Hyrje > Iranologji, Letërsi perse > Nuk qe profet, por ai na solli librin

Nuk qe profet, por ai na solli librin

Muhammed AL-KHALED

 

NUK QE PROFET, POR AI NA SOLLI LIBRIN

Mevlana Xhelaleddin Rumi

Mevlana Xhelaleddin Rumi

Përmbajtja e artikullit:

» Sufizmi, “Masnavitë” dhe Mevlana Xhelaledin Rumiu

» Mevlana Rumiu dhe udhëtimet e tij

» Një lumë vjershash

» Mevlana: simbolika e kërcimit dhe e dëgjimit

 

Sufizmi, “Masnavitë” dhe Mevlana Xhelaledin Rumiu

 

Midis poezisë dhe mistikës sufiste, siç dihet, ekziston një lidhje më shumë se e ngushtë, aq sa, për shkak të ndërthurjes së tyre, në shumë raste është e vështirë t’i ndash. Siç është shprehur Muhamed bin Abdulxhabar An-Nefer-i, nëse mendimtari sufist e ndiente veten në vështirësi, ai vraponte për t’u qetësuar tek hartimi i poezive, që konsiderohej zhanri më i përhapur letrar, i aftë për të shprehur ndjenjat dhe dëshirat e vrullshme drejt përkryerjes dhe absolutes; ishte pikërisht poezia ajo që u jepte, si atyre, ashtu edhe poetëve e tjerë, të quajtur “të paturp”, frymëzimin dhe thirrjen drejt dashurisë platonike. Sa vargje të Maxhnun Bin Amerit apo të Kethir Izetit kanë kaluar gojë më gojë nga sufistët e mëdhenj, sa që për pak sa nuk ua veshën autorësinë bartësve të tyre. Sa poezi i kanë kënduar verës së Abu Nuvasit (poet i kohës së dinastisë arabe të abasidëve në Bagdad) apo të Husejn Ad-Dahakut dhe të poetëve të tjerë, që përdornin në poezitë e tyre fjalë të turpshme, për të shprehur në këtë mënyrë gjendjen e tyre shpirtërore të dehur, që i kaplonte sa herë që u rëndohej brenga dhe mërzia. Poezia tek sufistët ngrihet në format e saj më të larta, madje, në shumë raste, ajo bëhet njëlloj “mjeti” zbulimi. Por, pavarësisht nga lidhja e fortë midis saj dhe sufizmit, poezia vazhdoi të mbetej një veprimtari dytësore për sufistët, të cilët nuk i jepnin asaj ndonjë rëndësi të dorës së parë. Marrja e sufistëve me poezi ishte herë-herë e rastësishme dhe përcaktohej nga gjendja dhe lëkundjet e tyre shpirtërore. Megjithatë, disa prej tyre na kanë lënë poema të mrekullueshme, që konsiderohen si kryevepra të poezisë arabe, nga të cilët mund të përmendim Omar Bin Al-Farid (1181-1235), i cili është sufisti i vetëm arab që eksperiencën e vetë shpirtërore e shprehu në poezi, duke arritur një nivel që shumë pak poetë e arritën. Ai është i vetmi që mund të vendoset në radhën e poetëve persë për nga rëndësia. Në duart e tij poemat sufiste arritën kulmin e harmonisë dhe të bukurisë dhe gjuha veshi rrobat më të bukura, pavarësisht se disa kritikë e kanë qortuar për shkak të stërzgjatjeve në përdorimin të fjalëve dhe shprehjeve të bukura. Ai u rrit dhe arriti pjekurinë në një kohë lulëzimi të poezisë. Përjashtimin tjetër e përbën Muhijedin Bin Arabiu, i mbiquajtur “shejhu i madh”. Ai, krahas trashëgimisë së tij të madhe në prozë, që ende vazhdon të mbetet një objekt i rëndësishëm i kërkuesve dhe i studiuesve në të gjithë botën, na ka lënë shumë poezi, të cilat i ka quajtur “divane”. Edhe ky nuk ka mbetur jashtë vëmendjes së kritikës, e cila ka vënë në dukje se shpesh ai është zhytur në komplikime të panevojshme, që sjellin një farë paqartësie dhe vështirësi në kuptim, pasi thelbi i kumtit mund të arrihet veçse me anën e aludimit, siç e thoshte edhe vetë. Ky vjershëtor solli në krijimtarinë e tij edhe disa poema me rimë të alternuar, që dallohen për një harmoni dhe muzikalitet të mrekullueshëm dhe për një gjuhë mjaft të ëmbël.

Ibn Arabiu, krahas “Divanit” të tij të madh, na ka lënë edhe poezi të tjera të shkëlqyera, të përmbledhura ne veprën “Terxhuman Al-Ashuak” (“Përkthyesi i dashurive të zjarrta”), që konsiderohen shumë origjinale. Dhe nuk kishte si të mos ishin origjinale, sepse ato ishin frymëzuar nga një grua me mish e gjak, dhe pikërisht nga Shams An-Nidhami, së cilës nuk i ndahej gjatë kohës kur ajo ishte fqinjë e tij në Mekën e nderuar. Poezitë e këtij divani të vogël nga madhësia janë plot sinqeritet dhe ngrohtësi, me një harmoni dhe muzikalitet të përsosur, që tregojnë se nuk mund të krijoheshin veçse nga një dashurues i frymëzuar. Pas sulmit të ashpër që ndërmorën kundër tij interpretuesit islamikë të së drejtës të Halepit, ai u mundua të sqaronte pozitën e vet, duke i dhënë këtij divani përmasa shpirtërore simbolike. Këto poezi vazhduan të ruajnë sinqeritetin spontan dhe ngjyresën e vet origjinale. Sqarimi dhe shpjegimi që bëri autori për të treguar se ato nuk kishin të bënin me qëllimin e tyre kryesor, domethënë me dashurinë, mbeti vetëm një përpjekje kalimtare.

Përveç këtyre dy poetëve, që ishin, si të thuash, përjashtime, në letërsinë arabe nuk ka poetë të tjerë të njohur sufistë që mund të krahasohen me poetët persë. Ndërkaq, dihet se sufistët persë kanë lënë vepra të tilla në prozë që është e vështirë të gjenden të ngjashme në letërsitë e tjera nga pikëpamja e individualitetit të tyre dhe e kapërcimit dhe tejkalimit të së zakonshmes. Të tillë mund të përmendim: An-Neferiun, Tauasin Al-Khalaxhin, Miaraxh Bajazid Al-Bostamiun, Miaraxh Ibn Arabiun, veprën “Hamendësime” të Al-Harith Al-Muhasibiut, si dhe librin “Shenjat hyjnore” të Abu Hajan Aj-Jevhidit.

Ndryshe nga sufistët arabë (d.m.th. ata që shkruan në gjuhën arabe pavarësisht nga origjina e tyre), poetët persë i formuluan eksperiencat e tyre shpirtërore në formën e epopesë dhe në poezi dhe poema të gjata, duke nxjerrë në pah aftësitë e tyre të jashtëzakonshme për të renditur dhe thurur tregime idilike apo simbolike, me jehonë morale, politike dhe metafizike. Përmendim këtu, psh, “Shah-Name-në” e Firdeusiut (932-1020), apo, siç quhet ndryshe, “Libri i mbretërve”, me rreth 60 mijë vargje, si dhe veprën tjetër, që i atribuohet atij, “Jusufi dhe Zelihaja”, që gjithashtu është shkruar në vargje; librat e Feridedin Al-Atarit (1119-1230): “Mantik At-tajr” (“Logjika e zogut”), “Esrarname” (“Libri i sekreteve”) dhe “Musibaname” (“Libri i fatkeqësive”). Shënojmë se Feridedin Al-Atari, për të realizuar këto vepra dhe të tjera të trashëgimisë së tij poetike, u mbështet në shpirtin epik pers, duke përdorur gjithçka që kërkonte kjo lloj letërsie, si përsa i përket renditjes e dialogut, ashtu dhe në lidhje me përshkrimin dhe vazhdimësinë. Senai, i cili vdiq aty nga viti 1180, krahas “Divanit” të tij me 30 mijë vargje, krijoi një vepër të gjatë me emrin “Hadikat Al-Kakikati” (Kopështi i të vërtetës), e cila ngjalli reagimin e dijetarëve islamë të së drejtës dhe protestën e tyre “për daljen e tij nga feja”. Po ashtu ai la pas edhe gjashtë masnavi, që të gjitha të gjata.

Ndërsa An-Nizamiu (1140-1202), që konsiderohet si poeti më i madh pers përsa i përket ndikimit në zhvillimin e letërsisë perse në përgjithësi, ka pesë vëllime me tregime të shkruara në frymë epike, që i quajti “Al-Kunuz” (“Thesaret”). Këto janë: “Makhzen Al-Esrari” (“Magazina e sekreteve”), “Khasroi dhe Shirina”, “Lejlaja dhe Al-Mexhnuni”, “Iskendername” (“Libri i Aleksandrit”) dhe “Hafat Babekr” (“Qorollepsjet e Babekrit”).

Abdurahman Al-Xhamiu (1414-1492) ka lënë disa tregime në masnavi, që u mblodhën nën titullin: “Nuxhum Ad-Debi Al-Akbar As-Sab’a” (“Shtatë yjet e Arushës së Madhe”), si dhe tre divane të tjerë me poezi muzikore. Ska dyshim se çlirimi i poezive perse nga kafija (rima) e njësuar, i ndihmoi poetët për të hartuar vëllime të gjata, duke përfshirë këtu poezitë masnavi, ku çdo varg ka rimën e vet të veçantë, në dallimim me poezinë arabe, ku poemat karakterizoheshin nga njësimi i rimës. Pavarësisht nga kjo, një poet i rrallë si Omar Bin Al-Farid arriti të hartonte poemën e tij të njohur si “Taija e madhe” me vetëm një rimë apo poezitë moralizuese me mbi shtatëqind vargje, që konsiderohet si poezia më e gjatë ne historinë e të gjithë poetikës arabe.

Stili i poetëve persë në paraqitjen e tregimeve simbolike, të anekdotave dhe të fjalëve të urta, është ai i njerëzve të mençur të Lindjes së vjetër. Por, me sa jemi në dijeni, asnjëri nuk e ka vënë re një gjë të tillë, përfshirë këtu edhe perëndimorët, që kanë studiuar veprat e këtyre poetëve.

Ishte e natyrshme që kjo trashëgimi e pavdekëshme të gëzonte admirimin e lexuesve në lindje dhe perëndim të rruzullit tokësor. Provë për këtë janë përkthimet e shumta të tyre në gjuhët e Lindjes, si në atë arabe, turke e urdu, dhe më pas edhe në Perëndim, ku gjithashtu u pritën me shumë kënaqësi, duke u kushtuar atë vëmendje dhe kujdes që tashmë njihen prej të gjithëve.

Vëmendja shumë e madhe për sufizmin islamik në përgjithësi e ka një justifikim. Shkrimet sufiste nuk i nënshtrohen një kohe dhe vendit të caktuar, përkundrazi, dalin jashtë tyre dhe bile i tejkalojnë ato, për të mbetur në zjarrminë dhe freskinë e vet të virgjër. Ato as vjetërohen dhe as goditen nga dobësia, sepse kanë lindur nga një eksperiencë shpirtërore e vërtetë. Ndikimi i tyre në shpirtërat njerëzor nuk pakësohet me kalimin e kohës, përkundrazi ai shtohet me rritjen e nevojës së njerëzve për ngrohtësi shpirtërore. Prandaj nuk është për t’u habitur që orientalisti anglez Nikolson u kushtoi 30 vjet nga jeta e vet studimeve, analizave dhe përkthimeve të “Masnavisë” së Xhelaledin Ar-Rumiut, apo që orientalisti francez Masinion ia kushtoi gati tërë jetën e tij studimit te Al-Khalaxhit, duke krijuar për të enciklopedinë me titull ” Idhabi Al-Khalaxh” (“Vuajtjet e Al-Khalaxhit”). Po ashtu, nuk është për t’u habitur që Muhijedin Bin Arabiu gëzon gjithë atë vëmendje nga ana e kërkuesve dhe e studiuesve në botë. Mund të thuhet pa asnjë ekzagjerim se tekstet sufiste e përmbanin novatorizmin brenda vetes, prandaj ato i kanë kapërcyer kufinjtë kohorë e vendorë.

 

Mevlana Rumiu dhe udhëtimet e tij

 

Nëse do të përjashtonim “shejhun e madh” Muhiedin Bin Arabiun, mund të thonim se Mevlana Xhelaledin Rumiu është nga njerëzit më të përzgjedhur prej orientalistëve dhe në përgjithësi prej perëndimorëve. Ai, me konsensusin e të gjithëve, konsiderohet si poeti më i madh sufist që ka njohur njerëzimi deri në ditët e sotme. Nuk ka poet që t’i ketë kënduar dashurisë dhe bukurisë siç u ka kënduar atyre Xhelaledin Ar-Rumiu. Nuk ka poet që të jetë zhytur në thellësitë e shpirtit njerëzor siç ka bërë ai. Nuk ka poet që ka ndezur zemrat e të dashuruarve ashtu siç i ka ndezur ai.
“Masnavitë” – gjashtë vëllime – ndoshta mund të konsiderohen si librat më të përhapur dhe më në qarkullim, sa që, për shkak të kësaj përhapjeje dhe të shpjegimeve që përmbajnë, si dhe për shkak se shumë pjesë të saj mbahen mend dhe transmetohen nga ana e njerëzve, u quajtën “Al-Kuran ferisij” (“Kurani persian). Shkaku i kësaj përhapjeje të madhe qëndron në sektin “al-mevlevia”, që krijoi Mevlana Xhelaledin Ar-Rumiu dhe që e kishte shtrirë veprimtarinë e vetë në territore të gjera të botës arabe dhe islame.

Xhelaledin Ar-Rumi lindi në vitin 1207 në qytetin e Belkhit. Ai u mbiquajt Ar-Rumiu për shkak se e kishte origjinën nga tokat që ishin nën sundimin e Bizantit (tokat e Anadollit), ku kaloi pjesën më të madhe të jetës së tij. Babai i tij Bahaedini ishte djali i një udhëheqësi të lartë të fesë islame, me një influencë të gjerë qoftë për urtësi e dije, qoftë për përkushtimin e tij fetar, saqë qe u mbiquajt si “mbret i dijetarëve”. Ai kishte një vend të veçantë edhe midis atyre që në kohën e tij merreshin me filozofi dhe oratori, nga të cilët mund të përmendim Fahrudin Ar-Raziun. Bahaedini pati studiuar pranë sufistit të shquar Nexhmudin Kabari – themelues i tarikatit “al-kabarija”, i cili parashikoi pushtimin e qytetit të Belkhit nga mongolët dhe i këshilloi pasuesit dhe simpatizantët e vet që të largoheshin nga qyteti sa nuk ishte vonë. Kështu Bahaedini e braktisi qytetin bashkë me familjen e vet. Siç kanë shpjeguar historianët e biografisë së Mevlana Xhelaledin Ar-Rumit, karvani i tij i ngjante një procesioni mbretëror, pasi në përbërjen e tij kishte afro 300 deve, që mbartnin pajisjet dhe mobiljet shtëpiake, si dhe librat e bibliotekës së tij shumë të madhe.

Në atë kohë Xhelaledini ishte 5-6 vjeç. Familja filloi të shkonte sa në një qytet në një tjetër. Në Nishapur ai u njoh me poetin e madh sufist Feridedin Al-Atar. Tregimet thonë se Feridedini i dhuroi fëmijës një kopje nga vepra e tij “Esrarname” (“Libri i sekreteve”), duke i profetizuar se do të arrinte majat më të larta të sufizmit, se “shumë shpejt do të ndizte zjarrin e dashurisë në zemrat e të gjithë të dashuruarve”. Xhelaledin Ar-Rumiu ruajti një respekt dhe vlerësim të veçantë për autorin e “Mintak At-Tajr” (“Logjika e zogut”) që vazhdoi gjatë gjithë jetës së tij, duke u shprehur tekstualisht se “ai kapërceu shtatë qytetet e dashurisë, kurse unë vazhdoj të ndodhem në kthesën e një prej rrugëve”.

Familja nuk qëndroi gjatë në Nishapur. Ajo u nis për Bagdad dhe prej aty shkoi në Mekë e pastaj në Larand (Kermani i sotëm), ku qëndroi shtatë vjet.Gjatë qëndrimit të familjes në këtë qytet, Xhelaledin Ar-Rumiu bëri disa vizita në Halep dhe Damask. Gjatë njërës prej këtyre vizitave, në Halep ai takoi “shejhun e madh”, një prej miqve të të atit, i cili, kur e pa, thirri: “Subhanallah! (“Zoti qoftë i madhëruar”). Një oqan i shkon pas një liqeni”.

Pas këtij udhëtimi të gjatë, familja e Bahaedinit u vendos në qytetin Konia, ku ai mbylli sytë për gjithmonë. Pas udhëtimesh dhe shtegtimesh të gjata, vendosja në Konia e familjes së Xhelaledin Ar-Rumiut qe përfundimtare. Këto shtegëtime dhe udhëtime në shoqërim të familjes apo edhe vetëm, koincidojnë me formimin e parë të tij: në fillim nga i ati dhe pastaj nga miqtë e këtij të fundit. Nga këto udhëtime ai pati dy përfitime diturore: gjeografike dhe shpirtërore.

Shënojmë këtu se udhëtimet ishin karakteristikë e pothuajse të gjithë sufistëve dhe e njerëzve me shije në etapat e para të jetës së tyre. Ato zakonisht shkonin paralel me udhëtime shumë më të gjata dhe më tërheqëse, siç ishin udhëtimet në kërkim të së vërtetës apo në kërkim të një plaku të ditur, i cili do të interesohej për shtegtarin dhe për orientimin e tij drejt shtegut të duhur…

Pas periudhës së formimit të tij, domethënë, pas përvetësimit të dijeve dhe të shkencave të kohës, duke i tejkaluar ato, Xhelaledin Ar-Rumiu filloi të jepte mësime në qytetin Konia, ku edhe u martua me një vajzë të bukur nga një familje e njohur. Ai gëzonte simpatinë e sulltanit selçuk, kështu që bënte një jetesë të mirë në këtë qytet të pasur dhe me bukuri të rrallë, që arabët, për shkak klimës së tij të butë dhe tokës pjellore, e patën quajtur “Umm-Al-Bilad”, që do të thotë “Nëna e qyteteve”.

Në saje të dijeve të gjëra që posedonte dhe të aftësive për të ndikuar, rreth tij u grumbulluan një numër i madh nxënësish dhe kërkuesish të dijes dhe shkencës. Deri në atë kohë ai nuk i kishte kushtuar ndonjë vëmendje të hapur sufizmit apo krijimit të poezive. Ndoshta ai e fshihte këtë për të ruajtur figurën e vet si jurist i së drejtës islame dhe njeri i fesë, që zbaton me përpikmëri Tekstin (fjala është për Kur’anin dhe tekstet e shenjta islame).

Në vitin 1247, kur ishte 40 vjeç, Mevlana u takua me një person të çuditshëm, që quhej Shamsi i At-Tabrizit, i cili ishte dervish shtegtar, që nuk zinte vend gjëkundi dhe që e kishte përmbysur jetën e tij me kokë poshtë, duke u transformuar nga një jurist i së drejtës islame (“fakih”) shumë i zoti dhe nga njeri i ekuilibruar, në një poet dhe sufist, që mezi zgjohej nga brenga e tij e madhe. Ky dervish ndezi në zemrën e Mevlanas një zjarr të papërballueshëm, i cili shpërtheu brenda tij burimet e vrullshme të poezisë. Mevlana e kuptoi papritmas se Shamsi i At-Tabrizit e kishte orientuar në rrugën për të cilën ishte krijuar dhe se takimi me të, siç shprehej, nuk qe diçka e rastit, por e parapërcaktuar. Ai e ka përshkruar takimin e tij me dervishin shtegtar dhe ndryshimin e madh që i shkaktoi jetës së tij me vargjet:

“Kur në gjoksin tim u ndez zjarri i dashurisë,
Flaka e të cilit dogji gjithshka kishte zemra ime,
Përbuza mendjen e hollë, shkollën dhe librat,
Fitova hartimin e poezive dhe mësova vjershërinë”.

Mevlana gjeti tek Shamsi i At-Tabrizit njeriun e përsosur, i cili kishte arritur shkallët më të larta gnostike, ndërkohë që Shamsi gjeti tek Mevlana njeriun e vetëm të aftë për të përvetësuar dhe kuptuar ato gjëra që ai kishte mundur t’i zbulonte dhe që i vetëm kishte mbajtur peshën e të fshehtave të tyre, derisa fati e dërgoi dhe e vendosi në Konia. Të gjitha burimet, që janë marrë me biografinë e poetit të madh sufistë, thonë se Mevlana e mori dervishin endacak në shtëpinë e vet dhe aty qëndruan në vetmi për rreth dyzet ditë, gjatë të cilave bisedonin dhe shkëmbenin të fshehtat e tyre. Askush nuk e di me siguri se ç’ndodhi midis tyre, por historianët dhe nxënësit e Xhelaledin Ar-Rumiut bashkohen në përfundimin se ky i fundit arriti të realizojë përsosmërinë e vetë sufiste në saje të Shamsit të At-Tabrizit, i cili ia mësoi atë atij gjatë kohës që qëndruan bashkë.

Ky dervish e pushtoi tërësisht poetin. Ai pati mbi të një ndikim të tillë që ia ndryshoi tërë jetën. Mevlana braktisi jo vetëm nxënësit e vet, por edhe fjalimet në xhami, për t’iu përkushtuar tërësisht meditimit dhe sufizmit, hartimit të poezive dhe deklamimit të tyre. Por nxënësit e tij nuk mund t’ia falnin mësuesit të tyre këtë nënshtrim ndaj këtij të panjohuri dhe filluan të ndienin ndaj tij armiqësi. Ata filluan ta përndiqnin dhe t’ia binin ngushtë dervishit endacak, duke e detyrur të ikte fshehurazi për në Damask. Humbja e shokut e mërziti jashtëzakonisht shumë Mevlana Xhelaledin Ar-Rumiun. Gjendja e tij shëndetësore u keqësua në atë masë saqë djali i tij me i madh – Sulltani – u nis për në Damask dhe e ktheu Shamsin përsëri në Konia. Por presioni i nxënësve të Mevlanas mbi të u rëndua më shumë se më parë, kështu që ai u zhduk përsëri për të mos u kthyer kurrë më. Sipas disa të dhënave, nxënësit dhe simpatizantët e Mevlanas e vranë atë me nxitjen e djalit të dytë të tij – Aliut. Pezmin, dhimbjen, brengën që ndjeu Mevlana për humbjen e mësuesit dhe shejhut të tij i ka shprehur në më shumë se një poemë:

“Kush tha se Shamsi (dielli) i shpirtit të përjetshëm ka vdekur?
Kush është ai që ka guximin të thotë se Shamsiu i shpresës ka ikur?
Kjo s’është tjetër veçse një vrap i Shamsiut, që qëndroi nën çati,
Dhe lidhi të dy sytë e pastaj thirri: Ja, Dielli po vdes!”.

Shamsiu i At-Tabrizit kaloi në jetën e Mevlanas si një meteor, pastaj u zhduk papritmas, duke lënë në zemrën e tij një zjarr të pashuar, pasojë e të cilit qe një “Divan” i tërë vjershash, ku u shkri tërë gjenialiteti i tij poetik, kushtuar Shamsit të At-Tabrizit, që u krijua për të përjetësuar mikun dhe mësuesin e tij shpirtëror. Poemat e këtij divani përfshijnë poezi që janë konsideruar si gazele (lirika) sufiste, që ishte një art në vetvete, ku u dalluan shumë poetë persë, krahas shquarjes së tyre edhe në artin e rubairave. Në një nga poezitë e këtij divani poeti i drejtohet mjeshtrit të tij:

“O i dashur! Unë pa ty mallëngjim s’kam në të dy botët,
Kam parë shumë çudira, por jo një si ti.
Djegia e zjarrit përvëlon të pafenë,
Por nuk kam parë të mosdjegur nga zjarri yt përveçse Abu Lahabin”. 

Herë të tjera ai thotë se kjo lidhje midis mjeshtrit dhe dishepullit është një lidhje që shkon deri në varr. Ai e përshkruan këtë me një gjuhë plot dashuri:

“S’ka më të lumtur së momenti kur ulemi në dhomën e madhe, unë e ti.
Dukemi si dy statuja, po ne jemi një shpirt, unë e ti.
Ngjyrat e kopshtit dhe këngët e zogjve na dhurojnë ujin e jetës.
Në momentin kur shkojmë në kopsht unë e ti,
Yjet e hapësirës lindin dhe na hedhur vështrimin e tyre,
Del edhe hëna vetë e asaj gjithësie, unë e ti.
Unë e ti, pa “unë” e pa “ti”, arrijmë shijen në kulmin e bashkimit,
Lumturohemi e largohemi nga budallallëqet e ndarjes, unë e ti.
Do i hajë cmira zemrat e zogjve të hapësirës plotë ngjyra vezulluese,
Kur të na shohin të qeshim të kënaqur me atë pamje, unë e ti”.

Me gjithë rëndësinë e madhe që patën në jetën e Mevlanas, librat jetëshkrimorë pothuajse nuk na japin asgjë për të. Ka shumë mundësi që Shamsi i At-Tabrizit t’i përkishte sektit “al-mulamatia”, që ishte një sekt sufist, ku anëtarët e tij shfaqeshin në kundërshtim me atë që ishin në fakt dhe që e fshihnin në thellësinë e shpirtit të tyre. Ata hiqeshin sikur bënin vepra të dënueshme për të ngritur kundër vetvetes gjindjen. Kështu, At-Tabrizi nuk i kryente ritet fetare dhe as hezitonte të pinte verë; ai shante njerëzit nëpër sheshet kryesore haptazi, veprime këto që ishin karakteristikë e pasuesve të sektit të “al-mulamatia”.

 

Një lumë vjershash

 

Shamsi i At-Tabrizit e frymëzoi Mevlanan të krijonte një “Divan” të plotë kushtuar atij, por ai qëndron tërthorazi edhe pas krijimit të “Masnevive” të Xhelaledin Rumiut, një nga trashëgimitë më të mëdha në poezi që ishte krijuar ndonjëherë. Njëri prej nxënësve e nxiti profesorin e vet të krijonte një epope të gjatë, me qëllim që të harronte boshllëkun dhe të kalonte brengën dhe mërzinë që i shkaktoi zhdukja e Shamsit të At-Tabrizit, gjë që u pa me vend prej tij. Kështu ai iu përvesh punës. Lumi ujëplotë i muzës krijuese filloi vërshimin. Kur thurte poezi, dukej sikur poeti nuk ishte në vete dhe fliste në kllapi. Deklamimi i vargjeve nga ana e tij u ngjante tingujve muzikorë. Rrotull tij qëndronin nxënësit dhe simpatizantët, të cilët mbanin shënim gjithçka recitonte ai. Kur lodhej, ngrihej nga vendi ku ishte dhe fillonte t’i shkonte rrotull një shtylle, ndërkohë që vargjet vazhdonin t’i rridhnin si lumë nga goja. Kjo gjendje vazhdonte derisa i binte të fikët nga lodhja. Ai e vazhdoi këtë punë për vite të tëra. Përfundimi qenë gjashtë vëllimet e mëdhenj, që përfshijnë 26 mijë vargje në poezi. Në parathënien arabisht, që e pati shkruar vetë autori, thuhet:
“Ky libër është shkruar në masnavi dhe është rrënja e rrënjëve të rrënjëve të fesë për zbulimin e të fshehtave të zbritura dhe të bindjes ndaj tyre. Ai është urdhër i Zotit të Madh, është ligji i Zotit të Ndrituar dhe provë e Zotit Fitimtar. Njëlloj si drita e tij, është fole ku vihet llampa që ndriçon me dritën e agimeve; është shpirti i shpirtërave, që kanë sy dhe veshë, ku të drejtët dhe të zotët hanë dhe pinë dhe të lirët gëzojnë dhe këndojnë; është si Nili i Egjiptit – shuarës i etjes për të duruarit dhe smirë për dinastinë e faraonëve të pafe”.

“Masnavitë” përbëhen prej një numri të madh tregimesh, që poeti i rrëfen në formë simbolike, duke pasur si dëshmitar Kur’anin e shenjtë dhe tregimet profetike, bazuar në mençurinë dhe në fjalët e urta të të parëve. Pavarësisht se burimi i shumë prej këtyre tregimeve është i njohur, se motivet e tyre kanë qenë trajtuar edhe nga poetë e dijetarë të tjerë para tij, ato, në veprën e Mevlanas, duket sikur tregohen për herë të parë për shkak të mënyrës së mrekullueshme të paraqitjes së tyre. Në këtë vepër madhore u shfaq shumë qartë kultura e gjerë e poetit dhe aftësia e tij për ta investuar këtë kulturë bashkë me elementët islamikë, duke i ndërthurur ato në një shkallë të barabartë, pavarësisht nga forma filozofike dhe didaktike që mbisundon në disa tregime. Por kjo asgjë nuk e cënon poetikën dhe gjuhën e tyre valëzuese, që është një cilësi tjetër dalluese e poetëve persianë.

Ndër çështjet më të rëndësishme që trajtohet në “Masnavitë” është ajo e njeriut, e origjinës së tij qiellore dhe e dashurisë së tij të përhershme ndaj kësaj origjine, njëlloj siç ka mall fyelli për degën e pemës nga e cila është prerë. Poeti e hap veprën e vet epokale me një tregim mbi fyellin dhe meloditë e tij melankolike, që këtu simbolizon shpirtin dhe përmallimin e tij ndaj origjinës:

“Dëgjoj fyellin se si tregon historitë e tij,
Ai ankohet për dhimbjen e ndarjes duke thënë:
“Qëkur unë u këputa nga pema e pyllit,
Njerëzit, burra e gra, qajnë për vajtimin tim.
Unë i bëj thirrje gjoksit të copëtuar nga ndarja,
Derisa t’i shpjegoj atij dhimbjen e ndarjes dhe mallin,
Çdo njeri që banon larg rrënjës së vet,
Vazhdon të kërkojë kohën dhe ndarjen.
Vajtoj në çdo kuvend e mbledhje,
U bëra bashkudhëtar i të pafatëve dhe i të lumturve,
Çdo njeri kujtoi se u bë shok,
Por asnjëri nuk ka gërmuar në brendësinë time për të pare sekretet e mia…’
Zëri i këtij fyelli është zjarr, jo kapricio.
Nuk ka kush t’ia ndizte në zemrën e tij një zjarr si ky.
Ky zjarr, që ka pushtuar fyellin, është zjarr’ i dashurisë”.

Tregimi rreth fyellit na çon menjëherë tek muzika, të cilën Mevlana e kishte shumë për dëshirë, dhe e cila përshkonte tërë poezitë e tij. Ai vetë luante në më shumë se një vegël muzikore. Edhe kur ua diktonte poezitë e tij pasuesve të vet gjatë takimeve të dëgjimit, ai i binte ndonjë vegle muzikore. Prandaj nuk është për t’u çuditur pse ai e dashuronte aq shumë muzikën në eksperiencën e tij shpirtërore dhe as që duhet habitur kur ai e krahason atë me fëshfëritjen e derës së parajsës kur hapet në të dy kanatet.

 

Mevlana: simbolika e kërcimit dhe e dëgjimit

 

Xhelaledin Ar-Rumiu nuk ishte i pari që futi dëgjimin e poezive në rrethet e kujtesës, por ai e kremtonte një gjë të tillë në një mënyrë shumë më origjinale. I pari që organizoi rrethe të tilla, në formën që njihen edhe në kohën tonë, ishte djali tij Sulltan Veled. Në kohën e tij Konia u bë qendër ku u ngritën shumë teqe (qoshe), megjithëse të tilla ishin ngritur edhe në disa qytete të tjera.

Mevlevijtë (përqafuesit e tarikatit “mevlevi”) kishin nderin t’i vishnin shpatën Sulltanit kur ky ulej në fron, fakt ky që tregon vendin e lartë që zinte ky tarikat në qarqet sunduese dhe në gjindje. Shumë princër dhe sundimtarë iu bashkuan atij. “Mevlevia” vazhdoi të mbetej objekt respekti dhe vlerësimi gjatë gjithë sundimit osman, derisa e hoqi Qemal Ataturku në vitin 1926, duke mbyllur të gjitha teqetë në Turqi. Si pasojë, teqeja e Halepit u kthye në kryeteqe dhe bashkonte rreth vetes të gjitha teqetë e tjera.

Mevlevia mbështetet në tre komponentë baze: muzikën, kërcimin dhe deklamimin e poezive dhe pikërisht të poezive të krijuesit të tarikatit – Mevlana Xhelaledin Ar-Rumiut. Ndikimi i kësaj rruge i kapërceu kufijtë e rretheve sufiste, për të përfshirë arte të tjera, si letërsinë, pikturën dhe format e shkrimit. Për këtë dëshmon numri i madh i poetëve persianë e turq, nga ata që ndoqën shembullin e Mevlanas në lirikat e tij, si dhe thesaret dhe dorëshkrimet e rralla, midis të cilave edhe dorëshkrimi i parë i “Masnavive”, që dispononte miniatura të mrekullueshme dhe zbukurime me flori, që ishin ekspozuar nëpër biblioteka dhe muzeume, përfshirë edhe muzeun e Konias.

Rrethet e dëgjimit, përfshirë edhe ato të kërcimit (“semasë”), ishin një eksperiencë e përgjithshme dhe rrugë për të mbërritur tek e vërteta, domethënë tek Zoti. Për këtë ka folur vetë Xhelaledin Ar-Rumiu, duke thënë: “Ekzistojnë rrugë të shumta që të shpien tek Zoti. Unë zgjodha rrugën e kërcimit dhe të muzikës”. Po ashtu, i ndikuar nga muzika, ai është shprehur se “në tingujt e muzikës fshihet një sekret që, nëse do ta zbuloja, atëherë do të tronditej bota”. Pastaj, duke folur për rababan-in (vegël muzikore e ngjashme me lahutën), ai shton: “Ajo s’është tjetër veçse një tel i tharë, një dru i tharë dhe një lëkurë e tharë, por prej saj del një zë i dashur”.

Vallja rrotull, që kërcenin dervishët dhe që ndryshe quhej edhe “rrotullorja e dervishëve”, simbolizon rrotullimin në hapësirën e gjerë dhe lëvizjen e çdo qenieje në natyrë. Mbrëmjet e dëgjimit të poezive zhvilloheshin si më poshtë: futeshin kërcimtarët në pistën e vallëzimit, duke mbajtur një rrobë të bardhë si shenjë të qefinit; mbështilleshin me dolloma të zezë – shenjë kjo e varrit – dhe në kokë mbanin kapuçonë të gjatë prej shajaku, që simbolizonin gurët e varrit. Pas tyre futej shejhu, që përfaqësonte ndërmjetësin midis tokës dhe qiellit. Pasi përshëneste, ai ulej mbi një sixhade të kuqe, që simbolizonte dritën e diellit në perëndim, duke lëshuar rrezet e fundit mbi qytetin Konia ditën e vdekjes së Mevlanas. Pastaj këngëtarët fillonin të këndonin panegjerika dhe të recitonin pjesë të zgjedhura nga poezitë e Xhelaledin Ar-Rumiut. Ndërkohë afrohen dervishët ngadalë dhe shkojnë rrotull tre herë rreth sixhadesë së kuqe. Tri rrotullimet tregojnë tre etapat që afrojnë besimtarin me Zotin, që janë: rruga e dijes apo e sheriatit, rruga e kuptimit, d.m.th. e njohjes së anës së brendshme të padukshme, dhe rruga e njohjes së të vërtetës dhe e bashkimit me Zotin. Në fund të rrotullimit të tretë shejhu zë vendin e vet në sixhade, dervishët heqin dollomatë e tyre të zeza për të dalë me rroba të bardha, sikur çlirohen nga trupi i tyre – material për të rilindur rishtazi. Në këtë moment shejhu u lejon atyre të kërcejnë dhe ata ia nisin duke shkuar rrotull ngadalë. Krahët i zgjasin sikur të ishin flatra: dora e djathtë me shputën nga qielli dhe dora e majtë me shputën nga toka. Kjo lëvizje do të thotë se dervishi merr fuqi jetësore nga qielli për t’ia dhuruar atë tokës gjatë një operacioni alkimist, sekretet e të cilit i zotëron vetëm ai vetë. Kur fillon rrotullimi i tretë, në rreth futet edhe shejhu për të kryer vallëzimin e tij. Ritmi i veglave muzikore bëhet më i shpejtë. Shejhu fillon të rrotullohet në qendër të rrethit dhe duket sikur personifikon diellin dhe rrezet e tij. Ky moment konsiderohet si momenti i materializimit ekstrem dhe i bashkimit me absoluten. Kur shejhu mbaron kërcimin dhe kthehet në vendin e vet, ndalojnë veglat muzikore dhe fillojnë recituesit të këndojnë sure nga Kur’ani, duke njoftuar kështu se kuvendi i dëgjimit ka mbaruar. Vallëzimi në rrethet e dëgjimit nga fillimi në fund synon çlirimin e trupit dhe shkëputjen nga vargonjtë e materies, aq sa valltari, i cili rrotullohet rreth vevetes, bëhet pika dhe rrethi njëjkohësisht, dmth, bëhet boshti i tokës. Nëpërmjet tij realizohet takimi i qiellit me tokën, duke e paraqitur lëvizjen e tyre si dëgjim i këtij takimi. Kjo situate s’është tjetër veçse një pasqyrë e gjërë e lëvizjes së gjithësisë së dukshme dhe të padukshme. Ndërsa muzika, që e shoqëron, simbolizon harmoninë që ekziston në hapësirë, ku gjithçka zhvillohet sipas një regjimi shumë mirë të përcaktuar, që përbën provën më të qartë e bindëse të unikalitetit te krijuesit. Është shkruar shumë për Mevlanan, por, me gjithë këtë volum të madh shkrimesh dhe numrin e madh të shpjegimeve dhe të studimeve që kanë trajtuar ndikimin e tyre, sidomos të “Masnavive”, veprat e tij mbeten një fortesë e përjetshme, që na tërheq dhe intrigon për t’iu kthyer rishtazi e rishtazi në kërkim të botës së tyre mahnitëse, me shpresë se do të zbulojmë një sekret që nuk e ka treguar apo do të zgjidhim një enigmë, të cilën e ka mbajtur të fshehur edhe për njerëzit më të afërt të tij… Xhelaledin Rumiu na ka lënë një pasuri të tillë njohjesh dhe dijesh shpirtërore, që do vazhdojnë t’i intrigojnë kërkuesit e të vërtetës për të sonduar në thellësitë dhe skutat e saj me shpresë për të zbuluar thesare të reja. S’është për t’u habitur aspak që veprat e tij janë shkruar në poezi. Eksperienca e tij e thellë shpirtërore nuk mund të shprehej vetëm se nëpërmjet poezisë. Ndërkohë duhet thënë se trashëgimia e tij në prozë nuk e ka as sasinë, as nivelin dhe as vlerën që e kanë veprat e tij në poezi. Më i rëndësishmi ndër prozat e tij është libri “Fih me fih”, ku janë përfshirë mësimet që ua jepte studentëve të vetë dhe përgjigje për pyetje që i bëheshin. Dy veprat e tjera në prozë janë: “Mexhelis As-Saba” (“Shtatë kuvendet”), e cila përbëhet nga fjalime dhe mësime fetare, pa ndonjë gjë të re, si dhe një përmbledhje letrash drejtuar të afërmve dhe miqve të tij. Këto tre libra u mblodhën pas vdekjes së tij…

U përpoqëm në këtë parashtrim të shkurtër të jetës dhe veprës së Xhelaledin Ar-Rumiut të paraqitnim, në një këndvështrim të ri, anë të ndryshme të praktikës së tij shpirtërore dhe të trashëgimisë së tij letrare, me qëllim që të njihnim me to ata lexues që nuk kanë pas mundësinë ta lexonin këtë trashëgimi dhe as të njihnin biografine e krijuesit të saj. Kjo është më e shumta që mund të jepnim në një përmbledhje si kjo, sepse, sado të përpiqemi, nuk mund t’i qëndrojmë besnik asaj që ka thënë Abdurahman Al-Xhamiu (1414-1492), që është i fundmi i poetëve klasikë persianë: “Nuk qe profet, por ai na solli Librin”.

Me “libër” këtu kihet parasysh padyshim vepra “Masnavi”.

 

Përktheu: Sulejman TOMÇINI

  1. Ende pa komente.
  1. No trackbacks yet.

Shkruani një koment

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s

Këtë e pëlqejnë %d blogues: