Archive

Archive for the ‘Arkivistikë’ Category

Shqiptarët në Turqi dhe gjuha

03/01/2013 Lini një koment

Dr. Laurant BICA

 

SHQIPTARËT NË TURQI DHE GJUHA

Turkey-flagShqiptarët katolikë të Veriut, shqiptarët ortodoksë të Jugut e të Moresë që kapërcyen detin në Itali në shekullin 15 shërbyen si stratiotë (ushtarë me pagesë) në ushtritë e perandorëve e mbretërve dhe princërve të Evropës Perëndimore. Këtë traditë e vazhduan po në Perëndim në shekujt osmanët shqiptarë ortodoksë të Himarës, Labërisë, Suljotët e Ccamërisë e të tjerë. Në Lindje, në Rumani, shërbyen shqiptarët ortodoksë të Shqipërisë së Jugut e të malësive të Korçës, Pogradecit, Strugës, Ohrit, Kolonjës, Përmetit, Dangëllisë, Gjirokastrës etj. Ata qenë ushtarë rrogtarë në shërbim të gospodarëve (princërve fanariotë shqiptarë si Gjikajt, Dukajt etj.) në principatat e Vllahisë e Moldavisë. Labëria, edhe kur u islamizua, vazhdoi zanatin e “gjakut”. Anglezët, francezët etj., kolonizatorë, kanë rekrutuar për llogari të tyre mercenarët shqiptarë e i kanë dërguar pas përgatitjes stërvitore ushtarake në Afrikë e gjetkë. Shqiptarët me fustanella, sidomos nga Jugu i Shqpërisë po edhe Veriu, kanë luftuar me pagesë edhe për llogari të Mehmet Aliut, kur ai u bë pasha i Misirit (Egjiptit) edhe në shkretëtirat e Sirisë, Sudanit, të Arabisë, Libisë e në vende të tjera, ku e solli hera. Nuk është e rastit që në një sërë tabllosh të piktorëve të shquar anglezë e francezë etj., kur tregohen luftërat në Afrikë apo në Lindjen e Mesme, paraqiten shqiptarët me fustanella të bardha dhe qeleshet karakteristike në kokë. Shërbimi ushtarak dhe mercenarizmi përbëjnë çvendosjen e katërt të madhe të shqiptarëve, atë të largimit nga trojet amtare… Duke e ndalur fokusin e vështrimit tonë në dy gadishuj, atë të Anadollit dhe Sinisinë Ilirike (Gadishulli i Ballkanit siç njihet sot) mund të themi si konkluzion të shtjellimit të kësaj pjese të parë të punimit tonë se pavarësisht nga gjuha, që ka të bëjë me tjetërsimin e shqiptarit që ka jetuar në këto troje, si greqisht tek arvanitët, turqisht tek arnautët, kemi të njëjtin njeri. Antropologjia do të kishte se çka të fliste.

Shifrat për popullatën shqiptare që jeton në Turqi shkojnë nga 3 milion deri në 20 milionë  (shifra zyrtare nuk ka por dhe kur jepen janë qesharake, rreth 50.000 veta, më e larta e dhënë në një botim të fundit deri më sot). Regjistrime, statistika në këtë drejtim për popullatën shqiptare nuk gjenden kurrkund. Gjithçka është e diskutueshme në shifrat që jepen andej këtej. P.sh. gjatë vizitave në Shqipëri të presidentëve turq, pas vitit 2000, për shqiptarët e Turqisë janë dhënë nga goja e tyre shifrat 53 dhe 64 milion. Në një emision të kanalit televiziv Top Channel për shqiptarët e Turqisë është dhënë shifra rreth 15 milionë pa treguar burimin. Ka burime të tjera që japin shqiptarët ¼ apo 1/3 e popullsisë aktuale të Turqisë. Sipas një të dhëne çdo i treti banor i Turqisë pavarësisht e flet shqipen apo jo, si gjuhë amtare, është i gjakut shqiptar. Kohët e fundit janë shtuar botimet arkivale për popullsinë e zbritur në Republikën e Turqisë nga Rumelia d.m.th. Ballkani. Ka që e shpien shifrën e të ardhurve prej këtej në Anadoll, deri në gjysmën e popullsisë së tij, apo që përbëjnë rreth gjysmën e popullsisë totale të Turqisë. Këtë autori i këtyre rrjeshtave e ka dëgjuar edhe nga specialistë demografë në simpoziume e kongrese shkencore të mbajtura si në Jeshilqoj apo vende të tjera. Po të gjykosh nga këto shifra, duke marrë parasysh dhe shtesën e madhe natyrore të popullsisë së re në Turqi, shikon se shifrat që u dhanë më sipër nuk janë dhe fort larg realitetit, apo e thënë ndryshe nuk janë dhe aq të papranueshme. Gjithsesi, problemi mbetet i hapur….

Po sjellim edhe të dhënat nga dy burime që i takojnë të njëjtit studiues, kanadezit Robert Elsie, të cilat na ranë në dorë tani së fundi, kur po i vinim pikën këtij artikulli studimor. Në të parin, në zërin “Turqia, shqiptarët në Turqi” ai shkruan dhe këto (lexuesi le të gjykojë vetë si për informacionin e sjellë, ashtu dhe për autorin): “Ndonëse jo shumë i njohur jashtë dhe pavarësisht mungesës së statistikave të besueshme për popullsinë, komuniteti shqiptar në Turqi, në të vërtetë mund të jetë më i madhi në diasporë. Emigrimet e hershme të shqiptarëve në Turqi ishin rezultat i rekrutimeve me forcë për ushtrinë osmane dhe jeniçerë…Numri i shqiptarëve etnikë, (dmth nga Ballkani-L.B) në Turqi mund të arrijë mbi një milion, ndonëse shumë prej tyre janë asimiluar. Një raport i Këshillit të Sigurimit Kombëtar të Turqisë, më 2008, vlerësonte se në Turqi jetonin 1,2 milionë shqiptarë. Sidoqoftë, ka ende komunitete të mëdha dhe aktive shqiptare në Stamboll dhe Bursë”. Kësaj shifre (1,2 milion), në burimin tjetër, albanologu Elsie i shtonte sqarimin, “shumica e të cilëve me origjinë kosovare”. U takon studiuesve kompetentë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia, shqiptarëve të Turqisë dhe shtetit turk që ka statistikat e plota të brendshme për të thënë një fjalë më të plotë dhe kompetente edhe në këtë drejtim. Kjo i takon së ardhmes. Ne vetëm kaq mund të themi përafërsisht mbi bazën e burimeve direkte apo të dhënave indirekte që disponojmë…Mendohet se vetëm qyteti i Stambollit ka mbi 3 milion shqiptarë në një kohë kur ai u është afruar rreth të 20 milionëve. Është qyteti me më shumë shqiptarë në Ballkan, për t’u ndjekur nga qytete-metropole si Tirana dhe Shkupi dhe, tash së voni, edhe Prishtina.

Për ngjashmërinë apo më mirë njejtësinë e shqiptarit apo njeriut të Ballkanit me shqiptarin apo njeriun e Anadollit të tjetërsuar në gjuhë etj., flet e do të flasë më mirë në të ardhmen antropologjia, etnografia, folkloristika e shkenca të tjera. Mjafton të krahasosh instrumentet muzikorë si çiftelia, gërneta e të tjera apo veshjet e një popullate të Detit të Zi, siç janë llazët, këngët, vallet, lodrat e tyre të ndryshme e të bindesh se sado larg të jenë këto vise gjeografikisht nga njeri-tjetri, prapë janë afër, shumë afër në doke, në zakone, në tradita.

Me sy të lirë, vetëm duke parë muzeun e qytetërimeve anatoliane në Stamboll, muzeun e pasur arkeologjik të Bursës, muzeun arkeologjik të Antalias, muzeun e arkeologjisë së nënujit në Bodrum në brigjet e Egjeut etj., dhe t’i krahasosh me muzeun arkeologjik të Tiranës, s’e ke të vështirë të realizosh se në një kuptim, në të dy gadishujt ka jetuar e njëjta popullsi iliro-pellazge. Kur mësonte gjuhën turke në Stamboll, autori i këtyre rrjeshtave në tekstin e mësimit shihte një fotografi me varre monumentale në zonën e Izmirit, në atë që njihet si “rrethi mavi (blu)” dhe që kap më së shumti brigjet e Egje-Mesdheut deri në Antalia. Nuk ishte e vështirë të konstatoje se ato ngjisnin si dy pika uji me varret monumentale të Selcës së Poshtme në Pogradec, ku ishin varrosur mbretër ilirë. Del nevoja e studimeve krahasimtare në këtë fushë të djerrë si arkeologjia që do të na sjellë në zbulime “perla” për popullatën ilire të Anatolisë që gati nuk është studjuar fare.  Deri tani as që bëhet fjalë për studime krahasuese. Del gjithashtu nevoja e thellimit të bashkëpunimit të Instituteve apo Muzeve homologe, p.sh., të arkeologjisë. Sikur vetëm vizitat reciproke nga profesionistët në to, pa folur për sesione, simpoziume apo kongrese shkencore të përbashkëta shqiptaro-turke që mund të bëhen edhe në këtë fushë apo sfera të tjera si etnografia, folkloristika etj. etj. Brezat e rinj të sotëm e të nesërm të shkencëtarëve e studiuesve duhet të hulumtojnë dhe të tregojnë se sa të ngjashëm, të njëjtë, të mos themi identikë, janë qytetërimi ilir në Ballkan me atë në Anadoll, si në Trojë e në mbarë bregdetin egjean e në thellësi të tokës anatolike…

II

Vendndodhjet e shqiptarëve në Turqi sot…

Më kujtohet se gjatë kohës që kam qenë në Republikën e Turqisë, sa herë jepej moti në lajmet e mbrëmjes në televizor, ajo ndahej në 8 rajone të mëdha. Mbi bazën e tyre po paraqesim me një vështrim telegrafik shpërndarjen e popullatës shqiptare në të.

Së pari: Rajoni i Stambollit dhe Thrakës Lindore ose thjesht Thrakia Turke me qytete të tilla si Edrene, Tekirdag, Gelibollu, Kerklareli etj. Stambolli dhe Trakia siç i thonë turqit, përfshijnë një territor prej 24.000 km2 gati sa Shqipëria. Në shekuj, po sidomos në shekullin e 20-të, kemi dyndje të shqiptarëve drejt Stambollit dhe pjesës evropiane të Turqisë. Mjafton të shohësh njerëzit e këtyre anëve dhe bindesh për origjinën e tyre. Edhe pa i pyetur, antropologjia s’të lë të gabosh kurrsesi. Por janë edhe shqiptarët vendas të krishterë “rumë“, po dhe muslimanë të konvertuar në shekuj deri në ditët tona. Stambolli numëron me miliona shqiptarë të shpërndarë në lagje si Aksaraj, Ejup, Alibeqoj, Beshiktash, Arnautqoj, Kadiqoj, Feriqoj, Bajrampasha, Fendekzade, Topkapi, Fatih, Kuçykçekmexhe etj.etj. Dikur shqiptarët kanë qenë të vendosur me mahalla sipas krahinave në lagjet e ndryshme të Stambollit, bile kjo deri në vitin 1990 p.sh, Alibeqoj kishte shqiptarë të Kolonjës dhe të Gostivarit me shumicë që jetonin në masa kompakte në shtëpitë e tyre me bahçe dhe familjet ishin të një ane, madje në një pjesë të tyre ishin edhe farefis apo dhe ishin bërë të tillë, duke jetuar në krah të njëri-tjetrit. Nuk përziheshin me të tjerët e ruanin me fanatizëm gjuhën, madje në dialektin e veçantë siç e kishin folur në Shqipëri. Bile ndihej moszhvillimi i mëtejshëm i saj dhe dukeshin trajtat konservatore. I ruanin siç u bartën nga Kolonja dhe n’atë gjendje i flisnin sot. Vetë i kam dëgjuar e komunikuar me ta. Ruanin bile këngë popullore, vjersha e folklor të vendlindjes. Mund të kishin lindur edhe në Turqi por ruanin një mall të patreguar për fshatin, qytetin, apo krahinën prej së cilës kishin ardhur. Të prekte kjo dashuri e mall i tyre i patreguar për t’u kthyer qoftë edhe njëherë në vendlindje. Shpesh të rinjtë bartnin si të regjistruar në një shirit magnetofoni kujtimet e prindërve të tyre për vendet nga ishin  shpërngulur deri dhe për gurët e drurët e vendëlindjes… Bajrampasha, rajoni më shqiptar i Stambollit, ka kryesisht shqiptarë të Maqedonisë, sidomos nga rajoni e qyteti i Manastirit, Perlepi e fshatrat shqiptare rreth tij, kurse Fëndekzade ka më shumë shqiptarë të Shkupit, bile edhe shoqata e tyre e ka qendrën këtu… S’ka rajon të Stambollit që të mos ketë shqiptarë. Janë nga Kosova, Maqedonia po dhe nga Novi Pazari (Tregu i Ri)  mbi Mitrovicën e Kosovës si dhe nga jugu i Shqipërisë, të hershëm e të sotëm. Pas viteve ‘90 erdhi një valë e re emigracioni nga Shqipëria. Shqiptarët myslimanë në Traki, jo vetëm që i ke me shumicë në qytetet si në Edrene apo Tekirdag po edhe nëpër fshatra. Në shumicë janë të ardhur nga Kosova po edhe Shkupi.

Sami Frashëri na bën me dije për ngulime të tjera shqiptare në Thrakë dhe në brigjet e Detit Marmara si dhe në ishujt afër tyre. Këto komunitete shqiptarësh ortodokse u dëbuan në Greqi pas Luftës së Parë Botërore, në periudhën e shkëmbimit të popullsisë midis dy vendeve (turqisht “mubadele” dhe greqisht “andallaia”). Nuk është fjala për “Adalar”(Ishujt e Princave) që janë në Grykën e Bosforit në Stamboll, përballë Kadiqojit, gjithsej 9 ishuj të banuar e të pabanuar, me popullsi ortodokse, që s’u përfshinë në marrëveshjen e shkëmbimit që u nënshkrua në Lozanë të Zvicrës. Popullata ortodokse e Stambollit nuk u prek nga ky traktat ogurzi për shqiptarët. Sasia më e madhe e shqiptarëve të Turqisë është grumbulluar në pjesën evropiane të saj.

Së dyti: Rajoni i Bursës me sipërfaqe 11.087 km2 dhe popullsi prej 2.600.555, pra gati sa Kosova e sotme. Bursa është qyteti i katërt më i madh i Turqisë. Në këtë rajon përfshihen edhe qytetet si Adapazar, Kutahja (emri i vjetër Qytahja) Bandërmaja, Ballëkesir, Çanakala e deri në Ajvallëk, një qendër e vogël e banuar buzë Detit Egje. Brenda qytetit Bursa (thirret edhe Brusa) ka disa mëhalla si “Zafer” etj. plot e përplot me shqiptarë, ku shqipja gjallon deri në ditët tona. Kjo lagje njihet si lagje e shqiptarëve. Ata kanë shoqatat e tyre kulturore – artistike dhe janë të mirëorganizuar. Ka shqiptarë të hershëm si ata të Nishit që i gjen në qytete si Adapazari, Kutahja etj. Shqiptarë ka dhe Bandermaja, Ballëkesiri, si dhe rajonet bregdetare, por me klimë relativisht të ftohtë si Çanakala apo diçka më ndryshe Ajvallëk, Akçaj etj. Ka dhe ishuj si Bozxha Ada apo ndonjë tjetër në krah të saj të banuar nga të krishterë shqiptarë të vendit, të ashtuquajtur rumë. Prej këtyre ka dalë dhe patriarku ortodoks aktual i Stambollit, Bartolemeo, që e di shqipen si gjuhë amtare që e ka… Banorët e ardhur janë kryesisht nga Kosova e më pak nga Maqedonia.

Së treti është Rajoni i Izmirit me qytete si Manisa, Akhisar, Ajdin, Denizli, Fethije, Marmaris, Bodrum e deri në Antalja e Alanja, duke përfshirë dhe Ispartën dhe Afjonin etj. Ky rajon është i mbushur plot e përplot me shqiptarë të Çamërisë që erdhën pas nënshkrimit të Traktatit të Lozanës në vitet 1923-25. Qyteti i Izmirit lagjen e vet më të madhe e më të rëndësishme, lagjen aristokrate të vet, Karshejaka, në 90% të saj i ka me shqiptarë të Çamërisë apo dhe Janinës. Po nuk mungojnë dhe shqiptarët e Kosovës psh. nga Prishtina, të Shqipërisë e të Maqedonisë. Në lagjet e Izmirit apo Smirnës së dikurshme, është folur shqip nga rumët shqiptarë të këtij qyteti dhe pastaj pas dëbimit me marrëveshjen e Lozanës të shqiptarëve ortodoksë, këta u zëvendësuan me shqiptarë muslimanë të Çamërisë, me shqiptarë fisnikë muslimanë arvanitë të krahinave të Manit e të Lalës në Peloponez (More). Po ashtu Izmiri pas 1924-1925 u mbush me kosovarë të ndjekur nga regjimi serbomadh i kralit Aleksandër Karagjorgjeviç. Pra shqipja është dëgjuar deri në fund të shekullit XX në lagjet e Izmirit e ku më shumë e ku më pak, ndonëse më rrallë, sot vetëm në mjedise familjare. Çamët jetojnë të tubuar në qytete të tilla, veç Izmirit, si Foça, Menemen, Manisa, Soqe, Selçuk, Ajdin, Denizli e më pak në Bodrum, Fethije, Marmaris apo Muglla. Është për t’u përmendur një fshat i madh  apo qytet i vogël, jo larg nga Izmiri, me emrin Jeniqoj me shqiptarë të Kosovës që flasin edhe sot e kësaj dite shqip e vetëm shqip. Njeriu mendon se është në Kosovë apo Shqipëri. Shqiptarë të Kosovës dhe Maqedonisë ka në qendrat e banuara në veri e në verilindje të Izmirit, siç është Aksaraj e të tjerë. Ka dhe rajone që janë të përziera me shqiptarë të ndryshëm, të Kosovës e të Çamërisë, siç është qyteti Akhisar e qendra të tjera më pak të njohura. Janë fshatra të tëra që deri vonë kanë folur shqip, por proceset urbanizuese kanë bërë punën e vet. Antalja, Alanja dhe qytete të vogla në krah të tyre, buzë detit si Qemer, Manavgat, Side etj. kanë shqiptarë të ardhur e të vendosur në to në kohë të ndryshme. Shifra për numrin e tyre s’ka, por kur pyet shqiptarët e atyshëm të thonë se janë shumë, “pa hesap”!

Së katërti: kemi Rajonin e Anadollit Qendror apo të Ankarasë, ndryshe mund ta quaja edhe të kryeqytetit turk. Në të përfshihen veç kryeqendrës së Turqisë po edhe të Anadollit Qendror e përgjithësisht të Ankarasë dhe qytete të tilla si Jozgat, Konja, Kajseri dhe Nigde, si dhe qytetin e Haxhi Bektashit si qendër e bektashizmit. Ankaraja si çdo kryeqytet ka mbledhur edhe shqiptarë nga të katër anët e Turqisë dhe numri i tyre që banojnë në të është i konsiderueshëm.

Shqiptarët i gjen kudo në tërë poret e jetës turke, sidomos në poste drejtuese e komanduese si në aparatin shtetëror, në ushtri, në polici, në ekonomi, industri e tregti, në arsim dhe kulturë dhe ata gëzojnë respektin e mbarë popullsisë. Të përmendësh emrin shqiptar në Turqi, si dje dhe sot, është sikur të përmendësh një emër të shquar, të nderuar, me reputacionin më të mirë që mund të bëhet. Në tërë shtresat e popullsisë, pavarësisht nga niveli shoqëror apo raca dhe në gjithë popullsinë e Republikës Turke, s’ka  rëndësi përbërja etnike e saj, të thuash “arnaut” d.m.th. të kujtosh një emër me peshë të madhe, njerëzore që gëzon një respekt jo të zakonshëm. Nuk duam të zgjatemi në këtë pikë se do të shkonte gjatë ky shkrim.

Popullsia rume e Kajserit, e Konjës apo dhe e qyteteve e fshatrave të tjera të Anadollit Qendror me marrëveshjen e Lozanës u vu në rrugën e ikjes drejt Greqisë. Boshllëkun e tyre e mbushën çamët e Çamërisë dhe shqiptarët e Maqedonisë “greke” deri në qytetin e Mersinit në bregdetin e Mesdheut. Nga këto vise është shkrimtari, poeti e dramaturgu i njohur turk me origjinë shqiptare Nexhati Xhumali prej Follorine që vdiq tani së voni, pas viteve 2000, në Turqi. Viset e Jozgatit kanë të ardhur më shumë çamë kurse Kajseri, Konja, Nigde dhe Haxhi Bektashi etj. kanë shqiptarë nga Kosova, më pak nga Maqedonia,  po diku dhe shqiptarë të ardhur herët nga Shqipëria, kryesisht nga jugu i saj. Diku fare pranë qytetit të Haxhi Bektashit janë dy fshatra shqiptare ku ende edhe sot flitet shqip, siç na kanë bërë të ditur dëshmitarë okularë.

Së pesti kemi Rajonin e Adanasë apo të Juglindjes me qytete të tilla si Adana, Mersin, Iskenderun  etj. që shtrihet kryesisht në një nga fushat më pjellore të Turqisë, të Çukurovës nën malet Toros, vargmale që përshkojnë tej për tej Anadollin. Aty gjen shqiptarë nga tërë trevat e Ballkanit, të trojeve etnike shqiptare, po edhe çamë. Autori i këtyre rrjeshtave ka takuar në një qytet të vogël, Dortjoll, të përfshirë në qarkun Osmanije, afër Iskenderunit, çamë të Pargës dhe të zonës së Igumenicës. Në këto anë janë dy fshatra me shqiptarë të Kosovës, të dëgjuar në tërë Turqinë si Naxhar i Madh dhe Naxhar i Vogël, ku flitet sot e gjithë ditën shqip, të dy bashkë, me disa mijëra banorë. Këto emra të vjetër të këtyre fshatrave sot janë ndërruar, po shqipja vazhdon të dëgjohet edhe në këto anë të Anadollit. Çudia e autorit ishte, kur mësoi për ekzistencën e një a dy fshatrave shqiptare pranë kufirit me Sirinë, në zonën e qytetit Antakja apo provincës Hataj siç thuhet ndryshe, e cila dihet hyri në përbërje të Republikës Turke me referendumin e vitit 1938.

Së gjashti kemi Rajonin e Detit të Zi, apo Karadenizit (siç i thonë turqisht), kryesisht me qytetet e Samsunit, Amasjas, Sivasit, Bafrës po dhe të Sinopit e të Çankërë… Këtu ka kryesisht shqiptarë të ardhur në vitet 1877, 1878 nga qyteti dhe rajoni shqiptar i Nishit apo siç thirrej dikur Sanxhaku i Nishit, sot i mbetur nën Serbi. Janë me dhjetra mijëra, mos them  qindra mijra shqiptarë që jetojnë në fshatra me masa kompakte si dhe në ndonjë qytet si Bafra që mund të quhet pa frikë qytet shqiptar. Janë për t’u përmendur shqiptarët e qytetit të Tokatit e të rrethinës së tij. Të gjithë ata që shisnin simite rrugëve të Stambollit me karroca ambulante ishin nga këto anë dhe kudo midis tyre ata flisnin shqip. Ata ishin shqipfolës të çartur, ndonëse disa breza kishin  lindur e rritur në Turqi dhe në fshatrat e tyre flitej shqipja e patrazuar. Kur vinin në Stamboll në punën e tyre si simiteshitës atëherë fillonin të mësonin turqisht.  Shqiptarë të çuditshëm, asht i pandryshueshëm i tokës arbëreshe. Të përkulem në gjunjë dhe të falem ty o gen i tokës mëmë që di të mbijetosh dhe i pashkolluar, siç ke mbijetuar në shekujt vrastarë e të pamëshirshëm e në kohërat “njerkë“ për Shqipërinë e kombin shqiptar! Shqiptarët e këtyre anëve jetojnë në një gjeografi që përfshin qytetin e madh bregdetar të Samsunit, kryeqendër e Vilajetit me të njëjtin emër me mbi 1 milion banorë, në Sivas, në Amasja e Tokat po edhe në Sinop e Çankere. I gjen ata dhe në qytetet e Bollusë e të Zonguldakut si qendër minerare e metalurgjike e vendit, në Kastamonu etj. Fusha e Samsunit, ku rritet sidomos duhani e deri poshtë në thellësi të Anadollit zbukurohet edhe me qeleshet, plisat shqiptarë. Sado që ka kaluar gati një shekull e gjysmë nga dëbimi i tyre prej trojeve amtare, shqipja ruhet edhe në këto anë në thellësi të Turqisë. Këta shqiptarë të Nishit përbëjnë një kapitull të veçantë të mbijetesës së racës shqiptare në këto anë. Një autor i Kosovës u ka kushtuar një monografi të tërë këtyre shqiptarëve me trup si lisat e bjeshkëve të tokës arbnore dhe me pasuri shpirtërore të jashtëzakonshme, palcë e shqiptarizmit që bartën kudo që shkuan genin e shqiptarit. Ata i dhanë emrit shqiptar përmasa dhe vënd të veçantë, që s’guxon ta zërë kush në Republikën e Turqisë. Nderim e respekt të pamatë këtyre burrave të kombit shqiptar dhe nënave shqiptare që janë krenare për emrin shqiptar e për nënën SHQIPERI! Nishi dhe nishjotët kosovarë nuk vdesin kurrë! Ndaj detyrë e dy shteteve shqiptare është studimi i jetës dhe veprimtarisë së këtyre shqiptarëve të “harruar”të Samsunit, nxjerrja në dritë e tyre, ruajtja e gjuhës shqipe dhe përpjekja për moszhbërjen e tyre, duke ngritur qendra kulturore shqiptare, duke hapur panaire libri, duke dërguar grupe artistike-folklorike etj. Janë me qindra fshatra që gjallojnë shqip e si shqiptarë!

Së shtati: Rajoni i popullsisë llaze. Në të përfshihet zona e lindjes së Detit të Zi e banuar nga një popullsi që quhen llazë, në qytete të tilla si Trabzon, Artvin po dhe Ordu e Giresun. Pra, rajoni i shtatë i llazëve në një kuptim të kujton apo ngjet me rivierën shqiptare të Himarë – Sarandës. Aty ke dhe detin e kaltër dhe malin dhe fushën pranë e pranë njëra tjetrës. Kjo popullsi është shumë e afërt në tradita, zakone, konstitucionin shpirtëror me shqiptarët, aq sa dikush prej shqiptarëve apo dhe llazëve thotë se këto dy kombe janë “djem xhaxhallarësh”, “kushërinj”. Këto i kam dëgjuar në rajonin e Stambollit, të Zejtinburnusë, një nga më të mëdhenjtë, më të industrializuar dhe me më përspektivë të qytetit të stërmadh, gjysma e të cilit banohet kryesisht me shqiptarë të Maqedonisë e gjysma nga llazë të Detit të Zi. Duke dëgjuar turqishten e të dy palëve, që nuk i shpëton akcentit të  gjuhëve përkatëse, të duket sikur po dëgjon turqishten e Prizrenit të Kosovës, të konservuar nga osmanishtja, turqishtja e vjetër, sidomos me theksimin e gërmës xh (c) dhe eleminimin në shqiptim të rrokjeve të fundit psh të formës së kohës së ardhshme:”do të vij“ – “gelexhehim – gelexhem”. Koha kërkon dhe kushtet janë krijuar, me botimet gjithnjë e më të shumta edhe në këtë gjuhë, pak të lëvruar siç është gjuha llaze – llazishtja – të bëhen nga gjuhëtarët tanë studime krahasuese e pse jo dhe gramatika e fjalorë në të dy gjuhët. Atëherë do të dalë në shesh se sa të afërt me njëri- tjetrin janë këta dy popuj, që në Turqi i konsiderojnë si “kushërinj” dhe sa përkime e gjëra të përbashkëta e bile të njëjta ka në gjuhët e tyre, në veshjen e tyre, në traditat, zakonet, në historinë e tyre. A ka shqiptarë të vajtur në Trabzon, Artvin, Hopa e qytete të tjera më të vogla llaze? Ka, relativisht pak, si në historinë e largët e të afërt si dhe sot. Gjithmonë janë shkrirë e bërë njësh me popullsinë vendase llaze, janë martuar aty e përthithur nga mjedisi llaz. “Kan çeker” – “tërheq gjaku”, thonë turqit e në këtë rast kjo vlen midis shqiptarëve dhe llazëve. Ngjasin në fjalët e urta, në shakatë e tyre e në se nuk ngjasin! Nuk mund t’i shpjegosh kollaj këto përngjasime kaq të mëdha. Kërkojnë studime të posaçme që unë kam bindjen që koha do t’i sjellë, bile më shpejt se sa mund të mendohet. Llazët, gjaku ynë pellazg nuk mund të zhduket kurrë!!! Zoti e ka ruajtur deri në ditët tona! Dhuratë e papërsëritshme! “Kan çeker”, po po “kan çeker”. Gjaku s’bëhet ujë po dhe n’u bëftë s’pihet… Me llazët është marrë, sidomos me gjuhën e tyre një shkencëtar, një gjuhëtar i shquar i ish- Bashkimit Sovjetik N. Mari i cili kritikohet direkt nga Stalini, në veprën e tij “Marksizmi dhe çështjet e gjuhësisë“.

Së teti, Rajoni i fundit kurd. Ky përfshin viset e Anadollit të brendshëm lindor me kryeqender qytetin e madh të Dijarbakërit (ose Dijarbeqirit) me qytete të tjerë si Gaziantep, Marash, Urfa, Malatia, Tunxheli, Elazig, Van, Mush, Siirt etj. të banuar kryesisht nga kurdët po dhe turqit. Rajoni kurd dhe ai llaz nga pikëpamja që po flasim d.m.th. për vendndodhjen e shqiptarëve, janë dy rajonet më pak të rëndësishëm. Këtu në këtë zonë ka shqiptarë të turqizuar të sjellë në kohën e Ataturkut që janë nga ish Vilajeti i Selanikut apo dhe Gjiriti, siç i thonë turqit ishullit të Kretës në Detin Mesdhe. Psh autori i këtyre rradhëve, i ka njohur të tillë “shqiptarë selaniklinj”, të vendosur në rrethinat e qytetit Elazig, me tradita, zakone etj. si shqiptarët e krejt Toskërisë. Vetëm ishte bjerë gjuha shqipe në brezat e rinj. Sigurisht nga pikëpamja sasiore në pjesën e Dijarbakërit, sidomos nëpër qytete, (Ataturku i vendosi këta emigrantë nëpër fshatra, u dha tokë, shtëpi, gjë të gjallë e katandi) numri i shqiptarëve është shumë më i madh se në brigjet e Detit të Zi.

Do t’i mbyllja këto rreshta duke iu drejtuar dy shqiptarëve në Turqi, njerit nga Dibra e tjetrit nga Kosova, nga Prizreni. I pari është filozof i mirënjohur në Turqi, Riza Tefik Dibrani, i cili shkruan se “kombi fisnik shqiptar i ka dhënë Perandorisë Osmane e më pas Republikës së Turqisë me dhjetra e qindra njerëz të mëdhenj që lartësuan emrin e Turqisë në Europë dhe në botë, përfshi këtu një Hoxha Tahsin, një Shemsedin Sami Frashëri e të tjerë”. Së dyti është shqiptari i Prizrenit e miku im, atdhetari i shquar Ibrahim Ikiz (Binaku) që dhe fëmijëve të vajzës së vet ua vuri emrat Naim e Besa. Ai më ka treguar se “nga 27 kombet që jetonin në Perandorinë Osmane, në krye të tyre dhe me statusin më të lartë (qëndronin mbi turqit e të tjerët) ishin shqiptarët. Ata quheshin kombi “nexhip”, që do të thotë kombi “fisnik”. Këtë vënd e këtë status e kanë dhe e ruajnë edhe sot Shqiptarët e Turqisë…

Autori i këtyre rradhëve, duke menduar të ardhmen, ka bindjen e patundur dhe koha ka për ta treguar e vërtetuar, edhe historia ka për ta shkruar se Shqiptarët e Turqisë janë një potencial i jashtëzakonshëm sasior (përbëjnë numrin më të madh të shqiptarëve në botë) dhe cilësor dhe si të tillë kanë një mision fisnik të trefishtë (ndonjë segment i të cilit vjen natyrshëm nga shekujt), së pari, të kontribuojnë maksimalisht për vendin ku jetojnë e punojnë, Turqinë; së dyti, të shërbejnë si urë e fuqishme jo thjesht miqësie por vëllazërie midis Turqisë dhe Shqipërisë dhe, së treti, të shërbejnë në një mënyrë ose tjetër si një mbështetje dhe një lloj “leve Arkimedi” për zhvillimin e përparimin e Shqipërisë e të krejt kombit shqiptar, mjafton që vendi amë mos të bëjë indiferemtin ndaj tyre siç e ka bërë deri më tani dhe të kujdeset për emancipimin e vazhdueshëm, sidomos shpirtëror, të tyre.

Marrë nga linku: http://www.gazetametropol.com/shqiptaret-ne-turqi-dhe-gjuha/

Mungesa e osmanologëve pezullon hulumtimet

15/12/2012 Lini një koment

MUNGESA E OSMANOLOGËVE PEZULLON HULUMTIMET

Arkivi OsmanNuk janë vetëm shkencat ekzakte të padëshiruara për studim nga ana e të rinjve kosovarë. Ndonëse zhvillimi ekonomik, e sidomos ai industrial bazohet në këto kuadro, e që vazhdojnë të jenë deficitare në vend, interesimi për studim në këto drejtime ka nisur të rritet, por shifrat nuk sjellin ende konkurrencë. Ngjashëm është ballafaquar tash e sa vjet edhe Departamenti i orientalistikës në Fakultetin e Filologjisë të Universitetit të Prishtinës (UP).

I hapur që nga themelimi i UP-së, ky departament nuk ka zgjuar shumë interesim për studim. Studimi i dokumenteve që lidhen me shqiptarët ka mbetur më së shumti peng i mungesës së osmanologëve shqiptarë, shkruan gazeta “Zëri”.

Si i vetmi departament në universitetet shqiptare, në këtë departament nuk funksionon niveli master i studimeve. Numri për të funksionuar një degë prej 20 studentësh që parashihet me statut ka ndikuar shpesh në pezullimin e këtyre studimeve, veçanërisht në nivelin master.

Për herë të parë ky departament ka aplikuar për program studimesh në këtë nivel në Agjencinë për Akreditim të Kosovës (AAK), duke u bazuar në një rritje të interesimit të studentëve për të studiuar në këtë fushë, vërejtur sidomos viteve të fundit, që udhëheqës të këtij departamenti në UP e lidhin me investimet që bën shteti turk në Kosovë, kontaktet dhe marrëveshjet që ka bërë Turqia me Kosovën dhe Shqipërinë.

Tani numri i studentëve në këtë degë ka arritur në 30 studentë të regjistruar në vitin e parë akademik 2012-2013.

Për këtë, Isa Memishi shef i departamentit të orientalistikës në UP shprehet i kënaqur, pavarësisht se pranon që mungesa e osmanologëve shqiptarë ka ndikuar që e kaluara shqiptare të mbetet e paeksploruar kënaqshëm në arkivat e shtetit turk.

Memishi ka thënë për “Zërin” se e kaluara shqiptare për të gjitha trojet etnike gjendet në arkivat turke me mijëra dokumente, pa përjashtuar mundësinë se ato mund të arrijnë në 1 milion copa.

Dega e orientalistikës në UP është e vetmja që funksionon me gjuhën arabe, turke dhe osmane (gjuhësia dhe letërsia), ndërsa sipas Memishit nuk ekziston në universitetet tjera shqiptare, kurse së fundi është hapur në Universitetin e Tetovës, por duhet kohë për të krijuar traditën që e ka, sipas tij, Fakulteti i Filologjisë në UP.

Në Departamentin e orientalistikës në UP për çdo vit, sipas Memishit, po rritet interesimi për orientin, dhe ai mendon se ndikohet edhe nga investimet turke, gjithashtu edhe për shkak të krijimit të marrëdhënieve me shtetet arabe duke vlerësuar se pasi të kryhet “Pranvera arabe” duhet të vendosen marrëdhënie dhe me këto shtete.

Memishi thekson se Kosova ka 3-4 osmanologë dhe se ky departament është duke bërë përpjekje që të nxjerrë sa më shumë kuadro të profesionalizuara në gjuhët orientale. Ai përmend se aktualisht ka disa studentë që po vazhdojnë këto studime në universitetet turke në fushën e osmanishtes.

Ai tha se do të dërgohen studentë atje që të krijohen kuadro për këtë fushë dhe të merren me përkthimin e rreth një milion dokumenteve që duhet të përkthehen nga osmanishtja, e të cilat iu dedikohen trojeve shqiptare nëpër arkivat e Turqisë.

“Dita-ditës dëgjojmë që nuk ka studime të periudhës osmane pa hulumtimin e arkivave të Turqisë. Si të bëhen ato hulumtime kur ne nuk kemi osmanologë”.

Sivjet për herë të parë kjo degë ka konkurruar për akreditim edhe me një program që është hyrje në studimet e gjuhës dhe letërsisë perse. “Gjuha perse është e nevojshme të studiohet për arsye se pa osmanishten, turqishten, arabishten dhe persishten është e pamundur të hulumtohen dokumentet dhe faktet mbi historinë e shqiptarëve”, thotë ai.

Me akreditimin e gjuhës perse, Memishi i quan të kompletuara studimet e orientalistikës. Ndonëse thekson se tash për tash në Kosovë janë tre osmanologë që merren në mënyrë aktive me osmanishten, Memishi e sheh të nevojshme që edhe institutet qoftë ai i Historisë, Albanologjisë dhe arkiva e shtetit, ato komunale që të tregojnë interesim më të madh për të angazhuar të diplomuarit në orientalistikë.

“Asnjë institut nuk ka orientalist të diplomuar. Kuadrot janë, por tani për tani ne nuk kemi një historian që e njeh osmanishten, me përjashtim të kuadrove të kësaj dege që janë orientuar në histori”, ka thënë ai për gazetën./Indeksonline/

Marrë nga faqja: http://www.indeksonline.net/?FaqeID=2&LajmID=37937

Mbi funksionet e persishtes në administratën dhe kulturën osmane

01/12/2012 Lini një koment

Dr. Dritan EGRO

 

MBI FUNKSIONET E PERSISHTES NË ADMINISTRATËN DHE KULTURËN OSMANE*

Dr. Dritan Egro

Dr. Dritan Egro

Irani dhe Turqia, edhe sot e kësaj dite vazhdojnë të jenë dy komponentë kryesorë të botës islame. Prej më se 1000 vjetësh janë fqinjë me njëri-tjetrin dhe, çka është më e rëndësishmja, kanë afro 300 vjet (qysh prej viteve 30 të shek. XVIII) që nuk kanë luftuar kundër njëri-tjetrit; për rrjedhojë edhe kufijtë e tyre janë më se historikë dhe nuk kanë ndryshuar qysh prej kësaj kohe.

Ndikimet, marrjet dhe dhëniet mes Iranit dhe Turqisë osmane janë sa historike aq dhe të ndërsjella, ndërkohë që përdorimi i gjuhës perse në Perandorinë Osmane, siç do të përpiqemi ta shtjellojmë edhe më poshtë, është i lidhur me dimensionin kulturor dhe me atë administrativ. Përdorimi i gjerë i persishtes dhe i arabishtes përbënin një element të fuqishëm për konsiderimin e Perandorisë Osmane një shtet oriental/islamik. Me fjalë të tjera, Shteti Osman ishte turk në thelb, pasi dinastia drejtuese ishte me origjinë turke dhe gjuha zyrtare ishte turqishtja osmane, por shkalla e lartë e përdorimit të dy gjuhëve të mëdha të fesë dhe të kulturës islame i dhanë asaj një karakter të fortë oriental.

Në këtë shkrim do të ndalem vetëm në dy aspekte kryesore: së pari, në faktin se si Shahnameja shërbeu si model për historishkrimin e shekujve të parë të historisë osmane dhe së dyti, se si persishtja së bashku me arabishten ishin pjesë përbërëse e formimit teknik dhe kulturor-letrar të nëpunësve të lartë të Shtetit Osman.

Pushtimi osman i Konstantinopojës në vitin 1453 shënoi hapin vendimtar në shndërrimin e Shtetit Osman në një formacion politik me interesa botërore. E padyshim një shteti që rritej dhe zgjerohej vazhdimisht do t’i duhej që edhe ta legjitimonte veten e tij me vepra të shkruara ku të himnizohej historia e dinastisë osmane. Gjatë viteve të sundimit të sulltan Mehmetit II në viset osmane lulëzoi ai zhanër i letërsisë i cili njihet me emrin Shahname. Në këtë kontekst historiko-letrar, aty nga viti 1456, një poet pers i quajtur Kashifi shkroi një vepër që e titulloi Gazavatname-i Rum (Lufta dhe heroizmi në viset ish-bizantine), një vepër persisht në vargje sipas modelit të Shahname-së, e cila glorifikonte sukseset ushtarake të sulltan Mehmetit II.[1]

Po gjatë viteve të sundimit të këtij sulltani, Stambolli u invadua nga një numër i konsiderueshëm poetësh persë, të cilët kryeqytetin e ri osman e shihnin si vendin më të përshtatshëm për të nxjerrë në pah dhuntitë e tyre letrare. Konkurrenca u shfaq jo vetëm mes poetëve persë dhe poetëve osmanë, por edhe mes vetë poetëve persianë me ambicien se cili prej tyre do të tërhiqte më shumë vëmendjen dhe interesimin e sulltan Mehmetit II. Kashifi, Hamidi, Muali dhe Shehdi janë vetëm disa prej tyre.

Falë kontributit të tyre sot mund të thuhet pa ndrojtje që modeli i Shahname-së si një formë e hershme e historiografisë osmane të oborrit u instalua aty nga mesi i shek. XV.[2]

Por persishtja dhe stili i Shahname-së janë të pranishme edhe në dokumente të tjera të rëndësishme osmane, siç janë fetihname. Dokumentet që i lajmëronin botës islame rënien e Selanikut në vitin 1430 dhe atë të Krujës në vitin 1478 u përpiluan po në gjuhën perse.[3]

Të njëjtin interesim, pra që mbretërimi i dinastisë osmane të vihej mbi baza të forta historike, e vazhdoi sulltan Bajaziti II. Madje, ai shkoi edhe më tej, kur urdhëroi dy prej burokratëve dhe dijetarëve më të mëdhenj të kohës, respektivisht Idrisi Bitlisi dhe Kemal Pashazade, që të shkruanin nga një histori të dinastisë osmane, respektivisht në persisht dhe në turqishten osmane.

Idrisi Bitlisi shkroi atë vepër e cila sot është e mirënjohur në qarqet osmanistike me emrin Hesht Bihist. Kjo vepër përfaqëson modelin më të sofistikuar të historishkrimit pers. Këtë e dëshmon edhe vetë autori kur shkruan se në atë kohë, pra në gjysmën e dytë të shek. XV, kishte disa vepra të shkruara turqisht për dinastinë osmane, por atyre u mungonte eleganca në stilin e të shkruarit.[4]

Si për të plotësuar këtë mangësi të literaturës historiko-letrare, që shkruhej sipas modelit pers, në shek. XVI në strukturat e Shtetit Osman u krijua një zyrë e veçantë: zyra e şahnamexhiut. Ky pozicion në strukturat e Shtetit Osman u krijua nga sulltan Sulejmani i Madh në mes të viteve 1550. Detyra e tij ishte të kompozonte vepra legjendaro-historike në stilin e Shahname-së. Progresi i vërejtur në kompozimin letrar të këtij zhanri, sidomos nga poeti osman Arif, bëri që Sulejmani i Madh të ndërmerrte hapin konkret për institucionalizimin e zyrës së shahnamexhiut dhe ta emëronte atë në këtë pozicion.[5]

Vetëm se duke iu drejtuar fundit të shek. XVI, ndonëse kjo zyrë mbante të njëjtin emër, gradualisht vendin e persishtes filloi ta zërë turqishtja osmane, pasi vendin e përshkrimeve të fitoreve triumfatore osmane, tashmë e zunë përshkrimet e personaliteteve historike të kohës, zakonet dhe traditat. Një fenomen i tillë u shoqërua edhe me zëvendësimin e vargëzimit me shkrimin në prozë. Megjithatë, këtu duhet theksuar se merita e traditës letrare perse në poezisë epike ishte fondamentale edhe për letërsinë turke të këtij zhanri (Hüsrev ve Şirin), pasi turqishtja e shek. XV nuk gëzonte elegancën dhe shkallën e sofistikimit që kërkonte gjuha letrare e një shteti që po korrte fitore “epike”. Madje edhe huazimi i lidhjes gramatikore gjinore nga persishtja në turqishten osmane është një tregues i qartë i realitetit që shprehëm më sipër.

Si në Lindje ashtu edhe në Perëndim kur bëhet fjalë për formacione shtetërore jetëgjata, menjëherë mendja të shkon te roli dhe pesha që kanë mbajtur burokratët dhe dijetarët në zgjatjen e jetës së tyre. Në Perandorinë Osmane një figurë e rëndësishme ishte katibi. Ai përgatitej si i tillë pasi kalonte në një proces të gjatë që fillonte, së pari, me studimin e Kuranit dhe të haditheve të Profetit Muhamet dhe, së dyti, me mësimin e gjuhës arabe dhe perse, dhe mundësisht me përdorimin e tyre për qëllime ligjërimi. Këto dije plotësoheshin me njohuri nga historia islame dhe letërsia perse e arabe.

Katibët kishin edhe gjasat më të mëdha, që për shkak të shkallës së lakmueshme të dijes që zotëronin, të ishin edhe burokratët-teknicienë të cilët mbanin korrespondencën zyrtare të Shtetit Osman. Këta zyrtarë, që njiheshin me emrin mynshi (münşi), ishin përpiluesit e të gjitha tipeve të dokumenteve zyrtare, njohës të përkryer të elementeve përbërëse diplomatike të tyre, ku veçanërisht duhej të njihnin formulat standarde që përdoreshin për titujt. Për të arritur në këto nivele mynshitë osmanë shfrytëzuan materialet metodike në arabisht, persisht, në gjuhën urdu, si dhe modelet selçuke të kësaj fushe.

Në mes katipit dhe mynshiut ekzistonte një lidhje e fortë, e cila bazën e kishte te dija islame dhe praktikat burokratike në administrimin e shtetit. Këtu nuk duhet të kalojmë pa vënë në dukje kontributin fondamental të Perandorisë Sasanide, e cila në momentin kur ra në duart e ushtrisë myslimane arabe konsiderohej si vendi i katibëve/mynshi dhe i kaligrafëve.[6] Këtë avantazh Irani i kësaj kohe e gëzonte për faktin se kjo Perandori përbënte një model të avancuar për kohën në nivel shtetformues e burokratik.

Tashmë është një fakt i njohur historik që kryeministri selçuk Fahreddin Ali përdorte persishten në vend të arabishtes si gjuhë të shkrimit të dokumentacionit zyrtar të shtetit. Pra, burokratët ishin mjeshtrit e artit të kompozimit të dokumentacionit shtetëror osman. Ka shumë gjasë që praktika e kompozimit të dokumenteve dhe hartimi i formulave diplomatike perse nëpërmjet selçukëve të kenë kaluar edhe tek osmanët.

Nga ky kontingjent nëpunësish të lartë teknicienë dhe të mirarsimuar dolën edhe figura të njohura të administratës së lartë osmane, si nishanxhi(nişancı) dhe reisylkyttap (reisülküttab), të cilët shpalosën aftësitë e tyre jo vetëm në kompozimin e dokumenteve zyrtare, por edhe në shkrimin e divaneve dhe në lëvrimin e zhanreve të ndryshme të letërsisë orientale të kohës.

Prej kontingjentit të katibëve/mynshi dolën edhe ata që njiheshin me emrin tahrir katibi, (regjistrues kadastral), të cilët kishin për detyrë që në çdo qendër të banuar të një sanxhaku të kryenin regjistrimin e kryefamiljarëve dhe të pronave. Praktika kadastrale osmane i detyrohet shumë praktikave perse dhe një fakt i tillë dëshmohet lehtë edhe nga terminologjia e përdorur nga osmanët gjatë këtij procesi, për shembull termat hane (shtëpi), bive (e ve), mürde (i vdekur).

Është shumë interesant fakti që qysh te defterët më të hershëm osmanë, që kanë mundur të mbërrijnë deri në ditët tona, në ata të gjysmës II të shek. XV, hasim fjali-kompozita në persisht të cilat në trajtën e tyre klishe janë shoqëruar me kompozita turqisht.[7] Madje, në shek. XVI gjuha e defterëve kadastralë osmanë, merr trajta të mirëfillta të një gjuhe finance me kodin e saj të shprehjes. Këtu fjala është për një gjuhë mikse mes persishtes dhe turqishtes osmane, por që sot është lehtësisht e kuptueshme për specialistët osmanistë, pasi mbizotërojnë klishetë dhe falë këtij realiteti sot nga studiuesit e fushës kjo gjuhë njihet me emrin specifik gjuha osmane e financës.

Në përfundim do të thoshim se gjatë periudhës osmane marrjet dhe dhëniet mes Perandorisë Osmane dhe Iranit kanë qenë intensive, porse stili i poezisë epike perse u konsiderua nga osmanët një model i cili i shkonte mjaft mirë ambicieve të tyre botërore.


* Ky shkrim është botuar në revistën kulturore-shkencore “PERLA”, Viti IX, 2009, Nr. 1.
[1] H. Inalcik, “The Rise of Ottoman Historiography”, From Empire to Republic (Essays on Ottoman and Turkish Social History), The Isis Press, 1995, f. 11.
[2] Ibid.
[3] Lufta shqiptaro-turke në shekullin XV – burime osmane, përgatitur nga Selami Pulaha, Universiteti Shtetëror i Tiranës – Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë, Tiranë 1968.
[4] H. Inalcik, “The Rise of Ottoman Historiography”, f. 14.
[5] Ch. Woodhead, “From Scribe to Litterateur: the Career of a 16th century Ottoman Katib”, Bulletin (British Society for Middle Eastern Studies), vol. 9, no. 1 (1982), p. 64.
[6] Ibid., p. 67.
[7] Suret-i Defter-i Vilayet-i Gorice ve Premedi ve Konice, Arkivi i Kryeministrisë – Stamboll, (“Maliyye’den Müdevver” collection), nr. 231; H. Inalcik, Hicri 835 tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, TTK, Ankara 1954.

Intervistë me Hajrullah ef. Hoxhën, veteran i publicistikës islame në Kosovë

26/11/2012 Lini një koment

INTERVISTË ME HAJRULLAH EF. HOXHËN, VETERAN I PUBLICISTIKËS ISLAME NË KOSOVË

“Edukata Islame” me sukses i ka përmbushur e tejkaluar objektivat dhe pritjet e themeluesve dhe botuesve të saj

Hajrullah efendi Hoxha, është njëri ndër veteranët e publicistikës islame në gjuhën shqipe në Kosovë, që së bashku me H. Sherif ef. Ahmetin, janë nismëtarët dhe bartësit kryesorë të fillimit të botimeve të literaturës dhe periodikut me tematikë islame në gjuhën shqipe.

Për numrin e 100-të të “Edukatës Islame” me Hajrullah efendi Hoxhën biseduam ekskluzivisht për rrugën, sukseset, vështirësitë e sfidat që ka njohur “Edukata Islame” për këto 4 dekada, në këta 100 numra, me të cilët ka bërë historinë e fjalës së shkruar islame te ne.

Hajrullah efendi Hoxha

Pak biografi për Hajrullah Hoxhën
Hajrullah ef. Hoxha

Hajrullah Hoxha u lind në vitin 1939 në fshatin Korroticë të Epërme, komuna e Drenasit. Shkollën fillore katërvjeçare e kreu në Korroticë të Ulët, ndërsa gjimnazin e ulët në Komoran. Medresenë e ulët e kreu në Prishtinë, kurse të mesmen dhe kualifikimin e lartë profesional në Sarajevë. Në vitin 1964 u punësua imam në Deçan, kurse në vitin 1969 u transferua për imam dhe referent fetaro-arsimor në Mitrovicë. Në vitin 1979 u emërua administrator në Kryesinë e Shoqatës së Ylemave në Prishtinë, ku punoi deri në vitin 1998, pastaj ai kaloi në Kryesinë e Bashkësisë Islame dhe u emërua sekretar i Redaksisë për Botime islame. Këtë detyrë ai e kreu deri në vitin 2005, kur edhe u pensionua. Hajrullah Hoxha është autor i “Takvimit” dhe bashkëpunëtor i rregullt i revistës “Edukata Islame”, në të cilën, që nga themelimi i saj e deri më sot, kontribuoi me më së 60 punime. Diku 40 prej tyre janë nga fusha e historisë islame, përkatësisht vazhdime të punimit me titull: “Muhamedi a.s. dhe përhapja e fesë islame”. Ndërsa, të tjerat janë përkthime me përmbajtje të ndryshme nga gjuha boshnjake dhe arabe. Ai disa kohë ka qenë korrektues i “Edukatës Islame”, një mandat katërvjeçar kryeredaktor i saj, ndërsa nga numri 55/1992 e deri 100/2012 sekretar i Redaksisë, përveç në “Edukatën Islame”, ai ka të botuar artikuj të shumtë në “Takvim” dhe në revistën “Dituria Islame”. Jeton dhe vepron në Prishtinë.

Edukata Islame: Hoxhë efendi, ju jeni ndër të paktë themeluesit e publicistikës islame te ne, a na thoni në çfarë rrethanash është vendosur për themelimin dhe botimin e revistës “Edukata Islame”, kur dihet që atë kohë në pushtet ishin komunistët?

Hajrullah efendi Hoxha: Në skenën politike të Jugosllavisë, pas rënies së regjimit famëkeq të Rankoviçit, i cili që nga koha e Luftës e Dytë Botërore, duke ushtruar dhunë sistematike mbi popullatën shqiptare pengoi zhvillimin dhe përparimin normal të tyre në aspektin kombëtar dhe fetar, ndodhën ndryshime të mëdha. Në këto rrethana të krijuara në prag të viteve të 70-ta të shekullit të kaluar, populli shqiptar në Kosovë dhe në viset tjera, përherë të parë filloi ta ndjejë veten të lirë dhe të ketë të drejtë për t’u ankuar publikisht në tubime zyrtare për të gjitha padrejtësitë që i ishin bërë dhe t’i gjykojë bartësit e tyre me emër dhe mbiemër. Këto ndryshime pozitive u kurorëzuan me përmirësimin e marrëdhënieve jugosllavo-shqiptare të ndërprera për dy dekada. Andaj, si rezultat i ndryshimeve të përmendura pozitive padyshim ka qenë edhe vendimi për botimin e “Edukatës Islame”.

Vendimi për botimin e revistës “Edukata Islame” mund të themi se nuk ka qenë vetëm kërkesë e kohës, por edhe imperativ i saj, sepse nevojat dhe kërkesat e popullatës shqiptare të besimit Islam për ta njohur fenë e tyre përmes literaturës të botuar në gjuhën shqipe për çdo ditë ishin më të mëdha. Popullata shqiptare e pas Luftës së Dytë Botërore, e cila ishte 98% analfabetë ajo tani ishte arsimuar në masë të madhe, duke filluar nga ata që e kishin vetëmësuar shkrim – lexim shqip e deri, tek ata që kishin doktoruar në shkenca të ndryshme.

Nga ana tjetër, botimi i kësaj reviste do t’u shërbente atyre si armë mbrojtëse nga akuzat e pabaza të propagandës antifetare, e cila ishte e pranishme sidomos në arsim dhe në mjetet e informimit. Pas përmirësimit të marrëdhënieve jugosllavo-shqiptare, propaganda në fjalë kishte marrë përmasa edhe më të mëdha nga ndikimi i frymës ateiste që mbretëronte në këtë të fundit, ku feja ishte e ndaluar me ligj.

Kjo propagandë përbëhej nga kombinimi ekstrem i ideologjisë komuniste, staliniste dhe të asaj nacionaliste kurse parulla kryesore të saj ishin: Feja është opiumFeja e shqiptarit është Shqiptaria, dhe fenë katolike na e kanë imponuar me dhunë romakët, fenë ortodokse bizantinët, ndërsa fenë islame turqit, dhe si të tilla të gjitha janë të huaja për ne. Ata, me këtë rast nuk dinin ose nuk donin ta dinin se, si parullën e parë Marksi, ashtu Pashko Vasa të dytën, i kanë thënë në rrethana të caktuara historike nga shkaqet dhe qëllimet e caktuara, andaj si të tilla ato nuk i përgjigjeshin as kohës as vendit as realitetit. Ndërkaq, sa i takon parullës së fundit ata totalisht harronin se edhe komunizmi si ideologji dhe sistem të cilin e respektonin dhe adhuronin shqiptarët si këndej ashtu edhe andej kufirit nuk ishte prodhim shqiptar por imponim nga sllavizmi serbo-rus. Andaj, kushti në fjalë është dashur të vlejë edhe për këtë të fundit ose për asnjërën. Në shtypin ditor gjithashtu bërja synet e fëmijëve u quajt akt barbar që lë pasoja psikike te fëmijët gjatë tërë jetës se tyre. Ndërkaq, në qendrat spitalore të Perëndimit shumë njerëz në atë kohë i bënin synet fëmijët e tyre edhe pse nuk i takonin fesë islame, këtë e bënin në emër të higjienës dhe preventivës nga sëmundjet venerike.

Viktimat e një propagande të tillë tendencioze ishin sidomos gjeneratat e reja, të cilat duke mos pasur mundësinë për t’u njohur me mësimet e vërteta të fesë islame, shumica e tyre formonin botëkuptime të gabuara për të. Andaj, marrja e vendimit nga Shoqata e Ylemave për botimin e revistës “Edukata Islame” në rrethanat e lartpërmendura ishte një akt sa i rëndësishëm po aq i guximshëm dhe jo vetëm i nevojshëm por edhe i domosdoshëm. Ky vendim u realizua falë angazhimit vetëmohues të, H. Sherif Ahmetit, kryetar i Shoqatës së Ylemave, dhe të disa bashkëpunëtorëve të rinj, të cilët kishim diplomuar në Medresenë e Sarajevës ose të Prishtinës, dhe tashmë ishim punësuar në Bashkësinë Islame.

Do theksuar se në vitin 1971 ndodhën dy ngjarje me rëndësi të madhe fetare dhe kombëtare: vendimi për botimin e “Edukatës Islame”, që u bë gurthemel i publicistikës islame në gjuhen shqipe, dhe vendimi për hapjen e Universitetit të Prishtinës, i cili u bë vatër e shkencës, arsimit dhe kulturës shqiptare.

Edukata Islame: Hoxhë efendi, a na thoni tash e kujt ishte nisma për botimin e saj?

Hajrullah efendi Hoxha: Iniciatori kryesor i nismës për botimin e revistës “Edukata Islame” ka qenë kryetari i shoqatës së Ylemave, H. Sherif. ef. Ahmeti, natyrisht në marrëveshje paraprake me kryetarin e Kryesisë së Bashkësisë Islame, Hfz. Ismail ef. Hakiun, Zoti i mëshiroftë të dy.

Nga ardhja e tij në krye të shoqatës më 1969, ky ishte hapi i dytë i tij në këtë drejtim, pas botimit të Takvimit për herë të parë në gjuhën shqipe për vitin 1970.

Edukata Islame: Paraprakisht a është debatuar në forumet e Shoqatës së Ylemave për botimin e ndonjë reviste apo të literaturës në përgjithësi?

Hajrullah efendi Hoxha: Shoqata e Ylemave që nga viti 1962 e shtypte Buletinin Informativ në dy gjuhë serbokroatisht dhe shqip për nevojat e saj interne. Ky Buletin kishte karakter informativ për aktivitetet dhe veprimtaritë administrative si të Shoqatës së Ylemave ashtu edhe të Bashkësisë Islame. Si i tillë ai më nuk i përgjigjej kohës as nuk i plotësonte nevojat e anëtarësisë së shoqatës se lëre më kërkesat e të interesuarve për literaturë fetare, numri i të cilëve shtohej çdo ditë e më tepër. Duke u bazuar në faktet e lartpërmendura dhe pas një diskutimi të gjithanshëm, Këshilli Ekzekutiv i Shoqatës Ilmije (i cili më vonë u quajt: Kryesia e Shoqatës së Ylemave), në mbledhjen e mbajtur më 2 shkurt 1971, mori vendimin për botimin e një reviste fetare, e cila me përmbajtjen e saj do t’i plotësonte si nevojat e anëtarësisë së vet ashtu të lexuesve të tjerë të interesuar. Në bazë të propozimit të kryetarit të Kryesisë së Bashkësisë Islame, H. Ismail Hakiut, revista u emërtua “Edukata Islame”.

Edukata Islame: Pasi që Shoqata e Ylemave ka qenë themeluese dhe botuese e “Edukatës Islame”, mundësisht, na i thoni disa fjalë për veprimtarinë e saj?

Hajrullah efendi Hoxha: Shoqata e Ylemave është themeluar dhe ka vepruar në kuadër të Bashkësisë Islame. Anëtarë të shoqatës kanë qenë imamët, punëtorët administrativë të organeve të Bashkësisë Islame dhe të Medresesë, imamët e ramazanit dhe muezinët.

Shoqata i ka pasuar organet e veta prej këshillave në terren e deri te kuvendi. Edhe pse i ka pasur organet e ndara me Bashkësinë Islame, kanë bashkëpunuar ngusht mes vete në organizimin dhe zhvilli­min e jetës fetare ndër pjesëtarët e besimit islam. Shoqata e Ylemave më tepër është marrë me çështjen e shtypit fetar, për arsye, se ndër detyrat kryesore të saj, sipas statutit, ka qenë kujdesi për botimin e revistës së saj, të Takvimit dhe të edicioneve tjera me përmbajtje islame për nevojat e veta dhe të Bashkësisë Islame.

Edukata Islame: Me çfarë vështirësish është përballur redaksia e revistës në fillim të punës së saj?

Hajrullah efendi Hoxha: Qysh në fillim të punës së saj, redaksia e revistës u ballafaqua me vështirësi të natyrave të ndryshme, në mesin e të cilave më e theksuara ka qenë mungesa e bashkëpunëtorëve. Kjo ndodhte për arsye se shumica dërrmuese e gjeneratave të mëparshme të ylemave edhe pse ishin ixhazetli – të diplomuar dhe posedonin aftësi të mëdha profesionale, për shkak të mosnjohjes së rregullave të gjuhës dhe metodave të shkrimit, nuk ishin në gjendje të shkruanin qoftë edhe një artikull në gjuhën shqipe.

Ata kishin mësuar dhe ishin diplomuar nëpër medrese të ndryshme, gjatë sundimit të Jugosllavisë monarkiste, e cila ua kishte ndaluar me ligj popullatës shqiptare si shkollimin ashtu shtypin në gjuhën amtare. Në anën tjetër edhe ne gjeneratat e reja, të cilat ishim shkolluar, në medresetë me plan-program të reformuar, ku mësoheshin përveç lëndëve fetare edhe ato shkencore të shkollave të mesme laike, për shkak të papërvojës dhe mosekzistimit të literaturës fetare të mëhershme në gjuhën shqipe, të cilën do të mund ta shfrytëzonim, ose ta merrnim si model sesi duhet shkruar, kishim probleme të caktuara në këtë drejtim.

Burim kryesor i literaturës me të cilën kishim mundësi të shërbeheshim ka qenë në gjuhën arabe ose boshnjake, të cilat disa prej nesh nuk i njihnin mirë. Pavarësisht nga kjo që u tha më lart, mendoj se të shkruarit është një mjeshtri në vete, e cila kërkon talent, prirje, njohje dhe aftësi, vullnet dhe durim. Sipas përvojës sime shumëvjeçare, do të thosha se vula e suksesit në këtë çështje janë këto dy të fundit. Prandaj, falë vullnetit të pathyer dhe punës vetëmohuese të një grupit të vogël bashkëpunëtorësh të rregullt në krye me h. Sherif Ahmetin, “Edukata Islame” nuk e ndërpreu rrugëtimin e saj, ndërsa me arritjen e kuadrove të afta të shkolluara në qendra të ndryshme universitare të botës islame, problemi i bashkëpunëtorëve, gradualisht vinte duke u eliminuar.

Edukata Islame: Hoxhë efendi, kush ishin atëkohë bashkëpunëtorë të revistës?

Hajrullah efendi Hoxha: Bashkëpunëtorët e parë më kryesorë të revistës “Edukata Islame” në vitet e para të botimit të saj kanë qenë, H. Sherif Ahmeti, hfz. Muharrem Adili, h. Rashit Osmani, m. Bajruh Ahmeti, H. Jashar Jashari, H. Jetish Bajrami, Hfz. Avni Aliu, T. Nelaj (Feti Mehdiu), Ibrahim Spahia dhe unë. Kryeredaktor i revistës ka qenë h. Sherif Ahmeti, ai ishte shtylla kryesore për përgatitjen e saj, i cili me aftësitë e tij të larta profesionale e redaktoi dhe e pasuroi me tema bashkëkohore për një periudhë të gjatë afro shtatëmbëdhjetëvjeçare. Shpeshherë për shkak të mungesës së materialit të nevojshëm, në fillim ai detyrohej të merrte pjesë me dy ose tre artikuj në një numër.

Edukata Islame: Si e priten besimtarët dhe masa e gjerë botimin e revistës “Edukata Islame”

Hajrullah efendi Hoxha: Gjatë sundimit të sistemit komunist jugosllav, edhe pse feja ishte formalisht e lirë, si në Kosovë ashtu edhe në viset tjera shqiptare rrethanat politiko-shoqërore dhe mungesa e kushteve të nevojshme, kanë qenë shkaktare kryesore për mosbotimin e literaturës islame në gjuhën shqipe për një kohë të gjatë. Mirëpo, dëshirat, nevojat dhe kërkesat e besimtarëve, qofshin ata të moshuar apo të rinj, autodidaktë apo të shkolluar çdo ditë e më tepër vinin duke u shtuar. Shpeshherë këto kërkesa ata i drejtonin në Bashkësinë Isla­me ose në Shoqatën e Ylemave, duke i kritikuar për mosangazhim të nevojshëm.

Një numër i konsiderueshëm i tyre, pasi që dinin gjuhën serbokroate, ngase ishin të detyruar ta mësonin në shkolla dhe në ushtri, mungesën e shtypit islam në gjuhën shqipe e plotësonin me marrjen e shtypit që botohej në Sarajevë. Në rrethana të tilla dalja nga shtypi e revistës “Edukata Islame” u mirëprit te shumëkush me gëzim dhe kënaqësi të papërshkruar. Një gëzim i tillë kishte karakter të dyfishtë: fetar dhe kombëtar.

Pas daljes nga shtypi të kësaj reviste, falënderimet dhe urimet me dëshira të sinqerta për sukses dërguar redaksisë së saj përmes telefonit ose letrave me postë kanë qenë të shumta. Me këtë rast do të theksoja përmbajtjen e një letre të tillë nga një lexues dhe bashkëpunëtor i “Edukatës Islame”.

“Unë, si lexues i pasionuar dhe njëkohësisht deri diku edhe bashkëpunëtor i faqeve të kësaj reviste të ndritshme, jam gëzuar që kjo revistë është duke depërtuar pa pengesa ndër lexues, ndoshta me ndonjë vonesë nganjëherë por edhe kjo e ka arsyen e vet. Masa myslimane shqiptare duhet të jetë krenare që në historinë e saj po përjeton daljen e kësaj reviste në gjuhën amtare, në të cilën janë duke u shqyrtuar tema autoriale për mbarë masën myslimane e sidomos atë rinore, e cila shumë pak di për islamizmin dhe principet e tij. Pra revistës në fjalë i dëshirojmë suksese po ashtu edhe bashkëpunëtorëve të saj dëshiroj përparim dhe hapje të horizonteve të ndritshme islamike. Me përshëndetje të përzemërta Eselamu Alejkum, Ibrahim Spahija.(shih: Edukta Islame, nr. 8).

Gjithashtu, urimet e tilla të shprehura gojarisht as me rastin e ta­kimit me lexuesit e kësaj reviste nuk mungonin. Me një rast në bisedë e sipër një xhematli nga Llapi më pati thënë: “Unë, prej fillimit kur ka dalë “Edukata Islame” rregullisht e kam marrë dhe e kam lexuar me kënaqësi të madhe sidomos shkrimet e mulla Sherifit dhe shkrimet tua. Keni bërë punë të madhe, Zoti ju shpërbleftë me të mirat e Tij. Sikur të kishit mundësi për t’i tubuar ato shkrime në një libër do të ishte edhe më mirë, sepse do ta merrnin jo vetëm ata që nuk i kanë lexuar por edhe ne që i kemi lexuar”.

Pasi që nga Lufta e Dytë Botërore, “Edukata Islame” ishte revista e parë dhe e vetmja fetare në gjuhën shqipe në të gjitha trevat shqiptare, dalja e saj u mirëprit edhe ndër shqiptarët në Maqedoni, Mal të Zi dhe diasporë. Interesimi për marrjen e saj, i cili realizohej përmes organeve të Bashkësisë Islame të vendeve të lartpërmendura dhe përmes parapagimit në redaksinë e saj, ishte i madh. Këtë mund ta vërtetojë mesë miri edhe ky rast. Gjatë luftës kur ishim refugjatë në Maqedoni, imami i xhamisë kryesore të Reçicës së Madhe-afër Tetovës, mulla Taxhudini, më vendosi për strehim në familjen e tij. Kur më prezantoi në familje se kush jam me emër e mbiemër dhe ku punoi, babai i tij tha: “Ky emër po më duket si i njohur, a mos je ti një Hajrullah Hoxha, që me mulla Sherif Ahmetin e keni qitur “Edukatën Islame”? Pasi që iu përgjigja pozitivisht i thashë: “Po kah të ka rënë në dorë ty “Edukata Islame”? Ai më tha: ” Në atë kohë Taxhudini ka qenë në Siri, duke studiuar. Në fillim unë i kam marrë disa numra të saj në Bashkësinë Islame në Tetovë, të cilat ende i kam dhe nga njëherë ose i marrë dhe i lexoj vetë ose ua jap fëmijëve për t’i lexuar”. Unë me këtë rast mbeta i habitur për faktin se edhe pse kishte kaluar një kohë e gjatë nga ajo kohë, përjetimet dhe kujtimet për të ende i kujtonte me mall e respekt.

Për daljen e revistës “Edukata Iislame” qe gëzuar shumë edhe veprimtari i çështjes fetare dhe kombëtare imam Vehbi Ismaili, emigrant i Shqipërisë në SHBA, Zoti e mëshiroftë. Ai me rastin e vizitës së tij në Shoqatën e Ylemave, ku u prit nga H. Sherif Ahmeti, H. Ismail Hakiu e shumë të tjerë, atë gëzim dhe kënaqësinë e tij e shprehu përmes urimeve dhe dëshirave të sinqerta për punë të mbarë dhe të suksesshme. Duke pasur parasysh se në Shqipëri jo vetëm shtypi por edhe feja tërësisht ishte e ndaluar, dhe se askund tjetër nuk botohej literaturë islame në gjuhën shqipe përveçse në Prishtinë, si njeri vizionar dhe largpamës, na tha: “Pasi që keni të drejtë për të botuar revista dhe libra fetare në gjuhën shqipe, për çka ndiej kënaqësi të madhe, do t’u sugjeroja që ato t’i botoni me tirazh sa më të madh, sepse mund të ndryshojë situata politike në Shqipëri dhe të lirohet çështja e fesë, kështu që ato do t’u hyjnë në shërbim vëllezërve tanë shqiptarë-myslimanë atje”

Nga kjo kuptohet sesa ai e çmonte lart fjalën e shkruar fetare në gjuhën shqipe dhe se sa e madhe ishte shpresa e tij për ta parë Shqipërinë të lirë nga diktatura komuniste. Më në fund kjo parandnjenjë dhe dëshirë e tij u realizua ngase i dha Zoti ymër për ta parë Shqipërinë e lirë, ndërsa ne e përmbushëm dëshirën e tij ngase në vitet 90, kur u shkatërrua komunizmi, ku jo vetëm numra të ndryshëm të “Edukatës Islame” që i kemi pasur tepricë në depo, por tërë literatura e botuar nga Shoqata e Ylemave dhe Bashkësia Islame që e posedonim ua dërguam falas në Shqipëri.

Edukata Islame: Atë kohë në çfarë rrethanash ka punuar redaksia e një reviste fetare, gjithnjë duke pasur parasysh se keni vepruar në sistemin komunist?

Hajrullah efendi Hoxha: Në sistemin komunist jugosllav, besimi, manifestimi dhe predikimi i fesë, kanë qenë të lejuara dhe garantuara me ligj. Megjithatë, propaganda antifetare dhe pengesat e natyrave të ndryshme ndaj institucioneve fetare, sidomos në Kosovë, kundër islamit, asnjëherë nuk kanë pushuar.

Edhe pse në rrethana të tilla kontradiktore dhe në kushte jo të mira, redaksia e “Edukatës Islame” e zhvilloi punën e saj me sukses duke mos rënë në kundërshtim me rregullat ligjore të parapara për shtyp.

Në fillim, edhe çështja e shtypjes së “Edukatës Islame” ishte problem. Drejtorët e shtypshkronjave, si komunistë të përbetuar, refuzonin shtypjen e saj vetëm pse kishte karakter fetar, me përjashtim të atij të shtypshkronjës “Progres” në Mitrovicë. Në atë kohë unë isha imam në Mitrovicë dhe kisha raporte të mira me drejtorin e shtypshkronjës në fjalë, i cili ishte një njeri dinjitoz dhe intelektual i mirëfilltë.

Pas një bisede të shkurtër pa kurrfarë ngurrimi ai e pranoi ofertën tonë për shtypjen e “Edukatës Islame”. Pra, duke iu falënderuar guximit qytetërues të z. Burhan Gashit, Zoti e mëshiroftë, respektit të tij ndaj fesë islame dhe fjalës së saj të shkruar në gjuhën shqipe, si Takvimi një vit më parë, ashtu “Edukata Islame” e panë dritën e botimit. Në këtë shtypshkronjë të dy botimet e përmendura u shtypën rregullisht për afro 20 vjet.

Gjatë kohës së sundimit komunist çdo vepër para se të dilte nga shtypi duhej censuruar (redaktuar) rreptësishtë nga prokurori publik. Andaj, me rastin e përgatitjes së materialit për botim për çdo numër është dashur t’i kushtohej kujdes i veçantë që të mos ketë në të elemente antiligjore ose politike. Më kujtohet si sot kur me një rast lidhur me këtë h. Sherif Ahmeti më pati thënë: “ Hajrullah, besoj se ti në pikëpamje fetare nuk gabon, por ki kujdes në pikëpamje politike, sepse shumë lehtë ajo mund të shkaktojë ndërprerjen e mëtejshme të “Edukatës Islame”.

Për shkak të rrethanave të ndërlikuara politiko-shoqërore në prag të viteve 90-ta, redaksia e “Edukatës Islame” u përball me vështirësi të natyrës së ndryshme, madje edhe të natyrës politike. Me një rast, papritmas, me erdhën në zyrë dy njerëz të pushtetit (Këshilli Koordinues Krahinor i LSPP), një serb e një shqiptar. Ky i fundit ishte Sherefedin Sylejmani, komunist i hershëm, ndërsa atë të parin nuk e njoha as që i kam lodhur mentë për t’ia mbajtur emrin në mend. Si kryeredaktor (i zorit) i “Edukatës Islame” që isha në atë kohë, kërkuan prej meje me këmbëngulje botimin e saj në dy gjuhët serbokroate dhe shqipe, për nevojat e anëtarësisë dhe të myslimanëve nga territori i Sanxhakut, pasi që ajo ishte organ i shoqatës që vepron në nivel të Republikës të Serbisë. Një kërkesë të tillë kurrë njëherë nuk e kishin bërë, as gojarisht as me shkrim imamët e Sanxhakut.

Sikur ta kishin bërë, sigurisht do t’ua kishim pranuar me kusht që atë ta botonin ndaras njësoj siç patëm vepruar me Kalendarin e murit. Mirëpo, kërkesa e tyre dukej qartë kishte karakter tendencioz dhe me prapavijë politike. Duke pasuar parasysh të gjitha këto, u mundova t’u përgjigjem në mënyrë sa më të shkurtër dhe sa më racionale duke thënë, Imamët dhe myslimanët e Sanxhakut kanë literaturë të mjaftueshme në gjuhën e tyre amtare që botohet në Sarajevë, ndërsa sa i përket botimit të “Edukatës Islame” në gjuhën serbokroate, pasi është organ i Shoqatës që vepron në nivel të Republikës së Serbisë, nuk kemi mjete financiare. Pas kësaj Sherefedini, më tha: “Mjetet financiare ua sigurojmë ne”, ndërsa shoku i tij shtoi, “Së paku temat kryesore të përkthen serbokroatisht”.

Atëherë unë u thashë: “Temat më kryesore të “Edukatës” janë marrë e përkthyer nga Gllasnku i Sarajevës, të cilat ata i kanë lexuar shumë herët, sepse Edukata del 3-4 herë në vit”.

Në realitet ashtu edhe ishte, sepse gati çdo numër të “Edukatës Islame” ka pasuar nga një temë të përkthyer nga Husein Xhozo ose Sinanudin Sokolloviqi. Me kaq mori fund biseda rreth kësaj çështjeje por ata shkuan të pakënaqur, ngase nuk hasëm në mirëkuptim për realizimin e qëllimeve të tyre.

Edukata Islame: Si bëhej shpërndarja e “Edukatës Islame”?

Hajrullah efendi Hoxha: Shpërndarjen e “Edukatës Islame”, Shoqata e Ylemave, si botues i saj, e bënte përmes këshillave të saj në terren, ndërsa këto të fundit përmes anëtarëve të tyre – imamëve dhe myezinëve , i shpërndanin në xhamia. Përveç territorit të Kosovës, në bazë të kërkesave kemi dërguar edhe në këshillat e Bashkësisë Islame: Bujanoc, Preshevë, Kumanovë, Shkup, Tetovë, Gostivar, Dibër, Strugë, Beograd, Titograd dhe Ulqin. Transportimi i saj në kë­shillat brenda Kosovës zakonisht bë­hej me veturë të Shoqatës, ndërsa jashtë Kosovës, me anë të postës. Përveç dërgesave me shumicë, në redaksi kanë qenë të parapaguar një numër i konsiderueshëm i lexuesve nga Kosova, Maqedonia, Mali i Zi dhe Diaspora, të cilëve “Edukatën Islame” rregullisht ua dërgonim me anë të postës.

Si shpërndarjen e “Edukatës Islame” ashtu edhe të literaturës tjetër rregullisht e kemi bërë me H. Abdullah Zhegrovën – Zoti e mëshiroftë! Ai në atë kohë një mandat ishte kryetar i Shoqatës së Ylemave, kurse pas vdekjes së H. Jakup Hoxhës, u emërua si sekretar i saj. Pas daljes së çdo botimi nga shtypi, pavarësisht nga kushtet atmosferike të kohës me shi apo borë, të ftohtë apo të nxehtë, ne sa më parë e kemi shpërndarë atë në terren. Shpeshherë kemi udhëtuar natën, madje edhe kur nuk ishte gjendja e mirë e sigurisë, ngase deri në drekë punonim në zyrë. Me gjithë gjendjen shumë të rëndë politike në vitet e 90’ta, demonstratat e shumta dhe kontrollimet e rrepta policore, ne nuk ndaleshim së qarkulluari, sa që njëherë ka ndodhur që ora policore na ka zënë në qytetin e Suharekës. Shpeshherë kemi qenë të ndaluar dhe kontrolluar nga policia serbe. Kështu vepruam me vite të tëra deri më 28.12.1992, kur ai ndërroi jetë në udhëtim e sipër. Atë ditë duke u kthyer nga Prizreni, ku morëm nga shtypshkronja “Takvimin” për vitin 1993, unë u ndala në Komoran për të vazhduar rrugën për Prishtinë, ndërsa ai shkoi për të shpërndarë Takvimin në Drenas, Skenderaj, Mitrovicë dhe në Vushtrri, ku edhe banonte. Në hyrje të Mitrovicës, pas ndërrimit të një gome të veturës, me të hyrë brenda ai kishte ndërruar jetë.

Nuk ishte lehtë të ndahemi nga një shok i dashur e i ngushtë, me të cilin ishim shoqëruar gjatë shkollimit për 8 vjet, katër vjet në Prishtinë dhe katër tjera në Sarajevë. Me të kishim punuar më se 13 vjet në një zyrë, ishim shoqëruar çdoherë kur dilnim në terren deri në ditën kur ndërroi jetë. Zoti i madhërishëm e shpërbleftë dhe na bashkoftë me të në Xhennet!

Me një rast, derisa ishim duke e shpërndarë “Takvimin” për vitit 1993, me Salih Jasharin, policia na kontrolloi, dhe vetëm pse e panë xhamin e “Hysrev Begut” në ballinën e tij, na kërcënuan: “Çfarë po ju duhet juve xhamia e Sarajevës? A mos keni lidhje ju me myslimanët e Bosnjës, të cilët po luftojnë kundër nesh?

Gjithashtu edhe çështja e shitjes së literaturës islame fetare ka qenë tejet e kufizuar me ligj. Ajo ka pasur të drejtë të behët vetëm në zyrat e Bashkësisë Islame dhe të Shoqatës së Ylemave, nëse kjo e fundit ka pasur të veçanta, në xhamia dhe oborret e tyre, ndërsa në vendet publike ose në treg ka qenë e ndaluar. Kjo është dëshmuar praktikisht në disa raste, ku milicia ua ka konfiskuar ose i ka marrë në pyetje shitësit e saj dhe ua ka tërhequr vërejtjen duke i kërcënuar, nëse prapë vazhdojnë.

Edukata Islame: Hoxhë efendi, Edukata tani po përgatit të botojë numrin e saj të 100-të, si e përshkruani rriten e saj?

Hajrullah efendi Hoxha: “Edukata Islame” gjatë veprimtarisë së vet dyzetenjëvjeçare u përball me vështirësi dhe probleme të natyrës së ndryshme duke filluar nga ato me karakter profesional e deri tek ato me karakter politik. Mirëpo, falë angazhimit vetëmohues të botue­sit të saj, kryeredaktorëve, bashkëpunëtorëve dhe stafit teknik ajo arriti që të mbijetojë dhe ta kryejë me sukses misionin e saj për të cilin ishte themeluar. Kohën e veprimtarisë së “Edukatës Islame” mund ta ndajmë në tri periudha: Periudha e parë fillon në vitin e daljes së saj 1971 dhe vazhdoi deri në prag të viteve të 90-ta. Periudha e dyte fillon në vitet e 90-ta dhe vazhdoi deri pas luftës, ndërsa periudha e tretë filloi në vitin 2001 dhe vazhdon deri më sot kur po e botojmë numrin 100-të jubilar të saj.

Fillimin e periudhës së parë e karakterizonte numri i kufizuar i bashkëpunëtorëve dhe tirazhi i vogël prej 1000 ekzemplarëve, mirëpo kohë pas kohe si numri i bashkëpunëtorëve ashtu dhe tirazhi erdhën duke u shtuar. Të gjithë bashkëpunëtorët gjatë kësaj periudhe ishin vetëm nga kuadrat e Bashkësisë Islame, për shkak të sistemit komu­nist, me përjashtim të z. Ibrahim Spahisë dhe Ferid Berishës, të cilët ishin punëtorë të arsimit, si ish-nxënës të medresesë (i pari i medresesë “Isa beg” të Shkupit, ndërsa i dyti i asaj “Atik” të Gjilanit, dhe Mehmet Zhinipotokut, me punë të përkohshme në Francë. Kryeredaktor i saj gjatë kësaj periudhe ishte H. Sherif Ahmeti, i cili me aftësinë profesionale dhe punën e tij të palodhshme bëri që “Edukata Islame” të vazhdojë daljen e saj me rregull. Ndërsa falë kërkesave gjithnjë më të mëdha nga lexuesit tirazhi i saj arriti deri në 5000 copë.

Periudhën e dytë e karakterizojnë siç dihet vështirësitë e ndryshme, gjendja e rëndë politike, dhuna shtetërore dhe lufta. Të gjitha këto shkaktuan daljen me shumë vështirësi të revistës “Edukata Islame” saqë e herë- herë edhe me pauza të gjata.

Edhe pse numri i bashkëpunëtorëve nga radhët e intelektualëve ishte në shtim e sipër, cilësia e përmbajtjes ishte përmirësuar dhe numri i faqeve ishte shtuar, tirazhi i saj, shkaku i gjendjes së vështirë, gradualisht vinte duke u zvogëluar deri sa zbriti në 1000 copë. Në fillim të kësaj periudhe unë isha kryeredaktor, ndërsa nga viti 1992 e deri 2001 ishte H. Resul Rexhepi.

Për shkak të ndryshimeve organizative në Bashkësinë Islame dhe ndërprerjes së veprimtarisë së Shoqatës, Bashkësia Islame më 2001, mori mbi vete botimin e mëtejmë të “Edukatës Islame”.

Periudhën e tretë të “Edukatës Islame”, e cila fillon në vitin 2001 dhe vazhdon deri më sot e karakterizon ajo që është më e vlefshmja në botë – liria, e cila u arrit falë Zotit të madhërishëm, e pastaj atyre që sakrifikuan jetën ose pasurinë e tyre si dhe falë ndihmës ushtarake së Aleancës Veri-Atlantike me në krye SHBA-të.

Duke filluar nga botimi i parë i saj pas luftës, në “Edukatën Islame”, shihen ndryshime të mëdha si në formën ashtu edhe në përmbajtjen e saj. Këto ndryshime pozitive më së miri vërehen në përbërjen e Redaksisë, të drejtuar nga publicisti i njohur, z. Qemajl Morina, anëtarë të cilës ishin si p.sh. akad. Jashar Rexhepagiqi , akad. Pajazit Nushi, Dr. Ejup Sahiti etj. Numri i intelektualëve të tillë është i madh edhe në mesin e bashkëpunëtorëve të “Edukatës Islame”. Andaj, falë punës së palodhshme të kryeredaktorit të saj, z. Qemajl Morinës dhe bashkëpunëtorëve të tij, “Edukata Islame” për nga përmbajtja gjatë kësaj periudhe është shumë më e pasur me tema të zgjedhura dhe aktuale, ndërsa madhësia e saj ka arritur deri në 350 faqe. Për kundër tërë kësaj, tirazhi i “Edukatës Islame” prej 1000 copë është tepër i vogël dhe i pajustifikueshëm, duke marrë parasysh se numri i imamëve në Kosove arrin përafërsisht shifrën e njëjtë.

Nga numri i parë deri në numrin 100 jubilar të saj, në “Edukatën Islame”, janë botuar artikuj dhe punime të ndryshme me karakter fetar, shkencor, kulturor dhe kombëtar. Në të janë shtjelluar tema nga Akaidi- besimi, Fikhu- jurisprudenca islame, Ahlaku- morali dhe etika, Tefsiri- komentimi i Kur’anit, Hadithi- thëniet dhe veprimet e Muhamedit a.s., Historia Islame, si dhe tema tjera shkencore, filozofike, pedagogjike sociale dhe kulturore. Në këto tema dominon metoda e interpretimit bashkëkohor të mendimit islam për njeriun, fenë dhe botën.

Edukata Islame: A i ka përmbushur “Edukata” objektivat dhe pritjet e themelueseve të saj?

Hajrullah efendi Hoxha: Edhe pse u themelua dhe veproi një kohë të gjatë në sistemimin komunist – antifetar, “Edukata Islame” arriti të prezantojë me sukses dhe në mënyrë të drejtë parimet, mësimet dhe vlerat e mirëfillta të fesë islame. Në faqet e saj u trajtuan dhe u shqyrtuan me përkushtim ide dhe tema të rëndësishme fetare, etike, kulturore, filozofike, sociale dhe shkencore. Si e tillë, ajo gjatë veprimtarisë së saj 41-vjeçare ka dhënë një kontribut të çmuar fetar e kombëtar.

“Edukata Islame”, sipas mendimit tim, në këtë mënyrë jo vetëm që e arsyetoi themelimin dhe ekzistimin e saj por me sukses i ka përmbushur madje edhe i ka tejkaluar objektivat dhe pritjet e themeluesve dhe botuesve të saj.

Edukata Islame: Si e shihni çështjen e publicistikës islame në gjuhën shqipe?

Hajrullah efendi Hoxha: Publicistika islame në gjuhën shqipe, nga themelimi i saj e deri më sot, është zhvilluar në mënyrë institucionale në kuadër të Shoqatës së Ylemave dhe Bashkësisë Islame, mirëpo, me fillimin e proceseve demokratike në vitet 90-ta, ajo mori karakter edhe privat. Kur i shoh sot libraritë private të stërmbushura me literaturë islame në gjuhën shqipe, e cila numëron sigurisht me mijëra tituj, duke filluar nga Ilmihali e deri te komentimet voluminoze të Kuranit, dhe e krahasoj me kohën kur e kemi pasur të shtypur në gjuhën shqipe vetëm Ilmihalin e vogël (1957), zemra më kënaqet dhe sytë me mbushen me lot nga gëzimi. Mirëpo, kur mendoj nganjëherë pa emocione dhe i analizoj autorët dhe titujt e kësaj literature, për­mbajtjen dhe kohën e shkruar të saj, si dhe përzgjedhjen e titujve për botim pa kritere të mirëfillta, filloj të them me vete:

“Nga kush po financohet botimi paushall i kësaj literature islame në gjuhën shqipe?! Nëse investitorët e saj janë myslimanë të sinqertë dhe dashamirë të islamit dhe të myslimanëve, atëherë pse këtë punë nuk ua kanë besuar zyrtarisht organeve të Bashkësisë Islame, të cilat janë kompetente për çështjet fetare dhe kanë kuadro për përzgjedhjen e titujve sa më të nevojshëm për vendin tonë, si dhe për kontrollimin e përkthimit të tyre që të jetë sa më i përpiktë dhe më i rrjedhshëm? Pse këtë punë ua kanë besuar personave të caktuar madje edhe laikë, të cilët në mënyrë private i përkthejnë titujt e caktuar, i botojnë dhe i shesin sikur të ishte mall i kontrabanduar? Çfarë kanë nevojë lexuesit e rëndomtë për një literaturë të tillë voluminoze, në të cilën përfshihen edhe shumë vepra të shkruara para më së një mijë vjetëve, në kohën e dekadencës së myslimanëve, në të cilat janë shqyrtuar çështje dhe probleme të atëhershme, e që sot nuk janë fare aktuale? Kujt i duhet një literaturë e tillë, e cila e orienton vëmendjen e lexuesit më tepër kah problemet e së kaluarës sesa kah problemet aktuale dhe perspektiva e së ardhmes? Të gjitha këto, e shumë dilema të tjera, më bëjnë të brengosem dhe të dyshoj: Vallë a mos një veprimtari e tillë i ka shkaqet dhe qëllimet e caktuara, në mesin e të cilave është edhe mbjellja e farës së përçarjes së myslimanëve në bazat e medhhebeve dhe sekteve të ndryshme, pasojat e së cilës tashmë kanë filluar të jenë të pranishme thuajse në çdo mjedis.

Botimi i tillë i literaturës pa plan dhe pa kontrollim të saj, dhe shpërndarja e saj masive, në hapësirat shqiptare, sidomos pas luftës në Kosovë, sipas mendimit tim u përngjan vërshimeve të përroskave ose lumenjve që nuk e kanë shtratin e rregulluar pas shirave të mëdha. Me ç’rast ato më tepër u sjellin dëme sipërfaqeve të tokave të vërshuar sesa dobi.

Me qëllim që të mos ndodhë diçka e tillë edhe në Bashkësitë Islame në trojet shqiptare, do t’i sugjeroja që të formojnë nga një organ-institut të veçantë botues, me ekspertë të zgjedhur në lëmi të ndryshme, i cili do të drejtonte dhe kontrollonte tërë veprimtarinë botuese të saj, qofshin ato revistat apo botime tjera të veçanta.

Edukata Islame: Në Edukatën Islame jeni i pranishëm me punimin “Muhamedi a.s. dhe përhapja e fesë Islame” nga numri 1 deri në atë 60, në 38 vazhdime, si keni pasur durim të shkruani për 25 vjet rreth në një temë?

Hajrullah efendi Hoxha: Në “Edukatën Islame” nr. 1, është botuar vazhdimi i tretë i punimit në fjalë, ndërsa dy pjesët e para kanë qenë të botuara në dy numrat e fundit të “Buletinit Informativ”. Ndërsa, sa i përket çështjes së durimit, ai ka qenë i bazuar në vullnet të pathyeshëm dhe në dëshirë të madhe, të cilat së bashku më kanë shoqëruar vazhdimisht dhe i kam kuptuar dhe vlerësuar si dhurata tepër të çmueshme nga Allahu i madhërishëm. Megjithatë, dëshira, vullneti dhe durimi në fjalë kanë qenë të bazuara: Në ndjenjën e dashurisë ndaj Allahut xh.sh, të Dërguarit të tij dhe Fesë Islame;

Në ndenjën e përgjegjësisë morale për shfrytëzimin dhe përhapjen e diturisë së poseduar. Në dëshirën e madhe për t’ua bërë të mundur popullatës shqiptare të besimit islam për ta njohur biografinë e Muhamedit a.s. dhe të fesë islame në mënyrë të drejtë përmes fjalës së shkuar në gjuhën amtare. Në shpresën e madhe për shpërblimin e be­gatshëm të Allahut xh.sh., për mundin dhe kontributin e dhënë në udhëzimin e njerëzve në rrugën e drejtë të Tij.

Duke u mbështetur në fjalët e Muhamedit a.s. thënë shokut të tij: “O, Muaz, nëse Allahu e drejton një njeri përmes teje në rrugë të drejtë, më e dobishme është për ty se e tërë bota dhe çka ka në të”.

Edukata Islame: Pasi që punimi në fjalë është i një rëndësie të veçantë për faktin se për herë të parë është shkruar te ne për jetën e Muhamedit a.s., a mendoni për ta tubuar e botuar atë në një vëllim?

Hajrullah efendi Hoxha: Lidhur me ketë çështje kam pasuar sugjerime dhe propozime edhe më herët nga disa dashamirë të mi, mirëpo vetëm kohëve të fundit kam vendosur që t’i rikthehem ta korrigjoj tërë atë material dhe ta përgatis për botim. Por, edhe kjo ka punë dhe do kohë.

Nëse kam ymër dhe më punon shëndeti, shpresoj se kjo punë me ndihmën e Zotit do të kryhet me sukses, mirëpo nëse ndodh e kundërta, jam i bindur që do ta përfundoni ju.

Edukata Islame: Hoxhë efendi, cila është porosia juaj për lexuesit dhe bashkëpunëtorët e “Edukatës…”?

Hajrullah efendi Hoxha: Kushtet për punë, mundësitë dhe rrethanat tani, krahasuar me atë kohë kur kemi punuar ne janë të pakrahasueshme në çdo aspekt: politik, ekonomik, profesional, teknologjik, informativ etj., me fjalë të tjera ato sot janë ideale, andaj vetëm kërkohet shfrytëzimi i tyre në mënyrë maksimale. Në kontekst të kësaj për lexuesit e “Edukatës Islame”, bashkëpunëtorët dhe anëtarët e redaksisë me këtë rast porosia ime është:

Të punojnë edhe me më përkushtim, në përhapjen e mendimit dhe mësimeve islame, përmes fjalës së shkuar në gjuhën shqipe duke llogaritur këtë si një obligim të domosdoshëm fetar me përgjegjësi të madhe morale. Të gjithë i përshëndes përzemërsisht me selam dhe iu dëshiroj suksese në punë.

Gjithashtu, edhe revistës “Edukata Islame”, me rastin e botimit të numrit jubilar i dëshiroj shtegtim të pandalshëm në rrugën e saj të trasuar që katër dekada, si dhe suksese të reja.

Edukata Islame: Hajrullah efendi, ju faleminderit shumë për këtë intervistë të dhënë, gjatë së cilës ndiem kënaqësi të veçantë. Ne ju dëshirojmë shëndet dhe suksese në punën tuaj?

Hajrullah efendi Hoxha: Në fund e falënderoj Allahun e madhërishëm që më ka bërë të munduar që edhe unë të jem prej atyre që kanë kontribuar me shkrime për të mirën e islamit dhe të myslimanëve shqiptarë. Ndërsa juve që e keni paraparë këtë intervistë me mua si një dëshmitar i gjallë i rrjedhave në redaksinë e “Edukatës Islame” dhe si një bashkudhëtar i saj i pandashëm, ju falënderoj përzemërsisht dhe ju dëshiroj sukses.

Intervistoi: Ramadan Shkodra

E vërteta për Luftën e Parë Ballkanike

18/11/2012 Lini një koment

Ukshin ZAJMI

E VËRTETA PËR LUFTËN E PARË BALLKANIKE

Historia serbe, ajo në përgjithësi, madje edhe ajo shqiptare, Luftën e Parë Ballkanike e njeh si luftë të aleancës ballkanike kundër Perandorisë Otomane. A është vertetë kështu!? Në këtë pyetje duhet të përgjigjen historianët e posaçërisht institucionet që merren me histori dhe sektorët e historisë të Akademive të Shkencave.

Kundër përkufizimit të këtillë të kësaj lufte mund të gjendet literaturë autentike shqiptare, otomane e posaçërisht serbe me bollëk, madje edhe në qarqet arkivore bullgare, malaziase,  greke e gjetiu. Pse heshtët në këtë sferë nuk dihet, por historianët dhe punonjësit e sektorëve përkatës të instituteve e të Akademive, sikur veprojnë në stilin “më mirë të heshtet se sa të punohet drejt e të konfrontohet me historianët serb apo ballkanas”!?

Historia shqiptare njef përpjekjet e mëdha shqiptare për të vetëdijësuar popullatën vendore por edhe qarqet ndërkombëtare për shpalljen e pavarësisë së trojeve shqiptare nga Perandoria Otomane. Kjo është bërë përmes kongreseve e tubimeve të shumta, përmes letrave e memorandumeve të ndryshme në adresë të fuqive të mëdha, përmes kërkesave, ultimatumeve e besa edhe të luftërave të shumta kundër kësaj Perandorie.

E gjithë kjo është bërë falë zgjuarsisë dhe strategjisë së rilindasve shqiptarë, të cilët, jo vetëm që inicuan e cyten këto veprime, por ishin edhe në ballë të këtyre bëmave duke vepruar drejtëpërdrejtë, por edhe duke parashikuar rreziqet që mund të vijnë nga apetitet territoriale të popujve fqinj. Të përkujtojmë me këtë rast Lidhjen Shqiptare të Prizrenit karshi Kongresit të Berlinit dhe të gjitha bëmave në Gadishullin Ilirik deri në vitin 1912, kur filloi Lufta e Parë Ballkanike (Ilirike).

Për të arsyetuar këtë qëndrim, se lufta e aleatëve serb, malasiaz, bullgar e grekë nuk ishte luftë kundër Perandorisë Otomane por Luftë për të okupuar trojet shqiptare, po e përmendi shkrimin e Jovan Cvijiqit “Lufta ballkanike dhe Serbia” (Review of  Reviews, Nëntor 1912)në të cilin, ai përmend rajonin gjeografik për të cilin është e interesuar Serbia: “Serbia e vjetër” në të cilin gravitojnë Sanxhaku i Novipazarit,  Fusha e Kosovës, Dukagjini dhe disa krahina në jug të bjeshkëve të Sharrit me kufirin e marrur vesh me Bullgarinë në vijen: Ohër-Veles-Kriva Pallankë, qytete këto që do t’i takojnë Bullgarisë.

Ndërsa sa i përket “Stara Serbisë” thuhet se ajo” del me një rrip të ngushtë në Detin Adriatik rreth Shkodrës, Lezhës madje sigurisht edhe Durrësit”. Këtë përkufizim territorial ai e përshkruan në bazë të “hulumtimeve përsonale shkencore” gjatë viteve 1900-1912, duke e cilësuar si “ vend me anarki dhe presion më të madh, jo vetëm në Gadishullin ballkanik, por si i  vetmi madje edhe në botë”.

Për t’i ndihmuar kësaj ideje Vlladan Gjorgjeviqit i duhet një libër i tërë për të treguar se “Shqiptarët nuk kanë aftësi për të zhvilluar jetë shtetërore” (Gjorgjeviq 1913:181) andaj edhe qeveria serbe qëndron në konstatimin se “Shqiptarët nuk janë popull, por fise të ndara dhe të hasmuara në mes vete: pa gjuhë, shkrim e fe të përbashkët”.

E gjithë kjo u bë për të propoganduar popullsinë vetanake dhe ate ndërkombëtare, dhe pikërisht këtu lindi edhe termi “Serbi e vjetër” sepse këtu, në Kosovë, u zhvillua Beteja e Kosovës në vitin 1389. Andaj përgatitjet për të realizuar aspiratat e tyre okupuese filluan në kohen kur shqiptarët patën bërë punën e vet për çlirim nga Perandoria Otomane. Qeveria serbe prej vitit 1904 në mënyrë të organizuar dërgoi njësi të çetnikëve në Kosovë (Damjan Pavlica: Lidhje).

Aleatët të cytur nga Rusia, filluan bisedime sekrete gjatë vitit 1911 deri në shtator të vitit 1912. Mali i Zi, në shtator të vitit 1912 lidhi marrëveshje gojore me Bullgarinë, ndërsa me Serbinë me 6 tetor  1912 lidhi konventë ushtarake me Serbinë në Lucern të Zvicrës (Lidhje). Marrëveshjen në mes të Bullgarisë e Serbisë e përgatitën Rizov dhe Teodorov (Bullgari) dhe Millovanoviq (kryetar i qeverisë serbe), ndërsa marrëveshja u arrit në një udhëtim tri orësh me tren mes të Goshevit e Millovanoviqit, nga Beogradi për në Nish me 13 mars 1912.

Popullsia e disa qyteteve të Kosovës në atë kohë (viti 1912) sipas gjermanit Gustav Vajgand ishte: Prishtina-67% shqiptarë, 30% serb, Prizreni- 63% shqiptarë 36% serb, Vushtria- 90% shqiptarë 10% serb, Ferizaji -70% shqiptarë 30 % serb, Gjilani -75% shqiptarë 23% serb, kurse Dukagjini me Gjakoven janë definuar me banorë ekskluzivisht shqiptarë (Lidhje). Sipas një dokumenti të Ministrisë së punëve të jashtme të Italisë, Shkupi në vitin 1912 kishte 50.000 banorë prej të cilëve 40 mijë ishin shqiptarë, 4 mijë bullgar dhe vetëm 150 serbë, shkruan historiani Skënder Hasani.

Populli shqiptar u organizua, luftoi me kërkesa e armë dhe siç dihet hynë në Shkup, kryeqytetin e Vilajeit të Kosovës, me 12 gusht 1912 pasi ai ishte çliruar nga çetat e Ali Efendi Topallit.

Nga Shkupi i dërguan edhe një ultimatum Perandorisë Otomane, dhe sipas disa të dhënave krerët shqiptar u shpërndanë, me të vetmin gabim, që aty nuk e shpallën pavarësinë. Disa u kthyen nëpër vendet e veta, e sipas disa të dhënave, disa të tjerë shkuan duke luftuar edhe në drejtim të Selanikut.

Se në gusht të këtij viti shqiptarët çliruan edhe Shkupin shkruajnë edhe historianët tjerë. Për këtë shih, Peter Batrl: Albanien (Vom Mitteralter bis zur Gegenwart),Verlag Friedrich Pustet, Regensburg, 1995 dhe i përkthyer edhe në gjuhen serbe: Peter Bartl: Albanci (od srednjeg veka do danas) CLIO, 2001 përkthyer nga Lubinka Milenkoviq, Pasthenia dhe ekspert redaktimi, Dr. Dushan T. Batakoviq, faqe 137.

Në këto rrethana, kur në trojet shqiptare nuk kishte pushtet të organizuar otoman, kur shqiptarët ishin lodhur e raskapitur nga luftërat me këtë perandori, soldateska serbe, pikërisht me armatën e tretë të saj ia mësuni këtyre trojeve, armatë me numër të njejtë si në luftën e fundit, dhe bëri kërdi, e cila e tronditi edhe botën. Shqiptarët iu kundërvunë gjithandej ku mundën e patën fuqi. Forcat serbe ndaj Kosovës u vërsulën me 63.000 trupa kurse Mali i Zi në këto ekspedita angazhoi 35 mijë veta, e në këtë luftë u angazhuan edhe çetat çetnike të Gjilanit, Lisicës, Lukovës e të Llapit, që u futen e organizuan më herët.

Shqiptarët të pa organizuar aq sa duhet, me mungesë të madhe të mjeteve luftarake e posaçërisht të municionit, të ushqimit për ushtarë e popullësi nuk mundën t’i përballën këtij sulmi shkatërrues, andaj kufinjt u thyen dhe hordhitë serbe e malazeze u futën në territorin e Kosovës duke bërë masakra brutale.

Shtabi serb atbotë pat dhënë urdhër që çdo vendbanim ku shkrepët një plumb nga shqiptarët të shkatrrohet, e pas kësaj të bëhet masakër pa kursyer të sëmurët, të plagosurit, gratë dhe fëmijët ( Lav Trotsky, The Balkan War, 1912-13: The War Correspondence of Leon Trotsky, New York: Monad Press, 1980, faqe. 293).

Në kohën e nënshkrimit të marëveshtjes paqësore të Londrës (30.05.1913) vendet ballkanike mbanin territoret e pushtuara: Bullgaria-Trakinë dhe Maqedonin Jugore; Greqia- Maqedonin jugore me Selanikun dhe pjesë të Epirit; Serbia-  Maqedonin qendrore dhe perendimore, Sanxhakun, Kosovën me një pjesë të Dukagjinit, dhe Mali i Zi –një pjesë të Sanxhakut dhe një pjesë të Dukagjinit (marrë nga Leksikoni Historik i Malit të Zi) (Lidhje). Bilanci i kësaj lufte pushtuese për Serbinë ishte se ajo shtoi territorin e vet për 81% dhe rriti numrin e banorëve për 1.3-1.4 milion banorë të rinj.

Nga kjo pjesë e banorëve ¾ flasin gjuhën shqipe. Mendohet se gjatë kësaj lufte më tepër se 20 mijë shqiptarë humbën jetën dhe se mbi 60.000 banorë musliman u shpërngulen.(Dubravka Stojanoviq: U spirali zloqina: balkanski ratovi Lidhje) Për të përkujtuar këtë fitore të Serbisë Krali Petër i Parë, me 31 tetor të vitit 1913 themeloi Medaljen “Përkujtimorja për Çlirimin e Kosovës 1912” e cila iu nda eprorëve dhe ushtarëve që morën pjesë në këtë kasaphane të shqiptarëve.

Nga e gjithë kjo që u tha, shihet qartë se kjo luftë nuk ishte luftë kundër Perandorisë Otomane por Luftë për okupimin e Kosovës, andaj edhe Medalja e themeluar e dëshmon këtë të dhënë, andaj tash e tutje, në mos të tjerët, atëherë shqiptarët këtë luftë nuk duhet ta quajnë Lufta e parë ballkanike kundër Perandorisë Otomane, por Luftë për pushtimin e Kosovës apo të trojeve shqiptare./INA

Harta e vendeve të fshehta

09/11/2012 Lini një koment

Ejyp MIKULLOVCI

 

HARTA E VENDEVE TË FSHEHTA

Piri Reis world map

Skuadra Teknike e Zbulimit 8
Forcat Ajrore te Shteteve te Bashkuara te Amerikes
Westover Airforce Base
Massachusetts
6 Korrik 1960

Subjekti: Harta e Botes se Admiralit Piri Reis
Për: Profesor Charles H. Hapgood
Keene College,
Keene, New Hampshire.

I dashur Profesor Hapgood!

Kerkesa juaj per te analizuar disa te dhena te pazakonta ne Harten e Botes se Piri Reis te vitit 1513 eshte marre parasysh nga organizata jone.
Deklarata se pjesa e poshtme e hartes paraqet Brigjet e Princes Martha te Queen Maud Land ne Antarktike dhe Gadishullin Palmer, jane te arsyeshme. Ne mendojme se ky eshte
shpjegimi me llogjik dhe mbase me i sakti i hartes. Detajet gjeografike te treguara ne pjesen e poshtme te hartes perputhen ne menyre te habitshme me rezultatet e profilit sizmik te kryera perreth majes se kupoles se akullit nga ekspedita Anglo-Suedeze e vitit 1949 ne Antarktike. Kjo tregon se vija bregdetare eshte hedhur ne harte perpara se te mbulohej nga shtresa e akullit. Shtresa e akullit ne kete zone tani eshte e trashe rreth 1 milje.
Nuk kemi asnje ide sesi eshte e mundur qe te dhenat e kesaj harte te perputhen ne njohurine gjeografike te vitit 1513.

Harold Z. Ohlmeyer

NenKolonel ne Komanden e USAF

Pavaresisht nga gjuha e qete, letra e Ohlmeyer eshte nje bombe e vertete. Nese Queen Maud Land ishte hedhur ne harte perpara se te mbulohej nga akulli, kartografia origjinale duhet ta kete realizuar kete gje jashtezakonisht shume kohe me pare.
Por saktesisht sa kohe me pare?
Shkenca konvencionale na meson se shtresa e akullit ne Antarktike ne shtrirjen dhe gjendjen aktuale eshte me miliona vjet e vjeter. Mbas nje studimi te kujdesshem ky nocion pesoi nje krisje serioze, aq serioze sa skemi nevoje te supozojme se harta e vizatuar nga Admirali Piri Reis paraqet Queen Maud Land sic ka qene me miliona vjet me pare. Evidenca me e fundit sugjeron se Queen Maud Land dhe zonat e tjera ne afersi qe dallohen ne harte kane kaluar nje periudhe te gjate kohe pa akull gje qe mund te mos kete perfunduar deri 6 mije vjet me pare. Kjo evidence na heq barren e te shpjeguarit se kush (ose cfare) kishte teknologjine per te ndermarre nje rilevim te kujdesshem gjeografik te Antarktikes, te themi 2 milion vjet me pare, shume kohe perpara se te ekzistonte njeriu. Duke ndjekur te njejten llogjike meqe kartografia eshte nje kompleks dhe aktivitet i civilizuar na detyron te shpjegojme sesi ka mundesi qe edhe 6 mije vjet me pare te ishte krijuar nje harte e tille, shume kohe perpara se te zhvillohej civilizimi i pare i njohur nga historianet.

BURIME ANTIKE

Ne perpjekje per te shpjeguar kete fakt ja vlen qe te kujtojme veten tone mbi disa fakte gjeologjike dhe historike:
1. Harta e Piri Reis qe eshte nje dokument autentik dhe jo nje falsifikim eshte bere ne Konstandinopoje ne vitin 1513 te Eres Sone.
2. Ajo perqendrohet ne brigjet perendimore te Afrikes, brigjet lindore te Amerikes se Jugut dhe brigjet veriore te Antarktikes.
3. Eshte e pamundur qe Piri Reis ta kete marre kete informacion ne lidhje me rajonin e fundit nga eksploratore bashkekohes me te pasi Antarktika u zbulua ne vitin 1818, pra me shume se 300 vjet me pas nga koha kur ai vizatoi harten.
4. Brigjet e cliruara nga akulli te Queen Maud Land sic tregohen ne harte jane nje mister kolosal pasi evidencat gjeologjike konfirmojne faktin qe data me e fundit kur kjo toke mund te jete vezhguar dhe si rrjedhoje hedhur ne harte mund te jete vetem viti 4000 Para Eres Sone.
5. Eshte e pamundur te percaktohet datimi me i hershem per kryerjen e kesaj harte por mesa duket Queen Maud Land ka mbetur e paprekur nga akulli per te pakten 9000 vjet perpara se te perpihej komplet.
6. Nuk ka asnje civilizim te njohur nga historia qe mund te kete patur aftesine ose nevojen per te kryer rilevim (ose vezhgim) te brigjeve ne nje periudhe qe lidhet midis 13.000 p.e.s. dhe 4000 p.e.s.

Me fjale te tjera, enigma e vertete e hartes se 1513-es nuk eshte dhe aq perfshirja e nje kontinenti qe u zbulua vetem ne 1818-en por paraqitja e nje pjese te bregdetit te ketij kontinenti pa pranine e akullit i cili ka ne kete toke te pakten qe 6.000 vjet me pare dhe nuk eshte shkrire qe nga ajo kohe.
Si mund te shpjegohet kjo gje? Piri Reis me bujari na ka dhene disa pergjigje ne nje sere doreshkrimesh te kryera prej tij mbi vete harten. Ai na thote se nuk eshte pergjegjes per rilevimin origjinal dhe per kartografine. Ne te kunderten, ai pranon se rroli i tij ka qene thjesht ai i i vizatuesit dhe kopjuesit dhe se harta ishte si rrjedhoje e nje numri te madh hartash dhe burimesh te tjera informacioni. Disa prej tyre ishin vizatuar nga eksploratore bashkekohes ose pothuaj bashkekohes (perfshi ketu dhe Kristofor Kolombin) i cili nderkohe kishte mberritur ne Ameriken e Jugut dhe ne Karaibe ndersa dokumentat e tjera datonin shekullin e katert p.e.s. ose dhe me heret.

Piri Reis nuk ka tentuar asnje shpjegim mbi identitetin e kartografit qe e kishte prodhuar harten e hershme. Sidoqofte ne vitin 1963 Profesor Hapgood paraqiti nje zgjidhje provokuese te problemit. Ai debatoi mbi faktin qe disa nga burimet e hershme te cilat ishin perdorur nga admirali turk, ne vecanti ato qe i perkisnin shekullit te katert p.e.s. ne vetvehte ishin bazuar ne burime akoma dhe me te hershme dhe si rrjedhoje ato vete ishin bazuar ne burime te cilat e kishin origjinen ne nje kohe edhe me te hershme. Hapgood argumenton se ka patur evidenca te pakundershtueshme qe toka eshte hedhur ne harte perpara vitit 4000 p.e.s. nga civilizime te panjohura dhe te pazbuluara ende te cilet kishin arritur nje nivel te larte dhe te avancuar teknologjik.
Duke ju referuar rivizatimit te Hapgood, nga Aleksandria kopjet e ketyre si dhe disa nga hartat origjinale ishin transferuar ne qendra te tjera te dijes ku njera prej tyre ishte Konstandinopoja. Si perfundim kur Konstandinopoja ra ne duar e Venedikasve gjate Kryqezates se Katert ne vitin 1204, hartat filluan te bien ne duart e lundertareve dhe aventuriereve Europiane:

Shumica e ketyre hartave ishin te Mesdheut dhe te Detit te Zi. Por edhe harta te zonave te tjera mbijetuan. Ketu perfshihen dhe hartat e Amerikes dhe hartat e oqeanit Arktik dhe atij Antarktik. Nga kjo behet e qarte qe udhetaret e lashte kane shkuar nga poli ne pol. Sado e pabesueshme te tingelloje, evidencat tregojne se disa njerez te lashte kane eksploruar Antarktiken kur brigjet e kesaj kane qene te pa mbuluara nga akulli. Po ashtu eshte e qarte se ata kane patur aparatura lundrimi per te percaktuar me saktesi gjatesite gjeografike, gje qe ka qene shume me teper superiore nga sa ishin te pajisur njerezit e koheve te lashta, atyre mesjetare dhe koheve moderne deri ne pjesen e dyte te shkekullit te tetembedhjete.
Kjo evidence per nje teknologji te humbur do mbeshtesi dhe do i japi besueshmeri dhe shume hipotezave te tjera te cilat kane ardhur ne ditet tona nga nje civilizim i humbur ne nje kohe te larget ne te kaluaren. Studiuesit i kane zhvleftesuar shume nga keto evidenca duke i konsideruar si mite por ja ku e kemi nje evidence te cilen ata se kundershtojne dot. Kjo evidence kerkon me force qe cdo evidence tjeter qe eshte anashkaluar duhet rianalizuar nga e para dhe me nje mendje te hapur.

Ndonese mbeshtetja e Albert Einstein dhe pohimi i mepasshem i John Wright, presidenti i American Geographical Society qe u shprehen se Hapgood ka paraqitur “nje hipoteze qe meriton me plot gojen te studiohet me vemendje”, asnje studim shkencor nuk eshte kryer mbi anomalite e ketyre hartave te vjetra. Por ndodhi e kunderta, ne vend qe te duartrokitej dhe te pershendetej per kontributin serioz ne debatin e vjetersise se civilizimit njerezor Hapgood deri sa vdiq, ju kthyhen krahet nga pjesa me e madhe e shokeve te tij te profesionit te cilet shprehen mendimet ne nje menyre te tille qe eshte konsideruar si “nje sarkazem e trashe dhe e papritur duke zgjedhur, gjera pa rendesi dhe faktore qe nuk ishin subjekt verifikimi, si baze per te denuar punen e tij, duke kerkuar ne kete menyre te shmangnin ceshtjet thelbesore”.

PIRI REIS DHE BURIMET E TIJ

Ne kohen e tij Piri Reis ka qene nje figure mjaft e njohur; identiteti i tij historik eshte mese i konfirmuar. Nje admiral i flotes Otomane Turke, ai ka qene shpesh i perfshire ne anen e fituesit ne beteja te shumta detare gjate mesit te shekullit te gjashtembedhjete. Reis konsiderohej si nje ekspert i tokave te Mesdheut dhe ishte autor i librit te famshem mbi lundrimin Kitabi Bahriye i cili paraqiste pershkrime te detajuara te brigjeve, gjireve, rrymave, cektinave, vendeve te ankorimit, ngushticave dhe kanaleve te deteve Egje dhe Mesdhe. Por ndonese kishte nje karriere te shkelqyeshme ai ra viktime e atyre te cileve ju sherbente dhe ju pre koka ne vitin 1554 ose 1555 te eres sone.
Te dhenat e hartave te cilat Piri Reis perdori per te vizatuar harten e tij ne vitin 1513 ka shume mundesi qe te kene qene te ruajtura ne Bibloteken Perandorake te Konstandinopojes per te cilat admirali njihet ne histori qe ka patur privilegjin e aksesit dhe studimit. Ato burime (te cilat mund te jene trasheguar dhe kaluar brez pas brezi ose kopjuar nga qendra te diturise akoma dhe me te lashta) nuk ekzistojne me ose te pakten nuk jane gjetur me. Por sidoqofte Harta e Piri Reis e vizatuar ne nje lekure gazele dhe e mbeshjtelle tub u rizbulua ne vitin 1929 ne nje raft te pluhrosur ne biblotekn e Pallatit Perandorak te Konstantinopojes.

Si i përdhunonin, vrisnin dhe masakronin gratë falangat greke

26/10/2012 Lini një koment

Ibrahim Daut HOXHA

SI I PËRDHUNONIN, VRISNIN DHE MASAKRONIN GRATË FALANGAT GREKE

Ibrahim Daut Hoxha

Të majmur, të armatosur gjer në dhëmbë dhe të ndërsyer nga sundimtarë të tërëfuqishëm shtetesh e qarqesh grabitqare evropiane –së pari ruse- të bekuar nga gjakpirës me veshje patriarku, me kryqin në ballë e në duar zjarr e hekur, të 700.000 ushtarët e mbretërive Ballkanike, bashkarisht iu vërsulën Shqipërisë: më 9 tetor 1912 egërsirat malazeze e pas 9 ditësh hiénat megaliideiste athino-fanarite dhe kuçedrat naçertaniste sllavojugore. Njësitë ushtarake mësyese shoqëroheshin nga 10-ra e 10-ra grupe paraushtarakësh, të përbëra prej gjithfarë gjakataro-kusarësh nga më të llahtarshmit. Meqë ushtria osmane u ndodh  në çmobilizim e sipër, viset shqiptare u gjëndën të mbrojtura vetëm nga «Batë Ordù», «Vardar Ordù», «Jànja Kollordù» «Iskàdra Kollordù», të komanduara përkatësisht nga: gjenerali kosovar Ali-Riza Pashai, gjenerali turk, Zeki Pashai, nga gjenerali shqiptar çam Esad Pasha Janina dhe nga i lavdishmi gjeneral shqiptaro-turk, Hasan-Riza Pashai. Përkrah këtyre 4 njësive ushtarake arritën të renditeshin ngutësisht jo më shumë se 10.000 luftëtarë vetëdashës shqiptarë të jashtë shërbimit të detyruar ushtarak, shumica ende të pa armatosur. Të mësyrë nga njësi disa herë më të shumta, njësitë mbrojtëse osmane dhe vetëdashësit në fjalë, pas një qëndrese nga më vetëmohueset, u shtrënguan të tërhiqeshin përditë më në brendësi të tokës shqiptare; mësyesit e dehur nga “fitorja” e pameritueshme, krahinat e shtëna në dorë i përzhisnin si me llavë vullkanike, kurse ata dhe ato që kapnin, i grinin me plumba, sëpata e thika; dëfrimet më të kënaqshme për ta ishin çnderimi i përdhunshëm, thelëzimi me kama e sëpata si dhe shikanetë(raprezalje) më të turpshme dhe më të fëlliqura ndaj femrave shqiptare të besimit islam. Meqë gjëmat e tyre në tërësi s’arrin koha të tregohen në muaj e vite të tërë dimri, unë hop këtu e hop atje do të mundohem të përmend vetëm mynxyrat më të llahtarshme. Pasi shfrenin dufin e tyre shtazarak faqe lukunisë përdhunuese, këtyre të mjerave u hidhnin në tumane nga një mac, i varnin kokëtatëpjetë nëpër trarët e ndërtesave apo ndër degë pemësh dhe i rrihnin me shkopinj të prerë posaçërisht me kunja. Me ta godisnin sa trupin e viktimës aq edhe macin; ky, i egërsuar tejskajshmërisht nga dhimbja, tërbohej dhe çante me thonj kofshët dhe barkun e të mjerës; ndërsa viktima ulërinte nga dhimbjet e llahtarshme, përdhunuesit e bishëruar gajaseshin dhe të shfytyruar shanin fenë islame, pejgamberin Muhammet (a. s.), kombin dhe flamurin shqiptar me fjalë nga më të ndyrat. Kjo kuçedri vazhdonte sa e mjera viktimë s’jepte më shenjë jete. Plakat –sidomos ato më të moshuarat- bëheshin preja e tyre më e kapshme, sepse, si të pa fuqishme që ishin, nuk shpejtonin dot me kohë për t’u mërguar nga vendbanimet e tyre e kështu kapeshin më shpesh prej tyre. Madje këto bëheshin edhe  viktimat ndaj të cilave  ata me «inàt kaùri» -siç thuhet- përdornin mjetet më dhimbjeshkaktuese dhe mënyrat më të lemeritshme. Ende me dhimbje therëse përmenden nga nipërit dhe stërnipërit e tyre pësimet e plot plakave, ndër to  Merjo(Mejreme) Hoxha(Smaìli) në fshatin Jànjar; kur kjo po bënte përpëlitjet e fundit, hienat greke i vunë zjarrin shtëpisë e kështu të mjerën plakë e poqën së gjalli. Si kësaj ia bënë edhe Rakibé Hasanit në fshatin Ninat, ku dogjën edhe shtëpinë e Hoxhë Hasan-Tahsin Efendiut tok me bibliotekën e tij atje. Në fshatin Markat, pas çnderimit –ishte përbindshmëria e parë për secilën viktimë- bënë së fundi thela – thela me kamë e hanxhar plakën në myk, Zihùre Canen. Po kështu ia bënë edhe Haxhê Shemes në fshatin Vërvë.  Në Konispol përdorën mjete edhe më të llahtarshme dhe mënyra më të përçùdshme. Burrat e kapur i zhvishnin lakuriq, i varnin në degët e një peme të madhe në tregun e qytetit dhe i rrihnin për vdekje e para tyre shpinin gratë e kapura; me shkopinj majëmprehur u shponin organet mashkullore dhe duke u zgërdhirë e gajasur, detyronin me kërcënime dhe goditje femrat që t’i shikonin; paturpësisht u hidhnin rromuze nga më të turpshmet. Të pakënaqur me  shtazërinë e tyre, për to përgatitën vdekjen më të llahtarshme: shkuarjen e tyre së gjalli në hell. Po, desh Zoti që hellet të zbuloheshin disa orë para përdorimit. Kjo falë ndërhyrjes së Kajzerit gjerman, të cilit iu bë ngutësisht e ditur nga tre konispolitë, kur ndodhej në Korfuz. Ai kërcënoi mbretin e Greqisë dhe kështu konispolitet shpëtuan nga përbindshmëria  e megaliideistëve. Mbyllja e femrave të besimit islam nëpër burgje e shtëpitë e tyre për shumë ditë pa ngrënë e pa pirë, ishte një tjetër mynxyrë që shkaktonte vdekje të lemeritshme për to. Përmenden ende nëpër gojëdhënat emrat e plot prej atyre të ngratave që hoqën të zitë e ullirit dhe vdiqën aq mizorisht; ndër to edhe halla ime në fshatin Dhrohomî, 14-vjeçarja Shemshiê mulla Qamil Bejdeshati, fqinjet e afërta me të, Sheko mulla Sali Hasani e Léko(Taléko)Màni; kjo tok me katër vajzat dhe me të shoqin. Vdekje të tilla pati në çdo venbanim, fshat e qytet të Çamërisë; në Filat, Hajrié Póni tok me fëmijën ende në bark të saj, Beko e Haso Arapi, Hanko, Qazo e Shéko Hajredini(Çafài), Zeko(Zeqirjê) Tirana etj. Në  Konispol gjënden ende anëve të qytetit disa varreza femrash që vdiqën asisoj. Vdekje të tilla pati edhe në Lùrë, Margëllëç, Pargë, Prévez e Janinë. Shkurt, gjëmat, kujet, zia, vajet vazhduan të nxirosnin e helmonin tërë krahinat ku thundra megaliideiste dhe ajo naçertaniste arriti të shkelte. Urrejtja shtazarake kryqtare e tyre nuk njihte skaj.

Për mynxyrosësit megaliideistë e naçertanistë të viteve të Luftës Ballkanike e të Luftës I Botërore si edhe të viteve ndërmjet këtyre dy luftrave, Mit’hat Frashëri shkruan: «Ata që gjer atëherë vetëm përmendja e emrit “shqiptar” i bënte të dridheshin, tani, ky fitim i pa nder i tërbonte, i bënte ta shihnin veten e tyre zot mbi tokën shqiptare dhe i nxiste të bënin më të zezat e barbarizmave». ASDRENI (Aleksandër Drenova) i ndëshkon me këta vargje të endur prej tij: «Dhelpra-greku, po na gjuan,/ mos na lerë vend për varr,/ na shkel vatrën, na merr gruan,/ na hyn brenda si kusar…/ Këtij qeni me tërbim…/ bini trima pa pushim!». Jan Vruhua i fshikullon me këto fjalë: «Athina ka dërguar njerëz të hurit e të litarit…Me veprimet përpirëse e sjelljet e shëmtuara provojnë se armiqësia greko-shqiptare kurrën e kurrës do të mos pushojë aty e gjersa të shuhet njëra palë prej nesh…..». Mynxyra të tilla prej egërsirash –siç do të shihet- do të vazhdonin pa ndërprerje edhe në të ardhmen. Të xhindosur nga dërrmimi që ushtria cube greke po pësonte nga goditjet e rrufeshme të ushtrisë osmane qemaliste në Anadollin Perëndimor, pushtetarë grekë po ziheshin me teshat e tyre dhe po hanin veten. Për të shfryrë dufin prej të marri, në dimrin e viteve 1921-1922, iu vërsulën popullatës së pambrojtur islamike brenda shtetit të tyre, sidomos në Çamërì e Janinë. Nën emrin «Sinomosîa» (Komploti) – të shpikur qëllimisht të gënjeshtërt- ushtarakë të të gjitha armëve dhe shërbimeve, nën drejtimin e drejtpërdrejtë të Halévrës e të gjeneral Baìrës, përkatësisht kryesundimtar dhe komandant divizioni në guvernatoriatin e Janinës si dhe të këshilltarëve të vet, dhespotëve të Janinës dhe të Paramithisë, u vërsulën tërbimthi nëpër viset shqiptare nën zgjedhën greke. Duke shpërthyer bishërisht portat dhe dyert e ndërtesave ushtarë, horofillakë e politofillakë dyndeshin brenda tyre, turreshin drejtpërdrejt tek karsellat e nuseve dhe fusnin në teshat e pajës fletushkat e shkarravitura në zyrat asfaliane. Kontrollorët që vërtiteshin si kali në lëmë nëpër të ndarat e rihapnin karsellën dhe «gjénin» fletushkën ku thuhej se shteti shqiptar e ai turk paskëshin dërguar aq e kaq pushkë, fishekë e bomba për armatimin e kryengritësve të besëlidhur kundër pushtetit helenik. Tok me meshkujt, me goditje grushtash, shkelmash, qytash e tytash pushkësh, nga ndërtesat nxirreshin edhe femrat. Ndërsa ndaj meshkujve përdoreshin ndëshkime të aty për aty vendosura, si t’ju tekej; për femrat ndëshkimi ishte i paracaktuar, ai më argëtuesi për xhelatët: hedhja e maceve në tumane, varja kokëposhtë dhe goditjet me shkop të maceve dhe të viktimës. Vazhdimin e përfundimin i kësaj lloj kafshërie -meqë e kam treguar- s’po e përmend, pasi tanimë ai dihet. Ndër emrat e femrave më të njohura që e pësuan, përmenden edhe ajdonàtaset(paramithìaset): Hanëme Adem Bàko, Xhevrié Muhedini, Zekié Bako etj. Minìnaset: Hajrié Kàçi, Zùbo(Zubidé) Bràho etj.

Duke dënuar kanibalitë greke kundër çamërve, Justin Godardi në veprën e vet «L’Albanie» (Paris, 1922), shkruan edhe: «Greqia në Çamëri po përpiqet me të gjitha mjetet dhe mënyrat që të shuajë pikërisht karakterin shqiptar».

Me të vënë thundrën e vet në viset jugore shqiptare: Çamërí, Mollosí e krahinat, përtej gramozite, sundimtarët grekë filluan zhdukjen në masë të shqiptarëve e shqiptareve të besimit islam. Gjithnjë dinakërisht vetëpërgatitën shtigje të paudhta dredharake për të zbatuar synimet e tyre gjakësore. Një prapësi të tillë e përdorën edhe me rastin e luftës së bashkëpërgatitur, të së quajturës: «Lufta Italo-Greke» apo më drejt: «Lufta Greko-Italiane» e viteve 1940-1941. Kur sundimtarinë e tyre pushtetarët neofashistë grekë e kishin përgatitur plotësisht «për luftë» (Jan G. Sharra, «I Istoria tis periohjis Igumenicas 1500-1950», Athinë, 1985, fq. 605) e pasi prej njësiteve ushtarake zbuluese -që shpesh e më shpesh dyndnin fshehtazi thellë e më thellë brenda kufirit shtetëror shqiptar (Jan G. Sharra, pjesëmarrës në ato njësite)- mësuan se njësitë ushtarake italiane ishin ku e ku më të pakta se ato greke gati për kundërmësymje, befasisht   njësitë e rëndësishme ushtarake i tërhoqën nga viset shqiptare; nga Çamëria i zmbrapsën vetëm një ditë para shpërthimit të luftës; aty-këtu nëpër të -në kurrize kodrinore e malore lanë ndonjë dhjetshe ushtarësh si dhe roje kufiruajtëse. Kur afroheshin njësitë ushtarake italiane, «mbrojtësit», shkrehnin që nga larg ndonjë a dy krëhëre fishekësh mitralozi të lehtë dhe avullonin nga sytë, këmbët.  Kështu «tërheqja strategjike» e kryegjaksorit, kryeurdhëruesit të ushtrisë hienase greke,  Aleksandër Papagósit, vazhdoi deri atje ku s’kishte më vendbanime shqiptarësh muslimanë; pra, u përmbush përcaktimi dhelparak-kanibalesk grek që fuqitë e armatosura e pushtetushtruesit grekë ta shndërronin Çamërinë në shesh lufte dhe të shfarosnin çamërit e besimit islam. Sapo një skuadron kalorie italiane hyri në Paramithí, u mësy rreptësisht nga njësitë ushtarake greke; skuadroni ia dha vrapit mbrapsht, nga atje kishte shkuar. Katilët me veshje ushtarake greke, gjoja se po kërkonin «armiqtë», çanin e shpërthenin rrufullisht porta e dyer të ndërtesave dhe dyndeshin nëpër të ndarat; rrëmbenin çdo send të çmuar që u zinte syri apo që e gjenin nëpër sepetet; femrave u shkulnin kafshërisht nga qafa gjerdanët prej një apo disa 5-lirshe ari, nga gishtat unazat dhe vathët prej floriri tok me pjesën e llapës së veshit; kush u pëlqente –kryesisht vajzat dhe nuset- i përdhunonin shtazërisht. Në dokumentet e kohës përmenden një për një me emër të mjerat, sidomos ato të familjeve më me peshë. Brenda fare pak ditëve ushtria greke rivërshoi në tërë vendet e Çamërisë nga ishte «tërhequr strategjikisht»; vrau, preu, burgosi këdo deshi dhe grabiti gjithçka mundi; në tërë vendin u rivendos pushteti robërues grek, i cili filloi bishërisht interrnimin e tërë meshkujve; sapo meshkujt i mbyllën nëpër çarqet e shfarosjes masive, iu vërsulën femrave: «Me shkak gjoja të hetimeve apo të paraqitjes për çështje vetjake, pushtetarët thërrisnin në zyrat e tyre zonja bukuroshe dhe i përdhunonin…Përdhunimet e vajzave dhe të grave me emër ishin të shumta. Dalja e detyrueshme me dhunë e grave myslimane ishte e madhe…për inat kundërfetàr…Këto të këqia bëheshin me symbyllësinë (lejimin) dhe bekimin e shtetit….Qeveria nuk deshi të lëshonte urdhëra përkatëse për të penguar disa repartee ushtarake, disa pushtetarë publikë dhe disa keqbërës që kryenin vrasje, dhunime, plaçkitje e veprime të shëmtuara në dëm të popullsisë jo luftarake të pambrojtur çamoshqiptare, që përbëhej nga pleq, gra e fëmijë të pafajshëm».(Jan G. Sharra, «I Istoria tis Periohjìs Igumenicas 1500-1950», v. e përmendur, fq. 618, 628, 629, 631, 632). Madje edhe në fillim të prillit 1941, kur ushtria greke po hiqte shpirt nën goditjet e rrufeshme të njësive ushtarake gjermano-bullgare të komanduara nga feldmareshali Sigmund List, jorgj Vasillakua, zv. prefekt e drejtor i asfalisë greke në Çamërinë e Mesme dhe Veriore –përgjegjësi kryesor i çdo të këqie të deriatëhershmne- urdhëroi grumbullimin dhe shfarosjen e krejt femrave dhe fëmijëve të besimit islam të mbetur ende gjallë.

Edhe pse kjo gjëmë –falë rrethanave- s’u përjetua, shtegu u la hapur me marrëveshjen gjermano-greke të 9 prillit 1941; kjo, nga mundësit e nënshkruar prej gjeneralit gjerman, Ditrih, nga të mundurit prej gjeneralit grek, Deden. Me këtë marrëveshje Çamëria lihej sërisht nën zgjedhën e shtetit grek dhe të  organizmave e sundimtarëve të deriatëhershëm. Koha u zvarrit me vrasje të tek-tukshme e të aty-këtushme, deri në mesditën e 27 qershorit 1944, kur –thuhet në «La Question de la Chamouria», fq. 143, 144- Çamërisë iu vësul divizioni X EDHES-sit EOAS-sit «jeniqìsfaì» (i therjes së përgjithshme); në Paramithi vërshoi regjimenti XVI i tij, i komanduar nga majori çantallì, Vasil Kamàra. Sulmi i beftë, i ngjashëm me atë të turmave të hiénave, çorroditi dhe tmerroi qytetarë; këta s’dinin ku të fshihnin kokën, sepse kushdo që kapej, therej a grihej me plumba. Me sharje si: «palo shqilà tùrkos» (qen i keq turk)  etj. futeshin egërsisht nëpër shtëpitë dhe grabisnin gjithçka me vlerë, sidomos ato prej ari. Nënat, për të shpëtuar fëmijët nga thika, binin mbi ta. Po xhelatët u ngulnin kamat në kurriz dhe bashkë me to çanin edhe fëmijën poshtë tyre. Ndër të shumtat përmendet edhe Bedrie Behluli; ndërsa dy të bijat e saj i shnderuan dhe i mbërthyen së gjalli në mur me vellóna. (Gozhdë të gjata trarësh). Me të bijën e mulla Çenit (Husejnit), u argëtuan derisa ajo shoi me britma e kuje. Nurié Mulazimit -të shoqes së myftiut, Hasan Abdullah Seitit- dhe Fetié Saliut, me darë gozhdësh u shkulën dhëmbët e shumtë prej ari. Nuriesë   me thika i prenë edhe 5 nga gishtërinjtë dhe i grabitën unazat e florinjta, të zbukuruara me gurë xhevahiri; dhe, kur këto, të njomura prej rrëkeve të gjakut po ulërinin të lebetitura nga dhimbjet, EOEA-sitë gajaseshin përvjellësisht. Disa  gra i njomnin me vajguri dhe u vinin flakën; ato që nuk shkrumoheshin, po mbeteshin ende gjallë me shpirt ndër dhëmbë, i mbyllnin në të ndarat e ndërtesës deri sa zinin krimba dhe vdisnin; njëra prej tyre ishte edhe Sanié Bollati. Pasi kryen shtazërinë e sapotreguar,  Nurié Mulazimit dhe së bijës 12-13 vjeçare, Fatime Hasan Abdullah Seitit, në krye të shkallëve të shtëpisë u prenë kryet me thikë, sikur të ishin berra e jo njerëz. Hazizije Ahmetin dhe të shoqen e kunatit të saj i çanë me sëpatë si kërcunj druri. Për të shpëtuar të bijën, Shuquranen nga çnderimi, e ëma, Fatime Prronjua u dha bishave tërë florinjtë para dhe bizhuteri që kishte si edhe disa 10-tra mijë para letër. Po, si vunë këto në dorë, hienat greke e zbatuan që e zbatuan shtazërinë e tyre. Gjulo Muslinë, nusen e Ibrahim Bollatit dhe motrën e Muhamet Bakos i përdorën si tabelë qitjeje me pistoletë. Duke u tallur «pa të shohim kush qëllon më mirë», i bënë shoshë me plumba naganti. Bidê Nuh Hasim Dinos I çane barkun dhe i qitën fëmijën për ta pare –sipas bastit- në ishte femër a mashkull. Rreth 40 femra të fshehura në një guvë poshtë kalasë i përdhunuan nga disa herë secilën. Plot vajza i çnderonin përdhunisht në sy të prindërve të tyre. Shumë të reja, për të mos rënë në duar të xhelatëve, jetës së vet rinore i dhanë fund me hedhje nga lartësi vdekjeprurëse: dritare të katit të 3-të, minare xhamish, mure a buza të larta, madje edhe puse të thellë e ujëshumë etj. Niko Zhangua, ngjarjepërshkrues prej Popóve –fshat sipër Shkallës së Paramithisë- për sa ndodhi, në librin e vet: «O Anglikos Imperializmos qe i Ethniqi Andistasi 1940-1945» (Imperializmi anglez dhe qëndresa kombëtare 1940-1945), Athinë, 1985, ndër të tjera shkruan: «Barbarizëm në Paramithì…. historia fsheh fytyrën e vet nga turpi».

Cilindoqë mundi t’i shpëtonte valës së parë shfarorëse –po që ditët e pastajme e kapën vendfshehjeve të andej-këtejshme- e ndrynë nëpër ndërtesa të ndrysheme të shndërruara në burgje: godina ushtarake, shkolla, shtëpi banimi etj. Një prej tyre, ku mbyllën plot gra e vajza, ishte dhe shkolla «Vullgàri»; pasi ato përdhunoheshin nga disa bisha greke, thereshin me mundime të tejskajshme a griheshin me plumba revolveri. Fatimé Jahja Zejnelin e përdhunuan masivisht; nga dëmtimi e më tepër nga turpi e hidhërimi ajo i dha fund jetës.  Kushurira ime, Salihà Mìlja(Qamili), e mbyllur në një godinë ushtarake, më ka treguar: «Zervìstët u vërsulën mbi vàshazt, nuset e gratë e rȃ si cjéptë në dhî. Brritmat e ture ishin aq të llahtarshme, sa më thêrin akoma veshët. Më fluturoi mëndja aq, sa harrova edhe timbîr sa një lis, Hakinë 25-vjeçar që ma therën si dash përpara sîve të mî nonjë sahat më përpara; i shtipën edhe kriet me një shkëmb. Si bënë ç’deshën me të mjerat, shumë nga ato i therën e pastaj na futën ne plakave që të nxjerrjëm kufomat dhe të lȃjëm gjakun në dushemê; dikue shkuar me mënde se do vinej nonjë komisjon nga Shqipëria, lìenj pëllëmët në gjak e damkosinj mùrin». Në librin «Aktes agresifs du gouvernement monarcho-fascistes grec contre l’Albanie», Tiranë, 1947, kreu XIV, fq. 64, 65, thuhet: «Gratë e mbyllura në shtëpi të Sali Hafuzit edhe pse të uritura dhe të  cfilitura, përdhunoheshin e rriheshin nga oficerët zervistë…»; në vijim përtmend emrat e disave që rrjedhimisht atje edhe vdiqën. Jan Zhangua, shkruan: «Erë kundërmonjëse në shtëpinë e Sali Hafuzit, ku mbaheshin mbyllur gra e fëmijë… Pamje rrënqethëse e grave myslimane që I tërhiqnin zvarrë e I përdhunonin gjysëm të vdekura». Jan G. Sharra shën edhe: «Urrejtja dhe àhet shpërthyen me egërsi të pa parë mbi gratë, fëmijët e pleqtë dhe të pafajshmit e tjerë…».

Meqë mynxyrat e ndodhura në Paramithì janë pa fund e pa anë, po mjaftohem me kaq, për t’iu lënë pak vend mynxyrave të ngjashme që ndodhën në vendbanime të tjera të Çamërisë. Në fshatin e madh, Karbunȃr u derdh regjimenti X i divizionit X, i komanduar nga majori çantalli, Stefanìdhi. Kush s’arriti të mërgohej me kohë, u ther dhe u flak nëpër hendeqe; ndër ta edhe 41 gra, disa tok me bijt e bijat e tyre; përmenden ende emrat e Hatixhe Bushit dhe të 7 fëmijëve të saj, të të tria vajzave të Muharrem Agushit, ai i nuses së Hodo Piros, i Ajshê Agushit,  i Merjemésë, e ëma e  Mehmet Qemalit dhe të tri bijave të tij; të shoqes –shtatzënë- i çanë barkun së gjalli dhe i qitën fëmijën për të vërtetuar bastin: e kishte mashkull a femër. Një grua prej Kajcani dhe vocërraken e saj e kapën duke ikur në fshatin fqinjë, Grikë; e ndanë me sëpatë në 4-pjesë; vocërrakja, duke mos kuptuar ç’kishte pësuar e ëma, u gjet e vdekur duke thithur njërin prej gjinjve të saj. Në qytetin Margëllëç hienat e po atij regjimenti therën plakën e mbajtur (ulóke) nga përdhesi, Qamilê Abazi dhe një 106-vjeçare që s’kishte se si të iknin para vërshimit të bishave zerviste. Egërsirat e regjimentit 40 të divizionit X, të komanduar nga majori çantalli, Agora, më 28.7.1944 në kalanë e qytet-skelës Pargë, grinë me plumba 47 shqiptarë e shqiptare të besimit islam. Të tmerruar nga shtrëngata zerviste, pargaritët e pargaritet vraponin andej-këndej për t’u strehuar diku; kur s’gjenin, vetipeshin tek oficerët anglezë. Këta –dëshmon Niko Zhangua- ua dorëzonin zervistëve, të cilët i vrisnin «në masë» në prani të tyre. Në fshatin Skorpjonë egërsirat zerviste përdhunuan dhe pastaj thelëzuan femrat e familjes së Sako Banushit, të kapura në ikje e sipër.

Jan G. Sharra në fq. 670 të «I Istoria tis Periohjìs Igumenìcas 1500-1950» (v. e p.), shkruan edhe: «Kush donte të mbetej gjallë…duhej të linte truallin e shenjtë të atdheut të vet, shtëpinë e pasurinë dhe të merrte rrugën  e mërgimtarit». Dhe, duke sjellë ndër mend ç’kishte parë prej fshatit të vet sipër udhëkalimit, në fq. 665 dëshmon: «Pamja (Tabloja) që paraqitnin ishte rrënqethëse dhe e vajtueshme…Mijëra vetë: burra, gra, fëmijë, pleq e plaka në një vargan kilometrash të gjatë të ngjashëm me një gjarpër vigan në lëvizje e turkoevgjitësh (arixhinjsh) në dukje, me dhimbjen dhe keqardhjen në fytyrat e tyre, të ngarkuar me çka kishin mundur të merrnin me vete, ecnin nëpër udhën që konjukturat e mbrapshta me veprime të paramenduara u krijuan kaq pësime çnjerëzore dhe të ashpra.».

E ka fjalën për çamërit në jug të rrjedhës së lumit Kalamà, nga për të dalë në pjesën veriore të Çamërisë, duhej doemos të kalonin vetëm nëpër urën e atij lumi; njësiti ushtarak gjermano-nazistësh dhe bashkëpunëtorët e tyre grekë vëzhgonin rreptësisht «me sytë katër» secilin kalimtar. Minê Hasani prej Grikëhóri -njëra prej asaj mizërie kalimtaresh e kalimtarësh, që prej kushedi se ku në njërën dorë mbante vocërraken e vet dhe në tjetrën një bohçà me sendet më të vyera që kishte patur- duke vrapuar me shpirt ndër dhëmbë nëpër breshëritë prej plumbi të pushkëve e mitralozëve të zervistëve që i ndiqnin këmba-këmbës, për t’u lehtësuar disi e të shpejtonte edhe më, e humbi aq, sa në vend që të flakte bohçanë, në lumë hodhi vocërraken që sakaq e përpiu rryma.

Mbasi zervistët zhdukën krejt shqiptarët myslimanë në jug të rrjedhës së Kalamait, më 22-23.09.1944, regjimenti XVI i tyre kaloi në veri të tij. Me thikat dhe plumbat e tyre së pari grinë tërë ata që s’arritën të vetëmërgoheshin prej fshatit Spàtar. «Ata që kapnin nëpër fshatra –thekson Niko Zhangua- u hiqnin kryet me thikë; nuk përjashtonin as fëmijët, gratë e të sëmurët». Si kudo gjetkë egërsirat e «Tàğma ton turkofàğon» (batalioni i turkngrënësve) nën thirrjen «Simera pende lefta ehji sfera!» (Sot plumbi (vetëm) pesë qindarka kushton), u hiqnin kryet meshkujve; kurse femrat –përfshi edhe plakat- i përdhunonin sa e si ua kishte ënda e sëfundi i thelëzonin si mos më keq; 50 e ca vjeçares, Pashê Çulànit, pas përdhunimit i shkulën dhëmbët prej floriri, me lloj-lloj rromuzesh e zvarritën një copë herë dhe së fundi e vranë me musibét të patreguar. Tërë femrat e familjes shumëvetshe të Sako Balos prej Skorpjone e ndalur në Spatar «sa për të marrë frymë», pas përdhunimit kafshërisht, u çanë gjinjtë me thika dhe së fundi i vranë përbindshmërisht. Në shtëpinë e Damin Muhametit çnderuan, rrahën për vdekje dhe therën 5 gra tok me tri vocërraket e tyre. Hane Isufin dhe fqinjën e vet, Feridê Dhërmicën, 70-vjeçaren Kije Nùrçen, të bijën e Haxhi Çulanit, Ajshê, Hava e Nazo Arapin i çderuan shumë herë, ua bënë trupin tërë plagë dhe u prenë kryet si berrit. Ndër të 70 të thelëzuarit në lagjen «Breg» të atij fshati, shumica ishin gra e fëmijë.(Fletorja «Bashkimi», Tiranë, dt. 4 e 18.03.1972, fq. 2).

Me të shuar gjithëkënd që gjeti në Spatar, «Tağma ton turkofàğon»vërshoi drejt Filatit; shpërtheu si vrungullímë në pasditën e 23 shtatorit 1944. Gjëma dhe hataja ishin të ngjashme me ato në Paramithi, Pargë e kudo gjetkë. Niko Zhangua, duke dënuar gjakësitë dhe fëlliqësitë e atij batalioni atje, shkruan: «Njerëz të egër e barbarë që kërkonin lira e plaçkë, hynin si zotër nëpër shtëpitë, dhunonin vajza e gra dhe vritnin kë të donin». Emrat e disa prej viktimave mbahen ende mend: Qamilê Hallunin, pasi e përdhunuan grekçe disa prej tyre, e zhveshën lakuriq, e rrahën sa trupin ia bënë tërë plagë; këto iu veshën me krimba dhe brenda 3-4 ditëve ajo shoi me lemeri; e zvarritën për këmbësh dhe e flakën në përrua. (Fletorja «Bashkimi», Tiranë, dt. 11.3.1947, fq. 1, 2). Të njëjtën gjëmë pësuan edhe plot femra të tjera, njëra nga të cilat ishte edhe e shoqja e Sherif Sulejmanit.(«Bashkimi», dt. 4.3.1947).

U tha se ata e ato që mundën t’i shpëtonin thikës dhe plumbit të valës së parë goditëse «jeniqísfaí», i kyçën nëpër burgje, kryesisht në shtëpitë madhështore të Sali Hafuzit. Nga të rreth 500 vetët e mbyllur atje, shumica dërrmuese ishin femra. Gjatë 6 muajsh dergjjeje në kushtet më mjerane, nga mungesa e çdo lloj shërbimi shëndetësor, nga flliqësia, morrat, ndëshkimet trupore, sëmundet dhe uria vdiqën më se një e treta e tyre, kryesisht të moshuarat. Ndërkaq, gjatë tërë atyre muajve vazhdimisht kur me lajka e kur me kërcënime, u thoshin: «Në doni të shpëtoni, ndërroni fenë; në qafë ku kishit florinjtë, varni kriqin, betohuni në kishë dhe martohuni me ne!».Legjendaret çame, vendosmërisht, pa pikë frike, përgjigjeshin njëzëri: «Nuk e ndërrojmë fenë e nderuar muslimane me një copë hekur, edhe sikur mishtë me gërshërë të na prisni!». Kjo përgjigje burrërore i tërbonte panterat kryqtare greke, andaj dhe shkopinjtë s’ua ndanin prej kurrizi, të shoqëruar këta me sharjet më të ndyra të llojit të posaçëm grek ndaj fesë islame, profetit Muhammed, kombit dhe flamurit shqiptar. Kur për shkak të trysnisë botërore s’kishim më mundësi t’i mbanin të mbyllura në xhehnemin e grek, rreth 250 gra e fëmijë i nisën në këmbë nëpër udhën: Paramithî-Minínë-Filat-kufۡí; mbi 20 prej tyre i mbytën në rrjedhën e furishme të lumit Kalamà; ndër to edhe të shoqen plakë të Ahmet Maliq Jahos. Plot të moshuara vdiqën udhës. Nuk ishin të pakta femrat që të krishterët shqiptarë –shumë më të ndyrë edhe se vet grekërit- i përdhunuan masivisht; ndër to edhe Gjulo Brahimin. Shoqëruesi anglez gjatë një nate tejet të errët e me shi e breshër të dëndur i la në fshatin Kóskë, disa km. larg kufirit. Duke mos ditur se nga të shkonin, të mjerat u rrasën në trungjet e rrepeve deri në mëngjes, kur mbi 25 gra –kryesisht të moshura- kishin ngrirë përjetësisht, ndër to edhe 7-vjeçarja Hafizê, e bija e vogël e myftiut Hasan Abdullah Seit Mulazimit, e vetmja e mbetur gjallë deri atëherë nga ajo familje. Të njëjtat mynxyra iu bënë edhe të burgosurave në Filat. Prej atij qyteti e deri në kufirin shtetëror «çnderuan tërë vajzat e nuset që u pëlqenin».(«Bashkimi», dt. 28.2 dhe 4.3.1947, fq. 1,2). Ndër të përdhunuarat përmenden edhe Hafizê Murat Çafai nga Dolani, Ildize Hamiti nga Filati dhe Mazê Saliu etj. («Bashkimi», dt. 14.3.1947, fq. 1).

Një valë tjetër goditëse prej egërsirash kryqtare athino-fanarite në Filat dhe udhës Filat-Kufi shpërtheu më 13.3.1945; gjatë saj panterat greke shkyen gjithkënd që mundën, shumica femra. Lidhur me sa u tha, Niko Zhangua, në librin e vet: «O Anglikos Imperializmos qe i Ethniqi Andistasi 1940-1945», shkruan edhe: «…duhet të shohim fytyrën tonë në pasqyrën e historisë dhe të na vijë turp për ato që bëmë…». Ndërsa unë e shoh plotësisht të arsyeshme të theksoj fjalët me mend dhe me vend të shënuara prej atdhetarit të mirënjohur shqiptar nga fshati Malëshovë e Zagorisë, Jan Vrùhua: «armiqësia greko-shqiptare kurrën e kurrës do të mos pushojë aty e gjersa të shuhet njëra palë prej nesh…..». Dhe kjo vetëm e vetëm për shkak të qarqeve kryqtare a-f. përherë në mësymje të shfrenuar ndaj kombit shqiptar dhe ndaj Shqipërisë së tërë. Tërë mynxyrat që ato qarqe gjakësore e të paùdhta –për jo pak prej tyre jam vet dëshmitar- i kam përshkruar me hollësi e vërtetësi të patjetërsueshme, sidomos në veprat e mia: «Çamëria dhe Janina në vitet 1912-1922», «Viset Kombëtare Shqiptarer në Shtetin Grek», «Daut Hoxha» dhe «Enciklopedi Jugshqiptare» I dhe II. Madje edhe në dhjetra e dhjetra emisione radiofonike dhe televizive, pothuaj gjysmën e të cilave kam mundur ta ruaj nëpër DVD, si dëshmi historike për brezat e ardhshëm.  «O breza pasardhësish! Mos harroni dhe mos falni pa ndëshkimin përkatës mynxyrat që pararendësit tuaj vuajtën fare-fare padrejtësisht duke mbrojtur vatrat dhe trojet e veta nga egërsirat mësyese kryqtare me pamje njeriu!».

Fajin e pakurrfarëdyshimtë për mynxyrat dhe gjëmat e gjithfarshme që nxinë jetën e çamërve në vatrat dhe trojet e tyre amtare mijëravjeçare e bënë  politikanët fuqiplotë evropianë më 1913 e 1923; ata nuk e përfillën –madje  përçmuan- luftën titanike dhe përpjekjet legjendare 100-vjeçare të tyre kundër vërshimeve kuçedrake greke të shpeshpërsëritura. Edhe ditët në vijim janë politikanët fuqiplotë të po atyre shteteve, që, pa kurrfarë përgjegjësie njerëzore, kombëtare dhe ndërkombëtare nuk duan t’i thërresin mendjes për të ndrequr mëkatet e politikanëve të tërëfuqishëm pararendës të tyre, edhe pse zotni Toni Blêr –kur qe kryeministër- e përmendi: «Jemi këtu për ndreqjen e padrejtësive që shqiptarëve u janë bërë në të kaluarën». E them me bindje dhe e theksoj këmbëngultazi se faji i politikanëve të tërëfuqishëm evropianë pararendës u takon edhe atyre të sotmëve, po aq sa edhe pararendësve të tyre. Ndryshe nuk do të pranonin në gjirin e vet BE-ist (??!!!) pushtetarët e shtetit grek, të cilët ndjekin ende pikë për pikë politikën vrasëse dhe shqipmbytëse të të parëve të vet. Qoftë edhe sa për sy e faqe ndaj botës, të paktën e të paktave do të kishin patur guximin të kërkonin ndjesë për kanibalizmat ndaj çamërve dhe nuk do të kishin paturpësinë që në truallin shqiptar mollosiàn të mbanin ende ngritur truporen e Napoleon Zervës, përbindshit që përpiu shqiptarët e krahinave jugore shqiptare: Çamërìnë e Mollosìnë. Ky Dahàq i viteve tona, me faqenxirësinë e mostrave si veten, më 1950, prej Parizi –ku i paùdhi ishte duke i marrë shpirtin e tij të katil- botërisht shpalli: «….detyrën që m’u besua për pastrimin e Epirit nga myslimanët e Çamërisë, e përmbusha». Çiltazi dëshmon se kanibalizmat e tij në atë vend shqiptar, i bëri me porosi të krerëve kryqtarë të Athinës. Prandaj sundimtarët e sotmë s’ka se si të mohojnë a mënjanojnë gjakësorët pararendës e rrjedhimisht e vetë veten e tyre.

«O bashkëkombës të mi e breza pasardhës! Mos harroni dhe mos falni pa ndëshkimin e duhur mynxyrat që bashkatdhetarët tanë të lavdishëm  vuajtën duke mbrojtur me vetëmohim vatrat dhe trojet e veta nga egërsirat hiéno-rriqebulliàne kryqtare greke e sllavo-jugore me veshje njeriu!».

Marrë nga faqja: http://www.gazetametropol.com/si-i-perdhunonin-vrisnin-dhe-masakrkonin-grate-falangat-greke/

Ndiqeni

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 95 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d blogues: