Kreu > Iranologji > Saadiu dhe Gjylistani

Saadiu dhe Gjylistani

SAADIU DHE GJYLISTANI

Gjylistani dhe Bostani

Gjylistani dhe Bostani

Përmbajtja e artikullit:

 

» Saadiu – Poet iranian

» Gjylistani – Trëndafilat e humanizmit

» Gjylistani – Pjesë të zgjedhura

 

Saadiu – Poet iranian


Saadiu, emri i vërtetë i të cilit është Muslih-Uddine, ose, më i plotë, Mucharrif-Uddine Ben Muslih-Uddine, është një nga poetët më të mëdhenj didaktikë të Iranit, shkrimtar persian me popullaritet të jashtzakonshëm. Është lindur aty nga fundi i shekullit XII në Shiraz, atë kohë qyteti iranian më i begatshëm, krahas Isfahanit. Akoma fëmijë, mbetet pa babë, por shpejt e merr nën mbrojtje Saad Ben Zengui, atabak i Farsit, që e çoi në akademinë e famshme Medrese Nizamije, në Bagdad.

Saadiu do të ruante nga fëmijëria e tij jetime kujtime të hidhura, që mbushën më vonë faqe të tëra të veprës së tij. Me respekt vërtet prekës, ai thërret vazhdimisht ndër mend kujtimin e prindëve të tij, si një gurrë të pashtershme të dashurisë birësore, duke treguar kurdoherë se ndihej borxhli i përjetshëm ndaj tyre: 

E ëmbla hije hijeshoft’ gjithmonë ballët e bonjakut të gjorë!
Kurrë plagë mos marrt’ e lule i bëft’ ferra, që i rri mbi kok’ kuror’!
A gjeni dot njeri ta dijë, pse është jetimi kaq i mjerë?
A mund një lule rrënjë-dalë, që gjeth’ dhe gonxhe prapë të nxjerrë?
Mos e mbaj kurrë të vogëlin tënd në krahë e gjoks të përqafuar,
Kur një bonjak të gjendet pranë, shpirtvrarë, mjeran e i trishtuar!
Kush mund t’ia thajë me puthje lotin, ta ledhatojë kur fshan e qan?
Kush paqen mund t’ia kthejë kur grindet, kur këmbët ngul e fatin shan?
Çdo perlë loti, që rrëshqet mbi dhé, dhe poshtë i bie që nga sytë,
Vreros këdo që zemër ka, tund Tokë e qiej që nga themelitë!


……………………….. 

E di çdo gjë që heq jetim’ i shkretë, sa herë që zemra dhemb e qan:
Se edhe vetë i vogël qesh’, kur prindët ikën, në Parajs’ më vanë.
Një herë ish dikush, që veç një gjemb i hoq’ jetimit që nga këmba,
Në gjum’ u dilte njerëzve sa flinin edhe u shfaqej nëpër ëndrra,
Tek rrij’ në Éden, endej mes lulesh, i lumtur shumë dhe i gëzuar,
E thoshte shend e verë: “Shihni ç’më dha Zoti, qoft’ i Madhëruar!”
I thosh njerëzia: “Pse?” “Vetëm sepse hoqa një gjemb të bekuar!”



Ndodhej ende në Bagdad, që ishte prej pesë shekujsh qendra më e rëndësishme e kulturës islame, kur fama e tij letrare u përhap deri në Kachgar, në Turkestan, që poeti e vizitoi në moshën 25 vjeçare.
Ndërkohë, për respekt të Saad-it, mbrojtësit e nunit të tij, e për t’i dëshmuar mirënjohjen e tij të madhe, nisi të përdorte emrin Saadi, të cilin, siç do ta thoshte edhe vetë më vonë, do ta bënte të shqiptohej me nderim në çdo skaj të botës. Në këtë mënyrë, emri Saadi, që do të thotë ‘fatbardhësi’, do të shfaqej këtej e tutje në vargjet e fundit të poezive të tij, në vazhdim të një tradite të hershme poetike. Ky zakon origjinal i nënshkrimit të veprës, që mbahet ende gjallë në Lindje, është i huaj për letërsinë perndimore, me ndonjë përjashtim të rrallë, si në rastin e poetit englez Cowley.

Pasi përvetësoi mirë të gjitha disiplinat dogmatike të fesë islame, Saadiu u përqendrua në fillim në filozofinë praktike, pastaj iu fut studimit të doktrinave idealiste të panteizmit sufi.

Sigurisht, do të ishte përpjekje e kotë të mendohet se Saadiu dhe vepra e tij mund të futen brenda disa kufinjve të ngurtë. Si të gjithë gjenitë e asaj epoke të trazuar, ai provoi diçka nga gjithçka, duke u dhënë pas temave të shumta e duke rënë jo rrallë në kundërshtim me vetveten.

Xhamiu, edhe ai poet e sufi erudit, shikonte tek Saadiu lajmëtarin e sufizmit; pastaj kish të tjerë që e qortonin për “oportunizëm”, siç do të quhej në ditët tona paqëndrueshmëria e tij.

Saadiun e kanë cilësuar shërbëtor të verbër të mbretërve, por ka shumë studjues të tjerë që e paraqitin si njeri “gjaknxehtë”, që nuk kishte pikë respekti për të mëdhenjtë, emirët dhe të pushtetshmit.

Shumë nga përkthyesit e tij në Perëndim e kanë parë të udhës t’i heqin e interpretojnë një numër shkrimesh të tij, nga frika mos cenonin moralin publik. Herbelot, për shembull, ka transformuar disa ngjarje të jetës së Saadiut në librin e tij “Biblioteka Orientale”, për t’i bërë të pranueshme për shijet europiane.

Saadiun e adhuronin si asket, por jo rrallë e përçmonin si partizan të qejfeve e të jetës së shthurur. Disa nxirrnin në dukje përulësinë e tij, të tjerët krenarinë e tij!

E, megjithatë, të gjithë kundërshtarët e tij, që i vazhdojnë edhe sot e kësaj dite kërkimet dhe zbulimet e tyre, kanë qenë dhe janë të një mendjeje për shumë çështje: Saadiu është një mendimtar i madh dhe një poet akoma më i madh. Ai është humanist në kuptimin më të thellë të kësaj fjale.

Saadiu mbahet si njeri me njohuri enciklopedike të një hapësire të habitshme për kohën kur jetoi. Engelbert Kömpfer, që vizitoi Shirazin më 1686, shkruan: “Ai njihte Egjiptin e Italinë dhe ishte mjaft i thelluar në gjuhët lindore. Veç kësaj, kishte studiuar me kujdesin më të madh gjuhët latine dhe veprat e Senekës!”

Rezultat i këtij formimi është fakti që Saadiu i evokon shpesh herë në veprat e tij Platonin dhe figurat e tjera të mëdha të filozofisë perndimore.

Ndërkaq studimet, kërkimet dhe meditimet nuk e pengojnë në vrojtimin e vëmendshëm të botës reale si dhe në përfshirjen aktive në ngjarje që do t’i linin gjurmë të thella në jetë e në vepër.

Kështu, pas kthimit nga një prej udhëtimeve të tij në Damask, bëhet dëshmitar i pushtimit të përgjakshëm mongol, i rrënimit të qyteteve dhe çfronëzimit të nunit të tij, governatorit Saad. I tronditur thellësisht nga gjendja e mjeruar e Persisë, Saadiu lë Shirazin. Pikërisht ky moment shënon fillimin e një faze të dytë të jetës së tij: Periudhën e udhëtimeve.

Duke kaluar nëpër Belkh, Ghazni e Panxhab, ai arrin në Gujarat, në brigjet perndimore të të cilit viziton tempullin e famshëm të Sivas. Pasi qëndron një periudhe të gjatë në Delhi, ku mëson dhe indishten, niset për në Jemen. I dëshpëruar shumë nga lajmet që i vinin nga atdheu, i dërrmuar nga pikëllimi për humbjen e një fëmije që e adhuronte, Saadiu niset për një ekspeditë në Abisini dhe bën pelegrinazh në Mekë e Medinë. Pastaj rikthehet në Siri, tashmë sheikh i famshëm, dhe kalon një kohë të gjatë në Damask, ku kishte banuar dhe më parë. Në Damask e Baalbek, Saadiu i shton famës së tij letrare namin e oratorit të katedrave të dorës së parë.

Modelet e finesave shpirtërore të Saadiut burojnë nga principet e famshme të karakterit të përkohshëm të jetës njerëzore, nga besimi tek Zoti e frika prej Tij, nga Dashuria e Zotit, nga besimi në rikthimin tek Zoti dhe mundësia e njohjes dhe e kërkimit të Tij. I lodhur nga Damasku, shkon në një shkretëtirë, pranë Jerusalemit, ku bën jetën e vetmuar të endacakut, deri sa një ditë e kap një grup ushtarësh frankë, që e çojnë në Tripoli, ku e dënojnë me punë të detyruar për hapjen e transheve të fortesës. Pasi vuan mundime të papërshkrueshme, lirohet nga një mik i pasur nga Halebi (Alepo), që paguan çmimin e caktuar për të dhe i jep edhe të bijën për grua.

Por Saadiu nuk shquhet fare për jetë bashkëshortore, sidomos kur ka për shoqe jete një nevrike, prandaj riniset për udhëtim. Në fillim endet në Afrikën e Veriut, pastaj i bie kryq e tërthor Azisë së Vogël dhe vendeve fqinje me të.

Jeta familiare e Saadiut nuk para njihet mirë. Pas dy martesave fatkeqe dhe humbjes së një vajze që e adhuronte, që në moshë të njomë, duket se Saadiu heq dorë përfundimisht nga përpjekjet për të patur një familie të tijën. Në këtë pikëpamje, ky qëndrim i tij nuk e dallon nga Ciceroni, i cili, pas largimit të Tulias, u përgjigjej këshillave për t’u rimartuar: “Simul amare et sapere…!”

Gjithmonë mund të gjesh në veprat e Saadiut një buzëqeshje të hidhur, të fshehur në një shprehje tallëse, sa herë që flet për femrën si një bashkëshorte.

Ndoshta është pikërisht ky konceptim që i ka ushqyer vazhdimisht poetit prirjen e një jete asketike, endacake dhe prej pelegrini të përjetshëm. Asketizmi i tij të sjell ndër mend atë të budistëve, që është një mënyrë të jetuari kryesisht me lëmosha!

Në Shiraz Saadiu kthehet në moshë tepër të thyer. Tani është një plak, të cilin e njeh dhe e nderon bota mbarë. Poemat e tij kalojnë gojë më gojë.

Vendin e gjen në qetësi, prandaj do të shprehej: “Tigrat e kishin lënë instiktin e tyre prej tigri”. Në fuqi kishte ardhur biri i mbrojtësit e nunit të tij, Saadit. Kështu, poeti zë vend një herë e mirë dhe nuk largohet më, përveç rasteve të përsëritura të haxhillëkut në Mekë. Jetën që i mbetej, ia kushton poezisë dhe përsiatjeve të karakterit sufist.

Sipas Hamdollah Mostovfit, që shkruajti rreth dyzetë vjetë më vonë, Saadiu ka vdekur në Shiraz në vitin 691 të Hixhrit, që i përgjigjet vitit 1292 të kalendarit gregorian. Atë kohë poeti duhet të ketë qenë mbi 90 vjeç.

Përvoja e jashtzakonshme jetësore, që ky poet i madh kishte fituar në udhëtimet e veta, njohja e thellë e vendeve të ndryshme, që kishte vizituar, perceptimi intim i karakterit njerëzor, që buronte nga kritere të pastra morale dhe nga zgjuarsia e tij e lindur, bënë të mundur që Saadiu të shkruante dy kryevepra që e bënë të pavdekshëm: “Bostani” (1257) dhe “Gjylistani” (1258), që të dyja kushtuar Abu Bakrit, governatorit qeverisës.

E para prej tyre njihet edhe me emrin “Saadi Nameh”. Ajo përfaqëson një farë epopeje didaktike në dhjetë kapituj në vargje me ritëm të dyfishtë, ku trajtohen majat e çështjeve filozofike e fetare dhe ku mund të gjenden një mori maksimash morale.

E dyta është një vepër në prozë në tetë kapituj, që ndjek të njëjtat prirje, që ndërpritet nga vargje të shumta dhe që, njësoj si “Bostani”, ilustrohet nga tregime të shumta spirituale e nga histori të këndshme; Saadiu trajton në të pak a shumë të njëjtat tema të veprës së tij të mëparshme, megjithatë është ajo, pikërisht, që i jep popullaritet të madh “si në Perëndim, edhe në Lindje”, siç e kishte parashikuar vetë ai, për shkak të stilit të saj më të thjeshtë e të larmishëm, mësimeve tërheqëse, urtësisë praktike dhe batutave të mprehta.

Por, nëse cilësia përbën, në fund të fundit, një çështje të shijes, “Divani Saadi” ua kalon “Bostanit” e “Gjylistanit” shumë më tepër, të paktën si vëllim. Vepra të tjera më të vogla janë “Quasidaas Arabe”, “Quasidaas Persan” – pjesët panegjerike e didaktike; “Marethi” ose Elegjitë; “Mulammaafi” ose poemat e shkruara me alternime të vargjeve Arabe dhe Persiane; “Tarjrat” ose poemat refren; “Ghazalet’ ose odat; “Sahibijahet” e “Mukattaatet” ose aforizmat dhe epigramet morale; “Rubaijat” ose kuatrinat, dhe “Mufradatet” ose distikat.

Poezitë lirike të Saadiut nuk kanë e hijeshinë e natyrshme e sharmin melodioz të këngëve të Hafizit, as madhështinë e pushtetshme të himneve të shenjta të Xhelaludin Rumiut, por kjo s’e zbeh aspak thellësinë e patetikës së tyre. Ato janë dëshmi të një dashurie të flaktë për të vërtetën, të zhveshura nga çdo lloj frike, gjë që ndeshet rrallë në poezinë e Lindjes. Ndonëse u kushtohen njëri pas tjetrit shumicës së sundimtarëve të një kohe, kur dinastitë që drejtonin fatet e Persisë ndërronin në mënyrë të vazhdueshme, panegjeriket e Saadiut janë të lira nga servilizmi prej dallkaukësh, që karakterizon shfrimet e panegjerikëve dhe lajkatarëve orientalë.

Saadiu gëzonte një famë legjendare që kur ishte gjallë. Në Shiraz vinin njerëz që nga toka të largëta, për të marrë prej tij mendime dhe për t’i kërkuar bekimin, kurse sundimtarët i çonin emisarë, dhurata e flori për ta joshur në oborret e tyre. Një poet dhe filozof i madh i kohës, Emir Khosrov Dehlavi, i propozoi governatorit të Multanit, në Indi, që ta ftonte Saadiun për të shkuar e kaluar ca kohë në pronat e tij. 

Governatori i dhuroi sipërfaqe të mëdha tokash dhe urdhroi të ndërtohej një manastir posaçërisht për të. Por Saadiu ishte tepër plak, mbi tetëdhjetë vjeç, dhe e ndjente se fuqitë e linin dita-ditës. Për Saadiun thuhet se kishte frymëzim hyjnor. Në këtë pikë këmbëngul sidomos Movlana Hattifa, një autoritet i lartë fetar. Ka të tjerë që tregojnë se Saadiut i është shfaqur profeti Khezre e ia ka lagur buzët me ujë pavdekësie. Kurse Xhamiu, mjeshtri i madh sufi, thotë se Saadiu e ka prejardhjen nga Aliu, Imami i parë i shiitëve, dhëndërr dhe shok armësh i profetit Muhamed.

Të gjitha këto përpjekje për ta veshur me një aureolë figurën e poetit të madh didaktik të gjuhës persiane, mund ta shastisin disi një studjues perndimor. Në fakt, ka shumë nga ata që i marrin këto gjëra si realitete të provuara dhe i pasqyrojnë si të mirëqena në studimet e tyre. Orientalisti anglez Xheims Ross e kërkon me të drejtë burimin e këtyre miteve në konstitucionin shpirtëror të muslimanëve të atëhershëm, si dhe në edukatën e tyre fetare.

Por uji i pavdekësisë nuk është aspak legjendë. Ai ekziston dhe vërshon i bollshëm, duke përhapur freski të përjetshme në çdo rresht të Bostanit e të Gjylistanit.

Shtatë shekujt që kanë kaluar, s’kanë mundur ta errësojnë fare këtë vizion të tij; edhe pse ndërron veshje sipas shijes së atyre që e kanë studiuar veprën e tij qysh nga miniaturat e hershme të periudhës Safavide, kur e përshkruanin si vetmitar tipik, të thithur në libra, e deri në ditët e sotme, kur artisti Sadighi e shfaq kryelartë, miqësor, dashamirës dhe me një buzëqeshje tallëse prej filozofi e poeti, përpara të cilit bien vetvetiu të gjitha maskat!

Pikërisht një figurë si kjo rri ulur në një fron në një nga sheshet e Shirazit, ku ndodhet prej shekujsh edhe Mauzoleu me eshtrat e Sheikhut të madh të Shirazit! Së bashku me Hafizin, Saadiu mbetet dhurata më e madhe, që i ka dhënë kulturës iraniane ky qytet i pranverës së përjetshme.

Duke folur për këto dy figura, Kömpfer thotë: “Që të dy ata gëzojnë në Orient një famë të tillë, që s’mund të thuhet se ke një farë niveli kulturor, po të mos kesh lexuar veprat e tyre e të mos kesh përvetësuar urtësinë e tyre, për ta patur pastaj si kod rregullash në themel të jetës tënde të mëtejshme.”

Këtë respekt të njëzëshëm të popujve Saadiu e ka merituar duke krijuar me vetë jetën e tij një model të dinjitetit njerëzor.

Historia që vijon tregon mbase më bindshëm se çdo lloj legjende vizionin, karakteristikat, sjelljen dhe guximin e Saadiut: Duke u kthyer nga një prej pelegrinazheve të tij në Mekë, Saadiu kaloi nëpër Tabriz, atë kohë seli e mbretit Abakaan, kurse sot kryeqendër e provincës së Azerbaixhanit Iranian. Ishte me një grup besimtarësh, shokë të mirë udhëtimi, dhe do kishte dashur të vazhdonte rrugën së bashku me ta. Por në Tabriz kishte dy miq të dashur, vëllezërit Khajash Ul-ud-Dini e Shams-ud-Dini, që kishte dëshirë t’i takonte.

Ditën që vendosi t’u shkonte për vizitë, i shikon rastësisht të dy, duke shoqëruar mbretin Abakaan në një shëtitje me kalë. Mendoi të mos i shqetësonte në bisedën që po bënin me njeriun e shquar dhe u bë gati të ndërronte rrugë, por shoqëruesit e mbretit e panë, zbritën nga kuajt, iu afruan më këmbë, poqën ballin për dheu përpara këmbëve të poetit të madh, i puthën duar e këmbë, duke falnderuar Zotin për rastin e mirë e fatlum që u kishte dhënë, për të takuar përsëri babain e tyre të nderuar dhe nisën të qortonin veten, pse nuk ishin informuar qysh më parë për ardhjen e tij në Tabriz.

Mbreti Abakaan, dëshmitar i kësaj skene të çuditshme, nuk mundi ta fshihte habinë. “Si shpjegohet që kam kaq vjet që i njoh këta Khajahsët, e nuk më kanë shfaqur kurrë respekt të tillë, plot devocion e nderim! Kush mund të jetë ky plak?”
Ia bëri këtë pyetje Chams-ud-Dinit, buzëvarur dhe i pakënaqur.
-Oh, Madhëri, ai është ati ynë!- iu përgjigj ai.
-Ç’më thua kështu?- ia ktheu mbreti, përherë e më i çuditur. -Ju më keni folur shumë herë për babain tuaj, por ai ka vite që ka vdekur, apo jo!
-Është e vërtetë, Madhëri! Por ky është mjeshtri dhe babai ynë. Emri i Sheikhut të madh të Shirazit duhet të ketë arritur edhe në vëmendjen tuaj mbretërore. Ai është poet i shquar e i njohur në mbarë botën.
Atëhere Abakaani kërkoi që ta njihnin me Saadiun. Vëllezërit iu bindën urdhrit të tij. Pak ditë pas këtij takimi të parë, ata ia bënë të njohur mjeshtrit dëshirën e tij mbretërore. Por Saadiu u përpoq t’i shmangej ftesës së tyre: “Më kurseni nga këto ceremoni, në mundshi; i thoni që i kërkoj ndjesë!” Por vëllezërit ngulën këmbë shumë dhe u desh që Sheikhu të pranonte për t’u bërë qejfin. Pritja tek mbreti ishte madhështore. Kur poeti po bëhej gati të largohej, Abakaani i kërkoi përulësisht disa këshilla. Saadiu i tha në mënyrë të vetvetishme: “Kur të kalosh nga kjo botë në tjetrën, nuk merr dot gjë me vete, veç shpërblimit ose ndëshkimit; dhe kjo do të varet vetëm prej teje!”

Abakaani iu lut mikut t’ia shprehte në vargje këtë mendim. Poeti i madh i tha aty për aty: 

Në qoft’ një mbret bari për popullin e tij,
det i past’ të mirat, notoft’ në begati!
E, në s’ësht’ tjetër gjë, veç vrasës e tiran,
Në Ferr i vaftë shpirti, në zjarr e në katran!


Abakaani qau dhe e pyeti disa herë: “Po unë? Ç’jam unë? Bari apo tiran?” Por sa herë që e pyeste, Saadiu i përgjigjej: 

“Në qofsh bari, të shkon urim i parë,
Në qofsh tiran, pjekja të shkon në Zjarr!”


Gjylistani – Trëndafilat e humanizmit


Gjylistani ose Golestani, siç shqiptohet në persisht, mbetet vepra më njohur e Saadiut. Ajo përbëhet nga hyrja dhe tetë kapituj. Të gjithë iranianët e shkolluar dinë përmendësh fragmente të tëra të hyrjes, e cila ka një bukuri tepër fine, që rrallë herë mund të takohet në letërsinë iraniane. Sidoqoftë, ajo është unike në llojin e saj. Pikërisht në hyrje, poeti i madh tregon se si u konceptua dhe ndërtua “Kopshti i Trëndafilave”.

Ishte një mbrëmje pranvere. Saadiu mendonte i trishtur për pesëdhjetë vjetët e jetës që kishte shkuar. I dukej sikur ajo kishte qenë e padobishme, irreale, tamam si në një ëndërr; sikur gjithçka që kishte bërë, s’ishte gjë tjetër veçse një gjepur, dhe që do të bënte mirë që pjesën e jetës, që i mbetej, të mbyllej diku dhe ta qepte gojën një herë e mirë në vetminë e tij. E në këto e sipër, i vjen një mik i vjetër shtëpie, i cili mëson për vendimin e poetit dhe e breshëron me sharje e qortime. Si polemist i palodhur që ishte, Saadiu s’mundi t’i bënte ballë ngasjes për të hedhur argumente, kështu që dalin të dy bashkë. Natën e kalojnë në kopshtin e një miku të tyre, ku 

të ndera nga era nën pemët dalloi
tapete të thurur krejt me pendë palloi.
 

Në mëngjes miku i tij i vjetër shkon e këput një dorë lulesh. Atëhere Saadiu i thotë: “Këto lule morën fund; ato do vyshken së shpejti. Kopshtet e trëndafilave nuk janë të sigurt në natyrë. Por unë do mbjell një të tillë, të cilit s’do të mundë t’ia venitë bukurinë asnjë erë vjeshte!”
Në këtë hyrje, mu në fund, poeti jep datën e mbarimit të veprës: Viti 656 sipas Hixhrit, që i korrespondon vitit 1258 të kalendarit Gregorian.

Shtatë kapitujt e parë përmbajnë 180 histori të shkurtëra, nga të cilat njëra përbëhet vetëm nga dy rreshta; kapitulli i tetë është një përmbledhje prej 102 maksimash morale.

Gjylistani është vepra e Saadiut ku pasqyrohen ndoshta më qartë se kudo tjetër filozofia, arti dhe jeta e poetit: Pothuajse të gjitha historitë e treguara janë të jetuara. Por ajo është edhe një vepër e guximshme. Në një kohë kur mbretërit, emirët e atabakët ishin despotë të gjithëfuqishëm, që vendosnin për jetën e pasurinë e shtetasve të tyre, poeti i madh nuk ngurron të thotë: 

Pyeti një mbret shpirtzi një njeri të shenjtë: “Cila nga lutjet e ditës këshillohet më shumë për mua?” Shenjtori iu përgjigj: “E gjumit të pasdites.” Mbreti u habit: “Pse e gjumit të pasdites!” “Sepse ti s’mund t’i bësh keq njeriu vetëm kur bie në gjumë.” 

Pyeti një mbret një shenjtor: “A mendon për Ne ndonjëherë?” “Po,” iu përgjigj shenjtori. “Kur nuk mendoj më për Zotin!” 

Në atë epokë luftërash pa fund, kur disa kasta e shihnin vlerën e njerëzve të thjeshtë vetëm në aftësitë e tyre për të vrarë ose për t’u vrarë, Sadiu thërret: 

Një Zot i vetëm na ka bërë, të gjithë ne vim’ nga një burim,
Jemi të gjithë një trup i vetëm, asnjë nga shoku s’ka dallim.
Kur dhemb një vesh, sëmurë ësht’ tjetri; që të mos dhembë edhe ky,
Hidhi ilaç atij që vuan, shëndoshë t’i keshë që të dy.
 

O ti, që dhembj’ e tjetrit s’të drithëron dhe ty njësoj,
Nuk je njeri, po shtazë, ndryshon prej saj se flet me gojë.


Natyrisht Gjylistani nuk bën fjalë vetëm për mbretër. Kapituj të tërë i kushtohen rinisë, pleqërisë, sjelljes së njerëzve me njëri-tjetrin, si dhe historive të dervishëve – një sekt sufi, për të cilin Saadiu shfaq simpati të madhe.
Megjithatë, ajo që zotëron në çdo rast është dashuria për njerëzit e të varfërit, e shoqëruar me një farë mirënjohjeje për të privilegjuarit e kësaj bote, që u ndihmojnë të afërmve të tyre të vuajtur. Por poeti nuk i këshillon të varfërit që të bëjnë jetën e lypsarit e të atij që jeton vetëm me lëmoshë, përkundrazi: 

Më mirë shtërngo me duar hekur të përvëluar
Se t’ia shtrish zengjinit, lëmoshë për t’i kërkuar!
 

Në të njëjtën kohë, “Kopshti i Trëndafilave” është një dëshmi elokuente e humanizmit të Saadiut. Si në kapitullin ku flitet për sjelljen e mbretërve apo për dashurinë e rininë, edhe aty ku rrëfehet për jetën e dervishëve ose formulohen maksimat morale, poeti i madh nuk harron asnjë çast të vetëm qenien njerëzore. Ai, që në sajë të cilësive e të famës që kishte, i kishte të gjitha mundësitë të jetonte si një mbret në shoqëri të sundimtarëve, s’ngurron fare t’i bashkohet familjes së dervishëve, për t’u bërë vagabond endacak, për t’i rënë kryq e tërthor botës së mizerjes e për t’u ndenjur afër në radhë të parë fatkeqëve, varfanjakëve dhe të poshtëruarve. Ai, përpara të cilit ngriheshin gjith respekt tëgjithë sovranët, ndihet rehat vetëm kur ndodhet midis njerëzve të thjeshtë.

Por dashuria që ai ndjente për të ngjashmin me veten, nuk ia vishte sytë asnjë herë. Ai e lufton të keqen kudo që është, si tek emirët, edhe tek dervishët e tij të preferuar. Sepse as e mira dhe as e keqja nuk janë privilegje të ndonjë kaste të caktuar. Për Saadiun bota nuk është vetëm bardhë e zi, ajo ka nga pak nga të gjitha ngjyrat …

Prandaj, edhe pse manifeston simpatinë më të madhe për dervishët, ndodh që poeti t’i qortojë me forcën që vetëm ai e ka, për shfaqjet e hipokrizisë dhe zakonin e lypjes në sjelljet e tyre. Ai nuk lë rast pa treguar shembullin e mbretërve që udhëhiqen nga mirësia dhe dhembshuria ndaj njerëzve të thjeshtë, ndërkohë që shprehet hapur gjithandej kundër tiranisë despotike të emirëve. Me t’u gjendur përpara vuajtjeve njerëzore, Saadiu tregohet i palëkundur dhe i denoncon sundimtarët pa iu trembur syri njeri. Një tiran arab, që kishte shkuar në Damask për t’i kërkuar këshilla poetit, mori prej tij këtë paralajmërim: 

Dëgjo dhe hapi sytë mirë, kur zërin lart ngre njerëzia:
Jepi miletit gjithë ç’i takon, ktheja atë që është e tija,
Se vjen dhe vet edhe ta merr, ditën që bëhet drejtësia.

 

Gjylistani – Pjesë të zgjedhura


Hyrje: Pse e shkroi Saadiu Kopshtin e Trëndafilave?
Një natë po shkoja nëpër mend të kaluarën time; mendoja i trishtuar për orët e humbura të jetës; diamanti i lotëve që më rrodhën, ma çau tejpërtej veshjen stërrallore të zemrës. Pa dashur pëshpërita ca vargje, që përkonin me ndjenjat që më trazonin: 

Çdo çast tretet një grimcë jete në ajrí,
Pak prej saj më mbetet, këtë mirë e di.
O ti, që ëndërrove pesdhjet’ vjet me radh’,
Për shpirt tënd mendo, vdekja sa pa t’ ardhë!
Harram atij që ikën punët pa i bërë,
Që ende s’është gati kur thirret të na lërë!
I ëmbli gjumë mpirës shtegtarit në agim
Vendim’n ia vë në provë, për t’ nis’ një udhëtim!
Shumkush ka ëndërruar shtëpinë ta bëjë të ré,
Pastaj n’at’ botë ësht’ thirrur, të tijve pas ua le,
Këta, si prindt’ e tyre, do nisin prapë ndërtim,
E s’mbjellin çfarë do duan në jetën pa mbarim!
Kurrë nuk i hidhen sytë një zonje pa nder e pa besë,
Një e padenjë e me teka, zemrën në gji mund ta vdesë,
E meqë të mirë e të ligj do duhet shpejt të na lënë,
I lum’ do jetë vetëm ai, që veç virtut këtu ka nxënë!
Gjej vetë gëzim edhe shpresë, ende sa je rrugës për në varr,
Se tjetri vetëm veten sheh, dhe hallin kurrë s’ka për ta qarë.
Jeta nuk është gjë tjetër, vetëm dëborë në dit’ me diell,
Rrëké me ujra të pista, ku llambis fap! një cop’me qiell.
Në shkofsh ndonjëherë në treg me duart thatë, pa lekë në xhep
Do ikësh lakuriq prej tij dhe dot s’do blesh as bukë me qepë.
Në e korrç grurin që ke mbjellur kur është akoma vetëm bar,
Pas do t’i shkosh më vonë gjitonit, të mbledhç se ç’lë ai në arë.
 

Pasi u mendova një copë herë të gjatë për këto gjëra, vendosa të tërhiqesha prej botës, t’i ndërprisja lidhjet argëtuese, që më bashkonin me shoqërinë, të fshija nga kujtesa gjithë kotësitë e saj dhe këtej e tutje t’u shmangesha bisedave boshe. “Ç’fat i madh për atë që ia kanë prerë gjuhën e rri si vuv në një skutë! Dhe mjer’ ai që s’mund t’i mbajë në zap fjalët e tij”.

Pastaj më erdhi një mik, shok udhëtimesh e studimesh, dhe hyri në qelinë time me atë natyrshmërinë e tij të zakonshme; por, sado shakara bëri e shpalosi gjithë aftësitë e tij për të më bërë shoqëri, mbeta indiferent e ndenja i përhumbur në mejtimet e mia të trishta. I prekur nga ky qëndrim, ai më pa me një pamje të menduar, pastaj më tha: “Fol tani, që e ke mundësinë për t’u shprehur, or mik! Shprehe veten sot, se nesër, kur të të vijë engjëlli i vdekjes, do heshtësh vetë, edhe të mos duash!”

Një tjetër mik imi e sqaroi duke i treguar se si paskësha vendosur përfundimisht ta kaloja në soditje e heshtje pjesën e jetës që më kishte mbetur. Pastaj shtoi: “Është mirë që edhe ti ta respektosh heshtjen e tij, në qofsh i zoti. Ndryshe bën mirë të ikësh.”

Atëhere shoku im bëri këtë zotim: “Në emër të besimit tonë të lavdishëm e të miqësisë sonë të gjatë, zotohem të mos lëviz e të mos e gëzoj jetën time, përderisa miku im të mos më përgjigjet me lirshmërinë dhe çiltërsinë e tij të zakonshme. Është mizore të plagosësh zemrën e një miku dhe është fare kollaj t’i bësh dredha, gjoja se paske bërë një betim. Por s’ka njeri të mençur e të urtë që të pranojë që shpata e Aliut të ndryshket në mill e gjuha e Saadiut të ngjitet për qiellze.” 

Ç’i duhet gojës gjuha fshehur brenda, thuajm’, o njeri me mend!
Çelës për në zemër është, pasqyrë për ç’ke në shpirtin tënd.
Sa kohë që s’hap me të asgjë, nuk ka njeri që mund ta dijë,
Në ke thesar veç baltë e dhé, a perlë e ar që vetëm ndrijnë.
 

Sidoqë është e vërtetë që heshtja është e domosdoshme për të reflektuar, nuk është më pak e vërtetë që, kur është koha për të dhënë këshilla, më të mira janë fjalët e qarta. Dy hije mund ta vështirësojnë të kuptuarit e saktë të gjërave: Heshtja, kur është e nevojshme të flitet; dhe fjala, kur është e mira të heshtet.
Më në fund m’u desh të hiqja dorë nga heshtja dhe të pranoja që ishte vërtet mungesë e mirësjelljes, po të këmbëngulja e të mos i përgjigjesha miqësisë së një shoku, që kishte qenë vazhdimisht më i këndshmi e më i çiltëri i të gjithë miqve të mij. “Derisa u dashka të hahemi me njëri tjetrin, le ta nisë ai, ose ta zgjedhë vetë si të tërhiqet.”
E meqë s’bëja dot ndryshe, vendosa të flisja.
Nisëm kështu një shetitje të këndshme pranverore. Dimri trishtues ishte në të ikur e sapo kishte hyrë stina e bekuar e trëndafilave. 

Rrobet e blerta të trëndafiles të kujtonin
Veshje dasmorësh me stolira zbukuruar.
Prilli po na linte; anë e mbanë këndonin
Zogjtë sevdallinj, fshehur në lule e maskuar.
Mbi purpur të gonxhes bulza vese vezullonin,
Si buzë të lagta vashe, prej puthjes turbulluar.
 

Gjatë natës bisedova me një mik në një kopësht të freskët e çlodhës, plot gjelbërim që mpleksej e harlisej mbi kryet tona; rrugicat dukeshin si të veshura me kristal dhe degët përkundeshin nën peshën e frutave të panumërta: 

Gjithë dritë dredhojnë rrëketë nëpër bjeshkë e mriza,
Si hallka të prera zinxhiri.
Kubetë e blerta të pemëve përkund lehtë puhiza,
Nën tinguj misteriozë briri,
Me lule ngjyra-ngjyra dhe lastarë të njomë qëndisur
Dhe plot me fruta të çdo lloji.
Nën to, petalet shtron qilim një fllad i freskët, i harlisur,
Thurur me pendë prej palloi.
 

Agimi afroi dhe qejfit për të ndenjur ulur, palëvizur, po ia zinte vendin dalngadalë dëshira për t’u kthyer në shtëpi. Pashë mikuntim me krahët plot trandafila, hiacinthe, konisa dhe bazilike, tek po bëhej gati të nisej për në qytet. I thashë: “Ti e di mirë që lulet e kopshtit janë jetëshkurtëra. S’i zë dot besë kësaj kaçubje të gjelbëruar me trëndafila. Të diturit na thonë se ajo që është e përkohshme, nuk është e denjë për vëmendje.”

“Ç’të bësh tjetër?” ma ktheu miku. Unë vazhdova: “Për kënaqësi të atyre që dëgjojnë e shohin, unë mund të krijoj një “trëndafilishte” të atillë, që s’ka shtërngatë vjeshte që t’ia zhveshë burbuqet, as ndërrim stinësh që t’ia ndryshojë pranverën e saj të paqme.” 

Sa kohë rrëfen ku ndodhet ende një gonxh’ e bukur, erëmirë?
Një javë shum’-shum’, më pas do hidhet, se lule s’ësht’, ësht’ kalbësirë.
Në kopshtin tim s’vjen vdekja kurrë, në të ka gonxhe të çdo lloji,
Këput prej tij një trëndafil, në daç me ty për jetë të rrojë.
 

S’i kisha mbaruar mirë këto fjalë, kur ai i hodhi për toke të gjitha lulet që mbante dhe tha: “Njeriu i vërtetë i mban premtimet.”
Po atë ditë u shkruan dy kapituj, njëri për edukatën dhe tjetri për rregullat e zhvillimit të bisedës; mënyra e paraqitjes së tyre ishte e tillë që mund të frymëzonte shkrimtarët e të ushqente elokuencën e oratorëve.

Kur libri përfundoi, trëndafilat lulëzonin ende në kopësht.
Por unë vetë do ta quaja të përfunduar vetëm pasi e pritën mirë në Oborr dhe e vlerësoi vetë Princi – mbrojtësi i botës, refleksi i të Plotfuqishmit, rrezja e Hyjnisë mëshironjëse, thesari i kohëve, streha e besimit, fati triumfant, pishtari i fesë sonë të ndritshme, qenia më e lavdishme e njërëzimit, lavdia e drejtësisë, Saadi, biri i governatorit të fuqishëm, mbretit të gjithpushtetshëm, mbrojtësit të jetës së popullit, Sovranit të Arabisë e Persisë, monarkut të detit e të tokës, trashëgimtarit të fronit të Solomonit, Muzafar-ud-Din Abu Bekr Ben Saad Ben Zenguit, Zoti i Gjithëfuqishëm ndihmoftë dinastinë e babës e të birit dhe e shtoftë edhe më shumë madhështinë e tyre.” 

I
Kam dëgjuar të flitet për birin e një mbreti, i vogël në trup e me pamje aspak autoritare, ndërkohë që të vëllezërit e tij ishin të bukur e shtatlartë. Një ditë, babai i tij, mbreti, po e shikonte në mënyrë kritike e me përbuzje. Djali ishte mjaft i zgjuar. Ai e kuptoi se çfarë mendonte i ati dhe i tha: “O babë! Vlen më shumë një burrë trupvogël se sa një budalla shtatlartë; lartësia e trupit nuk është në çdo rast cilësia më me vlerë.” 

Qëngj i vogël ka mish të mirë,
Nga elefanti të vjen pështirë. 


Sinaj s’është mal i lartë, e di, të tjerët e kanë hijen më të rëndë
Po s’ka si Sinaj fisnik e madhështor, ku Zot’ i Lartë vuri këmbë.
Një djalë trupvogël, jo aq i bukur, por mjaft i pjekur dhe i urtë,
I tha një ditë një trashaluqi që e përqeshte se ish i shkurtër:
S’ka më të brishtë se kal’ i garës, po rend më shumë e shpejt se era,
Prandaj dhe çmojnë atë më shumë edhe përçmojnë një tufë me derra.


Babai buzëqeshi; edhe oborrtarët tundën kokën në shenjë miratimi, kurse dy djemtë e tjerë e ndien veten të poshtëruar. 

Kush nuk arrin ta kuptoj’ e njohë veten e tij,
Kurrë s’e di se ç’ka të mirë, as vesin ku i rri.
Arushë të lodhur e të përgjumur mund të ketë
Çdo zgavër peme, që duket bosh e krejt e shkretë.
 

Thuhet se ato kohë u vërsul një armik i tërbuar kundër këtij mbreti. U ngritën më këmbë ushtritë e të dyja anëve. I pari njeri që i hypi kalit e u turr në përleshje, ishte ai djali, për të cilin folëm më lart; ai thirri: 

S’ma nxin dot faqen kos’ e vdekjes, betejën ta braktis s’më bën dot.
Kokën lart e mbaj, ndonse të gjakosur, me shkëndi në sy, jo lotë.
Kush është burrë, mal i del armikut, zemrën ngré në grusht flamur.
Po kush shpinën kthen e merr arratinë, s’ka zemër në gjoks, ka gur.



Si tha këto fjalë, ai sulmoi kavalerinë e armikut dhe u kalli datën luftëtarëve të famshëm për trimëri. Kur erdhi përpara mbretit, u përkul, puthi dheun në shenjë përkushtimi dhe tha: “O ti që përbuze dukjen time, që s’dite të shquash vlera në një pamje të pakëndshme për sytë e tu! Shpresoj se tani e ke kuptuar që më i dobishëm mund të jetë ai kali i dobët, por luftarak, se sa bualli sa një mal, që mezi lëviz.”

Thuhet se kavaleria e armikut ishte e panumërt, kurse ajo e mbretit fare e paktë; një pjesë e kalorësve të mbretit mori arratinë, por pikërisht atë kohë, djaloshi lëshoi kushtrimin: “Guxim, trimat e mij! Këtu njihen burrat; përndryshe vishni rroba grashë!”

Të trimëruar nga këto fjalë, trupat u hodhën në sulm me radhë të shtërnguara. Thuhet se atë ditë u arrit fitorja e plotë mbi armikun. Mbreti ia mbuloi me të puthura sytë dhe fytyrën dhe e shtërngoi fort në krahët e tij. Që nga ajo ditë nisi të lidhej përherë e më shumë, deri sa më në fund, e caktoi princ trashëgimtar të fronit.

Kjo gjë nuk u pëlqeu dy djemve të tjerë të tij. Ata ia bënë benë të vëllait dhe një ditë i hodhën helm në ushqim. Por motra e tyre i pa që nga dritarja. Ajo trokiti lehtë në xham dhe djali e kuptoi në çast. Ai e largoi pjatën nga vetja dhe tha: “Do të ishte e pafalshme që të mirët të lejonin të vriteshin nga ca të ligj që duan t’i zënë vendin.” 

Dhe sikur feniksi një ditë të zhduket,
Nën krah të bufit s’do njeri të struket.
 

Për këtë ngjarje lajmëruan babain. Ai dërgoi të thërrisnin dy djemtë e tjerë dhe i qortoi siç e meritonin. Pastaj, për t’i paqësuar, e ndau mbretërinë në pjesë të barabarta, nga një për secilin; por midis tyre nuk pati më marrëveshje, sepse, siç thotë një fjalë e njohur, dhjetë dervishë mund të flenë mbi të njëjtin rrogoz, kurse dy mbretër nuk mund të merren dot vesh me njëri-tjetrin duke qenë në të njëjtën mbretëri. 

Kush është me Zotin, bukën e nxjerr me djers’ të ballit,
Një cop’ e mban vetë, tjetrën ia jep kujt është në pikë të hallit.
Por kur një mbret i merr një tjetri tërë një mbretëri,
S’ia merr se do t’ia lërë një tjetri një cop’ nga mbretëri e tij.
 

II.
Rrëfejnë historinë e një mbreti të Persisë, që e kishte rënduar shumë dorën e shtypjes mbi shtetasit dhe pasuritë e tyre. Ai zbatonte një regjim të pashembullt dhune e grabitjeje, që e detyroi popullin të ikte, duke marrë udhët e botës për t’iu shmangur peshës së tiranisë e për t’u shpëtuar haraçeve të tij. Pakësimi i popullsisë e i forcave prodhuese të shtetit çoi në shterimin e thesarit të mbretërisë, ndërkohë që në kufijtë e saj grumbulloheshin forca të shumta armike. 

Që ndihmë të marrim në çaste të vështira,
Duhet qenë i mirë dhe në kohë të mira;
Po s’je zemërgjerë dhe të lë në baltë,
Të ikën dhe skllavi, le t’i japësh mjaltë!
Por, në qofsh fisnik, bujar i vërtetë,
Një të huaj fare e bën mik për jetë.
 

Një ditë, po lexonin në prani të tij Shahnamenë, kapitujt që përshkruanin përmbysjen e mbretërisë së Zahakut dhe ardhjen e epokës së Feridunit.

Atë kohë, veziri i bëri mbretit këtë pyetje: “Si mund ta shpjegoni, Madhëri, që Feriduni, i cili nuk kishte as pasuri, as çifliqe dhe as ushtri, arriti të vinte në krye të një mbretërie?” Mbreti i tha: “Siç e di dhe ti, një masë njerëzish që ndiheshin të lidhur me të, u bashkuan përqark tij dhe e ndihmuan, deri sa mundi ta fitonte përsëri mbretërinë.”

Veziri i tha: “Atëhere, Madhëri, nëqoftëse është bashkimi i njerëzve, që lejon themelimin e një mbretërie, si shpjegohet që i keni shpërndarë e hallakatur njerëzit tuaj, po qe se keni dashur vërtet ta ruani mbretërinë?”

Atëhere mbreti e pyeti: “Çfarë duhet bërë t’i grumbulloj prapë shtetasit e mij e ta rigrupoj ushtrinë time?” Veziri iu përgjegj: “Është detyrë e mbretit të tregohet zemërgjerë e bujar, që populli të mblidhet përqark tij; një tjetër detyrë e tij është të jetë i mëshirshëm, që populli të ndihet i sigurtë e i mbrojtur nga pushteti dhe pasuria e tij; por, Madhëri, ju nuk keni as njërën, as tjetrën.” 

Nuk ka tiran të përparojë një popull, jo, s’mund!
Grigja që ruan ujku, një dit’ dó, që të marr’ fund!
Mbreti që njeh vetëm mjete dhunimi,
Varrin i hap vetes dhe mbretërimit.
 

Por këshilla e ministrit të mençur s’i shkonte për shtat humorit të mbretit e ai dha urdhër që ta mbyllnin përjetësisht në një qeli. Pak kohë më vonë disa të afërm të tij u rebeluan kundër mbretit dhe ngritën një ushtri. Turmat e njerëzve, që kishin vuajtur mizoritë dhe abuzimet e mbretit e që ishin detyruar të iknin nga vendi, u bashkuan me ta dhe u bënë mbështetje e fuqishme e tyre. S’kaloi shumë dhe ata e rrëzuan nga froni e i zunë vendin. 

Nuk ka sundimtar tiran të mos dridhet nga një frikë:
Kur do bëjë hasm për vdekje dhe mik’n e tij më besnik?

O mbret!
Trego mirësi e mëshirë, në je vërtet i urtë,
Të t’ jen’ të tër’ ushtarë e të jesh dhe vet i sigurtë.

Kisha vendosur t’i kushtoja një vit lutje profetit Jahja, që Zoti e bekoftë, në varrin e tij, në xhaminë e madhe të Damaskut! Ndërkohë erdhi fare papritur një nga princat Arabë, që kishte fituar famë të madhe për tiraninë e tij; kishte ardhur dhe ai për vizitë në varrin e Jahjait. Pasi u fal, i kërkoi bekimin dhe iu lut me përgjërim t’i plotësonte dëshirat. 

Robër të kësaj bote të pabesë janë,
Me pasanikë e me dervishë,
Vetëm lakmia njerinë e ndan,
Nga kush ka zgjedh të bëhet bishë.
 

Pastaj m’u drejtua mua me këto fjalë: “Besnik ndaj vendosmërisë bujare të dervishëve dhe ndaj zellit të tyre të sinqertë, besoj se do t’i bashkosh edhe ti lutjet e tua me të mijat, sepse kam arsye të trembem nga një armik i fuqishëm.” Unë i thashë: “Ji i mëshirshëm me shtetasit e tu të pafuqishëm, në do vërtet të jesh i mbrojtur nga kërcenimet e armiqve të tu.” 

Mëkat, që krah’ i fortë dhe dora e vendosur
Të dobtin torturojnë, e lënë zemërplagosur!
Kushdo që është mizor ndaj tjetrit që vajton,
A s’pret vet për një dorë, kur fati e rrëzon?
Kush do virtut të korrë, kur ves kudo ka mbjellë,
Kot veten sa gënjen, s’do ketë asgjë ç’të vjelë!
Dëgjo dhe hapi sytë mirë, kur zërin lart ngre njerëzia:
Jepi miletit gjithë ç’i takon, ktheja atë që është e tija,
Se vjen dhe vet edhe ta merr, ditën që bëhet drejtësia.
Një Zot i vetëm na ka bërë, të gjithë ne vim’ nga një burim,
Jemi të gjithë një trup i vetëm, asnjë nga shoku s’ka dallim.
Kur dhemb një vesh, sëmurë ësht’ tjetri; që të mos dhembë edhe ky,
Hidhi ilaç atij që vuan, shëndoshë t’i keshë që të dy.
O ti, që dhembj’ e tjetrit s’të drithëron dhe ty njësoj,
Njeri nuk je, po shtazë, ndryshon prej saj se flet me gojë.
 

IV
Një dervish jetonte në shkretëtirë i vetmuar. Ndodhi që pranë tij kaloi një mbret. E meqë gaz i brendshëm vlen jo më pak se një mbretëri, dervishi nuk e ngriti kokën fare. E meqë qenia sovrane nënkupton pompozitet e madhështi, mbreti mbeti i ofenduar dhe tha: “Këto turma lypsarësh të leckosur janë si shtazë të egra dhe nuk kanë hijeshi, as dinë të sillen.”

Veziri iu afrua dervishit dhe i tha: “O njeri fisnik! Pranë teje po kalon sovrani i të gjitha qenieve, ti pse nuk i bën asnjë nderim? Pse nuk e përmbush detyrën e bindjes ndaj tij?”
Dervishi iu përgjegj: “Shko e i thuaj tët zoti se ai mund të presë sjellje të mira e përunjësi nga ata që i lypin favore; thuaji, gjithashtu, që detyra e mbretit është t’i mbrojë njerëzit, e jo t’i bëjë shërbëtorë të tij.” 

Lavdi e një vendi rritet me atë të mbretit,
Sa herë që mbreti vepron si krah i miletit.
Nuk janë bërë delet çobanin të mbrojnë,
Sepse janë ato që t’i mbrojë kërkojnë.
Krenar bën sot dikë malli dhe paraja,
Një tjetër vajin zë, prej hallit fukaraja.
S’do shkojë shumë kohë dhe ky dhé i varrit
Do fsheh’ nën tufa bari kockat e krenarit.
Kur të jetë përmbushur fat’ i njerëzisë
S’do dallojë dot skllavi më prej Madhërisë.
Kush kish e kush s’kish, janë tashmë njëlloj,
Asnjë nis’ nga balta s’mundet t’i veçojë.


Këto fjalë i bënë mbretit përshtypje të thellë. Ai i tha dervishit: “Kërko ndonjë gjë prej meje.”
Dervishi iu përgjegj: “Dëshiroj të mos më shqetësosh më.”
Atëhere mbreti iu lut: “Më bëj një favor e më jep një këshillë.”
Dervishi i tha: “Ruaji gjërat e mira të kësaj jete sa kohë i ke në dorë”.

V
Më kujtohet se si gjatë viteve të para të rinisë kam qenë frymëzuar nga një zell i tepruar fetar dhe se si i përmbushja me saktësinë më të madhe detyrimet e adhurimit e agjërimit. Një ditë po rrija pranë tim eti, Mëshira e Zotit qoftë me të; gjatë gjithë natës nuk mbylla fare sy, por shikoja Kuranin që mbaja hapur mbi gjunjë, ndërkohë që rreth e rrotull nesh e gjithë bota kishte rënë në një gjumë të thellë. I thashë babait: “Asnjë nga këta njerëz s’e ngre kokën për t’iu falur Zotit e për të thënë lutjet; të gjithë kanë rënë në gjumë të thellë, sa duket sikur kanë vdekur fare”.

Babai m’u përgjegj: “Shpirti im, do ishte mirë të flije dhe ti, në vend që të rrish e gjykosh të tjerët kaq ashpër.” 

Arrogant është çdo njeri që veç me veten mjaftohet
E tutje saj s’sheh më gjë tjetër, sepse çdo gjë err’sohet.
Por nëse një i tillë do mund të shih’ me Sy të Zotit,
Do ta kuptoj’ shumë shpejt që ësht’ një hiç në fund të kotit!


VI
Një mbret pyeti një njeri të shenjtë: “A mendoni ndonjëherë për Ne?” Njeriu i shenjtë iu përgjegj: “Po. Kur nuk mendoj më për Zotin e Gjithëfuqishëm.” 

Kur Zoti mbyllur derën ka,
Ikën njeriu udhëve pa fund,
Por nëse portën hapur mba,
Pse duhet shkuar tjetërkund?


VII
Një pelegrin i zhveshur kokë e këmbë, erdh’ e u bashkua me karvanin tonë që nisej nga Kufa drejt Hixhazit. E pashë e vura re që s’kishte marrë me vete asgjë që mund t’i duhej për një udhëtim kaq të vështirë; po prapë ecte i gëzuar dhe këndonte trimërisht: 

Nuk kam devé, as pelë, që të ecë ajo për mua.
As mushkë nuk jam, ndryshe do isha dhe unë ngarkuar.
Askush s’pret nga unë të jetë i mbrojtur, as përkujdes,
As unë s’i dua gjë njeriu, veç kështu të jes e vdes.
Dhe pse këndoj, pa halle s’jam, por mendjen fare nuk e vras!
Kam pas’ dhe dit’ të bardha, plot! po krenar s’jam, kan’ mbetur pas …
Udhëve të botës të endem i lirë – vetëm kaq dua,
Andaj pëlqej të rri mënjan’, me Zotin vetëm e me mua.
 

Një pasanik hipur mbi një devé i tha: “O dervish, po ti ku shkon kështu? Kthehu prapa sa ke kohë, ndryshe do vdesësh me gazep.”
Dervishi nuk ia vuri fare veshin, po u fut në shkretëtirë duke ecur më këmbë.
Kur arritëm në plantacionin e palmave Mahmud, fati goditi dhe pasaniku vdiq. Dervishi iu afrua arkivolit të tij dhe tha: “Unë nuk vdiqa, me gjithë udhën e vështirë, kurse ti dhe shpirt mbi shpinë të gamiles”. 

Gjith’ natën njëri kishte qarë, se mikun kish sëmurë,
deri më të gdhirë, në mëngjes.
Por ish ai që vdiq më parë, dhe miku u bë mirë,
sa e përcolli në varrezë!
Sa kuaj garash këmbëshpejtë rrugës janë rrëzuar
E sa gomerë çalamanë në fund të saj arrijnë ngarkuar!
Sa burra trima luftëtarë janë kallë e kalbur nënë dhé
E sa të tjerë mezi shpëtuan, por sot shëndoshë, ja ku i ke!


VIII
Kam dëgjuar për një dervish që ishte jashtzakonisht i varfër. Ai i arnonte herë pas here veshjet e tij të leckosura dhe ngushëllohej duke thënë: 

Më lehtë është veshur keq e barkun thatë nga varfëria,
Se zemër – nxirë e paqe – prishur nga ambicja e lakmia.


Dikush i tha: “Pa përpiqu një çikë. Këtu në qytet është një pasanik shumë i përkushtuar, që u ndihmon njerëzve të shenjtë e të vetmuar; bujaria e tij është e pakufishme. Po ta mësojë gjendjen tënde, do ishte i lumtur nëse do ta lehtësonte jetën sadopak.”
Dervishi iu përgjegj: “Hesht! Më mirë të vdes në mizerje, se t’ia zbuloj varfërinë time një tjetri.” Dhe, siç thonë: 

Më mirë arno prapë shallvaret e tua,
Se veshjen t’ia marrësh një tjetri hua.
Kush e pret Parajsën nga njerëz të tjerë,
I shkon vet Skëterrës drejt e mu në derë.


IX
Pashë një ditë një Arab që ndodhej midis shitësve të bizhuterive në Basra. Ai tregonte: “Një ditë humba në shkretëtirë e duke mos patur asnjë mjet jetese, e humba fare shpresën, kur gjeta papritur një thes plot me perla. S’do ta harroj kurrë gëzimin e papërshkruar që ndjeva, duke kujtuar se ishte ndonjë thes me grurë; dhe s’do ta harroj kurrë zhgënjimin e hidhur, kur pashë që kisha gjetur vetëm perla”. 

Kur humbur ke rrugën në shkretëtirë dhe ke veç etje e uri,
Flori e perlë s’të hyjnë në punë, vetëm të ngjallin neveri.
Si e ke ngrënë të fundit krodhë dhe s’ke pikë uji në pagur,
S’të duhet më nëse në héjbe ke ar e perla, a vetëm gurë.


X
Kam njohur një tregtar që zotëronte pesëqind devé e që shoqërohej nga një shpurë prej dyzet skllevërish e shërbëtorësh. Një mbrëmje, më priti në banesën e tij në ishullin e Kishit dhe e kaloi tërë natën duke llomotitur për lloj-lloj gjërash. Më tha: “Unë kam kaq mallra në depot e Turkestanit dhe kaq të tjera në Hindustan. Të parat janë hipotekuar për pronësinë e filan çifliku, të tjerat janë depozituar si garanci për aferat e filan personi”. Pastaj shtoi: “Kam dëshirë të shkoj për një udhëtim në Aleksandri, ku ajri është i mirë për shëndetin”. Pastaj tha krejt papritur që kjo ishte e pamundur, sepse Mesdheu është det i trazuar.

“O Saadi,” më tha pastaj në konfidencë. “Parashikoj edhe një udhëtim, e me t’u kthyer prej tij, do ta braktis tregtinë e s’do merrem me gjë tjetër pjesën e jetës që më ka mbetur.”
E pyeta: “Për çfarë udhëtimi bëhet fjalë?”
Ai m’u përgjegj: “Do shpije squfur Persie në Kinë, ku, siç më kanë thënë, çmimi është shumë i lartë; nga Kina do marr porcelan që ta shpije në Greqi. Pastaj do çoj brokart Greqie ose Venediku në Indi dhe do sjell në Alepo çelik Indie. Do shpije qelqe të Alepos në Jemen dhe, së fundi, do sjell nga Jemeni në Persi pëlhura me shirita. Pas kësaj do ta lë tregtinë me vendet e huaja dhe pjesën e jetës që më ka mbetur, do ta kaloj në vendlindjen time.”

Ai vazhdoi me këto biseda të përçartura sa u lodh nga të folurit. Më në fund më tha: “O Saadi, më trego dhe ti një çikë çfarë ke parë e dëgjuar”. I thashë; 

Shkonte një herë Gorit një njeri i pasur.
Papritur, ra përdhé, pa frymë, zemërplasur.
Të urtët thonë se vetëm dhé’ e balt’ e varrit
Arrijn’ t’ia mbushin kok’ e sy një tregëtari.


XI
Po dëgjoja një Arab që po i shpjegonte të birit: “Biri im, Ditën e Gjykimit Zoti do të të pyesë: «Çfarë ke bërë gjatë jetës tënde?» Kurse për prejardhjen tënde nuk do të pyesë. Pra, Ai do të të thotë: «Cila është vepra jote», nuk do të të thotë: «Cili është babai yt». Vlera e shamisë që puthin me adhurim pelegrinët e Mekës, nuk vjen nga fakti që pëlhura e saj është bërë me fije mëndafshi; kjo pëlhurë ka qenë për ca kohë pronë e një qenieje të respektuar, prandaj dhe i dëshmojnë të njëjtin respekt”. 

XII
Nush-Irrevanit të Drejtë i poqën një copë mishi nga gjah’ i egër, por s’kishte kripë t’ia hidhnin. Dërguan një skllav në fshatin më të afërt të blinte ca. Nush-Irrevani i tha:

“Mos harron e nuk paguan për kripën! Përndryshe, kjo do bëhej rrugë dhe pas pak kohësh banorët e fshatit do vuanin për bukën e gojës.”
Oborrtarët thirrën:
“Mbase nuk do ishte kush e di çfarë, sikur skllavi të mos e paguante kripën …”. Por mbreti ua ktheu:
“Në të gjithë universin, tirania dhe padrejtësia kanë filluar me gjëra fare të vogla”. 

Një kokërr mollë të marrë pa pare mbreti, është shënjë
Për gjithë ç’i venë pas, ta shkulin mollën me gjithë rrënjë.
Nëse një mbret i merr njeriu vetëm një zog edhe një vezë,
Pas tij ushtria shkon në hell me mijëra pula e këndezë.


XIII
E pyetën një akrep:
“Pse nuk del edhe gjatë dimrit?”
Ai u përgjegj:
“Se mos më respektojnë gjatë verës, që të dal edhe gjatë dimrit!” 

XIV
Një njeri disi i metë nga trutë vuante nga sytë. Vajti e gjeti një veteriner dhe i tha: “Më jep ndonjë ilaç”.
Veterineri i hodhi në sy kollir, që e përdorte për sytë e kafshëve, kështu që leshkua ishkretë e humbi shikimin një herë e mirë.
Këtë problem ia shpunë një kadiu ta gjykonte. Ai tha:
“Veterineri nuk duhet të paguajë gjobë. Po të mos kishte qenë gomar ky i sëmurë, nuk do kishte shkuar tek ai për kurim”.
Njeriu inteligjent nuk ia beson një budallai punët e vështira. Edhe endësi i rrogozave di të thurë, por s’e punësojnë kurrë në punishtet e mëndafshit. 

XV
Një mëngjes në një kopësht të Bagdadit dy pëllumba i gugatnin fjalë mallëngjyese e dashurore pranverës së sapoardhur. Mikja ime pështeti kokën pas supit tim dhe tha:
“Shpirti më është rënduar nga lumturia si një degë e mbushur me fruta. Por, pa dëgjoje këngën e trishtuar të këtyre pëllumbave … Mos na parathotë që do ndahemi një ditë?”
Pse, ndërsa i marrim erë një trëndafili, mendojmë për bukurinë e tij të përkohshme? Ruaje kujtimin e aromës së trëndafilit, e do ta kesh më lehtë të harrosh që tashmë është vyshkur. 

XVI
Një dijetari i bënë këtë pyetje:
“Një burrë ndodhet në dhomën e tij vetëm për vetëm me një vajzë që e dëshiron. Dera është e mbyllur mirë, shërbëtorët flenë dhe bukuroshi ynë dridhet nga dëshira. Siç thotë edhe Arabi: Hurma është pjekur dhe asgjë s’e pengon rojtarin e oazit ta këputë. A mund të na tregosh ndonjë lutje, që po të thuhet me përkushtim, do mund ta shpëtojë këtë burrë nga tundimi?”
Dijetari u mendua, pastaj u përgjegj:
“Edhe po t’i shmangej tundimit, s’do mund t’u shpëtonte thashethemexhinjve”. 

XVII
Sot një femër të ka thënë «jo», e nesër s’ka dyshim që do të të thotë «po». Midis këtyre dy fjalëve është «ndoshta». Pikërisht ajo është gjëja më e mirë e dashurisë. 

XVIII
Është padrejtësi ndaj shqerrës t’i shfaqësh mëshirë panterës. 


Shqipëroi: Prof. Dr. Sokrat Amataj

 

Referencat e artikullit:

– Governator i një province apo shteti autonom.
– Trupa që nuk bënin pjesë në njësi të rregullta ushtarake.
– Qytet në Siri, i përmendur për industrinë e mëndafshit e të endjes.
– Të duash e të dish në të njëjtën kohë …
– “Pemëtorja”.
– “Kopështi i Trëndafilave”.
– Një përmbledhje poemash lirike.
– Vjersha ose poema të shkurtëra me bazë kater vargje.
– Grupe dy vargjesh, që përmbajnë një trajtesë të plotë.
– Vepra artistike që hymnizojnë e mburrin sundimtarë të caktuar.
– Bëhet fjalë për Zylfikarin, shpatën e famshme të Imam Aliut.
– Sekt sufi. Përgjithësisht ata që heqin dorë nga të mirat tokësore për t’iu përkushtuar meditimit metafizik.
– “Libri i mbretërve”, epopeja kombëtare iraniane, vepra e poetit epik më të madh të Iranit, Firdusiut, që ka jetuar para më shumë se një mijë vjetëve.
– Mbret tiran e uzurpator, simboli i tiranisë dhe i shtypjes.
– Princ i ri që erdhi në fuqi si rezultat i kryengritjes popullore kundër Zahakut.
– Në doktrinën e krishtere i përgjigjet shenjtorit Gjon Pagëzuesi (Jean Baptisti).
– Ishull në Gjirin Persik
– Pëlhurë e endur me fije ari.
– Emër i një shkretëtire.
– Ilaç që përdoret për kurimin e konjuktivitit të syve.

Advertisements
  1. Ende pa komente.
  1. No trackbacks yet.

Shkruani një koment

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshoje )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshoje )

Po lidhet me %s

Këtë e pëlqejnë %d blogues: