Marrëdhëniet e qytetërimit iranian dhe perëndimor

Dr. Sejid Mustafa Muhaghegh DAMAD

 

MARRËDHËNIET E QYTETËRIMIT IRANIAN DHE PERËNDIMOR

Seven Faces of a CivilizationSipas mendimit të Karl Jaspers, filozof i shquar bashkëkohor gjerman, prej shekullit të 8-të dhe deri në shekullin e 5-të p.e.s, përballemi me katër qytetërime dhe kultura në botë: 1. Kultura e Konfuciusit dhe Lao Tzu në Kinë, 2. Kultura e epokës Zoroastriane, 3. Kultura e aluminatit para Sokratit në Greqi, 4. Kultura budiste e Indisë.

Njohësit e kulturës janë të mendimit se kulturat e qytetërimeve të rëndësishme në marrëdhënie me kulturat e tjera janë bërë faktor i lindjes të qytetërimeve të reja. Edhe qytetërimi dhe kultura iraniane, si çdo qytetërim dhe kulturë tjetër, kanë marrë pjesë në këtë marrëdhënie dhe duke ndikuar apo duke u ndikuar nga kulturat e tjera ka shtuar forcimin e dinamikës dhe të pasurisë esenciale të saj.1

Shembulli më i spikatur mbi këtë çështje janë eposi dhe mitologjia iraniane për të cilat i ndjeri dr. Mehrdad Bahar është i mendimit se rrjedhin nga kultura e hershme e Mesopotamisë dhe nga kultura vendase e rrafshnaltës iraniane përpara dyndjeve të fiseve Ariane.

Një tjetër shembull, përsëri sipas opinionit të të njëjtit studiues, janë dinastia Kushanian dhe dinastia e grekëve të pavarur të Baktrias, të cilët sundonin përpara Kushianëve në Lindje të Iranit dhe në veri të gadishullit Indian. Stili i arkitekturës dhe i punimit të statujave dhe arti iranian ndikoi në kulturën iraniane, madje Kushianët zgjodhën edhe alfabetin grek për të shkruar shkrimet e tyre në gjuhën Baktriane. Ka gjasa që edhe letrarët grekë të kenë ndikuar në botëkuptimin dhe në kulturën e popullit të kësaj krahine. Nisur nga fakti që skenat e eposit iranian më shumë i hasim në Lindje të vendit, në këto epose mund të gjenden mbetje të kulturës greke. Një dëshmi provuese e këtij koncepti është dhe ngjashmëria në tregimin e “Rustemit dhe Esfandjarit” me “Iliadën” e Homerit (Syri i Esfandjarit dhe thembra e Akilit).2

Dr. Bahar ishte po ashtu i mendimit se për të justifikuar zhvillimin e shkencës greke, duhet shikuar ndarja e filozofisë nga mitologjia. Në Lindje, nuk ndodhi kjo ndarje kështu që shkenca dhe feja ishin gjithnjë të ngjizura bashkë. Mitet pak nga pak morën formën e besimeve monoteiste dhe feja përthithi brenda saj çdo fenomen shkencor. Ishte kjo arsyeja që klerikët kishin aftësi të ishin njëkohësisht edhe astrologë, edhe mjekë edhe matematikanë, fenomen ky i cili vazhdoi deri para erës Mongole në Iran.3

Qytetërimi iranian jo vetëm që është një prej qytetërimeve më të hershme të njerëzimit, por sipas bindjes së Hegelit, në thelb historia fillon me perandorinë Perse. Hegeli në vlerësimin e historisë antike arrin në përfundimin se qytetërimet e Kinës dhe të Indisë, me gjithë madhështinë dhe shkëlqimin e tyre, qenësisht ishin statikë, përbëjnë arsye që të konsiderohen jashtë historisë. Mirëpo me Perandorinë Perse, hedhim hapin e parë në hapësirën e historisë. Iranianët e parë janë fis historik. Kina dhe India qëndruan në stanacion dhe për shekuj me radhë bënë një jetë në natyrë dhe bimore kështu që nuk kanë ndonjë vend në histori. Hegeli shkruan: “Është Persia e para ajo që dha atë shkëlqim që rrezatonte dhe ndriçonte rreth e rrotull , sepse ndriçimi i Zarathustrës ndaj botës së ndërgjegjshme i përket shpirtit.. Në botën iraniane gjejmë monoteizmin e pastër dhe të lartë e cila lë në gjendje të lirë ekzistencat e veçanta që janë pjesë e qenësishme e saja. Ky monoteizëm motivon njerëzit që të fuqizohen dhe të ndjekin rrugën e përsosmërisë duke konsoliduar individualitetin e tyre. Ndriçimi nuk bën asnjë dallim midis ekzistencave: Shkëlqen njësoj si për besimtarin ashtu edhe për mëkatarin, si për të lartin ashtu edhe për të ulëtin dhe që të gjithëve i fal në të njëjtën masë begati dhe mirësi… Thelbi i përsosmërisë fillon me historinë e Iranit. Atëherë fillimi i historisë botërore në kuptimin e saj të drejtë , është këtu…”4

Në arsyetimin filozofik të kësaj çështje, Hegeli shton: ” Në Indi të drejtat dhe detyrimet janë të lidhura me klasat sociale dhe për këtë arsye duke i zbatuar ato, ata janë bërë njerëz.

Kjo njëshmëri e shpirtit të natyrës në Kinë shfaqet në formën e sistemit perandorak; në këtë sistem njeriu nuk është i lirë dhe nuk gëzon asnjë element moral, sepse ndjek një urdhër të jashtëm. Në besimin iranian, njëshmëria e shpirtit dhe e natyrës, së pari e tërheq veten në një bazë ku bëhet e dukshme ndarja e shpirtit nga natyra e pastër. Njëshmëria në besimin e iranianëve shfaqet në formën e ndriçimit, dhe ndriçimi këtu nuk nënkupton thjesht ndriçimin rëndom dhe materialist, pra elementet më ordinere të natyrës, por pastërtinë psikologjike, pra mirësinë. Ndriçimi në të dyja kuptimet e tij natyrore dhe psikologjike i fal epërsi shpirtit ose e çliron atë prej natyrës absolute. Njeriu është i lidhur ngushtë me ndriçimin…pastërtia e ndriçimit është besimi i iranianëve dhe ajo është mirësia abstrakte të cilën jo të gjithë mund ta përftojnë njësoj… në këtë mënyrë në Iran më herët se në çdo vend tjetër, Njëshmëria shfaqet në formë besimi dhe spiritualizmi dhe jo në formën e një lidhje të jashtme apo poeme të pashpirt. Besimi i fal njeriut reputacion personal..”5

Më pas Hegeli, këtë kuptim e përgjithëson edhe në sferën e politikës dhe të shtetit. Ai shkruan: ” Nga pikëpamja politike, Irani është vendlindja e Perandorisë së parë të drejtë dhe e pushtetit të plotë. Këtu, një racë e vetme përfshin shumë etni, të cilët e ruajnë individualizmin e tyre nën rrezet e një pushteti të vetëm. Kjo Perandori nuk është sikurse Perandoria Kineze, dhe as si Perandoria Indiane statike dhe pa veprim, dhe jo edhe si Perandoria e përkohshme Mongole dhe as si Perandoria Turke të cilat mbështeteshin te dhuna.

Përkundrazi, në këtë Perandori, kombe të ndryshme në të njëjtën kohë që ruanin pavarësinë e tyre, janë të lidhura me sistemin e Njëshmërisë e cila i mundëson atyre lumturi. Kjo është edhe arsyeja që Perandoria Perse pati një jetëgjatësi të ndritshme dhe metoda e lidhjes të pjesëve të saj konsiston më shumë me kuptimin ( e drejtë) e Shtetit apo të qeverisë sesa Perandoritë e tjera.”6

Me tej, Hegeli në përshkrimin e qeverise Perse, shkruan: ” Perandoria perse,… ishte një Perandori në kuptimin e sotëm që ka kjo fjalë, sepse ishte krijuar nga vende të ndryshme, të cilat ndonëse ishin nën vartësi të Perandorisë Perse, ruanin individualitetin, traditat dhe zakonet e tyre. Ligjet e përgjithshme që nxirreshin, në të njëjtën kohë që ishin të detyrueshme për të gjithë, nuk cenonin tiparet etnike, por madje i mbronin dhe i ruanin ato. Në atë mënyrë që ndriçimi shndrit mbi gjithçka dhe në forma të ndryshme i fal gjithçkaje jetë, Perandoria Perse po ashtu ishte e përbëra brenda saj nga kombe të shumta ku secili komb ishte i lirë të ushtronte traditat dhe zakonet e tij…Në këtë mënyrë nën hijen e kësaj Perandorie morën fund hasmëritë dhe gjakderdhjet e pamëshirshme në konfliktet midis popujve të ndryshëm ashtu sikurse citohet edhe në tekstet e shenjta hebraike. Madhështia e profetëve hebrenj dhe mallkimi i tyre ndaj situatës mbizotëruese të asaj kohe, para çlirimit të Babilonisë nga perandori pers Kiri i Madh, njoftojnë për ditët e zeza, situatën e rënduar nën robërimin e Babilonasve si dhe lumturinë që gjetën ata pas çlirimit që i bëri Kiri i Madh popullit hebre dhe mbarë Azisë perëndimore.”7

Nuk ka dyshim që Hegeli e ka parë periudhën historike të perandorisë Akamenide në këndvështrimin e veçantë filozofik, por edhe kjo pyetje është e denjë për reflektim që historia e Persinë Antike dhe ideologjia fetare dhe botëkuptimi i iranianëve të asaj kohe, në veçanti feja zoroastriane, gjithashtu ka ndikuar në mendimin e tij filozofik. Sipas bindjes së Hegelit, procesi i evolucionit të njeriut dhe shoqërisë kërkon që shpirti të ndahet nga natyra, ndërgjegjja të arrijë gradën e vetë të ndërgjegjësimit. Një nga etapat më të rëndësishme të këtij udhëtimi të gjatë të Hegelit, vihet re në fenë Zoroastriane ku ai shkruan: ” ndërkohë që tek indianët shpirti është pre e mashtrimit, injorancës dhe i një fundi të keq, në mendimin iranian ai është i pastër. Shpirti, në këtë gjendje çlirohet nga ajo njëshmëri esenciale e natyrës…
Në këtë mënyrë iranianët e lashtë njihen me faktin që e vërteta duhet të ketë tingull të përbotshëm, pranë iranianëve kjo esencë është identike dhe shpirti iranian arrin gradën e ndërgjegjësimit mbi këtë esencë.”8

Dimë që sipas mendimit të Hegelit, sundon një lëvizje e madhe dialektike mbi gjithçka, që nga botëkuptimet ideologjike deri në evolucionin e ndërgjegjësimit dhe procesit të historisë sunduese, në të cilën e kundërta e gjithçkaje, e anulon dhe e revokon atë dhe njëkohësisht ruan brenda vetes dhe më pas e ngre në një nivel më të lartë. Krahasimi i kësaj ideje me parimet e fesë Zoroastriane pa dyshim që është shumë interesant. Hegeli e përkujton me lavdërim fenë Zoroastriane për vetë faktin që bazamenti i kësaj feje ngrihet mbi kontrastin e kundërshtive. Lëvizja dialektike trirrënjësore te Hegeli, pra teza, antiteza dhe sinteza, është ngritur pikërisht mbi bazën e kontrastit. Është e qartë se Hegeli është ndikuar nga ideja e këtij kontrasti në fenë persiane, por natyrisht është kritik ndaj saj, sikurse edhe shkruan: ” në këtë fe persiane kontrasti midis të mirës dhe të keqes apo Ahura Mazdas dhe Ahrimenit është në atë farë lloji si dy të kundërta të pavarura nga njëra-tjetra. Në filozofi saktësisht është e kundërta e kësaj, mirëpo frymëmarrja e ekzistencës të këtij kualiteti në fenë perse përbën edhe argumentin e rëndësisë së kësaj feje. Fakti që larmia e pafundme e gjërave të prekshme dhe pështjellimi i vetëdijeve individuale dhe të pjesshme.. ngrihet përmes këtij kontrasti të thjeshtë që është dëshmi e fuqisë mendore, fuqi e cila qartësohet në fenë perse.”9

Në një prej citimeve të Hegelit, vumë re se ai lavdëron Kirin e Madh, perandorin dhe themeluesin e Perandorisë Akamenide. Rëndësia e Kirit të Madh, përjashtuar këtu zgjerimi historik i territoreve të Perandorisë së tij, nga pikëpamja e historisë fetare dhe filozofike qëndron në atë pozitë që hebrenjtë besojnë për të lidhur me monoteizmin. Lavdërimet e bëra për Kirin e Madh në Teurat (librin e shenjtë të hebrenjve), nuk njeh kufij. Në ” Libri i dytë i historive të ditëve”, ( kapitulli 36), në Teurat shkruhet se “Zoti motivoi shpirtin e Kirit të Madh, perandorit të Persisë që të ndërtojë një shtëpi për Të në Urshalim që ndodhet në Jehuda”. Ne “Libri i profetit Isaiah” , ( kapitujt 44, 45), Zoti lidhur me Kirin e Madh , thotë që ” Ai është bariu im dhe do t’i përmbushë të gjitha kënaqësitë e mia.” Dhe sërish ” Zoti i thotë shpëtimtarit të Tij, pra Kirit të Madh se jam krahu i djathtë i tij, me qëllim që nëpërmjet tij të mposht kombet dhe të hap brezat e mbretërve me qëllim që të hap dyert para tij dhe portat të mos mbyllen kurrë më. Unë do të hap portat që të mos mbyllen më, unë do të krenohem para teje dhe vendet e pabarabarta do t’i barazoj, do të thyej dyert prej tunxhi dhe do të pres mbajtëset e hekurta dhe do të fal ty pasuritë e fituara me dhunë dhe ato që mbahen të fshehura, që ta dish se unë që të thirra në emrin tënd jam Jehovai… dhe nuk ka tjetër, dhe përveç meje mos adhuro Zot tjetër.”

Nëse monoteizmi është një prej shtyllave kryesore të qytetërimit hebraiko-grek perëndimor, mbi të cilën është bazuar deri në ditët tona filozofia dhe ideologjia europiane që nga koha e romakëve, sigurisht që Kiri i Madh ka luajtur një rol të pamohueshëm në konsolidimin dhe në forcimin e saj. Në Teurat , në librin e “Profetit Daniel”, (kapitulli 6), pas përshkrimit që i bëhet Zotit me cilësitë ” i gjallë dhe ekzistues deri në jetë të jetëve”, Zoti mbretëria e të cilit nuk rrënohet kurrë dhe mbretërimi i tij është i pafund dhe i paanë, ai shpëton dhe çliron, dhe shfaq në qiell dhe në tokë shenja dhe çudira. Bëhet e qartë se Danieli, profeti i një Zoti të tillë, në periudhën e Kirit të Madh fitoi falë ndihmës së Tij (Zotit).

Pavarësisht nga bindja e Hegelit për fenë Zoroastriane, edhe fe të lashta persiane si Mitraizmi dhe Manuizmi lanë gjurmë të thella në Perëndim, kështu është më me vend që diskutimin tonë ta përqendrojmë në këto fe. Feja e Mitraizmit u eksportua nga Irani në Azinë e Vogël dhe më pas në një formë të veçantë u përhap në Romë, në Europë e deri në në Britaninë e Madhe. Kjo fe deri në shekullin e katërt e.s ishte një prej feve më konkurrente të krishterimit që la gjurmë të përhershme në qytetërimin Perëndimor. Mitra në shkrimet e shenjta “Veda”, ka kuptimin shok dhe besë, kurse në persisht merr emrin “Mehr” që ka kuptimin, miqësi, dashuri, diell si dhe është emri i muajit të shtatë të kalendarit iranian. Miqësia e Zotit ishte drita, ndriçimi që mbështeste besën dhe njerëzit besnikë . Mitra i vinte në ndihmë njerëzve që e thërrisnin atë për ndihmë dhe ndëshkonte atë njeri që shkelte besën. Mitra adhurohej dhe respektohej në periudhën e Perandorisë Akamenide. Mirëpo Mitraizmi, si fe e plotësuar me tradita dhe protokolle fetare u shfaq fillimisht në Azinë e Vogël ku dhe adhurimi i Mitrës u përhap në shkallë të gjerë dhe u bë një fe e zakonshme. Dimë që Azia e Vogël ishte djepi i filozofëve grekë. Mesa duket Mitra ishte ndërmjetëse midis Ahura Mazdas dhe Ahrimanit. Sikurse shkruan historiani romak Plutarku, feja e Mitraizmit hyri në Itali në vitin 67 p.e.s Ata që e sollën këtë fe në Romë, ishin vetë ushtarët romakë. Në shekullin e dytë e.s, Mitraizmi u përhap në Romë, në portet perëndimore të detit Mesdhe, te kolonitë dhe te repartet ushtarake romake në Afrikë dhe në Francë, në brigjet e lumenjve Rein dhe Danub, në Britani të Madhe dhe deri në brigjet e lumit Eufrat. Puna shkoi deri aty saqë perandori romak dhe senatorët për t’i bërë qefin ushtarakëve romakë , duhet t’i përkrahnin ata në këtë besim.

Ndonëse pas konvertimit në fenë e krishterë të perandorit romak Kostandinit, Mitraizmi më në fund në shekullin e katërt u mposht nga krishterimi, mirëpo gjurmët e thella të kësaj feje mbetën jo vetëm në traditat e popullatës, por edhe të vetë fesë së krishterë dhe disa prej tyre kanë mbijetuar deri më sot. Si shembull po sjellim, se në asnjë prej Ungjillëve nuk shkruhet koha kur ka lindur apo kur është kryqëzuar Hazreti Isai (a.s) (Jezusi). Mirëpo në fenë Mitraiste, dy revolucionet ( Sejfi-veror, dhe Shatva- dimëror) dhe dy ekuinokset (Kharifi-i vjeshtës, dhe Rabii- i pranverës) ishin ditë festash, gëzimesh dhe kremtimesh. Të krishterët e parë, kur panë se kjo fe i kishte hedhur thellë rrënjët e saj, kundërvënien ndaj saj e quanin jo vetëm një veprim të rrezikshëm, por edhe të padobishëm. Kështu që dy data të rëndësishme të kësaj feje, pra datën e revolucionit dimëror dhe ekuinoksin pranveror ata e sanksionuan në kalendarin fetar të krishterë.

Data 25 e muajit dhjetor në fenë Mitraiste ishte ” dita e lindjes të diellit të pathyeshëm”. Të krishterët e huazuan këtë datë si ditëlindjen e Krishtit, dhe ditën tjetër që ishte afër ditës së ekuinoksit Rabii ( i pranverës) e caktuan ditën kur ai u ringjall pas kryqëzimit, pra ditën e Pashkëve (duhet të kemi parasysh se sipas besimit të mitraistëve, Mitra së bashku me Araben, Zotin e diellit u ngritën në qiell).
Përveç kësaj, besimtarët e fesë mitraiste ushqeheshin në mënyrë kolektive në tempujt e tyre të adhurimit dhe bazuar në disa evidenca pinin edhe verë. Në shërbesën fetare të “darkës së Zotit” në fenë katolike deri më sot ngrënia e bukës dhe pirja e verës, përbën një nga shtyllat kryesore të kësaj shërbese. Kështu sipas mësimeve të Kishës, si rezultat i ritit të “Tejmishërimit”, besimtarët e krishterë bashkohen me profetin Isa Mesih (Krishtin). Në këtë shkrim nuk na jepet mundësia që t’i trajtojmë detajet e miteve dhe të fesë Mitraiste, por mjaftohemi me kaq që Mitraizmi qoftë më vete dhe qoftë si rrjedhojë e përzierjes së fortë dhe të spikatur me filozofinë Platonike ( sidomos të mësimeve të tij në tezën e Republikës dhe Timaios) la gjurmë të pashlyeshme në idetë filozofike Perëndimore.

Religjioni i dytë i madh pers, që pati një ndikim të fortë në Perëndim, ishte Manishizmi. Mani, themeluesi i një prej feve më me ndikim në botën antike, lindi rreth vitit 216 p.e.s në Mesopotami. Thuhet që ai është me origjinë , të paktën nga nëna, nga princat persianë. Thelbi i besimit të tij ishte shkëputja absolute e “Botës së Dritës” nga “Bota e errësirës”, ” të keqes ” nga “e mira” dhe “shpirtit” nga “materia. Feja Manishiste , është një prej feve gnostike e cila drejtësinë e konsideron në arritjen e njohurisë shpirtërore dhe përpjekjeve për t’u lidhur me atë nëpërmjet rrugës së largimit dhe shpëtimit nga bota materialiste. Sipas kësaj feje, çlirimi i njeriut nga materia vjen vetëm nëpërmjet asketizmit. Mani e konsideronte veten si vula e një vargu të gjatë profetësh që fillonte që nga Ademi, vazhdonte me Budën, Zoroastrën dhe përfundonte me profetin Isa Mesih (Krishtin). Ai besonte që fetë e mëparshme, ndonëse ishin fe të vërteta, por nisur nga fakti që ishin të kufizuara në vend, në kohë dhe në popuj të veçantë, patën edhe një ndikim të kufizuar dhe besimtarët gradualisht devijuan nga rruga e drejtë. Prandaj, ai mesazhin tij e konsideronte universal për mbarë njerëzimin. Si ai ashtu edhe zëvendësit e tij u përpoqën që të propagandonin dhe të përhapnin fenë e tyre me qëllim që i gjithë njerëzimi të konvertohej në këtë fe. Në këtë rrugë ata nuk kursyen asnjë përpjekje; ata përkthyen shumë libra të fesë Mani, në gjuhë të ndryshme të botës. Në kuadër të propagandimit dhe të përhapjes së kësaj feje , ata gjithashtu nuk u kursyen as me organizimin e udhëtimeve të shumta, debateve dhe argumentimeve.

Manishizmi, në fillimet e tij, nuk hasi ndonjë pengesë në Persi, madje mbretët persë e pëlqenin këtë fe. Mirëpo , klerikët zoroastrianë mbanin mëri të ashpër kundër kësaj feje në zemrat e tyre. Si përfundim, Mani, në periudhën mbretërimit të Bahramit, mbret i dinastisë sasanide Perse u arrestua dhe pas 26 ditësh gjykim, u dënua me vdekje. Mirëpo feja e tij u përhap me shpejtësi të madhe, në Perëndim ajo arriti deri në kufijtë e Perandorisë Romake, në Egjipt dhe në Afrikën Veriore. Kjo fe në Perëndim u shtri deri në Francë dhe në Spanjë, ku besimtarët ndërtuan tempujt e kësaj feje në këto vende. Në Lindje, Manishizmi në shekullin e 7-të p.e.s u formua në Turkestan dhe deri në shekullin e 9-të ishte feja zyrtare e turqve Ujgurë, nga ku depërtoi në Kinë ku qëndroi për 700 vjet.

Feja Manishiste, ndonëse në aspektin e jashtëm u fshi nga Europa Lindore, megjithatë elemente të saj mbetën gjallë dhe në shekujt e mëvonshëm hodhën shtat si sekte heretike përballë kishës katolike dhe asaj ortodokse. Një nga këto sekte është edhe Bogumilizmi, që u themelua si një lëvizje fetare në Bullgari, e cila u përhap nga shekulli i 10-të, deri në shekullin e 15-të në shumë vende aziatike dhe europiane, që ishin nën protektoratin e Perandorisë Bizantine, në veçanti në Serbi dhe Bosnjë-Hercegovinë. Bazat doktrinare të këtij sekti ishin, dualizmi absolut dhe mohimi i mishërimit të Krishtit si dhe ndalesa të tilla si ndalimi i martesës, i ngrënies së mishit dhe pirja e verës. Në tërësi ata ndalonin çdo lloj kontakti me botën materiale dhe kishin ngjashmëri tërësore me doktrinën e fesë Manishiste.

Një tjetër sekt ishte edhe Albigesian, në jug të Francës, ndonëse ishin shumë herë më tepër të ndikuar nga krishterimi sesa Manishizmi. Kisha katolike e shpalli këtë sekt heretik dhe pas një lufte të gjatë më në fund në shekullin e 14-të mundi ta çrrënjosë.

Rëndësia historike e këtyre sekteve, në veçanti Albigesian, përveç përçimit të mesazhit të Manit në Perëndim, qëndronte në risitë që ato sollën si edhe në kundërshtimin ndaj Kishës amë. Nuk kaloi shumë kohë kur këto sekte u bënë baza të ideve të Martin Luther Kingut dhe lindjes të sektit të krishterë të protestantëve, e cila në shekujt e mëvonshëm e shkundi në themel ideologjinë dhe filozofinë Perëndimore.

Pamë që para islamit, veprimet dhe bashkëveprimet ideologjike midis Persisë dhe Perëndimit më tepër dominoheshin nga idetë fetare dhe kozmologjisë perse, ndonëse natyrisht ndikimi i ideve greke dhe të krishtera te mendimtarët fetarë të Persisë janë interesante.

Ajo që njihet si filozofi islame, filloi të shfaqet rreth shekullit të 9-të e.s, nën ndikimin dy faktorëve të mëdhenj: së pari debatet dhe diskutimet e Mutakelimëve, dhe e dyta ideologjitë greke dhe të krishtera të cilat ndikuan thellësisht në disa tema si “Determinizmi” (përcaktimi) dhe “indeterminizmi” (joparacaktimi), fuqia dhe drejtësia e plotë hyjnore dhe raporti i Zotit me krijesat. Filozofët myslimanë më së shumti u ndikuan nga Platoni, Aristoteli dhe Ptolemeu. Natyrisht , filozofët iranianë edhe para islamit ishin nën ndikimin e filozofisë greke dhe sidomos filozofisë së Aristotelit. Siç shkruan edhe një historian bashkëkohor: ” në një pjesë të librave pahlevianë (dinasti mbretërore në Iran) ekzistojnë terma të shumtë shkencorë të cilët shpesh janë të ngjashëm me termat grekë të filozofisë së Aristotelit, lë të kuptohet se filozofia greke nuk u pranua vetëm prej të krishterëve iranianë dhe nuk u shkrua vetëm në gjuhën siriaike, por në këtë drejtim kanë punuar edhe zoroastrianët duke pasuruar gjuhën palavi me ekuivalentet e shumë prej termave të filozofisë greke. Një nga të krishterët e shquar iranianë në periudhën e dinastisë sasanide, Paulus Persa, shkroi një libër mbi “Logjikën ” e Aristotelit për mbretin Persian Khosro Anushirvan…..Predikuesit e kishës Nestoriane në Iran… të cilët i kushtonin vëmendje veprave të Aristotelit, i dhanë përparësi studimit të metodologjisë të këtij profesori. Përpjekjet shkencore të bëra përpara kohës së mbretit Khosro Anu Shirvan ( 31-579 e.s) në krahasim me ato që u bënë në periudhën e tij, janë të papërfillshme. Ky mbret i cili ishte njëkohësisht edhe sundimtar i aftë dhe i guximshëm ishte i pasionuar edhe pas urtësisë filozofike në veçanti Platonit dhe Aristotelit , duke lexuar vazhdimisht veprat e përkthyera të këtyre dy profesorëve të mëdhenj.”10

Sikurse edhe u theksua, ndërmjetës të prurjes së filozofisë dhe të shkencave të Greqisë së lashtë në botën islame, ishin përkthyesit të cilët filluan punën në fund të shekullit të shtatë të erës sonë, punë e cila mbaroi në fund të shekullit të nëntë e.s

Shkencat greke në botën islam hynë nga pesë rrugë: nëpërmjet nestorianëve, jakubianëve, iranianëve të fesë zoroastriane në shkollat , Xhandishapur, Haran dhe çifutëve.

Tetëdhjetë vjet pas rrëzimit të kalifatit Umajad, një pjesë e madhe të shkrimeve të Aristotelit, Klaudiusit dhe Platonit u përkthyen në gjuhën arabe. Siç shkruan dr. Ibrahim Zekur: ” Myslimanët, këtë trashëgimi madhështore humane e morën nga gjashtë gjuhë: arabisht, palavi, siriaike, indiane, latine dhe greke.”11

Në të vërtetë hovi i përkthimeve filloi në kohën e kalifit Abasid Abu Xhafer Mansur, i cili ndërtoi edhe qytetin e Bagdadit. Pas tij, Mamuni në vitin 832 e.s, krijoi Qendrën e përkthimeve e cila u quajt Bayt Ul-Hikma ( Shtëpia e Urtësisë).

Ai organizoi një grup dijetarësh për të grumbulluar librat e dobishëm dhe i dërgoi ata në Indi, në Persi dhe në Kostandinopojë. Librat që u përkthyen ishin edhe të fushave praktike si mjekësia, matematika dhe kimia edhe të fushave teorike si fizika dhe metafizika dhe feja. Gjithashtu u përkthyen edhe shkrime të shenjta të feve të tjera si Teurati i hebrenjve, ungjij të ndryshëm si dhe të librave të feve Manishiste dhe Mazdikiste. Nëpërmjet këtyre përkthimeve, myslimanët u njohën me idetë e disa prej filozofëve para kohës së Sokratit si dhe shkollat filozofike pas periudhës së Sokratit sidomos me doktrinën filozofike të Aleksandrisë. Mirëpo ajo që ndikoi për një periudhë të gjatë kohore në filozofinë islame ishte fakti që ata e njohën Aristotelin nëpërmjet mësimeve të komentuesve të Aleksandriotit dhe disa librave të cilat gabimisht kishin atë për autor.

Sipas De Bur: ” Shkurtimisht duhet thënë që siriaikët dhe myslimanët e filluan filozofinë nga aty ku e kishin çuar në përfundim filozofët e fundit të Greqisë së lashtë, pra nga aty ku filozofët e doktrinës Neoplatoniane filluan deskriptimin e librave të Aristotelit.”12

Një tjetër faktor ndikues në filozofinë islame ishin edhe disa libra, si “Al-Tufah” dhe “Robubijat” ose “Teologjia”, për të cilët filozofët myslimanë gabimisht mendonin se kanë për autor Aristotelin. Teologjia, në veçanti pati një ndikim të thellë në mesin e mendimtarëve myslimanë. Ky libër në të vërtetë është një pjesë e nëntë librave të Plotinit, në të cilin u përzien edhe mësimet e Alexandros Aphrodisias, i cili ka ndikuar më së miri ne filozofët myslimanë Farabi, Avicena dhe Averoes.

Plotini e konsideronte arsyen si mjet për arritjen e njohurisë dhe qenie të përgjithshme, në të cilën shpërbëhet i gjithë universi dhe nga ku më pas eksportohet. Pjesa e parë e kësaj teorie është greke, ndërsa pjesa e dytë e saj ndonëse ka disa tipare të ngjashme me filozofinë e Stoicizmit, ka rrënjë jogreke. Plotini pasi studioi filozofinë greke, udhëtoi në Persi ku shfaqi një interes të veçantë për filozofinë perse dhe atë indiane dhe u ndikua fuqishëm nga ideologjia e fesë së persëve të hershëm Mitraizmi. Në Mitraizëm ekziston qenia superiore e cila është edhe burimi i dritës së botës dhe ndriçon botën materiale dhe errësirat i kthen në dritë. Edhe filozofët myslimanë kishin një ide të tillë, ide të cilën e futën në shekujt e mesjetës në filozofinë e krishterë.”13

Plotini, u ndikua jo vetëm nga filozofia, por edhe nga Sufizmi islam. Në fillimet e islamit, Sufizmi përqendrohej te morali dhe te feja dhe nuk kishte ndonjë qasje filozofike. Mirëpo nuk zgjati shumë dhe u shndërrua në një urdhër filozofik, pra një përzierje e besimit gnostik dhe Manishizmit me ngjyra Neoplatoniane. I pari që futi filozofinë në Sufizëm ishte Dhul-Nun al Misri…Niccolsoni vërteton që mendimet më të mëdha të Dhul _Nunit janë të ngjashme me ato të Dionisit, i cili konsiderohej si fillesa e Sufizmit të krishterë në shekujt e periudhës së Mesjetës. Dionisi ka lënë gjurmë të thella në historinë e Sufizmit të krishterë dhe atij islam. Sipas mendimit të tij, njohja e Zotit është e mundur vetëm me pastrimin e zemrës dhe çlirimin nga vargonjtë e botës materiale dhe lidhjes me dritën hyjnore dhe është e pamundur që kjo njohje të përfitohet nëpërmjet arsyes. Të tilla ide dhe mendime të 9-të librave të Plotinit, sikurse thamë gabimisht iu atribuuan Aristotelit. Një pjesë e këtyre bindjeve filozofike u përhapën në mesin e myslimanëve, që më herët për islamin ishin të huaja.14

Sipas bindjes së dy studiuesve bashkëkohorë arabë, është doktrina e Iluminatit (ndriçimit) faktor ndikues në lulëzimin dhe në zhvillimin e sofizmit islam dhe atij të krishterë. Ilumanti është një element persian i fesë Zoroastriane, të cilën myslimanët e përzien me filozofinë Platoniane.15

Në vijim do të flasim për idetë filozofike në islam, që siç edhe e theksuam filozofia islame i ka fillesat e veta ne diskutimet kelamite. Ekzistonin dy shkolla të fuqishme Kelamite, shkolla Mu’tazila, ose racionalistët të cilët mbështetnin idenë që arsyeja është e aftë që në mënyrë të pavarur të shquajë të drejtën nga e padrejta. Kjo shkollë filozofike hasi në kundërshtinë e myslimanëve sunitë të cilët akuzonin këtë doktrinë se ka vendosur “njeriun në qendër” dhe kështu e zhdukën atë, mirëpo idetë filozofike të kësaj shkolle mbijetuan dhe pishtari i lëvizjes racionaliste në fenë islame mbeti i pashuar.

Në Lindjen e botës islame kemi dy yje të filozofisë, Farabin dhe Avicenën, që të dy filozofë të shquar iranianë. Farabi në fushat e kozmologjisë dhe të psikologjisë ishte pasues i përpiktë i Aristotelit. Ndërsa në pikëpamjen politike preferonte dy veprat e mëdha të Platonit “Republika” dhe “Ligji”. Shkrimet e Farabiut karakterizohen nga botëkuptimi i doktrinës myslimane Sipas këndvështrimit të Farabiut, lumturia më e lartë për njeriun është edukata e forcimit të arsyes e cila gjeneron ide. Person kompetent për të drejtuar shoqërinë është ai i cili krahas potencialit shkencor, gëzon edhe ndriçimin filozofik, një ndriçues i tillë është Profet dhe vetëm nëpërmjet tij buron lumturia njerëzore. Profeti, apo udhëheqësi i Farabiut është po ai “Sundimtar i Urtë ” i Platonit i cili jep urdhër dhe nuk është nën urdhrat e asnjë qenie njerëzore, dhe nën të klasifikohen shtresat e tjera sociale, ku e fundit është shtresa e njerëzve të cilët vetëm janë nën urdhra dhe nuk kanë kompetenca që t’i japin askujt urdhër.

Baza e metafizikës së Avicenës ishte ndarja e “Vuxhud” (ekzistencë) në “Mumkin” ( e mundur) dhe “Vaxhib” (e domosdoshme). Kjo ide e Avicenës ende në ditët tona është e dukshme në filozofinë e Lindjes dhe të Perëndimit për faktin se bëri dallim të dukshëm midis “Mahiat” (quiddity) dhe “Vuxhud” (ekzistencës). Arritja më e madhe e Avicenës në filozofi mbase mund të jetë shpikja e teorisë se ” intuitës racionale” dhe e “sensit të ndërgjegjes” si dhe konsolidimi i pozitës së zbulesës dhe arsyetimit profetik si dhe rëndësia e “fuqisë së imagjinatës” e cila më vonë ndikoi fuqishëm te filozofët perëndimorë.

Të ndikuar nga idetë sufiste të panteizmit, Ibn Arabiu ( 1165-1240 e.s), filozofi shiit iranian ẹadr ad-Dīn MuṆammad Shīrāzī, në kohën e dinastisë Safavide (shekulli i shtatëmbëdhjetë) themeluan një shkollë ku përfshiheshin idetë e Avicenës, ideologjia shiite, Ibn Arabiu dhe gnosa racionale e Suhrevardiut. Por ndoshta shërbimi më i madh që filozofët myslimanë i kanë bërë filozofisë është se përgjatë 1000 vjetëve të njohur në Europë si “periudha e errët”, përkthyen dhe ruajtën trashëgiminë e çmuar të grekëve të lashtë dhe aq sa patën mundësi edhe e zhvilluan më tej atë. Më vonë pasi lindi sërish dielli i shkencës dhe i filozofisë në Perëndim e transferuan për mendimtarët europianë.

Ndonëse vlera e këtij shërbimi të madh të tyre, sidomos e filozofëve iranianë, nuk është njohur siç e meriton. Shpresojmë që tani një tjetër iranian, dr. Sejid Muhamed Khatami (ish- presidenti i Iranit), që ka hedhur idenë e dialogut ndërmjet qytetërimeve, së paku të justifikohet nga kjo pakujdesi ose mospërfillje ndaj tij.

Përktheu nga gjuha perse: Ledio DEMOLLI

Ky artikull është botuar në revistën “PERLA”, Viti VIII, 2011, Nr. 2.

Referencat e artikullit:

– Katajun Mazdapour “Nga miti në histori dhe nga historia në mit”, gazeta “Hamshahri” Teheran 2010.
– Dr. Zabihollah Safa, “Historia e letërsisë në Iran”, botimi i gjashtë, Teheran 1969.
– Hanna Al-Fahury dhe Halil Al Xhu “Historia e filozofisë në botën islame”.
– Perla – Revistë shkencore – Kulturore tremujore 2011 Nr. 2 Botuesi: Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” – Tiranë
– 1 Katajun Mazdapour “Nga miti në histori dhe nga historia në mit”, botuar në gazetën “Hamshahri” Teheran 2010.
– 2 Dr. Badr ol-Zaman Gharib, “Hulumtuesi inovativ”, botuar në gazetën Hamshahri, Teheran 2010.
– 3 Po aty.
– 4 Hegel, “Arsyeja në histori”.
– 5 Po aty, f. 303-304.
– 6 Po aty.
– 7 Po aty, f. 311,312.
– 8 Po aty, f. 306.
– 9 Po aty, f. 308.
– 10 Dr. Zabihollah Safa, “Historia e letërsisë në Iran”, f. 95-105, botimi i gjashtë, Teheran 1969.
– 11 Hanna Al-Fahury dhe Halil Al Xhu “Historia e filozofisë në botën islame”.
– 12 Po aty, f. 333-337.
– 13 Po aty, f. 93, 94,337.
– 14 Hanna Al-Fahury dhe Halil Al Xhu “Historia e filozofisë në botën islame”, f. 253, 254.
– 15 Po aty, f. 255.

Advertisements
  1. Ende pa komente.
  1. No trackbacks yet.

Shkruani një koment

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshoje )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshoje )

Po lidhet me %s

Këtë e pëlqejnë %d blogues: