Stilet e prozës persiane

STILET E PROZËS PERSIANE

Shahnameh

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e parë (300/912 -450/1058): Proza e thjeshtë dhe proza e lulëzuar.

Periudha e parë e prozës persiane ndahet në dy grupe:

  1. Fillimi i shkrimit të prozës deri në fund të gjysmës së shek. 5/11.
  2. Fundi i gjysmës së shek. 5/11 deri fillim të shek. 6/121.

Për pjesën e dytë të këtij klasifikimi do të flasim në periudhën e dytë të stilit të prozës persiane. Veprat më të vjetra, që janë shkruar në gjuhën persiane, më tepër përmbajnë tema fetare, teologjike, epike, historike, shkencore, filozofike dhe mistike. Po përmendim disa nga këto vepra: Resale-i der Akajidi Hanefijan, e autorit Hakim Ebul Kasem Semerkandi (v. 343/954),Mukaddeme-i Shahname Ebu Mensuri, e përgatitur nga një grup transmetuesish të epikës kombëtare të Iranit dhe ky libër ka mbetur vetëm hyrja e saj, Tarihi Bel’ami, që është një përkthim i Tarihi Er Rusul ve El Muluk të autorit Taberi, Terxhume-i Tefsiri Taberi, Resale-i Istihraxh ve Resale-i Shish Fasl të autorit Muhamed Bin Ehub Taberi, Hududul Alem, Axhajibi El Beldan ngaEbu Muejjid Belhi, El Ebnije an Hakajikul Edvije nga Ebu Mensur Mufak Bin Ali Herevi, veprat, të shkruara në persisht, të Ibni Sinasë, si: Daneshname-i Alaji dhe Resale-i Reg Shenasi, Et Tefhim nga Biruni, Tarihi Sistan, Zejn El Ehbari Gerdizi, veprat e Naser Hosros dhe Kshful Mahxhub nga Ebu Ja’kub Segezi2.

Stili i veprave të lartpërmendura është i thjeshtë dhe i lulëzuar.  Veçoritë gjuhësore të këtij stili janë: përdorimi i tepërt i fjalëve persiane përballë fjalëve të gjuhëve të tjera, sidomos të gjuhës arabe, më të dukshme janë sidomos në veprën Mukaddeme-i Shahname Ebu Mensuri, ku vërehen 1 ose 2 % fjalë arabe3. Edhe proza e Shahnames e cila është një nga shembujt e rrallë të letërsisë epike qëndron larg nga fjalët e gjuhëve të huaja, e sidomos arabe. Ndërsa librat e përkthyera nga gjuha arabe siç është Tefsiri Taberi kanë shumë fjalë arabe.

Sidoqoftë karakteristikat gjuhësore të stilit të lulëzuar mund t’i numërojmë si më poshtë:  është i pastër nga fjalët arabe, përveçse në raste të caktuara për fjalët fetare, të cilat nuk kanë ekzistuar në persishte; nuk ka pasur teknika retorike dhe spirituale; nuk janë përdorur ajete dhe hadithe për të stolisur fjalinë; ndikim të vogël të stilit të fjalive të gjuhës arabe në përkthimet e veprave; ka përdorim të vogël të poezive në gjuhën persiane dhe arabe, fjalitë kanë qenë të shkurtra; ka përsëritje të foljeve në fjali; përdoren terma shkencore në gjuhën persiane përballë gjuhës arabe, shfrytëzimi i disa strukturave morfologjike dhe sintaksore që i përkasin vetëm kësaj periudhe, si p.sh.: parafjalët e veçanta në folje, harmonizimi i emrit dhe mbiemrit dhe po ashtu përdorimi i shumësit të një fjale arabe në shumësin e persishtes, etj.4.

Edhe veprat me tematikë mistike, në këtë periudhë, kanë një gjuhë të thjeshtë dhe në to janë përdorur shumë fjalë të gjuhës persiane, të cilat më vonë u harruan si në veprën Keshful Mahxhub të Huxhviriut. Megjithatë, veprat që përfaqësojnë stilin e thjeshtë dhe në lulëzim të prozës persiane janë Tarihi Bel’ami dhe Hududul Alem.

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e dytë (450/1058 – 550/1155): Periudha e gaznevitëve dhe selxhukëve të parë

Në këtë periudhë dalëngadalë stili i prozës persiane fillon të anojë kah stili teknik dhe rrënjët e këtij ndryshimi duhet t’i kërkojmë në elemente të ndryshme politiko-sociale. Në këtë periudhë ndodh evoluimi i natyrshëm i prozës, nga e thjeshtë ajo bëhet e ndërlikuar, ka ndikim prej poezisë. Natyrisht që proza në këtë periudhë ka një stil të ndërmjetëm, por animi i saj kah stili teknik është më i dukshëm. Edhe veprat e kësaj periudhe më tepër janë fetare, filozofike, historike dhe moralizuese, ndërsa proza mistike gjen një shtrirje të jashtëzakonshme. Monstrat, që përfaqësojnë karakteristikat e këtij stili janë shkrimet e Bu Nasr Moshkanit dhe të nxënësit të tij Ebul Fazl Bejhakiut. Bejhakiu është autor i veprës së madhe për historinë e gaznevitëve dhe në stilin e tij prozaik, sipas Beharit, ka imituar Bu Nasr Moshkanin5. Por kjo nuk ishte një imitim në aspektin morfologjik, por fuqia e tij krijuese bëri që vepra e tij nga imitimi të ecë në drejtim të një stili të përsosur të prozës së atëhershme persiane.

Proza persiane në këtë periudhë, në dallim nga periudha e mëparshme, fillon të stërzgjatet, zotëron kombinime fjalësh dhe fjalish më të gjata dhe ky fenomen vërehet shumë qartë në shkrimet e Bu Nasrit dhe të Bejhakiut. Kjo stërzgjatje bëhet me qëllim që të zgjojë interesim të madh për përshkrimet dhe pa hezitim mund të themi se proza e Bejhakiut është prozë përshkruese. Behari shkruan: “Stili i Bu Nasrit dhe Bejhakiut është stili më real i prozës”6. Në prozën e kësaj periudhe alegoria në ajetet dhe hadithet ka një shtrirje të dukshme, por gjithashtu është ruajtur njëfarë balance dhe nuk është ashtu si në prozën e mëvonshme. Proza persiane në këtë periudhë, është ndikuar në tri dimensione nga proza arabe:

  • Depërtimi i fjalëve të reja arabe, që nuk ishin përdorur në kohën e samanidëve,
  • shfrytëzimi i fjalëve arabe me tenvin, dhe
  • përdorimi i fjalive arabe në hyrje të veprës, pa ndonjë qëllim të caktuar letrar7.

Këto veçori hasen shumë qartë në veprën e Bejhakiut, ndërsa më vonë patën një shtrirje shumë më të madhe.

Nga veprat e tjera të kësaj periudhe mund të përmendim edhe Sijasetnamen ose Sejrul Muluk të autorit Haxhe Nizamul Mulk. Lloji i prozës së kësaj vepre duket që është didaktik dhe moralizues, por në të janë sjellë edhe shumë tregime historike. Kjo vepër ka dy karakteristika stilistike: Struktura morfologjike dhe sintaksore e saj është sikurse proza e Bel’amiut dhe në dukje është e thjeshtë, ndërsa për nga struktura letrare dhe subjektive zotëron disa koncepte te reja dhe ka pak ngjashmëri me stilin e Bejhakiut. Fjalët arabe në të janë rreth 10 %8. Gjatë studimit të kësaj vepre vërejmë se autori në përdorimin e gjuhës ka pasur parasysh edhe pozitën e lexuesit. Stili i veprës Kabusname është si i Sijasetnames, por autori i Kabusanemes ka sjellë edhe vargje poetike dhe kjo dëshmon se ai ka qenë edhe poet. Për nga lloji letrar, Kabusname i përket letërsisë didaktike dhe në të është përdorur metoda e teozofisë teorike. Edhe veprat e Naser Hosros kanë një rëndësi të madhe për këtë periudhë.Sefername-ja e Hosros i takon letërsisë realiste, ndërsa Zadul Musafirin është shkruar në stilin e prozës së periudhës së parë. Ai në librin Zadul Musafirin ka sjellë shprehje të shumta dhe fjalët e kësaj vepre më shumë shprehin botëkuptime filozofike, fetare dhe teologjike. Sefername-ja e tij ka më pak fjalë arabe dhe zotëron fjalë më të vjetra në krahasim me veprat që janë shkruar në kohën e tij. Por fuqia përshkruese e Naser Hosros është e lartë dhe realiste dhe një gjë të këtillë mund ta hasim edhe në veprën Tarihi Bejhaki.
Ndër veprat e misticizmit të kësaj periudhe mund të përmendim Kimjaji Saadet të Imam Muhamed Gazaliut. Ai këtë vepër e ka shkruar në stilin e prozës së sufijve dhe si duket ka qenë nën ndikimin e Keshful Mahxhub të Huxhviriut, dhe po kjo është bërë shkak që proza e kësaj vepre të jetë e thjeshtë dhe në lulëzim. Imam Muhamed Gazaliu në këtë libër ka respektuar lexuesin; veprën e ka shkruar në fund të viteve të jetës së tij me kërkesë të popullit të Horosanit. Shkrimi i veprave mistike në prozë filloi me Keshful Mahxhub të Huxhviriut (v. 464/1072). Stili i kësaj vepre është i afërt me stilin e veprave të periudhës samanide, por përsa i përket strukturës muzikore ajo është më e fortë. Edhe veprat Esrarul Tevhid dhe Tezkiretul Evlija  janë më afër stilit të periudhës samanide sesa me stilin e prozës së periudhës kur janë shkruar. Në Tezkiretul Evlija të Atarit në mënyrë të dukshme është imituar Keshful Mahxhub dhe ngjashmëria e tyre shihet edhe në strukturën letrare dhe në atë retorike9.  Në po këtë shekull, Haxhe Abdullah Ensari (v. 481/1088) në letërsinë persiane sjell prozën e rimuar. Veprat më kryesore të tij, janë: Zadul Arifin, Kenzul Salikin, Munaxhatname dhe Sed Mejdan. Stili i prozës së Haxhe Abdullahut nuk u mirëprit në shek. 5/11, por në shekujt e mëvonshëm.

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e tretë. Periudha e selçukëve dhe harezmshahëve të parë (550/1155-600/1203)

Edhe shkrimtarët e kësaj periudhe ashtu sikurse edhe poetët me tepër ishin të prirur që në krijimtarinë e tyre të shfrytëzonin strukturat muzikore dhe stereotipet gjuhësore. Në veprat e tyre hasim shumë arabizma. Në aspektin subjektiv shohim sinonime me kuptime të përbashkëta, me anë të së cilave një koncept e shpjegonin në mënyra të ndryshme. Ajetet dhe hadithet në prozën e kësaj periudhe kanë përdorim argumentues dhe në përgjithësi proza e kësaj periudhe ka qenë e ndikuar më shumë nga proza arabe. Në rrafshin kuptimor shohim një ndërlikim, që buron nga përdorimi i figurave letrare dhe prej teknikave poetike, andaj dhe kjo është arsyeja se pse Behari  prozën e kësaj periudhe e quan “proza teknike”10.

Vepra që përfaqëson këtë stil është Kelile ve Dimne, e përkthyer nga Ebul Meali Nasrullah Menshi. Në këtë vepër hasim veçori të shumta stilistike, por në të gjithashtu janë përdorur edhe fjalë e shprehje të reja që nuk ishin përdorur në periudhat e mëparshme11. Në Kelile ve Dimne janë përdorur edhe kombinime të fjalëve arabe me fjalët persiane dhe në krahasim me veprat e shek. 5/11, në të janë shfrytëzuar më shumë fjalë arabe. Nga figurat e balancuara, proza e rimuar është përdorur më shumë me qëllim të krijimit të konceptit muzikor, ndërsa në rrafshin e interpretimit janë shfrytëzuar gjithashtu figurat poetike si krahasimi, metafora, etj.. Në interpretimin e tregimeve është shfrytëzuar metoda nga tregimi në tregim ose Labirent. Tregimet e kësaj vepre janë alegorike dhe didaktike, kështu që këto tregime më tepër janë përdorur për të bindur lexuesin. P.sh. në hyrje të kreut të tetë thuhet: “Raji tha… tani… më thuaj prapë se dushmani ka ikur, kjo nuk do të ndodhë përsëri …”12. Por narracioni është ajo që Kelile ve Dimnen e bënë të bukur dhe artistike duke i dhënë një përmasë të re letrare. Interpretimi i veprave dhe i sjelljeve të heronjve me anë të gjuhës së shtazëve dhe roli i tyre gjatë tërë tregimeve, ka krijuar një gjini letrare të veçantë, e cila në letërsinë evropiane quhet Fabul. Këto shtazë, në këto tregime, identifikohen me njerëzit e asaj kohe. Për atë dhe Kelile ve Dimne quhet se solli një lloj të letërsisë alegorike.

Një libër tjetër e kësaj periudhe ishte edhe Çehar Makale e Nizami Aruziut. Kjo vepër, në krahasim me veprat tjera të kësaj kohe, ishte shkruar me një gjuhë më të vjetër dhe ngjan me veprat e shek. 5/11, ndërsa stili i saj është shumë afër me atë të Kabusnames dhe të Sijasetnames. Çdo njëri nga këta katër artikuj të kësaj vepre (Çehear Makale ka kuptimin e katër artikujve, shën. i përkth.) ka gjuhën e tij të veçantë sepse tematika e artikujve është rreth mjekësisë, rreth poezisë, rreth astronomisë dhe rreth menaxhimit. Gjithashtu autori i saj është munduar që edhe në tregime historike të ruajë gjuhën realiste të tij. Megjithatë mund të themi se vepra Çehar Makale qëndron diku rreth stilit të prozës të ndërmjetme ose të stilit të lulëzuar dhe të stilit të prozës teknike.

Në prozën e shek. 6/12 u përhap kultura e shkrimit të mekameve. Mekami ose Mekamat quhen fjalë që folësit i kanë thënë për të këshilluar, udhëzuar dhe predikuar të tjerët, por që janë me kuptim të thellë dhe shprehja e “Fjalimit në Mexhlis” rrjedh nga kjo fjalë. Këto janë gjithashtu edhe transmetime dhe legjenda që janë tubuar nga një person dhe shpjegohen në formën e prozës së rimuar13. Mekamet në gjuhën persiane janë imitime të mekameve të gjuhës arabe, kështu që sipas Haririut, në hyrje të veprës së tij Makamat, ndër arabët i pari që ka krijuar në këtë stil të prozës ka qenë Bediuzzaman Hamedani. Kurse disa studiues të tjerë janë të mendimit se autori i parë i mekamateve në gjuhën arabe ka qenë Ahmed Bin Farsi (v. 395/1004)14. Në gjuhën persiane ngjashmëri të mekameve shohim në veprat e Haxhe Abdullah Ensariut, por mjeshtërit kryesorë të mekameve janë Kazi Hamiduddin Ebu Bekr Belhi (v. 559/1163) në shek. e 6/12 dhe Shejh Muslihuddin Saadi në shek. 7/13. Stili i mekamateve të Kazi Hamiduddinit ose të Mekamati Hamidit janë imitim i pastër i mekamateve të Harirut dhe Hamedanit në gjuhën arabe. Natyrisht që në mekamet e Hamidiut shfaqen tipare të dukshme që kësaj vepre i falin një pamje të veçantë. Në një shumicë që përbëhet prej 24 mekameve, stili që mbizotëron është stili letrar, d.m.th. autori ka shfrytëzuar strukturën letrare dhe gjuhësore. Mekamet që janë shkruar rreth xhinëve, rreth rregullave të udhëtimit dhe rreth tesavufit kanë një stil mistik dhe filozofik. Gjithashtu në këto mekamate janë përdorur edhe ajete dhe hadithe, janë sjellë shumë fjalë arabe dhe anekdota e poezi në gjuhën arabe.

Tarihi Bejhaki është vepra tjetër e shek. 6/12 që ka stil të veçantë. Data e shkrimit të saj është rreth vitit 563/1167. Proza historike e kësaj vepre ka një gjuhë të përzier me stilin e shek. 5/11 dhe 6/12. Si duket është më afër veprës Çehar Mekale. Por gjithashtu në këtë vepër hasim edhe poezi në gjuhën arabe. Figurat stilistike në të janë përdorur me një mjeshtri të jashtëzakonshme. Veprat e tjera të shkruara në prozë në shek. 6/12 janë Atabat El Kutbe, Resaili Behauddin Bagdadi, El Tevessul Ila Et Tersul dheTarihi Jemeni. Këto vepra më shumë janë shkruar nën ndikimin e Kelile ve Dimnes. Në këtë shekull janë shkruar edhe vepra shkencore si Tefsiri Rovzetul Xhenan, nga autori Ebul Futuh Razi, e cila është më afër stilit të prozës së shek. 5/11 dhe më afër stilit të ndërmjetëm dhe veprat e Habish Bin Ibrahim Teflisiut, Imam Fahr Raziut dhe Reshiduddin Vetvatit në shkencën e retorikës; këto quhen Hadaikus Seher fi Dakajikush Shir.

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e katërt (600/1203 – 1200/1785) Stili irakian dhe proza artificiale

Në këtë periudhë sundonin mongolët dhe për shkak të interesimit të tyre për shkrimin e historisë, filloi të zgjerohet kultura e të shkruarit në prozë historike. Për pasojë   u shkruan shumë vepra me tematikë historike. Vepra më e rëndësishme historike në shek. 7/13 është Tarihi Xhihan Goshaj e Xhuvejniut, e hartuar në vitin 658/1259. Nga historitë e tjera të kësaj periudhe mund të përmendim Xhamiu Tevarih (shkruar në vitin 710/1310) e autorit Reshiduddin Fazlullah, Texhzijetul Emsar ve Texhzijetul Easare njohur edhe si Tarhi Vesaf (sh. 738/1337) nga Abdullah Bin Fazl Shirazi, Tarihi Gozidei (sh. 730/1329) nga Hamdullah Mostafavi dhe Nizamul Tevarih (sh. 674/1275) nga autori Kazi Bejzavi. Stili i këtyre veprave, përveç Tarihi Xhihan Goshaj dhe Tarihi Vesaf, është i thjeshtë dhe i lulëzuar dhe ka ngjashmëri të madhe me veprat e shekujve të mëparshëm. Në këtë shekull ndër shkrimtarët që imitonin stilet e shekujve të mëparshëm janë: Muhammed Nesevi, autori i veprave Nefethetul Mesdur dheSire-i Xhelaleddin, veprat e të cilit ndjekin stilin e Kelile ve Dimnes dhe Seadeddin Veravini përkthyes i Merzbanames, gjatë përkthimit të së cilës ka shfrytëzuar plotësisht veprën Kelile ve DimneMirsadul Ibad, vepra e autorit Nexhmuddin Raziut është shkruar nën ndikimin e Kelile ve Dimnes, por është më e rrejshme se ajo. Nga veprat shkencore të kësaj periudhe mund të përmendim: El Muaxhem Fi Meajiri Eshari Axhem nga Shems Kejs Razi dhe veprat e Mahmud Avfi, të quajtura Lebabul Elbabdhe veprën e tij letrare Xhevamiul Hikajat. Vepër që shquhet për stil artificial, e këtij shekulli, është Tarihi Xhihan Goshaj e Xhovejniut e cila në vetvete përmban të gjitha veçoritë e stilit artificial. Xhuvejniu në veprën e tij gjithashtu ka sjellë edhe poezi nga gjuha persiane prej Shahnames së Ferdsiut dhe atë e ka harmonizuar me temën për të cilën ka folur. Vlera kryesore e kësaj vepre qëndron në antropologji dhe në sociologji, ngase në të përshkruhen fiset e mongolëve si dhe traditat e zakonet e tyre, prandaj dhe shumë studiues këtë vepër e shfrytëzojnë edhe si referencë shkencore për kohën që është shkruar. Ky është autori i vetëm që ka vizituar edhe Mongolinë dhe krahinat e Azisë Lindore dhe gjithçka që ka parë i ka përshkruar në këtë vepër.

Proza persiane në shek. 7/13, me ardhjen e Saadiut arriti në kulmin e saj. Saadiu në veprat e tij prozaike ka përdorur tri stile të veçanta:

  1. Stilin e Kelile ve Dimnes, Merzbannames dhe të Tarihi Xhihan Goshaj,
  2. stilin e Mekamatit të Haxhe Abdullah Ensariut, dhe
  3. stilin e veçantë të Saadiut.

Përveç Golestanit, (Gjylistanit) veprat e tjera të tij i kanë të tri llojet e këtyre stileve. Saadiu në veprën Mexhalis ve Resalat për nga subjekti shfrytëzon stilin mistik, ndërsa në rrafshin gjuhësor ka qenë i ndikuar nga Haxhe Abdullah Ensariu, i cili ka krijuar prozë të rimuar dhe kjo vërehet gjatë gjithë veprës së Saadiut. Natyrisht, në përgjithësi në veprat e shkruara në prozë nga Saadiu, vërehet edhe stili i humorit në formën e Samarkandit dhe lirisht mund të themi se ky stil i takon vetëm atij. Stili i veprës Golestanështë në formën e mekameve dhe si duket Saadiu ka qenë nën ndikimin e Haxhe Abdullah Ensariut dhe këtë mund ta quajmë edhe një mekame të mrekullueshme. Në Golestan, autori gjuhën e ka shfrytëzuar deri në fund dhe po ashtu ka respektuar pozitën dhe nivelin e lexuesit. Saadiu në këtë vepër, gjithashtu, në një masë të duhur ka shfrytëzuar edhe figurat poetike. Në Golestan edhe pse mund t’i hasim gati të gjitha figurat letrare dhe gjuhësore, më së shumti të bie në sy personifikimi. Zgjedhja e temave nga ana e autorit, botëkuptimet e stilit i bënë më të larmishëm. Tetë krerët e Golestanit kanë tematikë të ndryshme me njëri -tjetrin. Në kreun e parë flitet për biografinë e mbretërve dhe në të është shfrytëzuar me tepër fjalori politik. Në kreun e pestë fjalët janë më tepër erotike dhe të gazelit, kurse tematika e këtij kreu është dashuria dhe rinia. Ndërsa në kreun e shtatë flitet për ndikimin e edukatës dhe të moralit. Këtu ne përballemi me fjalë dhe shprehje psikologjike, si: arsimi, edukata, i mençuri, i marri, këshilla, arti, edukatori, mësuesi, shkenca, etj, të cilat janë përdorur me një mjeshtri të madhe. Por në kreun e tetë, në të cilin flitet me rregullat e bisedës, të fjalimit, ne shohim kulmin e artit të Saadiut në shfrytëzimin e strukturës morfologjike dhe kuptimore të gjuhës si dhe rolin e përdorimit të saj. Fjalitë e shkurtra dhe fjalët dërstilare janë disa nga veçoritë e këtij kreu dhe kjo harmoni dhe koordinim nuk mund të shihet në asnjë vepër të letërsisë persiane. Stili i Saadiut në kohën e tij mbahet si risi në prozën persiane; ai mund të quhet edhe si “Stili i prozës së rimuar ose prozës poetike”. Stili i Golestanit ka pasur ndikim jashtëzakonisht të madh në letërsinë persiane dhe shumë shkrimtarë e kanë imituar këtë stil, por asnjëri nga ta nuk arriti ta kalojë Saadiun. Shkrimtarët që krijuan nën këtë stil janë Xhovvejni në veprën Nigeristan, Xhami në veprën Beharistan dhe Ka’ani në veprën Perishan.

Në shek. 8/14 shohim një rënie të prozës persiane dhe vërejmë hapat e parë të shkatërrimit të prozës së saj15. Madje në këtë shekull edhe veprat historike humbën ndikimin e tyre dhe nuk kishte interesim për vepra të tilla. Kjo rrjedhë vazhdoi edhe në shek. 9/15 dhe e vetmja vepër që u shkrua në këtë shekull është Tezkiretush Shuara, e Devletshah Semarkandit, e cila ka gabime të shumta dhe ofron informacione të gabuara. Kjo quhet edhe si kronologjia më e njohur e poezisë dhe poetëve persianë. Në këtë shekull, shkrimtarët e tjerë jo edhe aq të rëndësishëm janë: Sherefuddin Ali Jezdi, autor i veprës Zafername-i Timuri, ku imiton Tarihi Xhihan Goshaj, por sipas Beharit, proza e këtij shekulli qëndron diku në mes të periudhës së ndërmjetme, të stilit të thjeshtë dhe teknik. Në shek. 8/14 në veprat e Abid Zekanit hasim humor dhe sarkazëm, të cilat autori i përdor për të shprehur pikëpamjet e tij për shoqërinë e kohës. Ahlakul Eshraf dhe Resale-i Delgosha janë ndër veprat e rëndësishme të kësaj periudhe.

Proza persiane në kohën e sundimit të Safevitëve njihet si prozë e angazhuar dhe teknike dhe po ashtu është e ndërlikuar dhe e mbushur me figura të panevojshme poetike. Duket sikur  shkrimtari, në këtë periudhë, më tepër ka dashur t’i thurë lavde vetes sesa të shprehë fuqinë e tij krijuese dhe artistike. Kemi edhe vepra të shkruara me një stil të thjeshtë siç janë: Alemi Arai Shah Ismail dhe Eskendername16. Veprat e Shejh Behaji dhe Al’lame Mexhlisiut kanë tematikë shkencore dhe fetare. Shumica e veprave të kësaj periudhe janë artificiale dhe të angazhuara. Zakonisht këto vepra i ngjajnë kasideve të Azerbajxhanit që u krijuan në shek. 6/12. Shkrimtari në fillim sjell një hyrje në detaje ose një ligjëratë artificiale, ku hasim disa ndërlikime poetike. VepraNevab Giti, mund të jetë shembull i kësaj proze.

  1. Proza persiane në periudhën e pestë: Periudha e kthimit letrar

(1200/1785 – 1300/1883) Pas shpërbërjes së safevitëve, në gjysmën e parë të shek. 12/18, jemi dëshmitar të tri lloj prozave:

  1. Proza e thjeshtë siç është vepra Tezkire-i Hazejn e Azer Bigdeliut,
  2. proza artificiale dhe e angazhuar siç janë veprat e Mirza Mehdi Hanit, sekretari i mbretit Nadir, Dorre-i Nadire dhe Xhihan Goshaji Nadiri, si dhe veprat e Mirza Sadek Namiut, dhe
  3. proza mesatare, ku bëjnë pjesë veprat e Ebul Hasan Golistane si Mexhmel Et Tevarih.

Gjatë studimeve të stilistikës së kësaj periudhe arrijmë në përfundim se shkrimtarët e kësaj kohe nuk ndjekin ndonjë stil të caktuar. Në veprat e tyre vërehen mangësi stilistike. Gjithashtu në këtë periudhë hasim edhe shumë gabime në drejtshkrimin gjuhësor. Shkrimtarët si Abdurrezak Denbeli dhe Abdulvehab Neshat shkruan në stilin artificial të shekujve 12/18 dhe 13/19.

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e gjashtë: Periudha moderne (Nga 1300/1883 e më pas)

Proza persiane në periudhën e sundimit të Kaxharëve përjetoi ndryshime, kështu që, përhapja e gazetave dhe e revistave u bë shkak që proza persiane të thjeshtëzohet, me qëllim që lexuesit të kenë mundësi më lehtë të kuptojnë këto gazeta. Në këto shkrime më tepër vihej në dukje qëllimi dhe thjeshtësia e shkrimit, ndërsa shkrimet tradicionale, të shkruara me gjuhë të vështirë, filluan të quheshin si shkrime të kota dhe të pa ndikim  te masa e gjerë. Në kohën e Kaxharëve, stili i prozës ishte artificial, por Kaim Mekami ishte personi i parë që filloi të shkruajë me një gjuhë të thjeshtë dhe përhapi këtë kulturë të shkrimit. Ai shkruante edhe nën ndikimin e Saadiut edhe pse stili i tij ishte imitues, por ai solli mjaft risi në shkrimin e prozës. Megjithatë përhapjen e shkrimit të thjeshtë duhet ta kërkojmë në zhvillimin e publicistikës, në industrinë e botimit, në arsimimin e gjerë të popullit, në lidhjet me Evropën, te hapja e shkollave të larta dhe te përhapja e kulturës së përkthimit. Në stilin e thjeshtë shkruan Fet’h Ali Ahundzade dhe Mirza Agahan Kermani dhe pas tyre kjo metodë e shkrimit vazhdohet në veprat si Haxhi Baba Isfehani, përkthyer nga Mirza Ibrahim Beg, Mesalikul Muhsinejn, nga Abdurrahim Tebrizi Talibof, Sejahatname Mirza Ibrahim Beg nga Haxhi Zejnul Abidin Moragasi. Shtrirja e tregimit dhe e romanit ndihmoi rrjedhën e shkrimit të thjeshtë dhe kjo mënyrë e të shkruari kulmin e arriti në veprat e Hedajetit, Dehhodas, Xhemalzades dhe Çubekut. Kjo thjeshtësi vazhdonte të ruhej me anë të përdorimit të gjuhës popullore në prozë dhe nga përhapja e prozave të veprave të përkthyera. Ali Ekber Dehhoda në përmbledhjen e tij Çeren ve Perend, që është një vepër humoristike, Xhemelazade në romanin e tij Jeki Bud Jeki Nebud dhe Sadik Hidajeti në shumicën e romaneve të tij përdorën gjuhën e popullit. Stili erotik ose i gazelit vërehet në veprat e Muhammed Hixhaziut, si Ziba, Periçehr dhe Homa.

Ky shkrim është botuar në revistën shkencore-kulturore “PERLA”, 2010, Nr. 1.

Advertisements
  1. Ende pa komente.
  1. No trackbacks yet.

Shkruani një koment

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshoje )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshoje )

Po lidhet me %s

Këtë e pëlqejnë %d blogues: