej me emrin “Gallata Saraj”.

Çfarë shkolle ishte ajo?
Ishte shkollë ushtarake shumë e njohur për kohën, ku u rezervohej e drejtë studimi pinjollëve të familjeve shumë të mëdha të perandorisë, ku sigurisht duhej të kishin rezultate ekstra. Ajo shkollë quhej Kolegji i Elitës “Gallata Saraj”. Vazhdon të funksionojë akoma, sigurisht në kushtet e reja, por që vazhdon të ekzistojë dhe të presë studentë edhe në ditët e sotme. Pra, vlerësimi i jashtëzakonshëm që iu bë Qazim Mulletit për rezultatet që kishte, ishte akordimi i një të drejte mësimore pikërisht për atë kolegj. Ishte kolegj ushtarak që ishte nën influencën gjermane. Ishin ato marrëveshjet që bënte qeveria perandorake me aleatët dhe një ndër këto marrëveshje ishte edhe mbështetja që u duhej bërë shumë shkollave nga Gjermania. Kemi parasysh se këto mbështetje ishin që nga baza materiale me të cilat kishte të bënte, duke filluar me armët luftarake e deri te disiplinat e programeve mësimore. Pra, ai kolegj ku mësonte Qazim Mulleti mori natyrë absolutisht ushtarake, aq më shumë që marrëdhëniet e perandorisë me shtetin gjerman ishin në linjën ushtarake. Aty, ai e justifikoi vlerësimin që i bënë.

Duke arritur rezultate të mira?
Jo të mira, por ai arriti rezultate të shkëlqyera. Qazim Mulleti e ka përfunduar atë shkollë me medalje ari. Dhe kjo është e verifikueshme, se siç thashë ai kolegj vazhdon të jetë i hapur edhe në ditët e sotme dhe verifikohen lehtë ish-studentët që kanë marrë vlerësime me medalje ari, që nga themelimi i saj në shekullin e kaluar.

Pas mbarimit të këtij kolegji të veçantë?
Në vitin 1912, Qazim Mulleti, me shumë miq të vetët që ishin entuziastë dhe tepër të vendosur për autonominë e vendit, kthehet në Shqipëri për të dhënë kontributin maksimal në këtë çështje aq madhore për Shqipërinë.

Në ç’mënyrë u kthye?
U kthye me shoqatat patriotike të shqiptarëve që ishin krijuar në atë kohë në Stamboll. Këto organizata bënë një punë të madhe përgatitore për t’i paraprirë ditës së pavarësisë dhe pikërisht në momentin e duhur mbërritën në atdhe për të kontribuar konkretisht në ditën e madhe të kombit.

Këto organizata, me sa di unë, kanë ardhur për të siguruar autonominë e Shqipërisë nën influencën e Perandorisë, apo jo?
Ashtu është. Por kur mbërritën në atdhe, panë se plasën në mënyrë të menjëhershme luftërat ballkanike, ku u dukën qartë synimet grabitqare të fqinjëve për Shqipërinë. Pas kësaj është kërkuar autonomi e plotë e Shqipërisë. Madje këta patriotë, duke pasur parasysh situatën tejet të ndezur në Shqipërinë e Mesme, kryesisht në Tiranë, e kanë ngritur flamurin më herët se sa ta ngrinte në Vlorë Ismail Qemali.

Sa më herët?
Në atë kohë serbët po i afroheshin Tiranës, madje në datën 26, divizioni i tyre ishte larg saj vetëm për disa orë. Në këtë situatë menjëherë në Tiranë u ngrit flamuri kombëtar dhe u legjitimua pavarësia e saj në sinkron me atë të vendit, ku pritej të ngrihej në Vlorë nga çasti në çast. Kështu, pas ngritjes në Tiranë, u ngrit në Durrës dhe në Elbasan.

Ju thoni se, në këto qarqe u ngrit flamuri para se të mbahej zyrtarisht në Vlorë Kuvendi Kombëtar?
Kjo është e vërtetë historike dhe ka ardhur momenti që këto të vërteta të thuhen sikurse kanë qenë. Në Tiranë dhe në Durrës flamuri është ngritur më shpejt, për shkak të serbëve. Në këtë mënyrë, kur hynë serbët në Tiranë e gjetën atë të pavarur dhe autonome, në kuadrin e gjithë Shqipërisë, pasi në Vlorë pritej të mbahej vetëm simbolikisht Kuvendi, pasi kushtet ishin absolutisht të përgatitura dhe të pjekura.

Dhe çfarë bënë serbët në këtë situatë?
Çfarë do të bënin tjetër veçse të përballeshin me armëpushimin?! Ata u vendosën në kazermat ushtarake që ishin ngritur nga ushtarët turq dhe me porosi të Ismail Qemalit u sigurua nga popullata, nëpërmjet parisë patriotike, ushqim për një javë. Pas një jave ata u larguan nga Tirana. Me sa di unë komandanti serb ka siguruar nga paria e Tiranës edhe një fond buxhetor në valutë, rreth 7000 napolona ari, të cilat u dorëzuan për të mundësuar largimin, dhe kështu janë larguar. Nuk kishte si të vepronin ndryshe. Patriotët shqiptarë janë treguar shumë të saktë dhe të shpejtë në ato momente, që nuk u lanë asnjë shans shteteve fqinje për të realizuar synimet e tyre.

Po a kishte delegatë të Tiranës për në Kuvendin Kombëtar në Vlorë?
Kjo dihet që kishte, sepse në atë kuvend ka pasur përfaqësues nga gjithë trevat e Shqipërisë dhe s’kish si të mungonin nga Tirana, por unë e kuptoj idenë e pyetjes suaj, pasi është e qartë se e keni fjalën për Qazimin, mbi jetën e të cilit po mbajmë edhe këtë intervistë të hollësishme. Qazim Mulleti, ashtu si dhe shumë aristokratë të tjerë, ishte në parinë e qytetit, kështu që ishte ndër të zgjedhurit për në Vlorë. Por aty ka ndodhur një ngjarje shumë e çuditshme dhe Qazim Mulleti në të vërtetë nuk mori pjesë në kuvendin historik, për faktin se do t’i duhej të rikthehej në Tiranë.

Çfarë ishte kjo ngjarje kaq e veçantë, që bëri që ai të largohej nga një moment i tillë?
Në një farë mënyre ai quhet delegat legjitim, pavarësisht se u detyrua që, prej Vlorës të rikthehet në Tiranë. Atëherë ai ishte veçse një djalosh 19-20 vjeçar, megjithatë nuk u ngurrua ta përfshinin në delegatët e Tiranës që u nisën për në Vlorë. Aktiviteti i tij në shoqëritë patriotike të Stambollit kishte qenë shumë i spikatur, prandaj shikohej me një respekt të veçantë nga të gjitha qarqet intelektuale të vendit, kryesisht të Shqipërisë së Mesme. Por kur shkuan në Vlorë, delegatët e Tiranës pësuan një fatkeqësi të madhe.

Çfarë fatkeqësie?
Shoku i tyre delegat i atij grupi, Xhafer Bej Stërmasi, vdiq papritur nga një atak në zemër, që i ndodhi në qytetin e Vlorës.
Mirëpo Qazim Mulleti e kishte shumë më tepër të njohur se të tjerët, pasi e kishte komshi, kështu që u detyrua të kthehej në Tiranë me kufomën.
Në atë kohë, patrioti i madh tiranas, Hafiz Ibrahim Dalliu, shkruan për këtë moment të përcjelljes së trupit të Xhafer Bej Stërmasit nga Qazim Mulleti, duke thënë:
“Xhafer Beu me shal të gjata,
Zogu i shqipes i shkonte mbrapa”.
Dihet tashmë një fakt në lidhje me këtë ditë të veprimtarisë së Qazim Mulletit, se në vitin 1940 ai i ka kërkuar Bashkisë së Vlorës të konfirmonte zyrtarisht, nëpërmjet dokumenteve arkivore që dispononte, mbi pjesëmarrjen e tij në Vlorë në ditën e pavarësisë. Dhe pas verifikimeve atij i është dorëzuar një vërtetim ku konfirmohej emri si pjesëmarrës apo si delegat i Tiranës në atë ditë.

Pas momentit të Pavarësisë, Mulleti vijoi të qëndrojë në Tiranë?
Po, po, qëndroi në atdhe. Ai ka vijuar të punojë edhe me Princ Vidin dhe ka qenë jo pak por adjutanti i tij.

Si ka mundësi?
Kur në vitin 1914 u dërgua në Shqipëri nga Fuqitë e Mëdha Princ Vidi, ai donte të lidhej me kryemyftiun e vendit, Mytesim Këlliçi, që ishte daja i Qazim Mulletit. Mytesimi i rekomandoi nipin e vet, Qazimin, i cili siç t’u shpreha, ishte shumë i kualifikuar tashmë si njeri i arsimuar, pasi mbante me vete diplomën e shkëlqyer të “Zosimesë” së Janinës dhe medaljen e artë të kolegjit ushtarak “Gallata Saraj” të Stambollit. Kështu, me dëshirën e madhe të Princit, Qazim Mulleti kaloi adjutanti personal i tij.

Dhe me ikjen e Princ Vidit?
Princ Vidi ishte me gradën “Gjeneral Armate”, kështu që, me trazirat e jashtëzakonshme që ndodhën në vend dhe me situatën e krijuar në arenën e luftës botërore në shtatorin e 1914-ës, pra pak muaj më mbrapa, ai u nis në frontin e luftës, me gjermanët. Qazim Mulleti, duke qenë njeri fisnik dhe besnik i tij, nuk e la në mes të rrugës tashmë që ai ra nga froni, por e shoqëroi me nderim e përkushtim deri në Durrës, nga ku u nis me anijen detare për në Vjenë. Ai mban edhe një dekoratë të veçantë nga Princ Vidi.

Pas këtij momenti, kush është jeta e Qazim Mulletit?
Pas kësaj, Qazim Mulleti largohet sërish nga vendi dhe përfundon në Vjenë. Aty kishte edhe vëllanë e vet student.

Kë vëlla?
Ka qenë pikërisht babai im, Haki Mulleti, pasi kryente studimet e larta në Vjenë. Aty, siç të thashë, në shtatorin e 1914-ës shkoi edhe Qazim Mulleti.

Jetoi së bashku me babanë tuaj në Vjenë?
Po. Madje, qoftë im atë dhe qoftë Qazimi, vijuan studimet. Im atë ishte me studime, por dhe Qazimi u interesua për specializime të mëtejshme, pasi siç të thashë ishte shumë i apasionuar.

Dhe e siguroi të drejtën?
Është interesuar vetë mareshalli austriak për Ballkanin, Trollman, i cili i ka nxjerrë të drejtën e studimit në Kolegjin e Mbrojtjes, ku u profesionalizua për marrëdhëniet civilo-ushtarake.

Pra, ishte me babain tuaj, Haki Mulletin; mendoj se jeni interesuar edhe për adresën e shtëpisë ku banonin?
E vërtetë që jam interesuar, se nuk mund të flas me hamendje, aq më shumë për tim atë. Ata kanë jetuar në adresën: Rruga ‘Nussedorfshrase’, 36, Vjenë. Gjatë kohës së qëndrimit të tij në Vjenë ka edhe një moment të veçantë, pasi ai ka qenë ndër njerëzit që përbënin delegacionin që ka shkuar për të uruar Princin Ferdinand kur u bë perandor pas vdekjes së të atit të tij, Franc Jozef.

Cili ishte ky delegacion urimi, se nuk e kuptokam?
Flitet për vitet kur Shqipëria ka qenë nën influencën austriake. Atëherë ka shkuar për urim apo në ceremoninë e hipjes në fron të Ferdinandit, një delegacion i stërmadh me plot 36 shqiptarë, që përfaqësonin gjithë krahinat dhe trojet shqiptare.

Dhe në atë delegacion ka qenë edhe Qazim Mulleti, thatë?
Po, ka qenë Qazim Mulleti. Por ka qenë edhe Ahmet Zogu, që ashtu si Qazimi ishte gjithashtu student në Vjenë në atë kohë.

Ishin të dy me Zogun studentë?
Duhet të kuptosh se për ta nuk flitej për studime të mirëfillta, por për specializime apo shkolla të dyta pas diplomave që kishin marrë. Por për sa pyetët, po ju them se të dy ishin në të njëjtat kushte dhe ishin të dy në Vjenë. Por duhet të kuptosh se nuk ishin në të njëjtën shkollë, pavarësisht se edhe Zogut ia kishte nxjerrë të drejtën e studimit i njëjti person që ia kishte nxjerrë Qazimit, që siç ta përmenda ishte pikërisht Mareshalli austriak për Ballkanin, Trollman. Këtu për Ahmet Zogun ka një përjashtim, sepse Zogu, duke qenë me studime ka marrë menjëherë gradën “Kolonel”.
Ju kuptova deri këtu. Pastaj, së bashku me Zogun kanë vijuar të dy në Kongresin e Lushnjës me sa di, apo jo?
Qazim Mulleti, që jua shpjegova edhe në fillim, ishte i lidhur ngushtë me dy dajat e tij, që ishin patriotë të mëdhenj. Ata kanë qenë Mytesim dhe Masar Këlliçi. Të dy ata së bashku me Qazimin ishin delegatë në Kongresin e Lushnjës në vitin 1920, prej të cilit doli qeveria e Sulejman Delvinës. Po ashtu edhe Ahmet Zogu ka qenë delegat në atë kongres, madje ai u zgjodh dhe ministër i Brendshëm i asaj qeverie. Ndërsa njëri dajë i Qazimit, Mytesimi, ka hapur dhe ka drejtuar punimet e kongresit, ndërsa tjetri, Masari, u zgjodh deputet i tij. Pra siç e shikon, edhe në këtë moment Qazim Mulleti ka qenë së bashku me Ahmet Zogun, me të cilin, nga ai moment u bënë armiq. Pra kishin qenë shokë të ngushtë bashkërisht në Stamboll, Vjenë e gjetkë dhe tashmë sërish bashkë në kongresin e famshëm, dhe pas tij ata u shpallën armiq.

Marrë nga faqja: http://www.balkanweb.com/gazetav5/artikull.php?id=121042

Një lutje shpirtit të shenjtërueshëm të Pejgamberit t’onë (alejhi selam)

27/09/2012 1 koment

Hafiz Ibrahim DALLIU

 

NJË LUTJE SHPIRTIT TË SHENJTËRUESHËM TË PEJGAMBERIT T’ONË (ALEJHI SELAM)

Hafiz Ibrahim Dalliu

Hafiz Ibrahim Dalliu

La i lahe il-lall-llah
Muhammedyrr-rresulu-ll-llah,
S’kimi tjetër t’mir’ ejvah
N’doresh ja Resulell-llah!

Por n’dete t’fajvet jem kah mbytmi,
Me faqe n’pluhnit po zhytmi,
Ditn’ e vajit kur do t’pytmi,
N’doresh ja Resulell-llah!

Punët kur do t’na shikohen,
T’mira e t’liga kur t’peshohen,
Të mçeftat kur t’na zbulohen,
N’doresh ja Resulell-llah!

Kur t’vie mbi njerëzit skutera
Kur t’i mbulojë të gjithë menera
Prej frykës t’ju bjerë punhera,
N’doresh ja Resulell-llah!

Kur t’na epen n’dorë tefterët,
Kur t’thonë “nefsi, nefsi” tjerët
Kur t’tremben dhe pejgamberët,
N’doresh ja Resulell-llah!

Gra e burra t’ri e të vjetër
Kur t’terohen porsi i letër,
Përveç teje s’kimi tjetër,
N’doresh ja Resulell-llah!

Kur t’kalojmë n’urët Siratit,
T’randuem tepër prej mëkatit,
Mos na dajë prej shefaatit
N’doresh ja Resulell-llah!

Vetëm ke ti asht uzdaja,
Se veç ty do t’shkojë rixhaja,
Kurban t’u baftë gjithë dynjaja,
N’doresh ja Resulell-llah!

Ti je shembull’ i gjithë mirësivet
Ti je ma i ndershmi i nebivet
Si elmasi n’varg t’inxhivet
N’doresh ja Resulell-llah!

Ti je Diell’ i dituniës,
Ja ke ndriçue sytë njerziës
Je i dashm’ i Perëndiës
N’doresh ja Resulell-llah!

Njaj Zot qi kreu qiell e dhe
N’jetët t’atë ka ba be
Në kët gradë kurkush ma s’le
N’doresh ja Resulell-llah!

N’rruzllit t’dheut ane e m’anë
Në çdo çast thirret ezanë
Ty Resulull-llah tu t’thanë
N’doresh ja Resulell-llah!

Për Ty asht krijue gjithsija
Ç’pare bajnë lavdat e mija
Ty t’ka lavdue vetë Perëndija
N’doresh ja Resulell-llah!

Ty t’a ka huva bota
Se i ke mund besat e kota
Me shumë dokumenta t’plota,
N’doresh ja Resulell-llah!

Ti na e ke këndue Kur-anin
Ti na e ke mësue Imanin
Ti na e ke diftue dermanin
N’doresh ja Resulell-llah!

Por se na at’udhë nuk po e ndjekim
Përnej po vujm e po hjekim,
Prap ke ti kryet e përpjekim,
N’doresh ja Resulell-llah!

Gjeti nuk kimi ku t’futmi,
N’derët t’ate vimë nuk tutmi,
Se ke shumë mëshirë, pra lutmi
N’doresh ja Resulell-llah!

Për hatrit bies Fatime
Dhe t’s’amës Saje Hadixhe
Nën flamurin t’at na shtje
N’doresh ja Resulell-llah!

Dhe pse na u ka prish morali
Lutju Zotit kot t’na fali,
Ndëshkimin mbi ne t’i ndali,
N’doresh ja Resulell-llah!

Lutju pra fort Perëndisë
Si fëmija s’amës për sisë,
Për Mbretin e gjith Shqipnisë,
N’doresh ja Resulell-llah!

Qi t’a rujë prej çdo rreziku
T’i vie galib ç’do anmiku
T’shkëlqejë si dritë elektriku
N’doresh ja Resulell-llah!

Hafiz Ibrahim Dalliu,
S’i shpërtitet far njeriu
M’ty veç tretet si qiriu,
N’doresh ja Resulell-llah!

Tiranë, 1935

Serbia e Madhe faktor destabilizues në Ballkan

26/09/2012 Lini një koment

Isuf BAJRAMI

 

SERBIA E MADHE FAKTOR DESTABILIZUES NË BALLKAN

Serbia e Madhe

Tendencat e Serbisë për ndarjen e Kosovës të cilat janë në vazhdën e ndryshimeve gjeopolitike që kanë ndodhur në të kaluarën dhe në kohët e fundit në Ballkan, janë si rrjedhojë e aspiratave të saj territoriale për një Serbi të Madhe! Është e kuptueshme se, çdo shtet në rajon ka synuar që të përfshijë sa më tepër vend por, natyrisht, këtë është munduar ta realizojë në mënyrë diplomatike, por jo edhe Serbia çdoherë. Ky “shtet” i dhunshëm i pozicionuar në pjesën qendrore të Ballkanit, asnjëherë nuk ka qenë i kënaqur me hapësirën e uzurpuar nga shqiptarët që pat përfshirë brenda kufijve të saj.
Duke e përkrahur idenë për krijimin e një Serbie të Madhe, ka qenë burimi kryesor i paraqitjes së shumë konflikteve dhe luftërave të armatosura gjatë dy shekujve të fundit.
Karakteristika kryesore e pretendimeve dhe e politikës serbe gjatë kësaj periudhe ka qenë mosdurimi ndaj nacionaliteteve dhe përkatësive të tjera fetare.
Është i paktë numri i shteteve në Europë, të cilët prej vitit 1875 gjer më sot të kenë shkaktuar kaq konflikte të armatosura, dhe që prej vitit 1804 (Kryengritja e parë serbe) gjer më 1991, për shumë herë ta ketë zgjeruar territorin e vet me dhunë ndaj të tjerëve edhe prapë të mos ngopet!!! Nga kjo shihet se konfliktbërës, në të kaluarën e në kohët e fundit, është vetëm Serbia e udhëhequr me politikën e vet nacional-shoviniste e ekspanzioniste.
Gjithashtu, më duhet të theksoj se nuk ka shtete dhe popuj fqinjë në rajon me të cilin nuk kanë luftuar serbët dhe që nuk i kanë marrë territore gjatë dy shekujve të fundit.
Serbia e Madhe vazhdimisht ka pasur një qëndrim diskriminues bile edhe racist ndaj grupeve etnike dhe pakicave kombëtare brenda territorit të Serbisë së Madhe. Rast i tillë është me shqiptarët, hungarezët, gjermanët dhe me turqit e muslimanët e Bosnjës dhe në Sanxhak e në Malin e Zi.
Brenda kufijve të dhunshëm të saj është bërë edhe spastrim etnik.
Asnjëherë territori serb nuk ka qenë i rrezikuar nga vendet fqinje, por gjithmonë ka ndodhur e kundërta, vendet fqinj kanë qenë të rrezikuar nga Serbia e Madhe.

Gjilan, 23.09.2012

Rreth studimeve perso-iranologjike në Europë

25/09/2012 Lini një koment

Shahrouz FALAHATPISHEH

 

RRETH STUDIMEVE PERSO-IRANOLOGJIKE NË EUROPË

Shahrouz Falahatpisheh

Shahrouz Falahatpisheh

Hyrje

Historiani grek Herodoti mbase mund të jetë njeriu më i vjetër i cili ka shkruar rreth iranianëve. Ai njihet si perëndimori i parë që ka studiuar kulturën dhe traditat iraniane. Ai u përpoq dhe shpjegoi realizmin kulturor, social dhe politik iranian, të cilin ia prezantoi shoqërisë greke, me qëllim që të zvogëlonte konfliktet midis persëve dhe grekëve që në kohën e tij kishin zhvilluar luftëra të përgjakshme.

Më pas europianët, nëpërmjet këtij historiani grek, librat e të cilit në Mesjetë përdoreshin në të gjithë Europën si tekste mësimi, u njohën me Iranin dhe me qytetërimin e këtij vendi. Po ashtu një rol të madh, në njohjen e Iranit në Europë, kanë pasur edhe turistët e parë europianë. I pari turist europian që në periudhën e mesjetës vizitoi Iranin ishte Benjamin Tudlai, i cili në mesin e shekullit 12-të shkoi në Iran për të bërë tregti, ku dhe mbajti shënim, në një libër, mbresat nga ky udhëtim. Po ashtu Marko Polo, udhëtari më i madh i shekullit të 13-të, në vitin 1271 së bashku me babanë dhe xhaxhanë, gjatë udhëtimit të tij për në Lindje, hynë edhe në Iran. Gjatë qëndrimit të tij në Iran ai vizitoi shumë qytete të Iranit, dhe mbajti shënim të dhëna të rëndësishme lidhur me gjeografinë e Iranit dhe artet e kopshtarisë. Thuhet se pas vizitës së Marko Polos në Iran shumë turistë të tjerë europianë e vizituan këtë vend1. Por fillimi i iranologjisë në Europë, për konceptin e sotëm, përkon me periudhën e humanizmit dhe të Rilindjes. Në këtë periudhë kohore, në mbarë botën e në veçanti në Perëndim, u zgjeruan së tepërmi studimet e teksteve, dhe gjatë këtyre studimeve perëndimorët u njohën me Iranin nëpërmjet itinerareve të turistëve europianë që kishin vizituar Iranin, dhe kështu morën jetë studimet për Iranin në Europë. Mund të themi se që në shekullin e 17-të filluan të përpilohen fjalorë gjuhësorë dhe të përkthehen libra historikë të periudhës së Mesjetës, me tema shkencore dhe studimore mbi Lindjen e Mesme, në pararojë të të cilave qëndronte iranologjia. Në këtë kohë Europa ishte në kërkim të një mendimi dhe të një bote që por jashtë kufijve të saj.

Përpjekjet e të huajve dhe në veçanti të Europës dhe të Amerikës për njohjen e Orientit kanë pësuar ndryshime përgjatë shekujve. Por si pikë e përbashkët, e përpjekjeve për të njohur këtë kulturë, mendohet se së pari është iranologjia, e parë në raport me të gjitha vendeve e tjera të Orientit dhe ajo që spikat më tepër është se argumentet dhe motivet praktike për Iranin qëndrojnë më lart  sesa kureshtja në vëmendjen e popujve të ndryshëm.

Në periudhën e qeverisjes osmane disa vende europiane e shikonin Iranin si një aleat të fuqishëm përballë kërcënimeve të mëdha të Perandorisë Osmane, dhe megjithëse kjo aleancë nuk u konkretizua asnjëherë, ekzistenca e një fakti të tillë u bë shkas që të vendosen marrëdhënie të gjera kulturore, ekonomike dhe politike midis Iranit dhe disa prej vendeve Perëndimore. Kështu Irani, në periudhën e dinastisë safavide (dinasti mbretërore bashkëkohëse me Perandorinë Osmane), dhe madje edhe para saj kishte tërhequr vëmendjen e shteteve europiane.

Nga ana tjetër në po këtë periudhë, pra ndërmjet shekujve 15-të dhe 18-të, Irani ishte shndërruar në njërën prej qendrave të mëdha tregtare të drejtpërdrejta dhe tranzite me Europën. Për këtë fakt ekzistojnë dokumente të shumta.

Pak vëmendje i është kushtuar edhe faktit se gjuha perse deri tani vonë ishte gjuhë e poezisë, e kulturës dhe e letërsisë që përfshinte një territor shumë të madh, dhe për këtë arsye vendeve evropiane, që kishin lidhje vetëm me një pjesë të vogël të kësaj zone, u duhej që të trajnonin specialistë për gjuhën perse. Gjuha perse ishte gjuha zyrtare e oborrit mbretëror mongol dhe e familjeve të tjera aristokrate me pushtet dhe në Indi. Po ashtu gjuha perse ishte gjuha e kulturës së oborrit Perandorak Osman dhe e vendeve turqishtfolëse në rajonin e Lindjes së Mesme.

Poezia e mrekullueshme perse, piktura, kaligrafia, endja e qilimave, tekstilet, qeramika si dhe shumëllojshmëria e punimeve artizanale dhe e arkitekturës dhe krahas tyre teatri, folklori, dhe muzika popullore iraniane, kjo trashëgimi e pasur, e spikatur dhe e rëndësishme e artit iranian admirohej shumë nga të huajtë.

Trashëgimia fetare aktuale iraniane, e vetme në llojin e saj, dhe precedentët e lëvizjeve mbarëpopullore në këtë vend, gjithmonë ishin në fokusin e vëmendjes së të huajve. Gjithashtu larmia etnike e fiseve të ndryshme ka tërhequr në mënyrë të veçantë vëmendjen e antropologëve. Sot është rritur ndjeshëm numri i studimeve iranologjike në Europë, në Amerikë, në Rusi dhe madje edhe në Lindjen e Largët si në Japoni. Herë-herë rezultatet e shumë prej këtyre studimeve përdoren nga politikanët e këtyre shteteve; ndërkohë që ka mjaft studiues iranologë që me njohuritë e tyre të thella për shoqërinë dhe kulturën iraniane, janë tërhequr shpirtërisht pas saj, dhe janë shndërruar në miq të vërtetë të Iranit.

Eshtë e pamundur të përmenden tërësisht shembujt e shumtë të studimeve iranologjike, të kryera nga shumë vende, por ndërkohë jemi përpjekur që të marrim si shembull disa studime nga vendet europiane, sidomos nga vendet e Europës Lindore.

Një rishikim i historikut dhe i procesit të studimeve rreth Iranit, në kontekstin e vendeve europiane, tregon që secili nga këto shtete së paku ka pasur një lidhje kombëtare me Iranin, pra kanë një lidhje të përbashkët me Iranin, me studiuesit ose me njerëzit e thjeshtë të këtyre shteteve që pretendojnë se janë ata që e kanë zbuluar ose projektuar të parët këtë tipar të përbashkët.

Për lidhjet më të vjetra të Iranit me vendet e tjera, është shprehur, në Holandën moderne, orientalisti Raphelengius, por nuk përjashtohen edhe mendimet e studiuesve të tjerë.Për këtë arsye rishikimin e historikut të studimeve iraniane në Europë po e fillojmë me Holandën, dhe më pas këtë zbulim do ta kërkojmë te vendet e tjera europiane.

Studimet iranologjike në Holandë

Kontaktet e drejtpërdrejta të holandezëve me Iranin datojnë që në fillimet e shekullit të 17-të, pra në kohën kur Holanda ishte në kërkim të zgjerimit të hapësirës së saj tregtare drejt rajonit të Lindjes.Fillimi i marrëdhënieve tregtare midis dy vendeve u iniciua me hapjen e zyrës të parë tregtare holandeze në Bandar Abas-in e sotëm (qytet portal në jug të Iranit, në bregun e Gjirit Persik) që asokohe europianët e quanin “Gambrun” ose “Gamrun”. Nga ana tjetër ky kontakt i drejtpërdrejtë i holandezëve me Iranin u shoqërua edhe me interesimin e madh të shkencëtarëve dhe të studiuese për gjuhën perse. Por e vërteta është se interesi për gjuhën perse në Holandë kishte filluar disa dekada më parë sesa të vendoseshin kontaktet tregtare të holandezëve në kontinentin Aziatik, pra që nga fundi i shekullit të 16-të , interesim ky që karakterizohej nga shkaqe dhe motive krejt të ndryshme nga ato tregtare.

Në këtë kohë një specialist holandez i gjuhëve Lindore, i quajtur Franciscus Raphelengius (1539-1597), që ishte pedagog i gjuhës hebraike qysh prej vitit 1586 në universitetin Leiden, i ra në dorë përkthimi i Dhjatës të Vjetër, përkthyer në gjuhën perse prej një rabini, me banim në Stamboll. Përkthimi është shkruar me alfabet hebraik nëpërmjet të cilit zbulohet një gjuhë orientale e cila kishte ngjashmëri me gjuhën holandeze. Në atë kohë ende nuk ishte vërtetuar ekzistenca e një familjeje të njëjtë të gjuhëve indo-europiane. Por zbulimet e Raphelengiusit, për të cilat ai u konsultua me disa studiues të gjuhëve latine shënuan fillimin e diskutimeve rreth lidhjes të gjuhës perse me gjuhët europiane.

Nga ana tjetër ngritja e kësaj teme prej Raflingiusit bëhej në kohën kur vendet që formonin Holandën ishin në kulmin e luftës për fitimin e pavarësisë nga Spanja dhe në nacionalizmin gjuhësor viheshin re ndjenja të forta të identitetit kulturor. Prandaj në vitin 1569 Goropius Becanus, një prej përkrahësve të pavarësisë dhe të gjuhëtarëve ishte pretendues i teorisë se dialekti gjuhësor holandez, i quajtur “Antorpi”, rrjedh nga gjuha ” Kimrijan” që, sipas shkresave të Herodotit ky popull jetonte në brigjet e Detit të Zi.

Becanus ishte i mendimit se ky dialekt ishte shumë i përafërt me gjuhën e parë të njerëzimit dhe rrënjët e saj i kishte në një rajon të Lindjes, të quajtur “Baktrijana” ose në rajonin “Balkh” i ditëve tona (që është një nga qendrat e spikatura të gjuhës dhe të letërsisë perse). Në këtë aspekt lista e fjalëve perse që Raphelengius e shpërndau në mesin e shokëve të vet, me sa duket konfirmonte këto pikëpamje dhe për këtë arsye dashamirët e gjuhës holandeze e mirëpritën  atë. Në këtë mes, madje dhe dijetarë si Scaliger, i cili ishte një prej humanistëve më të thekur, të cilët gjuhën e shkencës dhe studimin e konsideron eskluzivitet të gjuhës latine dhe në vitin 1607, duke u bazuar në shënimet e Raphelengiusit, përpiluan një fjalor trigjuhësh, hebraisht, persisht dhe latinisht. Shënimet që kanë mbetur nga Scaligeri tregojnë qartë përpjekjet e bëra prej tij ku shpjegon rregullat e gjuhës perse dhe mënyrën për të gjetur kyçet e zbulimit të fjalëve perse në gjuhët e tjera.

Po rikujtojmë faktin se po në ato vite Johan Elichman, mjek dhe orientalist gjerman, që banonte në Leiden, bëri përpjekje dhe grumbulloi më tepër se katërqind fjalë perse në gjuhën gjermane, të cilat pak a shumë kanë po të njëjtin kuptim në gjermanisht, për të vërtetuar pretendimet e tij se rrënjët dhe zanafilla e të gjitha gjuhëve rrjedh nga gjuha e lashtë e “sekëve” (fis i lashtë iranian). Ai i zgjeroi lidhjet midis gjuhëve gjermane dhe asaj perse.

Ndikimi i këtyre informacioneve përmbledhëse dhe fillestare rreth lidhjes midis gjuhëve gjermane me atë perse vazhdoi deri në shekullin e 19-të kur lindën dhe teori të tjera lidhur me gjuhët indo-europiane që transformuan linguistikën krahasuese.

Në gjysmën e shekullit të 19-të morën hov studimet orientale në universitetin Leiden. P. Diong ishte pedagogu i parë i gjuhës perse në universitetin Leiden, dhe pas tij  ishin profesorë të tjerë të persishtes. Procesi i interesimit drejt iranologjisë u bë shkas që në vitin 1949 të çelet katedra e mësimit të gjuhës perse në universitetin “Utrecht”. Këto dy universitete sot shërbejnë si dy qendra të studimit iranologjik në Holandë2.

Studimet iranologjike në Poloni

Polonia, pas bashkimit me Lituaninë, nga fundi i shekullit të 14-të, për afro 400 vjet ishte fqinje me Perandorinë Osmane, dhe në atë periudhë shumë shtete europiane kishin lidhje të ngushta me osmanët. Vetë Perandoria Osmane, që ishte e ndikuar së tepërmi nga kultura iraniane, shërbeu si ndërmjetëse e kalimit të kulturës iraniane në Poloni. Nga ana tjetër Irani dhe Polonia, dy shtete që kishin një fqinj të përbashkët, tepër të rrezikshëm siç ishte Perandoria Osmane, e konsideronin njëri-tjetrin aleat, megjithëse kjo aleancë e tyre nuk u konkretizua kurrë kundër osmanëve, por marrëdhëniet e këtyre dy shteteve u ndërtuan mbi këtë aleancë. Për këtë arsye gjatë shekujve 15-18-të Polonia inicioi marrëdhënie të zgjeruara në fushat e tregtisë, diplomacisë si dhe në dërgimin e delegacioneve fetare në Iran. Gjatë kësaj kohe u bë i famshëm dhe koncepti i Sarmatismit, i cili që prej shekullit të 16-të ishte ideologjia e klasës sunduese aristokrate të Polonisë dhe që, sipas polakëve kishte tipare të theksuara orientale. Sarmatët ishin një fis iranian i famshëm që në kohën e Herodotit dhe në shekujt e parë të erës sonë jetonin në stepat e Europës Lindore dhe Qendrore. Aristokratët polakë, të cilët e konsideronin veten e tyre pasardhës të fisit Sarmat, u vunë në kërkim të rrënjëve të tyre me prejardhje orientale. Nga shekulli i 16-të moda në Poloni vinte nga Lindja dhe jo nga Perëndimi. Veshja e klasës aristokrate polake ishte shumë e ngjashme me atë të oborrtarëve osmanë ose oborrtarëve safavidë të Iranit. Polakët ishin të vetëdijshëm se këto stile të pëlqyera prej tyre e kishin origjinën në Iran dhe jo nga turqit osmanë.

Në këtë mënyrë, kinkaleritë, teshat për burra, armët, armatura prej hekuri për ushtarët, shalët për kuajt dhe pajisje të tjera të dobishme dhe dekorative si qilimat persianë, eksportoheshin në masë të madhe në Poloni nga Irani, dhe madje prodhimi i tyre porositej në zejet dhe punishtetet e qyteteve iraniane. Kështu që shumë prej familjeve aristokrate polake kishin shumë sende me vlerë që e kishin origjinën nga Irani. Por historia nuk rrodhi kështu. Në shekullin e 19-të studimet iranologjike në Europë u bënë viktimë e ndryshimeve të thella, ndërkaq polakët të cilët e kishin humbur shkëlqimin, fuqinë dhe pavarësinë e tyre nuk mund të ndihmonin aspak në këtë drejtim.

Pas Luftës së Parë Botërore Polonia u njoh përsëri botërisht si një shtet i pavarur, dhe në tri universitetet nga pesë gjithsej që kishte Polonia , pra në universitetit e Krakovës në vitin 1919, në universitetin Luv në vitin 1924 dhe në universitetin e Varshavës në vitin 1932 u çel departamenti i studimeve orientale. Në këtë periudhë intelektualët e pakicave Lindore në Poloni, të cilët megjithëse ishin të pakët në numër por ishin tepër aktivë, jetonin në pjesën lindore të Polonisë dhe u vunë në kërkim të identitetit të tyre. Për këtë qëllim ata kryen studime në shkallë të gjerë në kulturat Lindore dhe islame. Në këtë periudhë në Poloni iranologjia studiohej e pandarë nga shkencat e tjera orientale.

Fillimi i Luftës së Dytë Botërore i ndaloi dhe këto aktivitete studimore. Pasi Hitleri sulmoi Bashkimin Sovjetik në vitin 1941, në territorin sovjetik u formua një ushtri polake, me polakë të arratisur e cila u nis për në Perëndim nga territori iranian dhe ai i Lindjes së Mesme. Në këtë mënyrë, në vitin 1942, shumë polakë depërtuan në Iran. Shumë prej tyre u larguan shpejt, kurse një pjesë qëndroi me vite në Iran. Në vitin 1942 në Teheran u krijua dhe shoqata polake e studimeve iranologjike. Shoqata kishte për qëllim që t’i njihte polakët dhe iranianët me njëri-tjetrin. Kjo shoqatë në vitet 1943-1945 nxori dhe gazetën e saj, e cila trajtonte tema të tilla si, histori, gjeografi, politikë, ekonomi, ligjet iraniane, artin iranian, poezi perse të përkthyera në polonisht dhe të shoqëruara me një përmbledhje në gjuhën frënge. Kjo përvojë e shkurtër gjatë Luftës pati një ndikim të madh në studimet iranologjike edhe pas mbarimit të saj. Pas përfundimit të Luftës, përsëri në Universitetin e Krakovës filloi mësimi i gjuhës perse dhe i letërsisë së vjetër iraniane.

Në mesin e viteve 1950-të në Varshavë lindi një brez i ri studiuesish, ekspertë iranologë, të cilët sollën ndryshime në fushën e iranologjisë, të historisë së letërsisë iraniane dhe të historisë politike të Iranit. Nuk ka dyshim që letërsia klasike perse ishte në qendër të vëmendjes së iranologëve polakë. Edhe sot ne vëmë re, se këto vitet e fundit është rritur interesimi i iranologëve polakë për letërsinë moderne perse. Brezi aktual i iranologëve polakë po i kushton tepër vëmendje letërsisë moderne perse dhe këtë realitet e përcjell fakti se në Universitetin e Krakovit janë laureuar, në shkallën master, shumë studentë në fushën e iranologjisë3.

Studimet iranologjike në Itali

Fillesat e studimeve iranologjike në Itali i hasim në gjysmën e dytë të shekullit të 16-të. Në këtë periudhë Irani ishte një fuqi e pavarur, që ishte në konflikt në kufijtë Perëndimorë me osmanët. Sulltani Muhamed Fatih i cili kishte çliruar Kostandinopojën (që më vonë mori emrin Stamboll), në kontrollin e tregtisë detare midis Azisë dhe Mesdheut përballej me dy konkurrentë të fortë që ishin Irani dhe Venediku. Nisur nga ky fakt, Papa, për shkak të synimeve të tij fetare, dhe qeveria e Venedikut që kishte dhe flotën më të fuqishme në Lindje të Mesdheut, lidhën marrëdhënie dhe marrëveshje të sinqerta dhe diplomatike me Iranin. Nga kjo kohë dhe më pas, grupet misionare, pelegrinët e krishterë, ambasadorët, udhëtarët dhe tregtarët italianë që kishin lidhje me Iranin luanin rolin e studiuesve iranologë në Itali.

Pasi dinastia safavide mori pushtetin në Iran, në vitin 1501-1524, ku spikati mbreti Ismail Safavi, pati një jehonë të veçantë në Itali, sepse shumica e italianëve e shikonin atë si një profet të ri i cili do t’i shpëtonte ata nga ekspansioni osman.

Xhovani Batista Rajmondi në shekullin e 16-të ishte orientalisti më i madh italian, i cili e konsideronte gjuhën perse si gjuhën më të bukur në botë, dhe besonte se kjo gjuhë, në konceptet e përcjellura prej saj në formën e poezisë, përmban dhe karizmën perëndimore. Gjatë udhëtimit të tij në Iran ku shoqërohej nga një delegacion filozofësh dhe orientalistësh italianë ata morën nga Irani shumë libra me alfabetin e gjuhës perse. Mirëpo në shekullin e 17-të, me dobësimin e rolit politik të Venedikut, studimet orientale në Itali u kufizuan vetëm brenda rrethit kishtar. Në shekullin e 18-të, së bashku me dekadentizmin politik të qeverisë italiane dhe asaj iraniane, u ndërprenë marrëdhënieve tregtare midis dy vendeve. Kjo u shoqërua me një amulli dhe ndërprerje të studimeve iranologjike në Itali.

Por pas dërgimit të delegacionit të posaçëm, me përfaqësues të shtetit të ri të bashkuar italian, në Iran në vitin 1862 u shënua një ngjarje shumë e rëndësishme, efektet pozitive të së cilës do të viheshin re shumë shpejt me rikthimin e marrëdhënieve politike dhe ekonomike midis dy vendeve, si dhe me rifillimin e studimeve iranologjike në Itali. Qëllimi i dërgimit të këtij delegacioni, ndërkohë që flitej se ishte një veprim diplomatik, tregtar dhe shkencor, u bë në kujtim të miqësive të vjetra, të ngritura mbi një lidhje të re. 141

Në fund të shekullit të 19-të filloi dhe mësimdhënia e gjuhës perse në Institutin e Studimeve Orientale në Napoli dhe në Universitetin e Romës. Në qytetin e Torinos, Italo Pizi, profesor në fushën e gjuhësisë (i gjuhës perse) e përktheu në poezi të gjithë veprën e Shahnamesë. Vepra të tjera të përkthyera nga Italo Pizi janë edhe “Udhëzues i gjuhës perse”, përmbledhje e proverbave persiane, përzgjedhje nga Avesta, përkthimi i plotë i “Gjylistanit dhe Bostanit” të Saadiut si dhe “Historia e prozës së poezisë perse”.

Kremtimi i festës së njëmijëvjetorit të Lindjes së Firdusiut, në vitin 1934, shënoi një ngjarje të rëndësishme në historinë e politikës dhe të letërsisë iraniane. Mikelanxhelo Guidi, Karlo Nalino dhe Antonio Pagliaro, orientalistë dhe iranologë italianë, me këtë rast botuan një vepër dhe mbajtën referate të ndryshme. Ndërkaq Francesko Gabrieli dhe Xhuzepe Gabrieli korrigjuan dhe botuan dorëshkrimet e Shahnamesë së Firdusiut që gjendeshin në Itali. Në vitin 1967 Xhani Roberto Skraçia çeli në Universitetin e Venecias katedrën e gjuhës dhe të letërsisë perse. Dy institucione hulumtuese si “Akademia kombëtare e Linçes” dhe “Fondacioni Gaitani” në Romë, në vitet 1966 dhe 1967 organizuan dy kongrese të rëndësishme ndërkombëtare me temë: “Lidhjet historike – kulturore të Iranit me botën greke dhe romake” dhe “Situata e Iranit në periudhën e dinastisë Sasanide dhe shekujt e parë të erës Islame”. Po ashtu gjatë dekadës së viteve 1970 Fondacioni Gaitani organizoi simpoziume të shumta kushtuar poetëve klasikë persë si Rumiut (1974), Nezamit (1975), Hafizit (1976), Atarit (1977) dhe Senait (1978).

Në vitin 1983 u mbajt Kongresi i Parë Iranologjik nga Instituti Italian “Lindja e Mesme dhe Lindja e Largët”. Instituti iranologjik europian, e para strukturë e tillë, u organizua në vitin 1985 si pasojë e vendimeve të marra në këtë kongres. Më pas ky Institut, në shtator të vitit 1987, organizoi Konferencën e Parë Europiane të Studimeve Iranologjike.

Arkeologjia, një tjetër fushë shkencore mjaft e rëndësishme në Itali, ka lidhje me studimet iranologjike po të kësaj fushe studimesh dhe konkretisht me restaurimin e ndërtesave historike. Sukseset në këtë fushë kanë bashkëvepruar në të dy vendet, në Itali dhe në Iran. Nisur nga ky fakt arkeologët italianë luajtën një rol të madh në gërmimin dhe restaurimin e një sërë veprash antike4.

Studimet Iranologjike në Francë

Qysh herët Franca ka treguar një përkujdesje të veçantë për shtete të Afrikës Veriore si Maroku, Tunizia, Algjeria dhe për shtetet e Lindjes së Mesme (kryesisht ishin arabë) si Siria, Libani dhe Egjipti, sepse ato kanë qenë koloni të saj, ndërsa në Iran Franca nuk ka luajtur asnjëherë rol politik dhe prandaj nuk ka pasur as marrëdhënie kulturore. Këtë boshllëk, në shekullin e kaluar, francezët e justifikonin me mungesën e marrëdhënieve kulturore midis dy vendeve. Kur ndërmjet dy vendeve u lidhën marrëdhënie kulturore, francezët fituan ekskluzivitetin e gërmimeve dhe të eksplorimeve arkeologjike në shumë rajone të Iranit, në vitet 1894-1931. Arkeologët francezë, që kishin si detyrë të pastronin dhe të nxirrnin nga toka veprat antike iraniane para erës islame, dhanë një ndihmë të vyer duke e dalluar qytetërimin e pasur iranian nga qytetërimi i Lindjes së Mesme që kryesisht ishte arab.

Prej këtej mund të kuptojmë pse studimet iranologjike në Francë u përqendruan rreth boshtit të identitetit të pastër të racës iraniane, ose ariane. Në Francë për të dalluar qytetërimin iranian nga qytetërimet samite dhe turke, kryesisht vihej theksi se fiset iraniane janë të racës ariane. Disa nga shkrimtarët e shekullit të 19-të në Francë si Gubiunio (1859) dhe Ernest Renan përdorën këtë metodë pune për të pohuar idetë e tyre për epërsinë e iranianëve ndaj samitëve.

Në fillimet e shekullit të 17-të shoqëria franceze u njoh me gjuhën perse nëpërmjet sekteve fetare dhe diplomatëve. Në po këtë kohë Zhan Fransua Pitz Dela Krua, profesori i gjuhës perse në kolegjin mbretëror të Parisit, përktheu në frëngjisht shumë prej librave të rëndësishëm persianë dhe me përkthimin e librit “Njëmijë e një net” fitoi famë të përjetshme. Në vitin 1669, Ministri i mbretit Lui XIV krijoi në Francë “Institutin e mësimit të gjuhës për të rinj”, ndërsa në vitin 1795 u themelua “Shkolla kombëtare e gjuhëve të gjalla Lindore”. Nga gjiri i këtyre dy institucioneve u edukuan përkthyes dhe studiues të dalluar në hulumtimet orientale dhe iraniane, të cilët kryen në atë kohë studime të thelluara për Iranin si dhe për gjuhën dhe letërsinë perse5.

Me përkthimin e veprës së parë poetike perse në frëngjisht, në shekullin e 17-të, francezët u dashuruan me delikatesën dhe thellësinë e këtyre poezive. Më pas francezët gradualisht u njohën edhe me mistikën islame iraniane e cila në llojin e saj paraqiste shumë interes për Perëndimorët6.

Arkitekti kryesor i studimeve iranologjike në Francë është Lang Les, mësuesi i parë i gjuhës perse në shkollën kombëtare të gjuhëve të gjalla Lindore. Ai shërbeu nga viti 1796 deri në vitin 1824. Në periudhën midis viteve 1843-1854 dy arkitektë francezë, të quajtur Flanden dhe Kust botuan të parin raport shkencor, për atë kohë, lidhur me vendet më kryesore antike iraniane, Persepolisin dhe Pasargadin. Shkak për këtë botim u bë dëshira e shprehur nga Shahu i Iranit për të vizituar Francën si dhe këmbëngulja e Napolonit III për këtë botim.

Në gjysmën e parë të shekullit të 20-të, në sajë të veprimtarive të “Shkollës së studimeve të larta”, studimet iranologjike hynë edhe në universitetet franceze. Kjo shkollë, e themeluar në kohën e Napoleonit III kishte një organizim fleksibël, që i mundësonte asaj të trajtonte mësimet dhe degët të cilat ende nuk ishin trajtuar në universitetin e Sorbonës.

Në grupin e gjuhëve bënin pjesë gjuhët e lashta iraniane, të avestës, persishtja e vjetër dhe gjuha pahlavi. Këto gjuhë mësoheshin prej profesorëve të dalluar.

Daramsteter ishte një nga profesorët e dalluar të gjuhës perse në këtë shkollë. Në vitin 1892 ai përktheu të gjithë Avestan (libri i shenjtë i fesë së vjetër iraniane) i cili dhe u botua. Në intervalin midis viteve 1945-1947, falë përpjekjeve të studiuesve të dalluar, u themeluan ose rithemeluan institucione të mëdha të cilat edhe sot mbështesin fuqishëm studimet iranologjike. Instituti i studimeve iranologjike në Sorbonë, është njëra prej këtyre institucioneve e cila u themelua në vitin 1947 me qëllim që të justifikojë mangësitë e kësaj fushe, pra të funksionojë si bibliotekë dhe qendër për mbajtjen e fjalimeve, të leksioneve dhe të hulumtimeve të kësaj fushe.

Pas vitit 1968 studimet iranologjike në Francë hynë në një fazë zhvillimi. Në këtë fazë u krijuar organizma të ndryshme dhe u shfrytëzuan metoda të reja. Tashmë puna studimore nuk kryhej vetëm prej përpjekjeve individuale të studiuesve, por në këtë fazë puna studiuese u mor përsipër nga grupe studimi, ku bënin pjesë disa breza studiuesish të fushave të ndryshme të iranologjisë.

Sot “Instituti kombëtar i gjuhëve dhe qytetërimeve Lindore” (ish-shkolla e gjuhëve Lindore), Shkolla e studimeve të larta, Instituti i studimeve iraniane, Qendra kombëtare e studimeve shkencore, Shoqëria përparimtare e studimeve iranologjike në Francë, si edhe dhjetëra instituteve dhe qendrave të tjera jofitimprurëse, hartojnë studime dhe botime në fushën e iranologjisë7.

Studimet iranologjike në Çeki

Populli çek njihet me emrin e Iranit dhe me popullin iranian pothuajse më shumë se njëmijë vjet më parë sepse në Ungjill përmendet edhe emri i Iranit të lashtë. Përveç kësaj në një strofë poezie çeke të shekullit të 14-të është përmendur edhe emri i prijësit pers Dari III. Gjithashtu në fillim të shekullit 14-të një turist, i quajtur Buhimus, udhëtoi në Iran dhe kur u kthye botoi mbresat dhe kujtimet e tij nga Irani. Edhe në tregimet e Ezopit vëmë re se Çekia është ndikuar nga Irani dhe në veçanti nga princërit iranianë. Por një prej veprave më të famshme letrare “Kalila dhe Dimna” u përkthye në vitin 1528 në Pragë. Në vazhdën e prezantimit të librave iranianë te populli çek, dy vendet shkëmbyen delegacione qeveritare ashtu sikurse në periudhën safavide (bashkëkohës të osmanëve) përfaqësues të mbretit të Iranit vizituan Pragën, vizitë nga e cila ka mbetur ende në ditët tona, si kujtim, një pikturë në një prej katedraleve të sheshit të vjetër të qytetit të Pragës. Por studimi dhe hulumtimi shkencor lidhur me Iranin fillon në mesin e shekullit të 19-të. Në këtë kohë gjuha perse mësohej ashtu si edhe gjuhët e tjera orientale në universitetin Çarls (universiteti më i vjetër në Çeki dhe një prej universiteteve më të vjetra në Europë). Në po këtë kohë Edmond Shnajder përpiloi gramatikën e gjuhës perse si dhe përkthime të veprave perse dhe i botoi ato në shtypin çek. Ndërmjet dekadave 30-60-të të shekullit të 20-të në Pragë u botuan dhe dy vepra të tjera. I pari ishte një libër xhepi vetëmësimor i gjuhës perse, i pajisur me një fjalorth dygjuhësh, dhe i dyti një libër idiomatik që përmbante edhe fjalët e reja perse.

Përveç promovimit të letërsisë dhe të kulturës iraniane, dijetarë çekë u përpoqën që në Çeki të prezantohet edhe historia e Iranit antik. Më i spikaturi në këtë fushë është prof. Preshak, me librin i tij “Madët dhe iranianët”, që u ribotua disa herë. Dijetarët çekë tregojnë interes edhe për dijetarët iranianë të erës islame, dhe me këtë rast u botua në gjuhën çeke edhe një vepër e Avicenës (Abu Ali Sina).

Përkrah përkthimit të rubairave të Omar Khajamit, të gazeleve të Hafizit dhe të veprave të tjera të poetëve dhe të mistikëve të mëdhenj iranianë, iranologët çekë zhvilluan hulumtime edhe në drejtim të letërsisë bashkëkohore perse. Tashmë në Çeki ka shumë iranologë të cilët kryejnë studime iranologjike8.

Studimet iranologjike në vendet gjermanishtfolëse

Iranologjia ka një precedencë të vjetër dhe të shkëlqyer në vendet gjermanishtfolëse, sa që thuhet se studiuesit iranologë gjermanë kanë bërë përpjekjet më të mëdha në këtë drejtim dhe librat e tyre kanë qenë më të mirat në botë.

Emri Gjermani, në dokumentet politike iraniane, përmendet për herë të parë në një letër të cilën Shah Ismaili I, në datë 11 shtator të vitit 1523, ia dërgonte Perandorit gjerman, Karlit V, ku shahu iranian shprehte dëshirën e bashkimit të Iranit me Gjermaninë në luftë kundër osmanëve. Kjo letër është dokumenti i parë ekzistues për marrëdhëniet midis dy vendeve. Në periudhën e mbretërisë safavide në Iran dhe sidomos në kohën e shahut Abas I marrëdhëniet midis këtyre dy vendeve u shtrinë në rang ambasadorësh. Kështu gjermanët u njohën me gjuhën, kulturën dhe qytetërimin iranian dhe u motivuan të ndërmarrin hapa konkretë në fushën e studimeve iranologjike9.

Në të vërtetë iranologjia në Gjermani sidoqë fillimisht nisi me studimin e linguistikës dhe dialektet iraniane, por pak nga pak përfshiu edhe fusha të tjera. Mbase mund të thuhet se përkthimi i “Gjylistanit dhe Bostanit” të Saadiut në vitin 1654 nga Adam Al Narius shënoi fillimin e studimeve iranologjike. Mirëpo iranologjia klasike, në gjuhën gjermane, fillimet e veta i ka në fillim të shekullit të 19-të me studimet dhe veprat e Georg Frederik Grutefeng, specialist i gjuhëve të vjetra në universitetin Guting. Arsyeja kryesore  pse intelektualët dhe mendimtarët gjermanë i tërhiqte linguistika perse, në shekujt e 19-të dhe fillim të shekullit të 20-të, ishin lidhjet e afërta të kësaj gjuhe me linguistikën indo-europiane dhe linguistikën krahasuese.

Ashtu sikurse u tha më sipër në shekujt e 16-të dhe 17-të studiuesit holandezë dhe gjermanë vunë theksin e tyre në ngjashmëritë midis gjuhës perse dhe gjuhëve gjermane. Në shekullin e 18-të studiuesit anglezë në Indi dhe më pas studiuesit e tjerë kuptuan ekzistencën e lidhjeve të afërta midis gjuhëve sanskrite, persishtes të vjetër, greqishtes të vjetër, latinishtes dhe gjuhëve të tjera të cilat më vonë u rreshtuan në grupin e familjes të gjuhëve indo-europiane.

Diskutimi i origjinës historike dhe i gjuhës të popujve gjermanë, pasoi me studime dhe zbulime të ngjashmërive midis gjuhëve indo-europiane si një nga çështjet më të rëndësishme të studimeve gjermane. Përveç kësaj u bënë përpjekje që të vërtetohet se këto ngjashmëri gjuhësore i kanë rrënjët te lidhjet racore midis popujve indo-europianë, dhe për hir të kësaj u bënë përpjekje që të identifikohet raca e pastër ose raca ariane (pjesë e së cilës është edhe populli iranian, si popull me burim gjenetik indoeuropian). Këto përpjekje në shekullin e 19-të u kristalizuan nga nacionalistët gjermanë të cilët kërkonin të gjenin një pikënisje prehistorike për pretendimin e tyre rreth paraardhësve të vet. Për këtë arsye, përkundrazi asaj që spikat te fuqitë e vjetra kolonizatore, si Franca dhe Anglia, të cilët kulturën dhe gjuhën iraniane e shfrytëzonin vetëm për qëllime politike dhe pushtuese në Iran, ndërsa Gjermania kishte qëllime ideologjike dhe e shikonte Iranin si një partner në kërkimin e rrënjëve të racës ariane e cila konsiderohej popull gjerman. Mirëpo nga ana tjetër, po kjo vëmendje lidhshmëria e gjakut midis dy popujve dhe njëkohësisht e shprehur hapur edhe politikisht nga gjermanët për prejardhjen e tyre ariane, përgatiti kushte shumë të përshtatshme për zhvillimin e shëndetshëm të shkencës së linguistikës iraniane në Gjermani. Madje edhe kur studiuesit kishin një temë studimi, që në një farë mënyre, kishte lidhje me gjuhë të tjera, i trajtonin këto gjuhë sikur të ishin të një familje me gjuhën e lashtë perse dhe avestiane dhe jo si gjuhë të tjera të gjalla10.

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, megjithëse mendime të tilla kishin filluar të veniteshin paksa, por vëmendja ndaj Iranit dhe ndaj studimeve iranologjike vazhdoi edhe në Gjermaninë e pasluftës. Konfliktet e fundshekullit të 20-të u shndërruan në motive, dhe në Gjermani u kushtohej vëmendje studimeve islame, çka solli vetvetiu një rritje të studimeve iranologjike dhe çështjet që kishin të bënin me Iranin diskutoheshin në shumë grupe të studiuesve iranologë. Sot studimet iranologjike në Gjermani përfshijnë studime gjuhësore perse, studime për letërsinë, për historinë, për gjeografinë, si dhe studime hulumtuese për letërsinë para dhe pasislame, në arkeologji dhe në arkitekturë, në zhanre të ndryshme të artit, në sociologji dhe antropologjinë e qytetërimit dhe të kulturës iraniane. Sot në shumë prej universiteteve gjermane si Bamberg, Berlin, Hamburg, Këln, Hajdelberg dhe Munih ekzistojnë grupet e gjuhës dhe letërsisë perse dhe çdo vit shkruhen disa teza master dhe doktorature në fusha të ndryshme të iranologjisë, në gjuhët gjermanisht dhe anglisht. Përveç këtyre duhet të rikujtojmë edhe dhjetëra punime studimore që botohen çdo vit në shtypin gjerman dhe në atë botëror në gjuhën gjermane, të cilat trajtojnë tema të çështjeve kulturore të popujve iranianë si dhe për gjuhën dhe për letërsinë perse11.

Studimet iranologjike të së njëjtës shkollë, gjermanike, në Austri janë të vjetra. Ato datojnë të kenë filluar që në shekullin e 18-të. Në vitin 1754 u themelua në Vjenë “Akademia orientale e arteve të Perandorisë Austriake”, ku do të edukoheshin orientalistët për të cilët kishte nevojë qeveria e Habsburgut. I diplomuari më i rëndësishëm i kësaj akademie është Hamer Purgshtal, i cili mund të quhet themeluesi i orientalistikës dhe i iranologjisë shkencore në Austri. Ai në vitin 1809 vendosi të krijonte dhe të botonte periodikët e tij letrarë “Thesari oriental”. Në këtë periodik, deri në vitin 1819 u botuan shumë artikuj lidhur me gjuhën, letërsinë dhe kulturën islame iraniane. Hamer Purgshtal në vitet 1812-1813 përktheu dhe botoi në gjermanisht “Divanin” me poezi të Hafizit. Johan Volfgang Gëte, poet i shquar gjerman, e studioi në Vajmar përkthimin e këtij divani dhe duke u bazuar tek ai botoi veprën e tij “Divani Perëndim-Lindje”.

Një nga veprimet më të rëndësishme të Hamer Purgshtal, që nga pikëpamja e historisë shkencore austriake konsiderohet shumë e rëndësishme, janë përpjekjet e tij për themelimin e Akademisë së Shkencave të Austrisë, që u themelua në vitin 1847, ku ai qëndroi drejtor i saj deri në vitin 1849. Në këtë mënyrë studimet iranologjike prej vitet 1847 e më pas gjetën një vend të ri në Akademinë e shkencave të Austrisë gjë që vazhdon edhe në ditët tona.

Akademia e shkencave të Austrisë në vitin 2002 organizoi Konferencën me temë “Iranologjia në Europë: dje, sot, nesër” Një nga aktivitetet e tjera të kësaj Akdemie është dhe botimi i listës së dorëshkrimeve perse që ndodhen në Bibliotekën Kombëtare dhe në Arkivin Shtetëror të Austrisë, si në Vjenë, ashtu edhe në Teheran.

Studimet iranologjike prej vitit 1969 deri në vitin 2002 ishin të përqendruara në “Komisionin iranologjik”, por pas zgjerimit të rrethit të studimeve të këtij komisioni dhe të nevojave të zgjerimit të tij, e nxiti Akademinë e Shkencave që në 1 nëntor të vitit 2002 të themelojë Institutin e Iranologjisë. Fakti i daljes në skenë dhe i zhvillimit të islamit bëri që bota iraniane, në aspektin kulturor, të pësojë transformim të thellë, dhe kjo u bë shkas që iranologjisë t’i shtohen dhe fusha të tjera studimi. Po ashtu në këtë Institut studiohen edhe “Kulturat e ndikuara nga kultura iraniane”. Ky Institut është përpjekur që duke krijuar “Rrjetin e studimeve iranologjike të Europës Qendrore”, studiuesit e kësaj fushe të njihen nëpërmjet konferencave dhe workshopeve studimore me studimet e njëri – tjetrit12.

Studimet Iranologjike në Shqipëri

Studimet iranologjike në Shqipëri, edhe pse nuk ka ndonjë institucion për menaxhimin e tyre janë gjithnjë në rritje dhe kjo falë popullit shqiptar që gjithnjë ka pasur simpati për popullin iranian dhe që ka pasur njerëz që e njihnin gjuhën iraniane.

Përhapja e kulturës dhe e letërsisë perse në Shqipëri është e lidhur me praninë e turqve osmanë si dhe me zgjerimit e islamit në trojet shqiptare në shekujt 16-17-të. Në shekullin e 19-të gjejmë një numër poetësh dhe intelektualësh shqiptarë të cilët e njohin mirë gjuhën perse. Në përhapjen e gjuhës dhe të kulturës perse në Shqipëri një rol të madh kanë luajtur dhe tarikati mysliman bektashi. Themelues i këtij tarikati mysliman është Haxhi Bektash Veliu, që ka lindur në qytetin Nejshabur të rajonit të Horasanit në Iran, dhe kështu që ai mbarti me vete edhe kulturën islame iraniane.

Vëllezërit Frashëri, midis të cilëve edhe Naim Frashëri, poeti bektashi dhe persishtfolës shqiptar, ishin ndër orientalistët dhe iranologët më të mëdhenj në Shqipëri. Naim Frashëri është frymëzuar prej kulturës bektashiane. Dy kulturat Lindja dhe Perëndimi ndikuan shumë në formësimin e personalitetit të Naimit.  Në kulturën Lindore Naimi u mbështet te mistikët dhe njerëzit e shquar iranianë si Mevlana, Saadiu dhe Nizamiu të cilët ndikuan shumë tek ai. Naimi krijoi dhe poezinë “Fyelli”që, në të vërtetë frymëzimin e ka marë nga proza e Mevlanës.

Vepra e parë në gjuhën perse e Naimit është “Gramatika e gjuhës perse”, që u botua në Turqi në vitin 1871. Vepra e tij e dytë në gjuhën perse është “Tehajjulat” (Ëndërrimet) që është dhe vepra e parë poetike e tij. Kjo vepër u botua për herë të parë në vitin 1885 në Turqi. Ai ishte i mendimit që persishtja është gjuha e poezisë. Thuhet se poezitë e para Naimi  i shkroi në persisht dhe më pas i përktheu në shqip. Vepra poetike “Tehajjulat” është mjaft me vlerë dhe e përjetshme për kulturën dhe letërsinë perse në Shqipëri.

Midis figurave që njohën kulturën, gjuhën dhe letërsinë perse mund të përmendim edhe përkthyesin mjeshtëror, të ndjerin Vexhi Buharaja (1920-1987). Ai e zotëronte në mënyrë absolute gjuhën perse, dhe falë kësaj aftësie ai përktheu shumë vepra thesare të letërsisë perse në shqip, si “Gjylistani dhe Bostani” i Saadiut, si dhe rreth 3500 vargje nga libri “Shahnameja” e Firdusiut. Ai luajti një rol të konsiderueshëm në njohjen e kulturës dhe të letërsisë perse në Shqipëri. Krahas këtyre veprave, në gjuhën shqipe janë të pranishme mbi 600 fjalë perse, shumë prej të cilave përdoren në bisedimet e përditshme të njerëzve. Po ashtu në Arkivin Kombëtar, në Bibliotekën Kombëtare të Shqipërisë si dhe në bibliotekat personale të njerëzve të shquar ekzistojnë me dhjetëra dorëshkrime në persisht. Kjo është një e dhënë tjetër për të kaluarës e gjuhës perse në historinë e këtij vendi. Ekzistenca e disa traditave me origjinë iranianë si festa e ditës së verës, e cila ngjason shumë me festimin e ditës së natyrës në Iran, si dhe festa e Sulltan Novruzit të bektashinjve e cila festohet një ditë pas vitit të ri iranian (ndonëse filozofia e kësaj feste në dukje mund të ndryshojë me vitin e ri iranian, por prapa shtresave të dukshme të saj vihen re nuanca dhe lidhje iraniane) – të gjitha këto janë disa prej të përbashkëtave kulturore të të dy vendeve, që mund t’i shërbejnë antropologëve dhe sociologëve në studimet e tyre iranologjike.

Sot i vetmi institucion aktiv, në fushën e studimeve iranologjike, në Shqipëri është Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi”, me qendër në Tiranë, i cili zhvillon veprimtarinë e tij në Shqipëri që prej vitit 1996. Gjatë këtyre viteve ky Fondacion është përpjekur që të promovojë kulturën dhe qytetërimin islamik iranian në këtë vend dhe njëkohësisht ky Fondacion ka mundësuar që të promovohen edhe aspekte të kulturës shqiptare në Iran. Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” ka organizuar çdo vit seminare kushtuar mendimtarëve, poetëve, si edhe për tema të ndryshme që kanë lidhje me kulturën dhe qytetërimin iranian. Gjithashtu është përpjekur që në kuadër të zgjerimit të marrëdhënieve kulturore midis dy vendeve të zbulojë shijet e përbashkëta kulturore të dy popujve tanë dhe njëkohësisht t’u ofrojë shoqërisë shqiptare, si dhe shqiptarëve të tjerë të rajonit, njohuri për të kaluarën dhe potencialin kulturor, moral dhe mistik iranian13.

Seninaret e organizuara në nder të figurave të kulturës iraniane si Ferdusi, Hafizi, Saadiu, Mevlana si dhe botimet e shumta, në shqip, të këtij Fondacioni për poetët dhe mendimtarët iranianë , krahas organizimit të ekspozitave artistike, artizanale dhe tablove iraniane, kanë qenë dhe puna më i rëndësishme për Fondacionin “Saadi Shirazi” që t’ia arrinte këtij qëllimi.

Vëllimet poetike “Tehhajulat” të Naim Frashërit, “Bostani dhe Gjylistani” i Saadiut, “Shahnameja” e Ferdusiut, përzgjedhje nga “Masnavi Manavi”, të gazeleve të Shams Tabrizit, poezi të poetëve bashkëkohorë iranianë, libra të tillë si “Bota iraniane në veprën e Sami Frashërit”, si dhe shumë libra që kanë lidhje me kulturën dhe qytetërimin iranian si dhe promovimin e tyre në Shqipëri; të gjithë këto janë botuar në shqip nga Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi”, si shenjë kujtimi e trashëgimisë kulturore të hershme iraniane.

Gjithashtu ky Fondacion boton edhe revistën prestigjioze “Perla” e cila është një revistë hulumtuese dhe shkencore, që trajton tematikën e iranologjisë dhe të albanologjisë. Kjo revistë preferohet nga qarqet akademike si dhe të interesuarit e studimeve orientale dhe shqiptare.

Pritet që shumë shpejt të krijohen kushtet që edhe Shqipëria ashtu sikurse edhe vendet e tjera europiane, ndonëse me vonesë disavjeçare, të hedhë një hap përpara në themelimin e departamentit të studimeve iranologjike dhe të departamentit të iranologjisë dhe gjuhës perse në qarqet akademike dhe universitare të saja.

Sot të gjitha vendet europiane kanë departamente të iranologjisë dhe nëpërmjet studimeve dhe hulumtive të tyre në këtë fushë ja arritën që pasurojnë dukshëm kulturën e tyre ku përfituan shumë nga thesaret e kulturës dhe të letërsisë perse.

——————————

Referencat e artikullit
– http://www.magiran.com/npview.asp?ID=1573427
– Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992.
– http://mohammadchafy.blogfa.com
– Shefagh, Ismail. Iranologjia dhe studimet letrare në Republikën Çeke, në: http://guilan-e-ma.ir/?p=60
– http://www.bashgah.net/pages-13303.html
– http://hosseinmarashi.persianblog.ir/post/48
– Rastegar, Nasretollah. Prezantimi i Institutit të Iranologjisë në Akademinë e Shkencave të Austrisë. Në: www.eaw.a.at/iran
– www.iranalbania.ir
– Revista “Perla”, botim i Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi”.
– 1 Moustafi Zadeh, Moustafi. Analizë e shumë ditarëve të udhëtimit, parë më 24 dhjetor 2008 në:http://www.magiran.com/npview.asp?ID=1573427
– 2 Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992. Të krahasohet edhe artikulli i Dobron J.T.P. “Iranologjia në Holandë” fq. 224-228.
– 3 Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992. Të krahasohet edhe artikulli i Trasno Valsak, Ana. “Iranologjia në Hungari” fq. 248-266.
– 4 Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992. Të krahasohet edhe artikulli i Monteze, Anxhelo Mikele Pia. “Iranologjia në Itali” fq. 135-151.
– 5 Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992. Të krahasohet edhe artikulli i Okard, Bernard. “Iranologjia në Francë” fq. 3-9.
– 6 Touhidi Çafi, Muhamed. Shkaqet e interesimit të të huajve për iranologjinë. Parë më 26 dhjetor 2008 në:http://mohammadchafy.blogfa.com
– 7 Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992. Të krahasohet edhe artikulli i Okard, Bernard. “Iranologjia në Francë” fq. 17-20.
– 8 Shefagh, Ismail. Iranologjia dhe studimet letrare në Republikën Çeke, në: http://guilan-e-ma.ir/?p=60
– 9 Taki Zadeh Ensari, Shahram. Islamologjia dhe Iranologjia nga pikëpamja e gjermanëve. Në:http://www.bashgah.net/pages-13303.html
– 10 Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992. Të krahasohet edhe artikulli i Franger, Bert Georg. “Iranologjia në vendet gjermanishtfolëse” fq. 72-90.
– 11 Fakhri, Lida. Rreth studimeve iranologjike në Gjermani dhe Austri. Parë më 16 dhjetor 2008 në:http://hosseinmarashi.persianblog.ir/post/48
– 12 Rastegar, Nasretollah. Prezantimi i Institutit të Iranologjisë në Akademinë e Shkencave të Austrisë. Parë më 20 tetor 2008 në faqen e Institutit www.eaw.a.at/iran
– 13 Për informacion më të zgjeruar mund të shikoni faqen zyrtare të Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi”.

 

Ky artikull është botuar në revistën “PERLA”, Viti XI, 2011, Nr. 1.

Etja për qytet

24/09/2012 Lini një koment

Ervin HATIBI

 

ETJA PËR QYTET

Ervin Hatibi

Ervin Hatibi

Qyteti është ajo gjë e cila ndriçon natën. Qyteti është planeti drejt të cilit rendin me afsh të futen meteorët e veturave a kamionëve ku dëgjohet një radio e mirë, qyteti është dielli I natës rreth të cilit rrotullohen e presin larg fshatrat si mëtonjësit rreth Penelopës, rreth qytetit digjen (për të) vetmitare pikat e karburantit apo reklamat me neon e me fjalë që kushdo I kupton. Qyteti është ajo gjë që na duhet për të shpuar natën e për të dalë tek drita artificiale e jetës bashkë; qyteti është ajo gjë që na duhet kryesisht kur erret, qyteti është macja vanitoze e prehrit  e ndërkaq qeni rojtar vrasës me pagesë i pragut I kalon në dispozicion evolucionit, qyteti është të prishësh muret e larta e të trasha rrethuese e të ndërtosh me gurët e tyre stola për të fejuarit në parqe apo piedestale për monumentet e heronjve a poetëve që vdiqën për të mbrojtur qytetin. Qyteti na duhet që të organizojmë vetmitë në një mandala urbanistike ndër-besimi.

Autori I këtyre rreshtave është njëri prej atyre ish-qytetarëve të ndershëm të Tiranës, I cili e përjeton katundarizimin e pandalshëm të qytetit të vet në një formë të qetë traumatike. Thjesht qëndron mbyllur në shtëpi, duke mbajtur njëkohësisht hapur televizorin, radion dhe revistën e rradhës on line për të simuluar rreth vetes qytetin. Autori i këtyre rreshtave gjen një mijë e një arsye për të mos dalë në një territor përjashtues që deri dje me të drejtë quhej Tiranë, një territor I minuar ku ndërtesat dhe trafiku duket sikur kanë kërkuar strehim politik në një oborr ambasade, dhe kacafyten me njëra-tjetrën për një pëllëmbë vend. Ritmi I jetës në këtë territor tashmë përcaktohet nga vetmia e njeriut I cili e ka  ndërtuar kullën pa ndonjë arsye të dukshme veç hallit dhe interesit në gërxhin oportun duke injoruar për vdekje praninë e të tjerëve. Si në fshat njerëzia I hedhin nga penxherja e kullës plehërat ku të duan, duke harruar se kur I hidhnin në bahçe ashtu lëkurat e fikut apo duqet pa filtër të cigareve, kalbeshin në dhe për një javë, e shishet e qeset e plastikës apo ambalazhet me llak nuk I tret dot betoni I trotuarit…  Njerëzit kanë mbartur fshatin me vete në një mentalitet plot male e gremina që ua ndalojnë përfytyrimin dhe I izolojnë nga përjetimi I tjetrit si I njëjtë. Jo vetëm konfliktualiteti urbanistik i cili konsumon përditë të ardhmen, e jo thjesht nerva, para e viktima, edhe arroganca gjuhësore vërtitet mbi kokat e të gjithëve si shenjë fizike e mungesës së qytetit. Tamam si në një kulturë rurale nomade, gjuha e shpallur, si ajo në media, ashtu në tabela, dokumente zyrtare e regjistrime të tjera funksionale të fjalës në publik, rrezaton një stad oral. Përbuzja e semaforëve gramatikë dhe normëzimi I zhargonit, dialektalizmat (me motive ideologjike apo analfabetike), iniciativa e lirë dhe liberalizimi I skajshëm në importin e termave janë pjesa tjetër e peisazhit pseudourban shqiptar, e cila na ndjek nga pas edhe kur flemë, edhe kur vdesim. Nëse për të shkoklavitur kolazhin rurbanMerz-in pervers të pallateve mbi pallate e të rrugëve pa rrugë në Tiranë, do na mjaftonte… ta braktisnim këtë qytet për ta rithemeluar diku tjetër, Merz-it dadaist të  gjuhës që po përdhoset përditë, nuk e di se sa kohë do të na duhet t’ia dalim për ta qëruar e selitur nga e para. Bërja e qyteteve dhe gjuhëve (me shkronjë të madhe-kapitale) ka nevojë për një dorë të vetme dhe autoritare, kurse shqiptarët të vetmet fusha ku kanë vendosur ta zbatojnë me themel liberalizmin, demokracinë janë gjuha dhe urbanistika.

Gjithsesi, të shtunën që kaloi, në të rënë të muzgut, mora rrugën nga Tirana për në Durrës, në një premtim për të gjetur qytet. Ishte premtimi i poetit Arian Leka që organizonte një mbrëmje leximesh poezie nën muret e vjetra të kalasë pranë portit të Durrësit. Ashtu si të pasurit që ia lejojnë vetes të dekorojnë shtëpitë e tyre me antikuariate, dhe sa më të vjetra ato aq më të pasur ata, po aq edhe qytete të tilla fisnikërohen nga prania e monumenteve të lashtësisë. Dhe mbase qytetari është ai që personifikohet në qytetin, dhe e mbart në ndërgjegje vetvetiu një pasuri, një vlerë apo edhe një sherr të qytetit të tij. Në një kënd të shëtitores tradicionale të qytetarisë durrsake, midis përmendores kushtuar heroit të rezistencës dhe avllisë antike të kalasë, krejt përbri varganit ritual të mbrëmjes durrsake me këmbësorë që shijojnë ecejaken me nge buzë detit, ishin montuar nën qiell të hapur dritat dhe fonia dhe karriget për shijuesit e poezisë. (Me një finesë të habitshme, organizatori I këtyre leximeve publike, kishte hapur në bibliotekën e qytetit gjithë skedat e poezisë, dhe kishte gjetur kështu emrat e vërtetë të lexuesve të poezisë, e atyre u kishte bërë ftesa për në mbrëmje.)

Para se të mbërrij në Durrës, nuk mundem të mos transmetoj nja dy incidente simpatike të rrugës për atje. Midis Kanionit të Madh që sajojnë pallatet idiotësisht të larta pranë stacionit të trenit të Tiranës, një peshk I kuq dekorativ fluturoi që nga lart nëpër ajër si tek “Arizona Dream” dhe u parkua me një zhurmë të vogël mu në mes të makinave në rrugë. Duke brofur nga emocioni u bërtita shokëve të aventurës (Goni, Elvana, P.N.)-“Ja, njëherë që dola unë nga shtëpia, po bien peshq nga qielli!” Dhe shyqyr që me peshkun nuk ra edhe akuariumi, nga dritarja e lartë e kullës, ku mbase fëmija mistrec I rradhës kishte flakur mbi njerëzit-miza aty poshtë objektin e çuditshëm të rradhës. Po aty pari, një mesoburrë rreth të pesëdhjetave na ndaloi dhe krejt I prerë në fytyrë na tha me zërin e spikerit të lajmeve-“Sekret ushtarak: Amerika po prodhon shi dhe borë artificiale!” Koha në fakt premtonte për shi, dhe duke lexuar para publikut më pas në Durrës poezitë e mija dhe të Rudian Zekthit, nën tingujt e muzikës pakistaneze e armene, nisi vërtet të binte shi. I strehuar nën mikrofonë e projektorë në një kamare të murit të kalasë, duke shpejtuar pak ritmin në leximin e poezive të mija të gjata, vëreja sesi spektatorët në karriget e veta nuk lëviznin nga vendi megjithë shiun që binte, dhe një pamje e tillë më kujtoi të premtet e dimrit në oborrin e xhamisë, ku besimtarët, kokëulur në shi, në nderim të të Zotit të Shtëpisë, presin me durim të mbarojë predikimi apo lutja. Ashtu edhe qytetarët, të etur për qytet, të etur për një marrdhënie apo koordinatë që I qytetëron, të etur për t’u grupuar vetvetiu, të etur për të dëgjuar një fjalë në gjuhë letrare, nuk mund të lëviznin. Ata nuk mund ta linin përgjysëm seancën. Nuk besoj se po dëgjonin me kaq religjiozitet vargjet e mija apo të kolegëve të tjerë aty, sa besoj se nuk donin t’I lëshonin ato karrige për t’iu rikthyer tatëpjetës së përditshme demokratike drejt fshatit.

 

Marrë nga faqja: http://www.fjalareview.com/?p=473

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 82 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d blogues: