Kreu > Art, Filozofi, Kulturë, Letërsi perse, Orientalizmi shqiptar, Studime orientale > Një vështrim për filozofinë e artit

Një vështrim për filozofinë e artit

Hamid Reza FARZAD

 

NJË VËSHTRIM PËR FILOZOFINË E ARTIT

art

Idetë dhe pikëpamjet e Hajdegerit në lidhje me artin dhe sidomos me artet e personifikuara duhet t’i përkufizojmë në mënyrë të thellë dhe bindëse. Në botimin e tij, tashmë të njohur, si “Burimi i ndikimit artistik”, i cili është botuar në vitin 1950, vërehet një fenomen i tillë. Ky botim në të vërtetë ishte një përmbledhje fjalimesh, nga të cilët i pari është mbajtur në vitin 1935, mirëpo kohë më vonë, një botim i tillë gjeti më shumë përhapje dhe më shumë shpjegime dhe komentime. Në përgjithësi botimi në fjalë është i përbërë nga tri fjalime ose forume. Hajdegeri, në fjalimin e tij të fundit, pretendon se “ndikimi gjuhësor është po ajo poezi, e cila ka vendin e saj të njohur dhe mjaft të mirë në mesin e arteve”. Çështja e poezisë, sipas pikëpamjeve dhe parimeve të Hajdegerit, do të analizohet dhe diskutohet kohë më vonë. Këtu mund të marrim në konsideratë çështjen në lidhje me pikturën dhe arkitekturën, në të cilën përmenden shembuj të njohur të Hajdegerit, kryesisht në lidhje me njërën prej pikturave të piktorit, mjaft të njohur nga të gjithë, Van Gogu, si dhe tempujt grekë.

Besimi dhe opinioni janë sinonime të burimit të veprave artistike, pra, të vetë artistit. Artist është ai person i cili e krijon veprën. Sipas mendimit të Hajdegerit, ky parim nuk është bindës, prandaj ai edhe pyet se përse ne një person të tillë e njohim si artist? Mos vallë nuk është kjo arsyeja që artisti bëhet artist nëpërmjet prodhimit të veprave artistike dhe njihet si i tillë, pra, njihet si një artist? Hajdeger në lidhje me këtë ka shkruar: “Artisti është burimi i veprës artistike, mirëpo edhe vepra artistike gjithashtu është burim i artistit. Asnjëra nuk mund të bëjë pa tjetrën … Artisti dhe vepra artistike në vetvete dhe në lidhjet e brendshme me njëra-tjetrën, sidomos nëpërmjet rregullit të tretë, i cili është njëlloj parathënie për të dyja, mund të konsiderohen si gjëra që rrjedhin prej tyre, pra, në të vërtetë kemi të bëjmë me artin”.

Analizimi i Hajdegerit në fillim të diskutimit të vet ka lidhje kryesisht me çështjen e artit; përkufizimin e veprës artistike dhe kuptimin e objektivitetit dhe qëllimin e saj, të cilat deri-diku kanë të bëjnë me njëlloj vështrimi kritik. Në botën bashkëkohore të veprës artistike, ndonjëherë perceptojmë edhe formën e një objekti. Në fakt, arti ka të ardhura edhe në formën e gjërave që ekzistojnë në fushën sportive, dhe të çfarëdolloj fushe tjetër, në raportin e kërkesës dhe ofertës. Veprat artistike, sikurse mallrat që mbarten ose transportohen nga një vend në një vend tjetër, mund të dërgohen nga një ekspozitë në një ekspozitë tjetër, a nga një panair në një tjetër panair. Mirëpo vallë objektiviteti apo qëllimi i veprave artistike është i njëjtë me qëllimin e veprave të zakonshme?

Hajdegeri në lidhje me këtë gjithashtu ka shkruar dhe përpiluar një sondazh, të cilin e ka shpjeguar në librin me titull “Ekzistenca dhe koha”, si dhe ka botuar në disa të përditshme dhe shkrime të tjera të tij. Ai gjithashtu ka vënë theksin edhe mbi fenomenin e njohur si ” Cili është qëllimi?”, duke folur më shumë për këto fakte që sapo përmendëm. Për të shpjeguar aprovimin e tij, Hajdegeri në fillim merret me analizimin dhe studimin e pikturës së njohur të Van Gogut “Këpucët e fermerit”.

Ai megjithëse merr në konsideratë edhe pikëpamjet e veta në lidhje me dimensionet katërllojëshe të ekzistencës, përsëri vazhdon me analizimin ekzistues të kësaj pikture, gjë e cila duket mjaft interesante. Hajdegeri gjithashtu shpjegon se vetëm në tablonë e pikturës ne jemi në gjendje të kuptojmë shumë gjëra në lidhje më këto këpucë (Hajdegeri ka mbajtur dhe fjalime në lidhje me të gjitha këto që sapo përmendëm, mirëpo këtu ne nuk kemi mundësi të përmendim gjithçka që ai ka deklaruar nëpër fjalimet e tij). Ai është i mendimit se një palë këpucë nuk mund të shkaktojnë një hezitim të tillë. Prandaj, tani është me vend pyetja se në kohën kur përballemi me pikturën e Van Gogut, çfarë mund të ndodhë? Hajdegeri në përgjigje të kësaj thotë se piktura mund të mbajë fjalime. “Kjo pikturë e qartëson vërtetësinë ekzistuese të këtij objekti (në rastin tonë – këpucët)”.

Me fjalë të tjera, piktura bëhet shkak i përhapjes së mëtejshme. Në rastin tonë, kuptimi i përhapjes dhe dalja nga asfiksimi kanë rol mjaft të rëndësishëm. Në mesin e popullit grek – një fenomen i tillë, i cili përmendet shpesh nga Hajdegeri , vërtetësia është me kuptimin e daljes jashtë dhe të përhapjes së gjallesave (unconcealedness ).

Hajdegeri gjithashtu është i mendimit se vepra ose puna artistike nxjerr në pah dhe shfaq hapur të vërtetën, të cilën ai e përmend si “ndodhi e të vërtetës” (happening of truth).

Hajdeger madje është i mendimit se vepra artistike është produkt i një force jo individuale – sikurse e vërteta apo vetë arti, i cili bën që artisti të merret me analizimin e tij. Ai gjithashtu thotë se në artin madhështor, artisti mund të harrojë plotësisht veten e tij: ai është sikurse një interpretues, i cili veten e vet e vendos në vendin e krijuesit. Hajdegeri përsëri shton se vepra artistike “krijohet”, mirëpo ky krijim arrihet në bazë të prodhimit të mjeteve. Sipas mendimit të Hajdegerit, vepra artistike ndihmon në krijimin e një bote dhe në zgjerimin dhe shtrirjen e mëtejshme. Kjo vepër artistike ndryshon plotësisht në formimin e zahireve dhe më pas, në formën e burimit të prodhimit, i krijon të gjitha gjërat nëpërmjet teknologjisë (Gestell).
Mendimi, gjuha dhe poezia: Hajdeger, ashtu sikurse e kemi përmendur, për të kryer analizimin e ekzistencës së vet, në librin e tij me titull “Ekzistenca dhe koha” ka shkruar se ka shfrytëzuar format dhe mënyrat e shkencës që merren me fenomenet. Kjo shkencë është mënyrë e të menduarit, mënyrë e cila është e saktë dhe e rregullt. Ndërsa pasuesi ose ndjekësi i saj e konsideronte atë si formë “shkencore” në kuptimin më të plotë dhe më përgjithësuese të saj. Një ndër veçoritë kryesore të shkencës që merret me fenomenet është theksi që vendoset mbi përshkrimin (description ), si një rregull i nevojshëm dhe domethënës. Kjo është një formë e të menduarit, të cilën Hajdegeri e ka përdorur gjerësisht në fjalimet dhe diskutimet e tij. Mirëpo edhe Mek Kuari një formë të tillë mendimi e përdor dhe përkrah gjerësisht, duke përmendur njëkohësisht pikëpamjet e William Richardson. Ai në lidhje me këtë ka thënë se “në qoftë se shkenca që merret me fenomenet dhe ngjarjet është një lloj mënyre e cila nuk mund të përzgjidhet për meditim (meditation) derisa të njëjtësohet dhe përshtatet me kuptimin e vetë ekzistencës (Being), atëherë ky fenomen është kuptimplotë. Ndërkohë, që shkenca që merret me studimin e ngjarjeve dhe fenomeneve është, një rrugë e cila e udhëzoi Hajdegerin në vitin 1927, sidomos në kuadrin e mendimeve, ideve dhe pikëpamjeve në lidhje me ekzistencën (në kuptimin më të përgjithshëm të saj”).

Mek Kuari pasi bëri të ditur këtë parim, deklaroi se fjala meditim (meditation) këtu ndoshta ka qenë në qendër të vëmendjes. “Kjo fjalë ka kuptimin e saj në bazë të disa mendime dhe pikëpamjeve, gjë e cila është e pranueshme në kujtesë. Një lloj i tillë mendimi ndodhet përballë me mendimin aktiv dhe hulumtues të shkencave natyrore (ose të shkencave ekzakte), të cilat përpiqen të njohin mënyrat dhe veprimet e qenieve të gjalla, si dhe fenomene të ndryshme e të shumëllojshme të natyrës. Hajdegeri nuk është në kundërshtim me shkencën, mirëpo më shumë se një herë ka bërë të ditur haptazi mendimin e tij lidhur me idenë që shkenca nuk mendon, ide e cila ishte e çuditshme në periudhën e zhvillimit të madh dhe marramendës të shkencës. Qëllimi i Hajdegerit ka lidhje pikërisht me këto dëshmi. Ai në lidhje me këtë shpjegon se nuk është e rëndësishme që shkenca të merret me saktësinë, meditimin, përpjekjet dhe hulumtimet te qeniet e gjalla. Subjekti është ky: se shkenca asnjëherë nuk mund të hapë rrugën për ekzistencën (Being). Për Hajdegerin ajo që ka rëndësi është se mendimi që të lexohet, duhet patjetër që të ekzistojë një marrëdhënie me ekzistencën. Hajdegeri gjithashtu është i mendimit se shkencat vetëm mund t’i njohin qeniet e gjalla, mirëpo “ekzistencën” nuk e marrin parasysh. Ai mendimin dhe pikëpamjen shkencore i konsideron një lloj mendimi dhe pikëpamje kalkulative ose përllogaritëse (calculative).

Mek Kuari në lidhje më këtë thotë se ka mundësi që dikush të japë një mendim, një pikëpamje të tillë për shkencën, si dhe të mos respektojë punën e dijetarëve, sepse nuk është frikë që në shkencat e mendimit të ekzistojnë edhe ide kalkulative apo përllogaritëse. Mirëpo çastet dhe momentet imagjinare ose sipas mendimit të Hajdegerit, momentet e shumta dhe të përhapura, ekzistojnë në shkencë.

Mek Kuari në vazhdim ka shpjeguar: Në bazë të parimeve dhe ideve të Hajdegerit kuptojmë se ai renditet në radhën e mendimtarëve, ndërkohë që sipas mendimit të tij, idetë e vërteta sido që të jenë, kanë subjekt diskutimi por nuk janë përfundimtare. Në kohën kur për mendimet dhe pikëpamjet e Hajdegerit, në lidhje më këtë parim, janë bërë studime të ndryshme, që kanë përfunduar me ide të sakta dhe të sigurta. Mek Kuari në lidhje me këtë ka thënë: Ashtu sikurse e kam përmendur edhe më parë, Hajdegeri ka njohuri të kufizuara në lidhje me fenë. Megjithatë në këtë kuadër konsiderohet si një mendimtar madje edhe një studiues i mirëfilltë i fesë. Në këtë mënyrë, ai vetë ndodhet në mëdyshje, pasi “ekziston një mendim ose pikëpamje që i referohet përshkrimit dhe analizimit të botës kristiane, domethënë i referohet besimit, është po ai mendim i cili njihet si shkencë e fesë”.

Hajdegeri në librin e tij me titull “Cilat gjëra konsiderohen mendime dhe opinione?” diskuton për një parim i cili është shumë me vlerë dhe i pranueshëm. Për mendimin e tij, ky lloj parimi haset më shumë në mesin e poetëve sesa të dijetarëve, dhe ky lloj parimi ndodh më shumë në periudhën e supremacisë, si dhe në shkencën dhe në teknologjinë moderne. Ishte pikërisht në këtë periudhë kur Hajdegeri arriti në rezultatin se fenomeni i filozofisë së madhe të Evropës është arritur. Ai, në shkrimin e tij me titull “Fundi i filozofisë dhe detyrimet ideore”, bën të ditur se nga viti 1930 kanë filluar të zhvillohen diskutime dhe deklarata intriguese si dhe koha filloi të kthehej në një formë më të përshtatshme mendimi.

Ndërkohë që për Hajdegerin përshkruhet se sa shumë dhe se si është përpjekur ai për të zhvilluar dhe përhapur idetë e veta, me qëllim që të kishte një përballje më të drejtë me ekzistencën. Mënyra e parë indirekte në çështjet e ekzistencës ka filluar nga studimi fillestar i ekzistencës së njeriut. Kjo mënyrë e tij drejton një formë të re të mendimit. Mendimi i cili do të shfaqej në formën e hulumtimit, në shkencën e njohjes së fenomeneve dhe ndodhive, nuk ishte i përshtatshëm në ekzistencë dhe kohë. Kjo mënyrë e re, me siguri që në disa aspekte është tregues i rrënjëve të ideve dhe parimeve arabe, si dhe tregues i njohurive dhe dijeve të mendimtarëve të parë të tillë si Parmindes, dëshmitë dhe idetë e të cilit kanë qenë në lidhje me ngjashmërinë e mendimit dhe kanë patur ndikim të thellë te Hajdegeri. Megjithatë, në pjesën e dytë të librit me titull “Fundi i filozofisë dhe detyrimet ideore” është më se e qartë se për mendimin e Hajdegerit, megjithëse është fakt se filozofia tradicionale dhe ceremonitë tashmë kanë përfunduar, është një punë të cilën mund ta kryejë ideja dhe mendimi. Ky është fillimi i ri. Gjithashtu Hajdegeri është i mendimit se fillimi i ri, që është shfaqur nëpërmjet artit, ka gjetur zhvillim të mëtejshëm nëpërmjet teknologjisë dhe një fakt i tillë është përmendur shpesh nga vetë Hajdegeri.

Me pak fjalë, kalimi nga analizimi i ekzsitencës në mendimin hezitues dhe në idetë e thella në lidhje me ekzistencën, bën që thelbi i tyre të jetë lëvizës ose rrotullues. Hajdegeri shpeshherë e ka përmendur një fakt të tillë. Në pamje të parë ishte pikërisht në këtë mënyrë që Hajdegeri e përmendte veten e tij më shumë si mendimtar dhe dijetar, sesa një filozof. Mirëpo sipas mendimit të Hajdegerit, parimi dhe ekzistenca janë aq shumë pranë njëra-tjetrës, saqë mund të arrijë madje njëra deri tek tjera. Prandaj çdo mendim filozofik ose çdo mendim i dijetarëve frymëzohet nga ekzistenca e njeriut, dhe nga ekzistenca e qenieve të gjalla, si dhe çdo mendim në lidhje me ekzistencën, mendim ky i frymëzuar nga ekzistenca dhe e drejta e ekzistencës së njeriut. Megjithatë një vazhdë dhe një rrjedhë e tillë mendore nuk është e thjeshtë.

Gjuha dhe mendimi: Hezitimi më shumë është në mendimet dhe parimet e Hajdegerit në drejtim të rregullores, në lidhje me gjuhën. Ndërkohë që më vonë do të shpjegojmë dhe do të japim një përshkrim më të hollësishëm mbi pikëpamjet e mendimtarit Hajdeger. Megjithatë këtu do të diskutohen edhe rregullore në kuadrin e njohjes së fjalëve, kryesisht të njohjes së fjalës “mendim” dhe të fjalëve të përafërta me të, ose me origjinë nga kjo fjalë. Këtu ndërkohë ne do të shpjegojmë familjen e plotë të fjalës “mendoj” që në gjuhën angleze është “think”, ndërsa në gjuhën gjermane është “denken” (mendoj, perceptoj), ose të fjalës “mendim”, që në gjuhën angleze është “thought”, ndërsa në atë gjermane “gedanke”, dhe të fjalës “memorje”, e cila në anglisht është “memory”, ndërsa në gjuhën gjermane është “gedachtnis”. Fjala e cila është më pranë kësaj, është vetë fjala “danken” e gjuhës gjermane dhe konvertimi i saj në gjuhën angleze është “thank” (që do të thotë falenderoj). Të falenderosh një person është mjaft e nevojshme, në mënyrë që të kujtohet dhe të ruhet personaliteti i këtij personi, si dhe t’i kushtohet një respekt i konsideruar atij.

Hajdegeri ndërkohë shtron pyetje: “Mos vallë të mendosh do të thotë të falenderojmë dikë dhe të respektojmë atë? Atëherë këtu cili është kuptimi që të falenderosh dikë? Në këtë rast, cili është kuptimi i fjalës “falenderoj” dhe ai i fjalës “mendoj”?

Në pamje të parë, fjala “memorje” nuk ka ndonjë ngjashmëri me fjalën “mendim”, mirëpo edhe fjala “mendim” nuk mund të përmblidhet në grupin e fjalëve “imagjinatë” ose “pikëpamje”.

Lidhja dhe afrimiteti me fjalën “falenderim” është tregues i kuptimit kryesor të fjalës “mendim” të cilën Hajdeger shpesh herë e krahason me këtë mendim të njohur, i cili është zemra e arsyeve të veçanta të tij.

Ai gjithashtu përpiqej që përballë fjalës “mendim”, fjalë e cila gjeti shtrirje të gjerë, të vendoste fjalën “mendim matematikor”.

Mek Kuari në vazhdim të diskutimit të tij është shprehur: Sipas mendimit të Hajdegerit, mendimi i vërtetë është një fjalë më e plotë për nga kuptimi dhe konsiderohet si një fjalë e mençur, si dhe është diçka që mund të krahasohet me fjalën “falinderim”. Mek Kuari, pasi përmendi edhe fjalimin e mbajtur nga Hajdeger, mbërriti në këtë përfundim, se “mendimi” sipas Hajdegerit, përdoret në bazë të filozofisë së tij dhe ka pikërisht këtë kuptim.

Marrë nga e përditshmja “Iran” 
Botuar në revistën kulturore-shkencore “Perla”, Tiranë, 2006, Nr. 3 (42), f. 102-108.

Advertisements
  1. Ende pa komente.
  1. No trackbacks yet.

Shkruani një koment

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshoje )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshoje )

Po lidhet me %s

Këtë e pëlqejnë %d blogues: