Kreu > Albanologji, Iranologji, Orientalizmi shqiptar, Studime orientale > Rreth studimeve perso-iranologjike në Europë

Rreth studimeve perso-iranologjike në Europë

Shahrouz FALAHATPISHEH

 

RRETH STUDIMEVE PERSO-IRANOLOGJIKE NË EUROPË

Shahrouz Falahatpisheh

Shahrouz Falahatpisheh

Hyrje

Historiani grek Herodoti mbase mund të jetë njeriu më i vjetër i cili ka shkruar rreth iranianëve. Ai njihet si perëndimori i parë që ka studiuar kulturën dhe traditat iraniane. Ai u përpoq dhe shpjegoi realizmin kulturor, social dhe politik iranian, të cilin ia prezantoi shoqërisë greke, me qëllim që të zvogëlonte konfliktet midis persëve dhe grekëve që në kohën e tij kishin zhvilluar luftëra të përgjakshme.

Më pas europianët, nëpërmjet këtij historiani grek, librat e të cilit në Mesjetë përdoreshin në të gjithë Europën si tekste mësimi, u njohën me Iranin dhe me qytetërimin e këtij vendi. Po ashtu një rol të madh, në njohjen e Iranit në Europë, kanë pasur edhe turistët e parë europianë. I pari turist europian që në periudhën e mesjetës vizitoi Iranin ishte Benjamin Tudlai, i cili në mesin e shekullit 12-të shkoi në Iran për të bërë tregti, ku dhe mbajti shënim, në një libër, mbresat nga ky udhëtim. Po ashtu Marko Polo, udhëtari më i madh i shekullit të 13-të, në vitin 1271 së bashku me babanë dhe xhaxhanë, gjatë udhëtimit të tij për në Lindje, hynë edhe në Iran. Gjatë qëndrimit të tij në Iran ai vizitoi shumë qytete të Iranit, dhe mbajti shënim të dhëna të rëndësishme lidhur me gjeografinë e Iranit dhe artet e kopshtarisë. Thuhet se pas vizitës së Marko Polos në Iran shumë turistë të tjerë europianë e vizituan këtë vend1. Por fillimi i iranologjisë në Europë, për konceptin e sotëm, përkon me periudhën e humanizmit dhe të Rilindjes. Në këtë periudhë kohore, në mbarë botën e në veçanti në Perëndim, u zgjeruan së tepërmi studimet e teksteve, dhe gjatë këtyre studimeve perëndimorët u njohën me Iranin nëpërmjet itinerareve të turistëve europianë që kishin vizituar Iranin, dhe kështu morën jetë studimet për Iranin në Europë. Mund të themi se që në shekullin e 17-të filluan të përpilohen fjalorë gjuhësorë dhe të përkthehen libra historikë të periudhës së Mesjetës, me tema shkencore dhe studimore mbi Lindjen e Mesme, në pararojë të të cilave qëndronte iranologjia. Në këtë kohë Europa ishte në kërkim të një mendimi dhe të një bote që por jashtë kufijve të saj.

Përpjekjet e të huajve dhe në veçanti të Europës dhe të Amerikës për njohjen e Orientit kanë pësuar ndryshime përgjatë shekujve. Por si pikë e përbashkët, e përpjekjeve për të njohur këtë kulturë, mendohet se së pari është iranologjia, e parë në raport me të gjitha vendeve e tjera të Orientit dhe ajo që spikat më tepër është se argumentet dhe motivet praktike për Iranin qëndrojnë më lart  sesa kureshtja në vëmendjen e popujve të ndryshëm.

Në periudhën e qeverisjes osmane disa vende europiane e shikonin Iranin si një aleat të fuqishëm përballë kërcënimeve të mëdha të Perandorisë Osmane, dhe megjithëse kjo aleancë nuk u konkretizua asnjëherë, ekzistenca e një fakti të tillë u bë shkas që të vendosen marrëdhënie të gjera kulturore, ekonomike dhe politike midis Iranit dhe disa prej vendeve Perëndimore. Kështu Irani, në periudhën e dinastisë safavide (dinasti mbretërore bashkëkohëse me Perandorinë Osmane), dhe madje edhe para saj kishte tërhequr vëmendjen e shteteve europiane.

Nga ana tjetër në po këtë periudhë, pra ndërmjet shekujve 15-të dhe 18-të, Irani ishte shndërruar në njërën prej qendrave të mëdha tregtare të drejtpërdrejta dhe tranzite me Europën. Për këtë fakt ekzistojnë dokumente të shumta.

Pak vëmendje i është kushtuar edhe faktit se gjuha perse deri tani vonë ishte gjuhë e poezisë, e kulturës dhe e letërsisë që përfshinte një territor shumë të madh, dhe për këtë arsye vendeve evropiane, që kishin lidhje vetëm me një pjesë të vogël të kësaj zone, u duhej që të trajnonin specialistë për gjuhën perse. Gjuha perse ishte gjuha zyrtare e oborrit mbretëror mongol dhe e familjeve të tjera aristokrate me pushtet dhe në Indi. Po ashtu gjuha perse ishte gjuha e kulturës së oborrit Perandorak Osman dhe e vendeve turqishtfolëse në rajonin e Lindjes së Mesme.

Poezia e mrekullueshme perse, piktura, kaligrafia, endja e qilimave, tekstilet, qeramika si dhe shumëllojshmëria e punimeve artizanale dhe e arkitekturës dhe krahas tyre teatri, folklori, dhe muzika popullore iraniane, kjo trashëgimi e pasur, e spikatur dhe e rëndësishme e artit iranian admirohej shumë nga të huajtë.

Trashëgimia fetare aktuale iraniane, e vetme në llojin e saj, dhe precedentët e lëvizjeve mbarëpopullore në këtë vend, gjithmonë ishin në fokusin e vëmendjes së të huajve. Gjithashtu larmia etnike e fiseve të ndryshme ka tërhequr në mënyrë të veçantë vëmendjen e antropologëve. Sot është rritur ndjeshëm numri i studimeve iranologjike në Europë, në Amerikë, në Rusi dhe madje edhe në Lindjen e Largët si në Japoni. Herë-herë rezultatet e shumë prej këtyre studimeve përdoren nga politikanët e këtyre shteteve; ndërkohë që ka mjaft studiues iranologë që me njohuritë e tyre të thella për shoqërinë dhe kulturën iraniane, janë tërhequr shpirtërisht pas saj, dhe janë shndërruar në miq të vërtetë të Iranit.

Eshtë e pamundur të përmenden tërësisht shembujt e shumtë të studimeve iranologjike, të kryera nga shumë vende, por ndërkohë jemi përpjekur që të marrim si shembull disa studime nga vendet europiane, sidomos nga vendet e Europës Lindore.

Një rishikim i historikut dhe i procesit të studimeve rreth Iranit, në kontekstin e vendeve europiane, tregon që secili nga këto shtete së paku ka pasur një lidhje kombëtare me Iranin, pra kanë një lidhje të përbashkët me Iranin, me studiuesit ose me njerëzit e thjeshtë të këtyre shteteve që pretendojnë se janë ata që e kanë zbuluar ose projektuar të parët këtë tipar të përbashkët.

Për lidhjet më të vjetra të Iranit me vendet e tjera, është shprehur, në Holandën moderne, orientalisti Raphelengius, por nuk përjashtohen edhe mendimet e studiuesve të tjerë.Për këtë arsye rishikimin e historikut të studimeve iraniane në Europë po e fillojmë me Holandën, dhe më pas këtë zbulim do ta kërkojmë te vendet e tjera europiane.

Studimet iranologjike në Holandë

Kontaktet e drejtpërdrejta të holandezëve me Iranin datojnë që në fillimet e shekullit të 17-të, pra në kohën kur Holanda ishte në kërkim të zgjerimit të hapësirës së saj tregtare drejt rajonit të Lindjes.Fillimi i marrëdhënieve tregtare midis dy vendeve u iniciua me hapjen e zyrës të parë tregtare holandeze në Bandar Abas-in e sotëm (qytet portal në jug të Iranit, në bregun e Gjirit Persik) që asokohe europianët e quanin “Gambrun” ose “Gamrun”. Nga ana tjetër ky kontakt i drejtpërdrejtë i holandezëve me Iranin u shoqërua edhe me interesimin e madh të shkencëtarëve dhe të studiuese për gjuhën perse. Por e vërteta është se interesi për gjuhën perse në Holandë kishte filluar disa dekada më parë sesa të vendoseshin kontaktet tregtare të holandezëve në kontinentin Aziatik, pra që nga fundi i shekullit të 16-të , interesim ky që karakterizohej nga shkaqe dhe motive krejt të ndryshme nga ato tregtare.

Në këtë kohë një specialist holandez i gjuhëve Lindore, i quajtur Franciscus Raphelengius (1539-1597), që ishte pedagog i gjuhës hebraike qysh prej vitit 1586 në universitetin Leiden, i ra në dorë përkthimi i Dhjatës të Vjetër, përkthyer në gjuhën perse prej një rabini, me banim në Stamboll. Përkthimi është shkruar me alfabet hebraik nëpërmjet të cilit zbulohet një gjuhë orientale e cila kishte ngjashmëri me gjuhën holandeze. Në atë kohë ende nuk ishte vërtetuar ekzistenca e një familjeje të njëjtë të gjuhëve indo-europiane. Por zbulimet e Raphelengiusit, për të cilat ai u konsultua me disa studiues të gjuhëve latine shënuan fillimin e diskutimeve rreth lidhjes të gjuhës perse me gjuhët europiane.

Nga ana tjetër ngritja e kësaj teme prej Raflingiusit bëhej në kohën kur vendet që formonin Holandën ishin në kulmin e luftës për fitimin e pavarësisë nga Spanja dhe në nacionalizmin gjuhësor viheshin re ndjenja të forta të identitetit kulturor. Prandaj në vitin 1569 Goropius Becanus, një prej përkrahësve të pavarësisë dhe të gjuhëtarëve ishte pretendues i teorisë se dialekti gjuhësor holandez, i quajtur “Antorpi”, rrjedh nga gjuha ” Kimrijan” që, sipas shkresave të Herodotit ky popull jetonte në brigjet e Detit të Zi.

Becanus ishte i mendimit se ky dialekt ishte shumë i përafërt me gjuhën e parë të njerëzimit dhe rrënjët e saj i kishte në një rajon të Lindjes, të quajtur “Baktrijana” ose në rajonin “Balkh” i ditëve tona (që është një nga qendrat e spikatura të gjuhës dhe të letërsisë perse). Në këtë aspekt lista e fjalëve perse që Raphelengius e shpërndau në mesin e shokëve të vet, me sa duket konfirmonte këto pikëpamje dhe për këtë arsye dashamirët e gjuhës holandeze e mirëpritën  atë. Në këtë mes, madje dhe dijetarë si Scaliger, i cili ishte një prej humanistëve më të thekur, të cilët gjuhën e shkencës dhe studimin e konsideron eskluzivitet të gjuhës latine dhe në vitin 1607, duke u bazuar në shënimet e Raphelengiusit, përpiluan një fjalor trigjuhësh, hebraisht, persisht dhe latinisht. Shënimet që kanë mbetur nga Scaligeri tregojnë qartë përpjekjet e bëra prej tij ku shpjegon rregullat e gjuhës perse dhe mënyrën për të gjetur kyçet e zbulimit të fjalëve perse në gjuhët e tjera.

Po rikujtojmë faktin se po në ato vite Johan Elichman, mjek dhe orientalist gjerman, që banonte në Leiden, bëri përpjekje dhe grumbulloi më tepër se katërqind fjalë perse në gjuhën gjermane, të cilat pak a shumë kanë po të njëjtin kuptim në gjermanisht, për të vërtetuar pretendimet e tij se rrënjët dhe zanafilla e të gjitha gjuhëve rrjedh nga gjuha e lashtë e “sekëve” (fis i lashtë iranian). Ai i zgjeroi lidhjet midis gjuhëve gjermane dhe asaj perse.

Ndikimi i këtyre informacioneve përmbledhëse dhe fillestare rreth lidhjes midis gjuhëve gjermane me atë perse vazhdoi deri në shekullin e 19-të kur lindën dhe teori të tjera lidhur me gjuhët indo-europiane që transformuan linguistikën krahasuese.

Në gjysmën e shekullit të 19-të morën hov studimet orientale në universitetin Leiden. P. Diong ishte pedagogu i parë i gjuhës perse në universitetin Leiden, dhe pas tij  ishin profesorë të tjerë të persishtes. Procesi i interesimit drejt iranologjisë u bë shkas që në vitin 1949 të çelet katedra e mësimit të gjuhës perse në universitetin “Utrecht”. Këto dy universitete sot shërbejnë si dy qendra të studimit iranologjik në Holandë2.

Studimet iranologjike në Poloni

Polonia, pas bashkimit me Lituaninë, nga fundi i shekullit të 14-të, për afro 400 vjet ishte fqinje me Perandorinë Osmane, dhe në atë periudhë shumë shtete europiane kishin lidhje të ngushta me osmanët. Vetë Perandoria Osmane, që ishte e ndikuar së tepërmi nga kultura iraniane, shërbeu si ndërmjetëse e kalimit të kulturës iraniane në Poloni. Nga ana tjetër Irani dhe Polonia, dy shtete që kishin një fqinj të përbashkët, tepër të rrezikshëm siç ishte Perandoria Osmane, e konsideronin njëri-tjetrin aleat, megjithëse kjo aleancë e tyre nuk u konkretizua kurrë kundër osmanëve, por marrëdhëniet e këtyre dy shteteve u ndërtuan mbi këtë aleancë. Për këtë arsye gjatë shekujve 15-18-të Polonia inicioi marrëdhënie të zgjeruara në fushat e tregtisë, diplomacisë si dhe në dërgimin e delegacioneve fetare në Iran. Gjatë kësaj kohe u bë i famshëm dhe koncepti i Sarmatismit, i cili që prej shekullit të 16-të ishte ideologjia e klasës sunduese aristokrate të Polonisë dhe që, sipas polakëve kishte tipare të theksuara orientale. Sarmatët ishin një fis iranian i famshëm që në kohën e Herodotit dhe në shekujt e parë të erës sonë jetonin në stepat e Europës Lindore dhe Qendrore. Aristokratët polakë, të cilët e konsideronin veten e tyre pasardhës të fisit Sarmat, u vunë në kërkim të rrënjëve të tyre me prejardhje orientale. Nga shekulli i 16-të moda në Poloni vinte nga Lindja dhe jo nga Perëndimi. Veshja e klasës aristokrate polake ishte shumë e ngjashme me atë të oborrtarëve osmanë ose oborrtarëve safavidë të Iranit. Polakët ishin të vetëdijshëm se këto stile të pëlqyera prej tyre e kishin origjinën në Iran dhe jo nga turqit osmanë.

Në këtë mënyrë, kinkaleritë, teshat për burra, armët, armatura prej hekuri për ushtarët, shalët për kuajt dhe pajisje të tjera të dobishme dhe dekorative si qilimat persianë, eksportoheshin në masë të madhe në Poloni nga Irani, dhe madje prodhimi i tyre porositej në zejet dhe punishtetet e qyteteve iraniane. Kështu që shumë prej familjeve aristokrate polake kishin shumë sende me vlerë që e kishin origjinën nga Irani. Por historia nuk rrodhi kështu. Në shekullin e 19-të studimet iranologjike në Europë u bënë viktimë e ndryshimeve të thella, ndërkaq polakët të cilët e kishin humbur shkëlqimin, fuqinë dhe pavarësinë e tyre nuk mund të ndihmonin aspak në këtë drejtim.

Pas Luftës së Parë Botërore Polonia u njoh përsëri botërisht si një shtet i pavarur, dhe në tri universitetet nga pesë gjithsej që kishte Polonia , pra në universitetit e Krakovës në vitin 1919, në universitetin Luv në vitin 1924 dhe në universitetin e Varshavës në vitin 1932 u çel departamenti i studimeve orientale. Në këtë periudhë intelektualët e pakicave Lindore në Poloni, të cilët megjithëse ishin të pakët në numër por ishin tepër aktivë, jetonin në pjesën lindore të Polonisë dhe u vunë në kërkim të identitetit të tyre. Për këtë qëllim ata kryen studime në shkallë të gjerë në kulturat Lindore dhe islame. Në këtë periudhë në Poloni iranologjia studiohej e pandarë nga shkencat e tjera orientale.

Fillimi i Luftës së Dytë Botërore i ndaloi dhe këto aktivitete studimore. Pasi Hitleri sulmoi Bashkimin Sovjetik në vitin 1941, në territorin sovjetik u formua një ushtri polake, me polakë të arratisur e cila u nis për në Perëndim nga territori iranian dhe ai i Lindjes së Mesme. Në këtë mënyrë, në vitin 1942, shumë polakë depërtuan në Iran. Shumë prej tyre u larguan shpejt, kurse një pjesë qëndroi me vite në Iran. Në vitin 1942 në Teheran u krijua dhe shoqata polake e studimeve iranologjike. Shoqata kishte për qëllim që t’i njihte polakët dhe iranianët me njëri-tjetrin. Kjo shoqatë në vitet 1943-1945 nxori dhe gazetën e saj, e cila trajtonte tema të tilla si, histori, gjeografi, politikë, ekonomi, ligjet iraniane, artin iranian, poezi perse të përkthyera në polonisht dhe të shoqëruara me një përmbledhje në gjuhën frënge. Kjo përvojë e shkurtër gjatë Luftës pati një ndikim të madh në studimet iranologjike edhe pas mbarimit të saj. Pas përfundimit të Luftës, përsëri në Universitetin e Krakovës filloi mësimi i gjuhës perse dhe i letërsisë së vjetër iraniane.

Në mesin e viteve 1950-të në Varshavë lindi një brez i ri studiuesish, ekspertë iranologë, të cilët sollën ndryshime në fushën e iranologjisë, të historisë së letërsisë iraniane dhe të historisë politike të Iranit. Nuk ka dyshim që letërsia klasike perse ishte në qendër të vëmendjes së iranologëve polakë. Edhe sot ne vëmë re, se këto vitet e fundit është rritur interesimi i iranologëve polakë për letërsinë moderne perse. Brezi aktual i iranologëve polakë po i kushton tepër vëmendje letërsisë moderne perse dhe këtë realitet e përcjell fakti se në Universitetin e Krakovit janë laureuar, në shkallën master, shumë studentë në fushën e iranologjisë3.

Studimet iranologjike në Itali

Fillesat e studimeve iranologjike në Itali i hasim në gjysmën e dytë të shekullit të 16-të. Në këtë periudhë Irani ishte një fuqi e pavarur, që ishte në konflikt në kufijtë Perëndimorë me osmanët. Sulltani Muhamed Fatih i cili kishte çliruar Kostandinopojën (që më vonë mori emrin Stamboll), në kontrollin e tregtisë detare midis Azisë dhe Mesdheut përballej me dy konkurrentë të fortë që ishin Irani dhe Venediku. Nisur nga ky fakt, Papa, për shkak të synimeve të tij fetare, dhe qeveria e Venedikut që kishte dhe flotën më të fuqishme në Lindje të Mesdheut, lidhën marrëdhënie dhe marrëveshje të sinqerta dhe diplomatike me Iranin. Nga kjo kohë dhe më pas, grupet misionare, pelegrinët e krishterë, ambasadorët, udhëtarët dhe tregtarët italianë që kishin lidhje me Iranin luanin rolin e studiuesve iranologë në Itali.

Pasi dinastia safavide mori pushtetin në Iran, në vitin 1501-1524, ku spikati mbreti Ismail Safavi, pati një jehonë të veçantë në Itali, sepse shumica e italianëve e shikonin atë si një profet të ri i cili do t’i shpëtonte ata nga ekspansioni osman.

Xhovani Batista Rajmondi në shekullin e 16-të ishte orientalisti më i madh italian, i cili e konsideronte gjuhën perse si gjuhën më të bukur në botë, dhe besonte se kjo gjuhë, në konceptet e përcjellura prej saj në formën e poezisë, përmban dhe karizmën perëndimore. Gjatë udhëtimit të tij në Iran ku shoqërohej nga një delegacion filozofësh dhe orientalistësh italianë ata morën nga Irani shumë libra me alfabetin e gjuhës perse. Mirëpo në shekullin e 17-të, me dobësimin e rolit politik të Venedikut, studimet orientale në Itali u kufizuan vetëm brenda rrethit kishtar. Në shekullin e 18-të, së bashku me dekadentizmin politik të qeverisë italiane dhe asaj iraniane, u ndërprenë marrëdhënieve tregtare midis dy vendeve. Kjo u shoqërua me një amulli dhe ndërprerje të studimeve iranologjike në Itali.

Por pas dërgimit të delegacionit të posaçëm, me përfaqësues të shtetit të ri të bashkuar italian, në Iran në vitin 1862 u shënua një ngjarje shumë e rëndësishme, efektet pozitive të së cilës do të viheshin re shumë shpejt me rikthimin e marrëdhënieve politike dhe ekonomike midis dy vendeve, si dhe me rifillimin e studimeve iranologjike në Itali. Qëllimi i dërgimit të këtij delegacioni, ndërkohë që flitej se ishte një veprim diplomatik, tregtar dhe shkencor, u bë në kujtim të miqësive të vjetra, të ngritura mbi një lidhje të re. 141

Në fund të shekullit të 19-të filloi dhe mësimdhënia e gjuhës perse në Institutin e Studimeve Orientale në Napoli dhe në Universitetin e Romës. Në qytetin e Torinos, Italo Pizi, profesor në fushën e gjuhësisë (i gjuhës perse) e përktheu në poezi të gjithë veprën e Shahnamesë. Vepra të tjera të përkthyera nga Italo Pizi janë edhe “Udhëzues i gjuhës perse”, përmbledhje e proverbave persiane, përzgjedhje nga Avesta, përkthimi i plotë i “Gjylistanit dhe Bostanit” të Saadiut si dhe “Historia e prozës së poezisë perse”.

Kremtimi i festës së njëmijëvjetorit të Lindjes së Firdusiut, në vitin 1934, shënoi një ngjarje të rëndësishme në historinë e politikës dhe të letërsisë iraniane. Mikelanxhelo Guidi, Karlo Nalino dhe Antonio Pagliaro, orientalistë dhe iranologë italianë, me këtë rast botuan një vepër dhe mbajtën referate të ndryshme. Ndërkaq Francesko Gabrieli dhe Xhuzepe Gabrieli korrigjuan dhe botuan dorëshkrimet e Shahnamesë së Firdusiut që gjendeshin në Itali. Në vitin 1967 Xhani Roberto Skraçia çeli në Universitetin e Venecias katedrën e gjuhës dhe të letërsisë perse. Dy institucione hulumtuese si “Akademia kombëtare e Linçes” dhe “Fondacioni Gaitani” në Romë, në vitet 1966 dhe 1967 organizuan dy kongrese të rëndësishme ndërkombëtare me temë: “Lidhjet historike – kulturore të Iranit me botën greke dhe romake” dhe “Situata e Iranit në periudhën e dinastisë Sasanide dhe shekujt e parë të erës Islame”. Po ashtu gjatë dekadës së viteve 1970 Fondacioni Gaitani organizoi simpoziume të shumta kushtuar poetëve klasikë persë si Rumiut (1974), Nezamit (1975), Hafizit (1976), Atarit (1977) dhe Senait (1978).

Në vitin 1983 u mbajt Kongresi i Parë Iranologjik nga Instituti Italian “Lindja e Mesme dhe Lindja e Largët”. Instituti iranologjik europian, e para strukturë e tillë, u organizua në vitin 1985 si pasojë e vendimeve të marra në këtë kongres. Më pas ky Institut, në shtator të vitit 1987, organizoi Konferencën e Parë Europiane të Studimeve Iranologjike.

Arkeologjia, një tjetër fushë shkencore mjaft e rëndësishme në Itali, ka lidhje me studimet iranologjike po të kësaj fushe studimesh dhe konkretisht me restaurimin e ndërtesave historike. Sukseset në këtë fushë kanë bashkëvepruar në të dy vendet, në Itali dhe në Iran. Nisur nga ky fakt arkeologët italianë luajtën një rol të madh në gërmimin dhe restaurimin e një sërë veprash antike4.

Studimet Iranologjike në Francë

Qysh herët Franca ka treguar një përkujdesje të veçantë për shtete të Afrikës Veriore si Maroku, Tunizia, Algjeria dhe për shtetet e Lindjes së Mesme (kryesisht ishin arabë) si Siria, Libani dhe Egjipti, sepse ato kanë qenë koloni të saj, ndërsa në Iran Franca nuk ka luajtur asnjëherë rol politik dhe prandaj nuk ka pasur as marrëdhënie kulturore. Këtë boshllëk, në shekullin e kaluar, francezët e justifikonin me mungesën e marrëdhënieve kulturore midis dy vendeve. Kur ndërmjet dy vendeve u lidhën marrëdhënie kulturore, francezët fituan ekskluzivitetin e gërmimeve dhe të eksplorimeve arkeologjike në shumë rajone të Iranit, në vitet 1894-1931. Arkeologët francezë, që kishin si detyrë të pastronin dhe të nxirrnin nga toka veprat antike iraniane para erës islame, dhanë një ndihmë të vyer duke e dalluar qytetërimin e pasur iranian nga qytetërimi i Lindjes së Mesme që kryesisht ishte arab.

Prej këtej mund të kuptojmë pse studimet iranologjike në Francë u përqendruan rreth boshtit të identitetit të pastër të racës iraniane, ose ariane. Në Francë për të dalluar qytetërimin iranian nga qytetërimet samite dhe turke, kryesisht vihej theksi se fiset iraniane janë të racës ariane. Disa nga shkrimtarët e shekullit të 19-të në Francë si Gubiunio (1859) dhe Ernest Renan përdorën këtë metodë pune për të pohuar idetë e tyre për epërsinë e iranianëve ndaj samitëve.

Në fillimet e shekullit të 17-të shoqëria franceze u njoh me gjuhën perse nëpërmjet sekteve fetare dhe diplomatëve. Në po këtë kohë Zhan Fransua Pitz Dela Krua, profesori i gjuhës perse në kolegjin mbretëror të Parisit, përktheu në frëngjisht shumë prej librave të rëndësishëm persianë dhe me përkthimin e librit “Njëmijë e një net” fitoi famë të përjetshme. Në vitin 1669, Ministri i mbretit Lui XIV krijoi në Francë “Institutin e mësimit të gjuhës për të rinj”, ndërsa në vitin 1795 u themelua “Shkolla kombëtare e gjuhëve të gjalla Lindore”. Nga gjiri i këtyre dy institucioneve u edukuan përkthyes dhe studiues të dalluar në hulumtimet orientale dhe iraniane, të cilët kryen në atë kohë studime të thelluara për Iranin si dhe për gjuhën dhe letërsinë perse5.

Me përkthimin e veprës së parë poetike perse në frëngjisht, në shekullin e 17-të, francezët u dashuruan me delikatesën dhe thellësinë e këtyre poezive. Më pas francezët gradualisht u njohën edhe me mistikën islame iraniane e cila në llojin e saj paraqiste shumë interes për Perëndimorët6.

Arkitekti kryesor i studimeve iranologjike në Francë është Lang Les, mësuesi i parë i gjuhës perse në shkollën kombëtare të gjuhëve të gjalla Lindore. Ai shërbeu nga viti 1796 deri në vitin 1824. Në periudhën midis viteve 1843-1854 dy arkitektë francezë, të quajtur Flanden dhe Kust botuan të parin raport shkencor, për atë kohë, lidhur me vendet më kryesore antike iraniane, Persepolisin dhe Pasargadin. Shkak për këtë botim u bë dëshira e shprehur nga Shahu i Iranit për të vizituar Francën si dhe këmbëngulja e Napolonit III për këtë botim.

Në gjysmën e parë të shekullit të 20-të, në sajë të veprimtarive të “Shkollës së studimeve të larta”, studimet iranologjike hynë edhe në universitetet franceze. Kjo shkollë, e themeluar në kohën e Napoleonit III kishte një organizim fleksibël, që i mundësonte asaj të trajtonte mësimet dhe degët të cilat ende nuk ishin trajtuar në universitetin e Sorbonës.

Në grupin e gjuhëve bënin pjesë gjuhët e lashta iraniane, të avestës, persishtja e vjetër dhe gjuha pahlavi. Këto gjuhë mësoheshin prej profesorëve të dalluar.

Daramsteter ishte një nga profesorët e dalluar të gjuhës perse në këtë shkollë. Në vitin 1892 ai përktheu të gjithë Avestan (libri i shenjtë i fesë së vjetër iraniane) i cili dhe u botua. Në intervalin midis viteve 1945-1947, falë përpjekjeve të studiuesve të dalluar, u themeluan ose rithemeluan institucione të mëdha të cilat edhe sot mbështesin fuqishëm studimet iranologjike. Instituti i studimeve iranologjike në Sorbonë, është njëra prej këtyre institucioneve e cila u themelua në vitin 1947 me qëllim që të justifikojë mangësitë e kësaj fushe, pra të funksionojë si bibliotekë dhe qendër për mbajtjen e fjalimeve, të leksioneve dhe të hulumtimeve të kësaj fushe.

Pas vitit 1968 studimet iranologjike në Francë hynë në një fazë zhvillimi. Në këtë fazë u krijuar organizma të ndryshme dhe u shfrytëzuan metoda të reja. Tashmë puna studimore nuk kryhej vetëm prej përpjekjeve individuale të studiuesve, por në këtë fazë puna studiuese u mor përsipër nga grupe studimi, ku bënin pjesë disa breza studiuesish të fushave të ndryshme të iranologjisë.

Sot “Instituti kombëtar i gjuhëve dhe qytetërimeve Lindore” (ish-shkolla e gjuhëve Lindore), Shkolla e studimeve të larta, Instituti i studimeve iraniane, Qendra kombëtare e studimeve shkencore, Shoqëria përparimtare e studimeve iranologjike në Francë, si edhe dhjetëra instituteve dhe qendrave të tjera jofitimprurëse, hartojnë studime dhe botime në fushën e iranologjisë7.

Studimet iranologjike në Çeki

Populli çek njihet me emrin e Iranit dhe me popullin iranian pothuajse më shumë se njëmijë vjet më parë sepse në Ungjill përmendet edhe emri i Iranit të lashtë. Përveç kësaj në një strofë poezie çeke të shekullit të 14-të është përmendur edhe emri i prijësit pers Dari III. Gjithashtu në fillim të shekullit 14-të një turist, i quajtur Buhimus, udhëtoi në Iran dhe kur u kthye botoi mbresat dhe kujtimet e tij nga Irani. Edhe në tregimet e Ezopit vëmë re se Çekia është ndikuar nga Irani dhe në veçanti nga princërit iranianë. Por një prej veprave më të famshme letrare “Kalila dhe Dimna” u përkthye në vitin 1528 në Pragë. Në vazhdën e prezantimit të librave iranianë te populli çek, dy vendet shkëmbyen delegacione qeveritare ashtu sikurse në periudhën safavide (bashkëkohës të osmanëve) përfaqësues të mbretit të Iranit vizituan Pragën, vizitë nga e cila ka mbetur ende në ditët tona, si kujtim, një pikturë në një prej katedraleve të sheshit të vjetër të qytetit të Pragës. Por studimi dhe hulumtimi shkencor lidhur me Iranin fillon në mesin e shekullit të 19-të. Në këtë kohë gjuha perse mësohej ashtu si edhe gjuhët e tjera orientale në universitetin Çarls (universiteti më i vjetër në Çeki dhe një prej universiteteve më të vjetra në Europë). Në po këtë kohë Edmond Shnajder përpiloi gramatikën e gjuhës perse si dhe përkthime të veprave perse dhe i botoi ato në shtypin çek. Ndërmjet dekadave 30-60-të të shekullit të 20-të në Pragë u botuan dhe dy vepra të tjera. I pari ishte një libër xhepi vetëmësimor i gjuhës perse, i pajisur me një fjalorth dygjuhësh, dhe i dyti një libër idiomatik që përmbante edhe fjalët e reja perse.

Përveç promovimit të letërsisë dhe të kulturës iraniane, dijetarë çekë u përpoqën që në Çeki të prezantohet edhe historia e Iranit antik. Më i spikaturi në këtë fushë është prof. Preshak, me librin i tij “Madët dhe iranianët”, që u ribotua disa herë. Dijetarët çekë tregojnë interes edhe për dijetarët iranianë të erës islame, dhe me këtë rast u botua në gjuhën çeke edhe një vepër e Avicenës (Abu Ali Sina).

Përkrah përkthimit të rubairave të Omar Khajamit, të gazeleve të Hafizit dhe të veprave të tjera të poetëve dhe të mistikëve të mëdhenj iranianë, iranologët çekë zhvilluan hulumtime edhe në drejtim të letërsisë bashkëkohore perse. Tashmë në Çeki ka shumë iranologë të cilët kryejnë studime iranologjike8.

Studimet iranologjike në vendet gjermanishtfolëse

Iranologjia ka një precedencë të vjetër dhe të shkëlqyer në vendet gjermanishtfolëse, sa që thuhet se studiuesit iranologë gjermanë kanë bërë përpjekjet më të mëdha në këtë drejtim dhe librat e tyre kanë qenë më të mirat në botë.

Emri Gjermani, në dokumentet politike iraniane, përmendet për herë të parë në një letër të cilën Shah Ismaili I, në datë 11 shtator të vitit 1523, ia dërgonte Perandorit gjerman, Karlit V, ku shahu iranian shprehte dëshirën e bashkimit të Iranit me Gjermaninë në luftë kundër osmanëve. Kjo letër është dokumenti i parë ekzistues për marrëdhëniet midis dy vendeve. Në periudhën e mbretërisë safavide në Iran dhe sidomos në kohën e shahut Abas I marrëdhëniet midis këtyre dy vendeve u shtrinë në rang ambasadorësh. Kështu gjermanët u njohën me gjuhën, kulturën dhe qytetërimin iranian dhe u motivuan të ndërmarrin hapa konkretë në fushën e studimeve iranologjike9.

Në të vërtetë iranologjia në Gjermani sidoqë fillimisht nisi me studimin e linguistikës dhe dialektet iraniane, por pak nga pak përfshiu edhe fusha të tjera. Mbase mund të thuhet se përkthimi i “Gjylistanit dhe Bostanit” të Saadiut në vitin 1654 nga Adam Al Narius shënoi fillimin e studimeve iranologjike. Mirëpo iranologjia klasike, në gjuhën gjermane, fillimet e veta i ka në fillim të shekullit të 19-të me studimet dhe veprat e Georg Frederik Grutefeng, specialist i gjuhëve të vjetra në universitetin Guting. Arsyeja kryesore  pse intelektualët dhe mendimtarët gjermanë i tërhiqte linguistika perse, në shekujt e 19-të dhe fillim të shekullit të 20-të, ishin lidhjet e afërta të kësaj gjuhe me linguistikën indo-europiane dhe linguistikën krahasuese.

Ashtu sikurse u tha më sipër në shekujt e 16-të dhe 17-të studiuesit holandezë dhe gjermanë vunë theksin e tyre në ngjashmëritë midis gjuhës perse dhe gjuhëve gjermane. Në shekullin e 18-të studiuesit anglezë në Indi dhe më pas studiuesit e tjerë kuptuan ekzistencën e lidhjeve të afërta midis gjuhëve sanskrite, persishtes të vjetër, greqishtes të vjetër, latinishtes dhe gjuhëve të tjera të cilat më vonë u rreshtuan në grupin e familjes të gjuhëve indo-europiane.

Diskutimi i origjinës historike dhe i gjuhës të popujve gjermanë, pasoi me studime dhe zbulime të ngjashmërive midis gjuhëve indo-europiane si një nga çështjet më të rëndësishme të studimeve gjermane. Përveç kësaj u bënë përpjekje që të vërtetohet se këto ngjashmëri gjuhësore i kanë rrënjët te lidhjet racore midis popujve indo-europianë, dhe për hir të kësaj u bënë përpjekje që të identifikohet raca e pastër ose raca ariane (pjesë e së cilës është edhe populli iranian, si popull me burim gjenetik indoeuropian). Këto përpjekje në shekullin e 19-të u kristalizuan nga nacionalistët gjermanë të cilët kërkonin të gjenin një pikënisje prehistorike për pretendimin e tyre rreth paraardhësve të vet. Për këtë arsye, përkundrazi asaj që spikat te fuqitë e vjetra kolonizatore, si Franca dhe Anglia, të cilët kulturën dhe gjuhën iraniane e shfrytëzonin vetëm për qëllime politike dhe pushtuese në Iran, ndërsa Gjermania kishte qëllime ideologjike dhe e shikonte Iranin si një partner në kërkimin e rrënjëve të racës ariane e cila konsiderohej popull gjerman. Mirëpo nga ana tjetër, po kjo vëmendje lidhshmëria e gjakut midis dy popujve dhe njëkohësisht e shprehur hapur edhe politikisht nga gjermanët për prejardhjen e tyre ariane, përgatiti kushte shumë të përshtatshme për zhvillimin e shëndetshëm të shkencës së linguistikës iraniane në Gjermani. Madje edhe kur studiuesit kishin një temë studimi, që në një farë mënyre, kishte lidhje me gjuhë të tjera, i trajtonin këto gjuhë sikur të ishin të një familje me gjuhën e lashtë perse dhe avestiane dhe jo si gjuhë të tjera të gjalla10.

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, megjithëse mendime të tilla kishin filluar të veniteshin paksa, por vëmendja ndaj Iranit dhe ndaj studimeve iranologjike vazhdoi edhe në Gjermaninë e pasluftës. Konfliktet e fundshekullit të 20-të u shndërruan në motive, dhe në Gjermani u kushtohej vëmendje studimeve islame, çka solli vetvetiu një rritje të studimeve iranologjike dhe çështjet që kishin të bënin me Iranin diskutoheshin në shumë grupe të studiuesve iranologë. Sot studimet iranologjike në Gjermani përfshijnë studime gjuhësore perse, studime për letërsinë, për historinë, për gjeografinë, si dhe studime hulumtuese për letërsinë para dhe pasislame, në arkeologji dhe në arkitekturë, në zhanre të ndryshme të artit, në sociologji dhe antropologjinë e qytetërimit dhe të kulturës iraniane. Sot në shumë prej universiteteve gjermane si Bamberg, Berlin, Hamburg, Këln, Hajdelberg dhe Munih ekzistojnë grupet e gjuhës dhe letërsisë perse dhe çdo vit shkruhen disa teza master dhe doktorature në fusha të ndryshme të iranologjisë, në gjuhët gjermanisht dhe anglisht. Përveç këtyre duhet të rikujtojmë edhe dhjetëra punime studimore që botohen çdo vit në shtypin gjerman dhe në atë botëror në gjuhën gjermane, të cilat trajtojnë tema të çështjeve kulturore të popujve iranianë si dhe për gjuhën dhe për letërsinë perse11.

Studimet iranologjike të së njëjtës shkollë, gjermanike, në Austri janë të vjetra. Ato datojnë të kenë filluar që në shekullin e 18-të. Në vitin 1754 u themelua në Vjenë “Akademia orientale e arteve të Perandorisë Austriake”, ku do të edukoheshin orientalistët për të cilët kishte nevojë qeveria e Habsburgut. I diplomuari më i rëndësishëm i kësaj akademie është Hamer Purgshtal, i cili mund të quhet themeluesi i orientalistikës dhe i iranologjisë shkencore në Austri. Ai në vitin 1809 vendosi të krijonte dhe të botonte periodikët e tij letrarë “Thesari oriental”. Në këtë periodik, deri në vitin 1819 u botuan shumë artikuj lidhur me gjuhën, letërsinë dhe kulturën islame iraniane. Hamer Purgshtal në vitet 1812-1813 përktheu dhe botoi në gjermanisht “Divanin” me poezi të Hafizit. Johan Volfgang Gëte, poet i shquar gjerman, e studioi në Vajmar përkthimin e këtij divani dhe duke u bazuar tek ai botoi veprën e tij “Divani Perëndim-Lindje”.

Një nga veprimet më të rëndësishme të Hamer Purgshtal, që nga pikëpamja e historisë shkencore austriake konsiderohet shumë e rëndësishme, janë përpjekjet e tij për themelimin e Akademisë së Shkencave të Austrisë, që u themelua në vitin 1847, ku ai qëndroi drejtor i saj deri në vitin 1849. Në këtë mënyrë studimet iranologjike prej vitet 1847 e më pas gjetën një vend të ri në Akademinë e shkencave të Austrisë gjë që vazhdon edhe në ditët tona.

Akademia e shkencave të Austrisë në vitin 2002 organizoi Konferencën me temë “Iranologjia në Europë: dje, sot, nesër” Një nga aktivitetet e tjera të kësaj Akdemie është dhe botimi i listës së dorëshkrimeve perse që ndodhen në Bibliotekën Kombëtare dhe në Arkivin Shtetëror të Austrisë, si në Vjenë, ashtu edhe në Teheran.

Studimet iranologjike prej vitit 1969 deri në vitin 2002 ishin të përqendruara në “Komisionin iranologjik”, por pas zgjerimit të rrethit të studimeve të këtij komisioni dhe të nevojave të zgjerimit të tij, e nxiti Akademinë e Shkencave që në 1 nëntor të vitit 2002 të themelojë Institutin e Iranologjisë. Fakti i daljes në skenë dhe i zhvillimit të islamit bëri që bota iraniane, në aspektin kulturor, të pësojë transformim të thellë, dhe kjo u bë shkas që iranologjisë t’i shtohen dhe fusha të tjera studimi. Po ashtu në këtë Institut studiohen edhe “Kulturat e ndikuara nga kultura iraniane”. Ky Institut është përpjekur që duke krijuar “Rrjetin e studimeve iranologjike të Europës Qendrore”, studiuesit e kësaj fushe të njihen nëpërmjet konferencave dhe workshopeve studimore me studimet e njëri – tjetrit12.

Studimet Iranologjike në Shqipëri

Studimet iranologjike në Shqipëri, edhe pse nuk ka ndonjë institucion për menaxhimin e tyre janë gjithnjë në rritje dhe kjo falë popullit shqiptar që gjithnjë ka pasur simpati për popullin iranian dhe që ka pasur njerëz që e njihnin gjuhën iraniane.

Përhapja e kulturës dhe e letërsisë perse në Shqipëri është e lidhur me praninë e turqve osmanë si dhe me zgjerimit e islamit në trojet shqiptare në shekujt 16-17-të. Në shekullin e 19-të gjejmë një numër poetësh dhe intelektualësh shqiptarë të cilët e njohin mirë gjuhën perse. Në përhapjen e gjuhës dhe të kulturës perse në Shqipëri një rol të madh kanë luajtur dhe tarikati mysliman bektashi. Themelues i këtij tarikati mysliman është Haxhi Bektash Veliu, që ka lindur në qytetin Nejshabur të rajonit të Horasanit në Iran, dhe kështu që ai mbarti me vete edhe kulturën islame iraniane.

Vëllezërit Frashëri, midis të cilëve edhe Naim Frashëri, poeti bektashi dhe persishtfolës shqiptar, ishin ndër orientalistët dhe iranologët më të mëdhenj në Shqipëri. Naim Frashëri është frymëzuar prej kulturës bektashiane. Dy kulturat Lindja dhe Perëndimi ndikuan shumë në formësimin e personalitetit të Naimit.  Në kulturën Lindore Naimi u mbështet te mistikët dhe njerëzit e shquar iranianë si Mevlana, Saadiu dhe Nizamiu të cilët ndikuan shumë tek ai. Naimi krijoi dhe poezinë “Fyelli”që, në të vërtetë frymëzimin e ka marë nga proza e Mevlanës.

Vepra e parë në gjuhën perse e Naimit është “Gramatika e gjuhës perse”, që u botua në Turqi në vitin 1871. Vepra e tij e dytë në gjuhën perse është “Tehajjulat” (Ëndërrimet) që është dhe vepra e parë poetike e tij. Kjo vepër u botua për herë të parë në vitin 1885 në Turqi. Ai ishte i mendimit që persishtja është gjuha e poezisë. Thuhet se poezitë e para Naimi  i shkroi në persisht dhe më pas i përktheu në shqip. Vepra poetike “Tehajjulat” është mjaft me vlerë dhe e përjetshme për kulturën dhe letërsinë perse në Shqipëri.

Midis figurave që njohën kulturën, gjuhën dhe letërsinë perse mund të përmendim edhe përkthyesin mjeshtëror, të ndjerin Vexhi Buharaja (1920-1987). Ai e zotëronte në mënyrë absolute gjuhën perse, dhe falë kësaj aftësie ai përktheu shumë vepra thesare të letërsisë perse në shqip, si “Gjylistani dhe Bostani” i Saadiut, si dhe rreth 3500 vargje nga libri “Shahnameja” e Firdusiut. Ai luajti një rol të konsiderueshëm në njohjen e kulturës dhe të letërsisë perse në Shqipëri. Krahas këtyre veprave, në gjuhën shqipe janë të pranishme mbi 600 fjalë perse, shumë prej të cilave përdoren në bisedimet e përditshme të njerëzve. Po ashtu në Arkivin Kombëtar, në Bibliotekën Kombëtare të Shqipërisë si dhe në bibliotekat personale të njerëzve të shquar ekzistojnë me dhjetëra dorëshkrime në persisht. Kjo është një e dhënë tjetër për të kaluarës e gjuhës perse në historinë e këtij vendi. Ekzistenca e disa traditave me origjinë iranianë si festa e ditës së verës, e cila ngjason shumë me festimin e ditës së natyrës në Iran, si dhe festa e Sulltan Novruzit të bektashinjve e cila festohet një ditë pas vitit të ri iranian (ndonëse filozofia e kësaj feste në dukje mund të ndryshojë me vitin e ri iranian, por prapa shtresave të dukshme të saj vihen re nuanca dhe lidhje iraniane) – të gjitha këto janë disa prej të përbashkëtave kulturore të të dy vendeve, që mund t’i shërbejnë antropologëve dhe sociologëve në studimet e tyre iranologjike.

Sot i vetmi institucion aktiv, në fushën e studimeve iranologjike, në Shqipëri është Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi”, me qendër në Tiranë, i cili zhvillon veprimtarinë e tij në Shqipëri që prej vitit 1996. Gjatë këtyre viteve ky Fondacion është përpjekur që të promovojë kulturën dhe qytetërimin islamik iranian në këtë vend dhe njëkohësisht ky Fondacion ka mundësuar që të promovohen edhe aspekte të kulturës shqiptare në Iran. Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” ka organizuar çdo vit seminare kushtuar mendimtarëve, poetëve, si edhe për tema të ndryshme që kanë lidhje me kulturën dhe qytetërimin iranian. Gjithashtu është përpjekur që në kuadër të zgjerimit të marrëdhënieve kulturore midis dy vendeve të zbulojë shijet e përbashkëta kulturore të dy popujve tanë dhe njëkohësisht t’u ofrojë shoqërisë shqiptare, si dhe shqiptarëve të tjerë të rajonit, njohuri për të kaluarën dhe potencialin kulturor, moral dhe mistik iranian13.

Seninaret e organizuara në nder të figurave të kulturës iraniane si Ferdusi, Hafizi, Saadiu, Mevlana si dhe botimet e shumta, në shqip, të këtij Fondacioni për poetët dhe mendimtarët iranianë , krahas organizimit të ekspozitave artistike, artizanale dhe tablove iraniane, kanë qenë dhe puna më i rëndësishme për Fondacionin “Saadi Shirazi” që t’ia arrinte këtij qëllimi.

Vëllimet poetike “Tehhajulat” të Naim Frashërit, “Bostani dhe Gjylistani” i Saadiut, “Shahnameja” e Ferdusiut, përzgjedhje nga “Masnavi Manavi”, të gazeleve të Shams Tabrizit, poezi të poetëve bashkëkohorë iranianë, libra të tillë si “Bota iraniane në veprën e Sami Frashërit”, si dhe shumë libra që kanë lidhje me kulturën dhe qytetërimin iranian si dhe promovimin e tyre në Shqipëri; të gjithë këto janë botuar në shqip nga Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi”, si shenjë kujtimi e trashëgimisë kulturore të hershme iraniane.

Gjithashtu ky Fondacion boton edhe revistën prestigjioze “Perla” e cila është një revistë hulumtuese dhe shkencore, që trajton tematikën e iranologjisë dhe të albanologjisë. Kjo revistë preferohet nga qarqet akademike si dhe të interesuarit e studimeve orientale dhe shqiptare.

Pritet që shumë shpejt të krijohen kushtet që edhe Shqipëria ashtu sikurse edhe vendet e tjera europiane, ndonëse me vonesë disavjeçare, të hedhë një hap përpara në themelimin e departamentit të studimeve iranologjike dhe të departamentit të iranologjisë dhe gjuhës perse në qarqet akademike dhe universitare të saja.

Sot të gjitha vendet europiane kanë departamente të iranologjisë dhe nëpërmjet studimeve dhe hulumtive të tyre në këtë fushë ja arritën që pasurojnë dukshëm kulturën e tyre ku përfituan shumë nga thesaret e kulturës dhe të letërsisë perse.

——————————

Referencat e artikullit
– http://www.magiran.com/npview.asp?ID=1573427
– Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992.
– http://mohammadchafy.blogfa.com
– Shefagh, Ismail. Iranologjia dhe studimet letrare në Republikën Çeke, në: http://guilan-e-ma.ir/?p=60
– http://www.bashgah.net/pages-13303.html
– http://hosseinmarashi.persianblog.ir/post/48
– Rastegar, Nasretollah. Prezantimi i Institutit të Iranologjisë në Akademinë e Shkencave të Austrisë. Në: www.eaw.a.at/iran
– www.iranalbania.ir
– Revista “Perla”, botim i Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi”.
– 1 Moustafi Zadeh, Moustafi. Analizë e shumë ditarëve të udhëtimit, parë më 24 dhjetor 2008 në:http://www.magiran.com/npview.asp?ID=1573427
– 2 Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992. Të krahasohet edhe artikulli i Dobron J.T.P. “Iranologjia në Holandë” fq. 224-228.
– 3 Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992. Të krahasohet edhe artikulli i Trasno Valsak, Ana. “Iranologjia në Hungari” fq. 248-266.
– 4 Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992. Të krahasohet edhe artikulli i Monteze, Anxhelo Mikele Pia. “Iranologjia në Itali” fq. 135-151.
– 5 Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992. Të krahasohet edhe artikulli i Okard, Bernard. “Iranologjia në Francë” fq. 3-9.
– 6 Touhidi Çafi, Muhamed. Shkaqet e interesimit të të huajve për iranologjinë. Parë më 26 dhjetor 2008 në:http://mohammadchafy.blogfa.com
– 7 Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992. Të krahasohet edhe artikulli i Okard, Bernard. “Iranologjia në Francë” fq. 17-20.
– 8 Shefagh, Ismail. Iranologjia dhe studimet letrare në Republikën Çeke, në: http://guilan-e-ma.ir/?p=60
– 9 Taki Zadeh Ensari, Shahram. Islamologjia dhe Iranologjia nga pikëpamja e gjermanëve. Në:http://www.bashgah.net/pages-13303.html
– 10 Kadi, Niki dhe Mati, Rudi. Iranologjia në Europë dhe Japoni. Teheran: Botimet Ndërkombëtare Al Hoda 1992. Të krahasohet edhe artikulli i Franger, Bert Georg. “Iranologjia në vendet gjermanishtfolëse” fq. 72-90.
– 11 Fakhri, Lida. Rreth studimeve iranologjike në Gjermani dhe Austri. Parë më 16 dhjetor 2008 në:http://hosseinmarashi.persianblog.ir/post/48
– 12 Rastegar, Nasretollah. Prezantimi i Institutit të Iranologjisë në Akademinë e Shkencave të Austrisë. Parë më 20 tetor 2008 në faqen e Institutit www.eaw.a.at/iran
– 13 Për informacion më të zgjeruar mund të shikoni faqen zyrtare të Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi”.

 

Ky artikull është botuar në revistën “PERLA”, Viti XI, 2011, Nr. 1.

Advertisements
  1. Ende pa komente.
  1. No trackbacks yet.

Shkruani një koment

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshoje )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshoje )

Po lidhet me %s

Këtë e pëlqejnë %d blogues: