Archive

Archive for the ‘Dorëshkrime’ Category

Deshifrohen 82 mbishkrime të shkruara para mëse 500 vitesh në territoret e ndryshme shqipfolëse

08/06/2015 Lini një koment

Kreshnik Bekteshi

 

DESHIFROHEN 82 MBISHKRIME TË SHKRUARA PARA MËSE 500 VITESH NË TERRITORET E NDRYSHME SHQIPFOLËSE

20150409224715442600

“Prandaj besojmë se zbulimi i këtyre mbishkrimeve do të ketë ndikim në ngritjen e perceptimit për historinë, për artin dhe për kulturën te brezat e sotëm dhe të ardhshëm”, deklaroi Hayati Develi, kryetar i Institutit “Yunus Emre”.

 

Një prej detyrave themelore të Institutit “Yunus Emre” është inkurajimi i vlerave kulturore ndërmjet popujve. Si veprimtari me prioritet e ka mësimin e gjuhës turke, por krahas kësaj ata janë duke u angazhuar në përforcimin e vëllazërisë tradicionale e historike ndërmjet qytetarëve të Kosovës dhe Turqisë, nëpërmjet organizimit të kurseve dhe seminareve të ndryshme të osmanishtes, të kaligrafist, të pikturimit mbi ujë dhe të muzikës.

Një tjetër projekt i Institutit “Yunus Emre” me synim të mbrojtjes së trashëgimisë kulturore të Kosovës dhe transferimi në gjeneratat e ardhshme është “Projekti i Rindërtimit të Trashëgimisë Kulturore të Ballkanit” i sponsorizuar nga Banka Qendrore e R.T. dhe Ministrisë së Zhvillimit të RT.

Përpos kësaj, të enjten mbrëma në Prishtinë nga ky Institut u bë prezantimi i projektit “Mbishkrimet në Kosovë” ku janë deshifruar 82 mbishkrime të shkruara para mese 500 vitesh në territoret e ndryshme shqipfolëse, dhe po ashtu u promovua edhe libri “Kosova Kitabeleri”.

“Ky libër është fryt i angazhimit për synimin e përshkruar më lart dhe përfshin transkriptimin dhe thjeshtësimin e mbishkrimeve të veprave arkitektonike, të ndërtuar pas vitit 1389, së bashku me përkthimin në gjuhën shqipe, në boshnjake dhe atë angleze, vepra këto që ee pasuruan dhe e zbukuruan Kosovës, si dhe ia shtuan vlerën e saj”, deklaroi para të pranishmëve të shumtë, Hayati Develi, kryetar i Institutit “Yunus Emre”, ku shtoi se këto mbishkrime, me shprehjet më estetike dhe me kaligrafisë më të bukura, paraqesin datat e ndërtimit ose të restaurimit të këtyre veprave.

“Prandaj besojmë se zbulimi i këtyre mbishkrimeve do të ketë ndikim në ngritjen e perceptimit për historinë, për artin dhe për kulturën te brezat e sotëm dhe të ardhshëm”, tha ai.

Kjo përmbledhje e mbishkrimeve të transkriptuara për mbishkrimet e Trashëgimisë Kulturore Islame në trojet shqiptare, u tha se do të jetë nismë e angazhimit të Kosovës dhe Turqisë për të vazhduar tutje drejtë përfudnimit të transkriptimit të të gjitha mbishkrimeve të mbetura në vend.

“Përveç tjerash, ky libër është një dëshmi e pakontestueshme e qytetërimit islam në vendin tonë, dhe si e tillë do një burim shtesë për studiuesit e kësaj fushe”, pohoi kryetari i Bashkësisë Islame të Kosovës, Naim Tërrnava, ku institucioni me të cilën udhëheq ai, gjatë pasdites së kësaj të enjte ishte mikpritëse e hapjes së ateliesë së restaurimit të dorëshkrimeve, e realizuar nga “Yunus Emre” me seli në Prishtinë.

Pas myftiut Tërrnava, fjalën e mori ministri i Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor, Ferid Agani, i cili shtoi se Qeveria e Kosovës është e zotuar të thellojë edhe më fuqishëm të gjitha raportet me Turqinë.

Nga ana tjetër, pas këtyre fjalimeve dhe ceremonisë së ndarjes së disa shpërblimeve, koha erdhi për koncertin e korit të muzikës klasike turke, ku me anë të interpretimeve të tyre mahnitën të spektatorët prezentë.

Përjetësimi i Nezim Beratit mes divanit të tij shqip

06/05/2015 Lini një koment

Prof. Assoc. Dr. Rahim OMBASHI (Fakulteti i Shkencave Humane, Universiteti BEDËR)

 

PËRJETËSIMI I NEZIM BERATIT MES DIVANIT TË TIJ SHQIP

Nezim Berati

Abstrakt

Pranimi masiv i islamit nga shqiptarët nuk përfaqëson një tradhti për bashkatdhetarët e tjerë apo fqinjët e krishterë, është i justifikuar si imperativ politik, dhe jo vetëm, një thirrje e marrë për të përforcuar identitetin e tyre të veçantë. Sociologjia e religjionit zbulon trashëgiminë osmane në Shqipëri që krijoi dhe ruajti një kulturë të konsiderueshme shpirtërore islame, e cila përfshinte penetrimin e gjerë të sufizmit në vetëdijen myslimane dhe shqiptare, që vijon të mbetet një element i fuqishëm i kulturës islame në Ballkan. Islamologjia e përgjithshme ndikoi mbi veprën poetike të alamiadistit Nezim Frakulla me temat, idetë, mendimet, filozofinë, moralin, etikën, me të cilat ka konvergjencë. Vetëdija fetare e tij e ngriti vetëdijen gjuhësore, iluministe, politike, sociale, me synimin të ishte si ajo te Rumiu apo Junus Emre. Me metodën e rezonancës kuantike divani i tij shqip dëshmon për ndërveprime diskursive në filozofinë, ndodhitë, gjetjet poetike, fjalët e urta, porositë të cilat shkojnë nga bota e jashtme te ajo e brendshme, që do të thotë nga vija fetare zyrtare sunite te ajo drejt pikëpamjeve sufi haptazi mistike, me trend nga një besim i jashtëm në atë të brendshëm, ndërsa mistika, si besim i besimeve ezoterike, qëndron si poetikë islame, e cila ndërtohet mbi fjalor të huaj. Nezimi diti të vrojtonte, të kishte imagjinatë të begatë, zhdërvjelltësi përpunuese, asimiluese të lëndës së vendlindjes duke e kthyer në poezi, në ditiramb për gjuhën shqipe, në këngë malli për Beratin e Shqipërinë, sepse ndihet shfrimi muzikor i fjalëve mes këtij komunikimi social. Me të drejtë T.S. Eliot thekson se asnjë art nuk është më kombëtar se poezia.

 

Fjalë çelësidentitet, sociologjia e fesë, sufizmi, alamiado, divan.

 

1. Hyrja

Historia e divanit në Shqipëri zë fill në shekullin XV me autor Mesihi Prishtinën. Një shekull më pas la emër Jahja bej Dukagjini dhe Ahmet bej Dukagjini. Poetët e kësaj kohe, që kishin mësuar nëpër medresetë dhe shkruanin divane osmanisht ose persisht, kanë krijime të përziera, ku bashkë me leksikun e huaj është edhe fjala shqipe. Shpejt do të shfaqeshin edhe krijimet e mirëfillta në gjuhën shqipe të shkruara me alfabet arab.

Deri vonë pranohej si krijimi i parë në gjuhën shqipe me alfabet arab një vjershë e Muçizades, e vitit 1724, me 17 strofa katërshe me rimë AAAB, në të cilën vargu i fundit do të jetë refren i saj: Lord, don’t leave me without coffee!,[1] përkthyer nga Robert Elsie në vetëm gjashtë strofa katërshe dhe është titulluar po prej tij me vargun refren. Vjershëtari i drejton një lutje Zotit, si pasionant i kahvesë (tashmë kafe), kësaj pijeje orientale, e cila duket kishte hyrë gjerësisht në familjet e pasura shqiptare.

Thirrjet: Mos më le bë iftar thatë; Mos më lerë me lëng të armesë; Mos më braktis me cipa të elbit;bëjnë që vargjet deri-diku të tingëllojnë si parodi sociale.

Në fund të vjershës, sipas detyrimit të vjershave të divanit oriental, autori individualizohet. Emri i shkurtuar i tij Muçi, sipas traditës, është përngjitur me emrin Zade për të formuar mbiemrin, dëshmon autenticitetin si vetëdije gjuhësore duke pohuar edhe lidhjet me kulturën orientale të pirjes së kafesë. Detaji artistik del si fakt i pastër i nevojës për të konsumuar lëngun e zi, duket si element i ri jetese në qytet, por dhe të aristokracisë së fshatit. Pija e huaj krijoi dhe kafeanat(mjedis me dyqane ku tregtohej pija, por edhe si qendër takimi e bisede) ku ajo shijohej. Për banorët ishin krijuar kushtet e komunikimit social, prej sigurisë, qetësisë së rendit dhe asaj ekonomike, që asokohe mbizotëronte në vilajetet shqiptare, pas periudhave shekullore nën dyndjet sllave që synonin eliminimin e jo vetëm pushtimin.

Prej krijimit nismëtar dhe në vijim motivet sociale e bëjnë këtë letërsi një burim të pazëvendësueshëm të komunikimit social për kohën, por dhe më pas. Fakti social është ngurtësuar në kohë artistike duke u bërë një burim i pastër dhe i sigurt komunikimi.

 

Imzot, mos më lerë pa kahve!

Për sa rrëfejnë muxhizatë,

për shenjtërit që janë vatë,

mos më le bë iftar thatë,

Imzot, mos më lerë pa kahve!

 

Për hyrmet të Fatimesë,

për të mirët e Merjemesë,

mos më lerë me lëng t`armesë,

Imzot, mos më lerë pa kahve!

Lord, don’t leave me without coffee

By the wonders of the prophets,

By the saints that we acknowledge,

Let me break no fast a-thirsting,
Lord, don’t leave me without coffee!

 

By the honour of Fatima,
And Meyreme, don’t reject me
With a plate of salty yoghurt,
Lord, don’t leave me without coffee![2]

Natyra sociale e divanit të Nezim Beratit

Me Nezim Beratin e Hasan Zyko Kamberin shfaqet lirika personale e lirika sociale në letërsinë shqipe, me trajtat poetike të kulturës islame: gazela, kasida, poezia didaskalike të përmbledhura në divanin klasik, i cili kishte një renditje të veçantë. Divani zakonisht fillon me një lutje drejtuar Zotit, vazhdon me gazele, kaside dhe vjersha didaskalike, për t’u përmbyllur me kasidet panegjirike për Sulltanin apo sundimtarët e drejtuesit lokalë. Brenda vjershave, zakonisht në strofën e fundit, ndodhet emri i krijuesit, që përforcon sigurinë mbi autenticitetin e divanit. Në Arkivin e Shtetit të Republikës së Shqipërisë ruhen dy kopje të divanit në gjuhën shqipe me shkronja arabe të Nezimit, si dhe lidhja ku gjenden divani në gjuhën osmane dhe divani në gjuhën perse. Filozofia mbi të cilën ngrihet ky divan është filozofia islame, por njëherazi ai forcon themelin e letërsisë artistike të nisur me shkrime me alfabet latin, shfaq mendimin e vet mbi krijimin artistik poetik, mban qëndrim kritik apo të shfaq mendime teorike mbi artin letrar. Nuk është objekt i punimit tonë teksti poetik, po shqyrtimi i kontekstit të tij, i cili diku është ndikues e diku tjetër përcaktues.

Sociologjia e religjionit zbulon trashëgiminë osmane në Shqipëri, që krijoi dhe ruajti një kulturë të konsiderueshme shpirtërore islame. Ajo përfshinte penetrimin e gjerë të sufizmit në vetëdijen myslimane dhe shqiptare, i cili vijon të mbetet një element i fuqishëm i kulturës islame në Ballkan. Islamologjia e përgjithshme ndikoi mbi veprën poetike të alamiadistit Ibrahim Berati, i cili hyri në letërsinë tonë me emrin letrar, siç pohon vetë se Nezim është mahlasi i tij, me temat, idetë, mendimet, filozofinë, moralin, etikën, me të cilat ka konvergjencë. Vetëdija fetare e tij e ngriti vetëdijen sociale dhe kombëtare. Divani i tij shqip dëshmon për ndërveprime diskursive në filozofinë, ndodhitë, gjetjet poetike, fjalët e urta, porositë të cilat shkojnë nga bota e jashtme te ajo e brendshme, që do të thotë nga vija fetare zyrtare sunite te ajo drejt pikëpamjeve sufi haptazi mistike, me trend nga një besim i jashtëm në atë të brendshëm, ndërsa mistika, si besim i besimeve ezoterike, qëndron si poetikë islame.

Nezimi diti të vrojtonte, të kishte imagjinatë të begatë, zhdërvjelltësi përpunuese, asimiluese të lëndës së vendlindjes, duke e kthyer në poezi, në ditiramb për gjuhën shqipe, në këngë malli a shqetësim për Beratin e beratasit, për elbasanasit, për vlonjatët, për Shqipërinë e shqiptarët, sepse ndihet shfrimi muzikor i fjalëve mes këtij komunikimi social. Përmbajtja e ndërthurur fetare dhe laike pasuroi motivet dhe tematikën e këtyre krijimeve alamiado, duke i hapur udhën poemës (mesnevi), ilahisë, lirikës, panegjirikës (med-hi), elegjisë (mersije), satirës etj.

Mendohet që divanin e vet shqip ta ketë nisur rreth vitit 1731, kur porsa ishte kthyer nga studimet në Stamboll, ku qëndroi pak gjatë. Në atë kohë letërsia osmane, veçmas poezia, nën ndikimin e poezisë persiane, mbajti të paprekur afinitetin për artizëm të divanit. Në këtë hulli artistike, divani në gjuhën osmane, ruan frymën e shpirtin e shkollës poetike mistike, ndërsa të folurit alegorik u qas me realitetin osman të kohës. Edhe Nezimi, te divani shqip, i ndoqi parimet e poetikës orientale, si për zhanrin, formën e përbërësve të tij, idealin e jetës, duke i dhënë përparësi idealit artistik dhe duke thelluar prirjen drejt kombëtares dhe sociales. Nezim Berati pranohet si krijuesi i divanit të parë shqip. Kjo njësi poetike ka strukturën e vet klasike, por ai thekson në të ngjyrën lokale si dhe karakterin praktik të saj, duke iu larguar konvencionalizmit. Autori guxon të mendojë thellë duke përfytyruar Zotin dhe dritën e tij, bukurinë e Tij si një nur. Joshet prej përfytyrimit “Si Mexhnuni për Lejlanë” dhe synon që jehonën e dashurisë abstrakte hyjnore ta zbulojë te natyra plot hare, gëzim, gjallëri e botës së njeriut.

Duke synuar cakun e mistikut, njohjen e së vërtetës, siç shkruan studiuesja gjermane Anemarie Schimel, ai shmangu metodat ndijore dhe racionale, duke gjykuar sipas përvojës së vet shpirtërore. Përvoja e tij boheme ka lënë detaje të sakta të realitetit social, veçmas te vargjet e tij moralizuese te shkalla e katërt e poezisë së tesavufit, ajo e marifetit, si shkalla më e lartë e njohjes.

Vargut alamiado i shkojnë më mirë masat ritmike të gjuhës shqipe, strukturat e saj theksore, kurse vargun popullor tetërrokësh e futi te strofa katërshe me rimë të alternuar.

Kësisoj Nezimi krijoi edhe metrikën shqiptare, duke i vënë shenjën e personalitetit të vet gjithë shkollës së vjershëtarëve. Pas tij, Muhamet Kyçyku, në trajtën e poemës tregimtare, do të jetë shumë i kërkuar me veprat Erveheja e Jusufi e Zelihaja, kurse Erveheja do të jetë vepra më e përhapur në periudhën e Rilindjes sonë Kombëtare.[3]

Divani i Nezimit ndihmoi që të niste shkrimi i krijuesit që nuk mbeti rob i  ideologjisë, cilado qoftë ajo. Shkrim pa ide dominante! Poezi e fatit njerëzor në dashuri, ringjallje, dhembje apo dëshpërim. Poezia e tij ftoi për t’u shijuar nga lexuesi i futur në këtë udhë, të cilit porsa i kishte trokitur në derën e ndërgjegjes paqja shpirtërore.

Gjendja e disa mjediseve gjeografike, por dhe e shqiptarëve që banonin në to, në këtë kohë, është e ndryshme me faktet që jep studiuesi Milazim Krasniqi:

“Përfundimisht, mund të konstatojmë se shqiptarët hynë në shekullin XIV nën Perandorinë Osmane si një popull i pushtuar, i defaktorizuar, në një proces të asimilimit etnik e fetar nga serbët, ndërsa në fillim të shekullit XX, kur dolën prej Perandorisë Osmane, ishin një komb i konsoliduar, që ishte i aftë të luftojë për shtetin e vet kombëtar, në një rrethim ballkanik dhe evropian shumë armiqësor”.[4]

Shenjat e gjallërimit të disa krahinave u ndjenë menjëherë. “Si provë për këtë ne kemi një shënim të një kronike veneciane të vitit 1570, ku thuhet se në këtë kohë Elbasani lulëzonte, në qytet kishte lagje tregtarësh: francezë, hebrenj dhe të krishterë. Qytetet e tjera në këtë kohë si Durrësi, Shkodra ishin bërë gërmadha dhe të jepnin përshtypjen e qyteteve të vdekura”.[5] Nezimi u kthye në vendlindje burrë i pjekur. Kishte vëzhguar pemët në pyll, të cilat  tregonin gjendjen e ndihmës, që i jepnin njëra-tjetrës. Në ditët e zhegut të verës të gjitha bënin hije përreth, duke mbrojtur rrënjët nga tharja. Kur frynte era e fortë, mbështeteshin te degët pranë dhe nuk thyheshin. E po ashtu kur kishte reshje të dendura shiu. Pemët e pyllit e përballonin përmbytjen duke i ndarë rrëketë, kështu që ato humbnin fuqinë shkatërruese dhe pemët mbijetojnë së bashku te pylli. Pylli parandalon fatkeqësinë natyrore duke ruajtur mjedisin. Pikat e shiut janë mëshirë për njerëzimin, por duhet mbrojtur prej tyre kur formohen rrëketë. Kështu dhe njeriu. Ka nevojë të ketë njeriun në krah, merr prej tij, por edhe i jep atij. E ndiente dhe vuante prej vetmisë, e kishte provuar jo pak herë individualizmin e tejskajshëm të bashkatdhetarëve. Këto lloj marrëdhëniesh kishin krijuar njeriun e mbyllur brenda vetes, pa komunikim real me të tjerët dhe jetën sociale në përgjithësi.

U druhej grupimeve njerëzore që nuk bashkoheshin në bazë të normave, ato krijonin fatkeqësi sociale. Njeriu ishte hallkë e zinxhirit të madh shoqëror, por e dinte dhe një parim të njohur se fortësia e zinxhirit matet me fortësinë e hallkës më të dobët të tij. Me fatin tragjik në të shkuarën, pas pushtimesh të gjata të cilat kishin synuar asgjësimin, populli i tij kishte ruajtur vlera identitare. Pasojat e sistemit politik-shoqëror individualist dalloheshin gjithandej. Po të përdorim një argument të Faik Konicës:

“Para së gjithash, duhet mbajtur ndër mend, siç e kemi parë më sipër, se shqiptari është tepër i pavarur dhe tepër individualist, kështu nuk i nënshtrohet ndikimit të kujtdo qoftë në kundërshtim me vullnetin e vet. E përsëri ai ka besim të fortë te prejardhja dhe te e drejta e precedencës, si dhe te gjithçka lidhet me ide të tilla”.[6]

Dhe ai shkroi:

Sorrë, as u turpërove!

Meqn’ i bilbilit ç’t’u desh?

Te divani janë fjalët, tërë ato vargje, plot kuptime në rrafshin horizontal, si dhe në atë vertikal, madje këtu më shumë. Të zbulojmë pas asaj çfarë thuhet diçka që ishte krejt ndryshe me çfarë mendonte e bënte në të vërtetë.

Frikësohej nga Zoti, ndaj besonte të fshehtën e tij, duke e adhuruar sinqerisht, shirku (idhujtaria) e shqetësonte. Formimi kombëtar dhe ai shpirtëror mund të shkojnë paralelisht, prandaj ai shkroi shqip. Kontradiktat e shumta e lodhën, kishte jo pak çaste kur nuk ndihej i lirë, veçmas në atë periudhë të jetës, kur punoi për të tjerët, por kurrë nuk i shkoi në mendje të shiste bindjet për të fituar lirinë. Nuk luajti asnjë rol në skenën e kohës, edhe kur i diktohej realiteti dramatik social, mbeti vetvete. Jetoi jetën e vet, ndaj pa vetëm me sytë e shpirtit të vet, duke na lënë pamje, portrete dhe realitete sociale, fakte dhe dëshmi historike të pa tjetërsueshme.

Nezim Berati iu qas Islamit në aspektin ezoterik, duke e pranuar të mësuarit e Kur’anit si mësim pozitiv – sheriat, kurse idetë e tij të brendshme, apo të vërtetën e fshehtë si hakikat. Duke realizuar pranimin së brendshmi të Islamit, njeriu që arrin të njohë hakikatin, arrin të njësohet me Zotin, duke u çliruar prej unit të vet, i cili e tundon me vesin. Etika e tesavufit krijoi botëkuptimin metafizik, i cili dha ndihmesën e vet në zhvillimin e etikës universale humane, por edhe të moralit apo ligjeve shoqërore të bazuara në të. Filozofia dhe morali i tij islam ka për synim krijimin e njeriut të përsosur – insani kamil, i përplotësuar në vetvete. Në këtë mënyrë ai përqas mendësinë e vet ideale me tipare negative, duke na dhënë kështu materiale autentike sociale. Duke mos u njësuar me Zotin substancialisht, por me anë të dashurisë, do të hiqte dorë nga individualizmi i tejskajshëm. Në divanin e vet jo vetëm e përshkruan dashurinë ndaj Zotit, por ai përcjell përvoja se si kultivohet ajo, duke e shpallur veten muderris (mësues) të ashkut. Jep modelin e vet të asketit, duke falënderuar Zotin për mundimet, vuajtjet, dhembjet që e ndihmojnë ta njohin dhe të njësohen me Të.

Duke vënë në themel të moralizimeve të tij etikën universale, të mirën dhe të keqen, ai nxjerr deduksionet morale si nderi, besnikëria, drejtësia, urtësia, bindja, të cilat i shpall vlera të njeriut, duke i kundërvënë me antonimet e tyre:

Hasedçiu e munafiku

Të e di se ç’udhë kanë,

Vallahi s’gënjen sadiku (shoku besnik)

Të gjithë shejtanë janë. 

 

Meditimi i Nezimit – si mënyrë e të jetuarit

Tipar i fuqishëm i botëkuptimit artistik të Nezim Beratit është integrimi i “meditimit” me jetën e poetit. I evidentuar te ky poet, ai është i pranuar dhe i përhapur në të gjithë  krijimtarinë e divaneve, si një veçori thelbësore e poetikës së tyre. Nezimi, ashtu si edhe Rumiu, të cilin e njeh dhe e pranon, por nuk e kopjon, përpunon dhe zhvillon idenë se “meditimi” si refleksion dhe njëherësh përgjigje ndaj sfidave të kohës dhe të mjedisit rreth tij, duhet domosdoshmërisht të bashkëjetojë me gjendjen e brendshme të shpirtit të poetit. Ky tipar i kudogjendur i poezisë së tij e kishte bazën te tradita e lashtë poetike e artit Islam.

Ndjeshmëria artistike e tij nuk mund të shihet e ndarë nga biografia e poetit bohem dhe themi plot siguri se Nezimi dhe poetët e tjerë alamiado e kanë të ndjerë vargun e tyre, sepse meditimi i tyre poetik ka dalë nga përjetimi i tyre vetjak.

Me jetën e veçuar dhe plot privime ka vlerësuar meditimin si një mënyrë jetese dhe jo vetëm si një refleksion teorik. Të meditosh do të thotë të jetosh dhe të veprosh në një mënyrë të caktuar, duke iu shmangur përplasjeve me çështjet abstrakte. Meditimi nuk është krejt i ndarë nga poeti për faktin se ai ka të bëjë kryesisht me esencën e njeriut; por, në të njëjtën kohë, duke mos synuar një zgjidhje, ai merr pozicionin e duhur.

Në divanin e Nezimit, produktet meditative janë të pandara me jetën e poetit, këtij heroi të mendimit të individualizuar, që shikon me sy, vlerëson me shpirt dhe ndjen me zemër.

Vepra e tij gjithashtu ka një armaturë konceptuale të fortë, pa pretenduar të jetë një sistem. Nezimi konceptualizon dhe vë në marrëdhënie tonalitetet afektive (frikën, agoninë, dëshpërimin, pandershmërinë, abuzimin…), duke krijuar kështu psikologjinë sociale të shqiptarit, që ai njohu. Vargjet e tij paraqesin edhe një mendësi të kohës (të çastit dhe të përtëritjes) si dhe të stadeve të ekzistencës (fetar: raporti i njeriut me Zotin; estetik: raporti i njeriut me ndjenjën; etik: raporti i njeriut me detyrën; moral, social, komunikues). Meditimi i veprës duhet shijuar në mënyrë ekzistenciale, duke pasur subjektivitetin si themel të procesit komunikues, por edhe mund të gjykohet.

Ngrehina e krijuar prej tij është plot ekzistencë humane. Duke qenë aq pranë me të shpirtërisht, kundërshton mbizotërimin e arsyes. Ideja qendrore e poezisë së tij është ajo e përgjegjësisë individuale përballë ekzistencës. Ai përshkruan aspekte të ndryshme të individit duke dhënë një orientim në ekzistencën e lexuesve të tij. Konsideron teknikën e divanit, në të cilën ai shpreh ndjeshmërinë, si një model krijimi, që së pari është realizuar në shqip. Sinqeriteti dhe individualiteti e inkurajojnë lexuesin të marrë pjesë aktivisht në atë që ai lexon. Vargu shpërfaq njëkohësisht shqetësimet dhe kufijtë e normave morale të shoqërisë ekzistuese. Me shumë sinqeritet dhe me një fjalor të veçantë poetik, me përdorimin e një numri të konsiderueshëm simbolesh (rumuz), alegorish, metaforash, subjeksionesh… Nezimi përball indirekt lexuesin me jetën e tij përkatëse.

Aspekti indirekt nuk ka të bëjë vetëm me mënyrën e komunikimit poetik, ai pranon që komunikimi varet gjithashtu nga bashkëbiseduesi. Ky i fundit duhet të ndjejë bindjen e tij fetare që është shprehur aq saktë shqip. Pagoi aq shumë për “marrëzinë poetike”, por duhet gjykuar për të si për një poet. Objektivizmi në vetvete, në veçanti, shënon një ndarje të unit që është i vëzhguar e i njohur dhe unit që vëzhgon dhe njeh. Kjo e çoi në vetëtjetërsim (vetarmiqësim) si dhe te një fund tragjik, pasi u ndalua, u internua dhe u burgos.

Ndërkohë që pretendohej që njeriu duhet të lirohet nga introspeksioni ose nga kthimi i tij në vetvete, duke synuar të ecë drejt tij, Nezimi qëndroi fort te njohja e vërtetë e vetvetes, ngritur si një proces aktiv. Ai e fton lexuesin duke i propozuar një pasqyrë që të njohë vetveten, të njohë të metat, por t’i përqasë ato dhe njerëzit, që ai i njeh mirë. Duke kritikuar shqiptarin e kënaqur në vetvete dhe kulturën e tij, ashtu sikurse vese të tjera, ai e shtyn individin të dalë nga të zakonshmet e tij dhe nga reflekset sociale.

Nezimi me objektivitet pranon t’i lejojë individit, përgjatë procesit të komunikimit me të, evoluimin, duke arritur të pranojë në komunikim të vërtetën subjektive. Ai e përshkruan këtë proces si një rrugëtim që shkon nga estetika, duke kaluar nëpërmjet etikës, për të mbërritur në stadin religjioz: të ekzistencës së orientuar drejt kënaqjes së dëshirave imediate, si zgjidhje e qenies për Zotin. Në mënyrën në të cilën na hapet një rrugë në ekzistencë, ne ndiejmë domosdoshmërinë e ndonjë themeli tjetër nga ai i yni.

Refleksioni mbi njeriun nuk duhet të na çojë në ngatërrimin, në përzierjen e përshkrimeve abstrakte dhe realitetit konkret. Grumbullimi i njohurive nuk mjafton për të plotësuar paditurinë, megjithëse ai përcjell idenë se e vërteta është subjektive. Është për të vërtetën dhe me të vërtetën, sikur të ishte e vërtetë individuale. Përpiqet të përshtatet me të kundërtën e saj, tërhiqet, ndryshon banim, shkon nga Berati në Elbasan, në qytete dhe vende të tjera, deri në Ukrainë, vuan prej saj. Gjuha e së vërtetës del pas leximit kuptimor të saj, sepse ajo duhet të shprehë atë që, e marrë në një kuptim gramatikor, nuk mund të jetë thënë. Ajo është më shumë  një instrument në duart e artistit, sesa të dijetarit. Ajo transmeton një mundësi (pushtet) dhe jo një njohje.

Ekzistenca është realiteti themelor i njeriut. Nezimi niset nga parimi që energjia dhe serioziteti që përcakton këtë ose atë zgjedhje karakterizojnë qëndrimin e përshtatshëm përballë jetës, qëndrim që na vë automatikisht në marrëdhënie me origjinat tona: qëllimin e Zotit. Detyra e njeriut nuk është vetëm qenia, prandaj infiniti duhet të paraqitet si infinit në ekzistencën kalimtare. Infiniti dhe pavdekshmëria janë të vetmet siguri.

Besonte se ishte i lirë në përcaktimin e cilësisë së ekzistencës, duke na vënë në ruajtje kundër iluzionit të autonomisë, që shpalosej shpesh brenda natyrës shqiptare. Ne mund të vendosim vetë të marrim përsipër jetën tonë. Megjithatë, paradoksi i ekzistencës qëndron në faktin se ne duhet të përpiqemi në çdo rast të gjejmë një ekuilibër me “faktorin” (Zotin) për të cilin ne jemi të hapur dhe që na përcakton. Ajo që përbën destinimin tonë është se ne jemi të varur. Njëkohshmëria ndërmjet kuptimit dhe dëshirës transhendente i ikën, i shpëton mendimit. Në çastin ku mendimi lind, ai është i asgjësuar nga ekzistenca. Nezimi arrin ta zbulojë këtë paradoks.

Paradoksi i lirisë gjendet në faktin që ne besojmë me vetëdije lirinë tonë në Zotin e gjithëfuqishëm, i cili na imponohet. Të besuarit nuk qëndron mbi arsyen, por ai është një kërkim në boshllëk, i frymëzuar nga besimi. Prandaj dhe besimi është përfundimisht i pasigurt në çdo çast drejt pavdekësisë. Liria është, pra, një qëndrim ekzistencial. Njeriu nuk është i lirë të jetë një tjetër nga vetvetja, përkundrazi, ai është i lirë të bëjë të duket (se është) të qenët një tjetër. Në rastin e dytë ai ka një raport të keq me vetveten. I ndërgjegjshëm se nuk mund të jetë në akord me natyrën e tij të vërtetë, ai zhytet në ankth, në agoni. Ai nuk mund ta ndreqë këtë situatë veçse me anën e vullnetit. Nëse ai dështon,  është i lirë të dëshpërohet. Liria e vërtetë supozon se nuk ka tjetër zgjidhje veç asaj që njeriu të ndjekë rrugën që duhet  ndjekur. Kjo është dorëheqje nga alternativa e lirisë në pranimin e asaj që na transhedenton.

Nezimi argumentoi poetikisht karakterin subjektiv të së vërtetës, si pjesë e përgjegjësisë individuale në njohje përballë ekzistencës. Duke analizuar kufijtë e njohjes objektive, inspiron individin të pranojë në komunikim të vërtetën subjektive si një të vërtetë individuale.

Me natyrën e hurufiut, vuri në themel të veprës së vet çështjen e ekzistencës, që besohej prej tij si realiteti themelor i njeriut. Jemi të lirë të vendosim cilësinë e ekzistencës sonë. Me fjalën e gjetur ai zbuloi paradoksin e lirisë që na shoqëron përgjatë ekzistencës, sepse sipas pikëpamjeve të tij iluministe dhe humaniste të lirisë ky është një qëndrim ekzistencial. Liria e vërtetë supozon që nuk ka zgjidhje tjetër veç asaj që njeriu ndjek rrugën që ai duhet ta ndjekë.

Diskutimi

Për historinë e luftërave të popujve të Ballkanit midis tyre apo të këtyre popujve me Perandorinë Osmane është shkruar dhe vijon të shkruhet, ndërsa për komunikimin shpirtëror më pak, kur kohët e fundit pranohet se trashëgimia shpirtërore osmane është vitale në rajon.

Studiuesi Stephen Schwartz ka vënë re se studiuesit perëndimorë kanë parë me vëmendje raportet shtetërore të perandorisë Otomane me shtetet e Ballkanit, duke lënë mënjanë marrëdhëniet shpirtërore, të cilat, pas shkëputjes së të parave, dëshmohen edhe tashmë:

“Ndërsa historia e pushtimit dhe e sundimit osman në rajonin e Ballkanit, si dhe roli i pakënaqësive nacionaliste nga ana e banorëve të krahinave të Ballkanit në lëvizjen që çoi në shpërbërjen e perandorisë, janë tema të njohura nën titullin e përgjithshëm të historisë osmane, studimet perëndimore mbi Islamin në Ballkanin osman, dhe veçanërisht mbi rolin e sufizmit në Ballkan, kanë qenë të rralla. Kjo është për të ardhur keq, sepse trashëgimia e shpirtërore Osmane është çuditërisht e rëndësishme në atë rajon.”[7]

Edhe më të rralla janë shkrimet mbi jehonën e kësaj trashëgimie në jetën sociale dhe veçanërisht mbi elementët që e dëshmojnë këtë:

“Përveç bektashinjve, të cilët mbështesin aparatin e tyre organizativ, Kosova, Maqedonia perëndimore përfshi dhe Shqipërinë kanë qindra teqe aktive të lidhura me tarikatet Rifa’i, Halveti, Kadiri, Sa’adi, Gjylsheni, Xhelveti, Hajati dhe Tixhani, duke numëruar pothuajse 300 vetëm në Shqipëri. Shumë qytete në Kosovë dhe Shqipëri duket kanë një numër teqesh që përfaqësojnë urdhra të ndryshëm, si dhe, sidomos në jug të Shqipërisë, shumë qendra bektashiane.”[8]

Në përforcim të këtij pohimi shqipfolësit sufinj vazhdojnë të prodhojnë koleksione nga ilahije,nefesler, këngë të tjera dhe recitime për përdorim në dhikr. Vijon të përkujtuarit sufi të Perëndisë, diku në gjuhën turke dhe diku shqip, së bashku me krijimet alamiado, si dhe përkthimet e klasikëve sufistë, duke ia shtuar kontributet e reja kanunit shpirtëror. Veç krijimeve artistike, në një fazë të mëvonshme, letërsia alamiado shtoi punimet fetare. Tradita shërbeu si bazë për krijime të tilla siMevlud-i-Sherif i Hafiz Ali Riza Ulqinakut (1855-1913) dhe poezia bektashiane e poetit të shquar kombëtar shqiptar Naim Frashëri (1846-1900), konsideruar si një nga dy poetët kombëtarë shqiptarë së bashku me katolikun Gjergj Fishta (1871-1940), mbetet popullor edhe sot ndër shqiptarët.

Gjithçka pohon për vijueshmëri të komunikimit shumëllojesh.

Jo shumë më parë nisi të pranohet roli i madh i sufizmit në Ballkan, i cili ka lidhje me fatet fetare, kulturore, por edhe sociale të popujve të kësaj zone. Duhet parë natyra dyfishe dhe e përzier e shtetit, në të njëjtën kohë altaik dhe levantin; arabo-persian e greko-romak; ballkanik dhe anadollas. Shteti osman ndryshoi elementë dhe veçanti prej shumë vendeve që kishte aneksuar dhe pasqyroi sintezën etnike të melting-pot të Mare Nostrum. Duke ruajtur një mozaik kulturash, gjuhësh dhe besimesh, për të cilat Islami sunit turk, fuqimisht i influencuar nga misticizmi pers dhe selxhuk, nga qytetërimi i oborrit persian dhe nga praktikat administrative bizantine, furnizoi lidhësin unifikues.

Është mbështetës pohimi se sinteza e kulturave sedentare, që vënë në themel figurën më intriguese të jetës së lashtë fetare[9] me ato nomade, që vinin nga Indo-Evropa, ndodhi në Evropën Juglindore, ndaj transformimi i jetesës ndikoi në ideologji, sistemin e vlerave duke lënë gjurmë në jetën shpirtërore.[10] Veçantia e trevave ilire mes Perëndimit dhe Lindjes dëshmon se kontaktet e tyre me fqinjët, veçmas me ata indoevropianë, kanë qenë në vijueshmëri. Duket jehona e kultit anatolian u tret me jehonën e Magna Mater, që erdhi me kontaktet greko-romake, të cilat gjithashtu e kishin të huazuar. Me shtrat të parapërgatitur, mendësia mitike ilire krijoi shtojzovallet, zanat, orëte eposit tonë monumental, aq autentike e njëherazi aq të përafërta me mitin e lashtë.

Lidhja e fuqishme me natyrën e mjediseve ku jetonin fiset ilire, siguria që mbartnin nga mbrojtja që u vinte nga këto qenie mitike, përforconte besimin e tyre në vetvete. Prirja natyraliste e hurufijve të parë, që erdhën në qytetet shqiptare, gjeti hapësirë në një mjedis të tillë, ku hodhi rrënjë lëvizja sufiste në Shqipëri, e cila në shekullin XVIII ndodhej jashtë disiplinës së institucioneve zyrtare sunite.

Studimet sociale për këtë periudhë të pranimit masiv të Islamit nuk kanë analizuar se pse autorët alamiado dëshmojnë tipare të lëvizjes alevite në përgjithësi dhe të rrymës hurufite në veçanti, lëvizje që pasqyron ndikimin e misticizmit pers dhe selxhuk, si dhe prirjen për moszbatim të disiplinës së institucioneve zyrtare sufite. Nuk është qëndruar te analiza e gjendjes sociale, arsimore, ekonomike dhe kulturore të qytetit të Beratit, të cilin udhëtari i shquar turk Evlija Çelebi gjatë vizitës së tij më 1670 e gjeti me 30 lagje, me 5 medrese, me hamame të shumta publike e private, me shumë teqe e xhami të bukura, si ajo e Izgurit, e Mushkës dhe e Hysen Pashës, për të cilën thotë se s’e kishte shoqen për nga arkitektura. Masat e volumit të xhamive ishin formatuar me linjat e brinjëve, që duke anuar kithtas arrijnë te maja e minares, duke shënjuar simbolikën sunite të trëndafilit, që lartëson Zotin. Udhëtari i shquar flet dhe për jetën e gjallë shpirtërore, intelektuale dhe kulturore të qytetit dhe të banorëve të tij me shpirt kërkues.

Shpërthimi poetik alamiado nuk është dukuri spontane. Rruga Perandorake, njëra nga dy degëzimet e Via Egnatias romake kalonte afër manastirit Shën Mëria e Apolonisë dhe vijonte nëpër luginën e Osumit, nëpër Berat e më tej në Voskopojë, Korçë e Selanik. Në vitin 1537, arkitekti më i shquar i periudhës klasike të arkitekturës osmane, arkitekt Sinani, kishte ndërtuar në Vlorë White Tower, si ajo e Selanikut, Xhaminë Muradie dhe plot ura, me porosi të Sulejmanit të Madhërishëm. Më 1554 Onufri madhështor lë mbishkrimin në kishën e Shënapremtes, në Valsh, fshat mes Elbasanit dhe Beratit. Burimi lindor e kishte ushqyer artin bizantin në vijim, por piktori i madh, duke ruajtur të gjitha rregullat e shkollës së Kostandinopojës, e ngopi atë me ekzekutimin realist, sepse i mori tipat e tij nga mjedisi lokal. Me individualizimin e tipave që krijoi, ai e pasuroi artin e bukur bizantin. Studiuesja ruse e quan pikturë me nivel të lartë, ndërsa atë serbe në nivelin e zejtarisë së zakonshme.[11]

Më 1578 Nikolla, biri i Onufrit, pikturon një kishë në Berat. Më 1724 David Selenicasi ka pikturuar kishën e madhe të Shën Kollit në Voskopojë. Pas tyre dalin vëllezërit Zografi. Gjithçka dëshmon për gjallërinë e jetës kulturore dhe artistike të këtij pellgu.

Gjithçka flet për një vijueshmëri, e cila e mban truallin me vlagë jete e ndjeshmëri të lartë artistike. Duhet hyrë edhe më thellë në analizën e fakteve që dëshmojnë drejtuesit e institucioneve fetare të qytetit të Beratit, siç është rasti i heqjes nga posti i Mulla Aliut më 1738, myftiu i Beratit, nga Shejhul-islami i Stambollit, si shkaktar trazirash.

Fenomeni i Nezimit nuk duhet parë i veçuar, sepse fill pas tij del poeti Sulejman Naibi, edhe ai hurufi. Postin e myftiut arrin ta zërë Hysen Mullai, hurufi edhe ky, madje deri dhe udhëheqësi i hurufijve të Rumelisë, e kishte qendrën në Berat. Për konfliktin mes drejtuesve sunitë dhe hurufive të kryesuar nga myftiu, dëshmojnë shënimet e Faik Karaosmanit, sipas të cilave ulematë sunitë arritën ta shkarkonin nga detyra myftiun e Beratit.

Mbizotërimi i vështrimit social-historik ka dëmtuar besimin e mirëfilltë te divani i Nezimit, duke zbehur jehonën e tij në popull, si lexues apo dëgjues i veprës, kur pranohet se  besimi është një shfaqje e marrëdhënieve të njeriut me të pashpjegueshmen dhe të mbinatyrshmen. Njeriu ka lidhje të natyrshme me të mbinatyrshmen për të krijuar thjesht bankën e mendimeve, sepse tradita, kultura, besimet deri-diku janë përcaktuese në lidhjet e individit me të mbinatyrshmen.

Mënyra tolerante e ndjekjes së riteve madje edhe e besimeve të tjera fetare dëshmon jehonën e fuqishme të së shkuarës sonë politeiste dhe njëherazi mungesën e mbivlerësimit për institucionet monoteiste të besimit fetar, të ngritura në tokën e tyre, të cilat vijonin asokohe t’i shihnin si institucione thjesht njerëzore, derisa frekuentoheshin për arsye shoqërore. Dyzimi ka ndikuar te pasiguria e Nezimit për të nisur vargëzimin në shqip më herët, sepse sipas studiuesit Kristo Frashëri ai në fillimet e veta poetike ka kombinuar vargje turqisht dhe shqip.[12]

Studimi serioz nga Albert Doja, Bektashizmi në Shqipëri: histori politike e një lëvizjeje fetare, dëshmon për mosnjohjen e gjendjes realisht, kështu që kërkimet e kësaj nënshtrese fetare islame kanë qenë deskriptive, nuk kanë mundur t’i largohen “etnocentrizmit, empirizmit, historizmit dhe interpretimit të fjalëpërfjalshëm”,[13] duke mos u ngjitur te analiza të mirëfillta antropologjike dhe sociologjike, të cilat hedhin dritë mbi jetën reale sociale. Ndonëse kërkimet eksplicite gjithmonë janë deklaruar se ishin vënë në shërbim të së ardhmes, realisht kanë qenë të kapura prej virusit të thelbeve të amshuara (R. Barthes, “Le mythe aujourd’hui”) apo të prira drejt një shëmbëlltyre të rëndomtë të “hulumtimit të relikteve” që synon gjurmimin e mbeturinave të lashtësisë.

Duke qenë vijë fetare tërësisht jozyrtare, shumë e afërt me shtresat e vegjëlisë, bektashinjtë dhe degët e tjera ndihmuan që banorët vendas të kalonin nga magjistarizmi në besimin në një Zot. Aq të ngushta kanë qenë lidhjet e bektashizmit, lëvizjet e tij të alevizmit dhe hurufizmit, apo dhe sekte të tjera të përafërta me to, me banorin e thjeshtë të perandorisë shumëkombëshe, saqë studiuesja turke Suraiya Faroqhi gjykon se ato “mund të provojnë praninë e një shoqërie civile në perandorinë osmane”.[14] Edhe më të nevojshme kanë qenë ato për atë pjesë të largët e të veçuar të perandorisë, në jug-perëndim të gadishullit ballkanik.

Qendrat bektashiane në vijim kanë qenë qendra kulture dhe edukimi, ku mbizotëronte mirëkuptimi, dashuria dhe nderimi për njeriun, pavarësisht pozicionit të tij shoqëror, racor, gjinor apo kombëtar:

Vetë ju thotë fakiri:

në ju paça faj, më mviri…

O zemëra ime, mos qaj

se Nezimi nuk ka faj.

Në bejte u bëshë mahir,

ujdis të më thonë shair;

shiri im u bë xhevahir,

gëzoi gjithë dynjanë.

 

Elemente të moralit të kohës zbulohen prej qëndrimit të tij satirik ndaj mendësisë primitive të mburrjes me fis:

Ata që s’kanë një hyner,

po rinë e mburren me fis,

apo mbivlerësimin te gjendja materiale e cila nuk është siguri:

 

Pse ke mall në këtë dynja,

mos pandeh se je vakti hosh;

 

Siç di të dashurojë, të vlerësojë mikun e vërtetë, po me këtë forcë arrin të urrejë dyfytyrësinë (mynafikun):

Gahado që paçë nonjë mik

Të gjithë bëra imtihan,

Mynafiku o birader

Sakën mos të bënjë këshmer,

 

Shigjeton teprimet, veçmas kur ato janë për dukje:

Me allaj asqeri kur shkoj

Maletë e fushat i mbuloj

 

Kjo poezi, jo vetëm e paraqet faktin social, por ajo mban në vete vlerësime sociale, siç ka pohuar studiuesi Mahmud Hysa, të cilat dalin të gërshetuara me përmbajtjet e tjera në kuadër të poezisë.

 

Përfundime: Propozime

Një tjetër çështje që duhet analizuar me imtësi në sfondin historik të bektashizmit është raporti i urdhrit të dervishëve me lëvizjen sufi të Islamit, të zhvilluar nga një numër misionarësh nga Horasani, të cilët kalojnë në Anadoll, duke filluar nga shekulli XI.

Analiza shkencore e trashëgimisë së islamit osman në Ballkan, së pari është e nevojshme që të njohim dallimin në fatet fetare dhe kulturore të popujve në zonën që ishin nën sundimin osman, duke filluar nga shekulli XIV. Ato ndihmojnë që të shihet se te divani i Nezimit ka edhe elementë realistë të antropologjisë kulturore apo etnologjisë, “më shkencoren e natyrës njerëzore dhe më njerëzoren e shkencave shoqërore”, siç do ta quante E. Wolf. Vëzhgimi objektiv i poetit alamiado zbulon karakteristikat themelore të traditës së Beratit e më gjerë, sidomos kodin moral të tyre dhe rolin e tij në strukturën sociale të saj.[15]

Duke e lexuar dhe interpretuar deskriptivisht këtë lloj krijimtarie e cila është një bankë e vërtetë faktesh me vlerë të padiskutueshme, kemi qenë të qetë, sepse siç thuhet injoranca është çelësi i lumturisë. Më prekëse është ajo kur ka pasur hapësirë në kërkimet shkencore, të cilat janë kryer në kushtet e një mbylljeje ndaj tregut të lirë të ideve universale. Në thellësi të ideologjisë shqiptare ka një urrejtje që frymëzon neveri për mondializmin e tregjeve. Të thënët “Jo” fondamentalizmit të tregut të lirë nuk i ka bërë shqiptarët më të lumtur, por vetë më të varfër dhe më të izoluar, gjë që më së fundmi po kuptohet. Ksenofobia i bindi studiuesit shqiptarë se duhej të shkonte mali te Muhamedi, ndërsa krenaria absurde shfaqej me distancën që mbanim ndaj tjetrit, gjë që nuk ndihmoi për të ruajtur një identitet të pasur dhe të fuqishëm, por na shkëputi nga pjesa tjetër e botës.

Në kushtet e hapjes duhen zbuluar nënkuptimet dhe kodet mistike brendashkruar te vargjet e Nezimit, si dhe duhen analizuar pikëpamjet e tij ideosinkretike. Tharmi se si lexohet dhe kuptohet një vepër gjendet brenda vetë veprës, e cila ka reflekse edhe të elementëve jashtëtekstorë. Duke krijuar mitin i leximit, dhe jo vetëm për këtë autor, do të rritet objektiviteti në vlerësimin e letërsisë sonë të traditës.

Me krijuesit alamiado letërsia shqipe zhvilloi mitin e përshtatjes, madje dhe të manipulimit, sepse ato u lexuan pasi u transkriptuan apo transliteruan. Së fundi, pjesa më e madhe e letërsisë alamiado shqiptare është botuar shoqëruar me punime kritike, të cilat japin mundësinë e zbulimit të “vullnetit të autorit të tekstit” (në konotimin filologjik të këtij termi), siç ngulmon studiuesja Dhurata Shehri, e cila beson se ka ardhur koha e rileximit të letërsisë sonë klasike, kurse kritika e hapur të përforcojë prirjen e saj “të ndërmjetësojë pa pushim e pa kufi marrëdhënien e privilegjuar të lexuesit me letërsinë”.

Me divanin e parë në shqip, interpretimi lind si nevojë dhe bëhet domosdoshmëri. Analiza e imtë e të dhënave në vepër me lidhjet e autorit me mjedisin social, do të bashkojnë intencio auctoris,intencio operas dhe intencio lectoris për të mbërritur aty ku duhet të mbërrijë kritika e vërtetë, te miti i origjinalit dhe te thelbi i saj, ndërmjetësimi, individual në nisje e kolektiv në mbërritje. Depërtimin në thellësitë e njohjes së popullit shqiptar duhet ta nisim nga zhbirimi i botës së tij shpirtërore.

Tashmë nuk është më ai “inati” ideologjik bardhezi për vlerësimin e shkrimtarëve alamiado, kur arrihej të flitej deri për “dalldisje” pas bejtexhinjve.[16] Te divani i Nezimit lexuesi shqiptar sheh një model të letërsisë turke, ashtu si studiuesi turk Necmettin Turinay dhe kolegë të tij shohin Ballkanin në letërsinë turke.

Madje interesi shkencor për të shkon më larg, deri në degën e St. Petersburgut të Institutit të Studimeve Orientale të Akademisë Ruse të Shkencave:

“Poezia e Nezimit është sigurisht e ndryshme nga ajo që është shkruar më parë në gjuhën shqipe, sepse ndryshon edhe në gjuhën dhe në strukturën e imazhit që përdor. E megjithatë në të njëjtën kohë arti i tij është absolutisht i përzier me poezinë e përgjithshme myslimane,  me kanonet e saj unike, pa marrë parasysh se në cilën gjuhë është shkruar.

Botimi i ri i poezisë së Nezimit si një e tërë është fakt i këndshëm, dhe shuma e të gjitha materialeve, i njohur nga botimet e hershme të pakoordinuara nga O. Myderrizi, H. Kaleshi, M. Hysa, A. Hamiti, është mjaft e dobishme. Megjithatë, është shpresa jonë që më tej, publikimet nga seritë e “Divan-it” do ta kushtojnë më shumë vëmendjen e tyre për probleme kodikologjike dhe tekstologjike dhe ne do të shohim të paktën fotokopje të origjinaleve arabografike.”[17]

Nezim Berati, mes frymëzimit të tij idealist, i solli lexuesit shqiptar porositë e Mesnevisë së Mevlana Rumiut:

Mesnevia jonë është një dyqan i njëshmërisë hyjnore,

Çfarëdo që ju shihni atje, përveç Një, është ajo një idhull i rremë.

 

E bëri këtë duke e lidhur divanin e tij me të ardhmen e popullit shqiptar, pa dallim besimi, ndaj arti i tij nuk ka vjeshtë. Ndodhi si me veprën e Rumiut:

“Rumi, një trashëgimtar i vërtetë i të Dërguarit që i është dërguar gjithë njerëzimit, fliste një gjuhë të jashtëzakonshme. Ashtu si një palë e kompasit, ai kishte një këmbë të fiksuar në vlerat e tij, dhe pastaj ai përqafoi të gjitha kombet që ai e mori si manifestim i Dritës së Perëndisë. Myslimanët panë mësimet e Profetit Muhamed mishëruar në të, në të njëjtën kohë ai përfaqësonte mësimet e Jezusit për të krishterët dhe ato të Moisiut për hebrenjtë. Një mendje e pjekur dhe një zemër entuziaste ishin të bashkuara në të. Kjo është arsyeja pse ai ka mirësinë, jehona e zërit të tij është duke u dëgjuar ende. Ne mund të themi atë që ai tha në lidhje me Shamsin për vetë Rumiun:

 

Derdh ujë mbi rrugë,

ti përgëzoji kopshtet

era e pranverës po vjen,

Ai po vjen – ajo është “ai!” [18]

Libri është botuar me rastin e 800 vjetorit të lindjes së Rumiut, (1207 Balkh -1273 Konya), por te ne, mjeshtëri i madh sufi Xhelaleddin Rumi, kishte ardhur shekuj më parë me “Divanin” e Nezimit, filozofia e tij humane, e cila kishte shtuar ngjyra, pas një të shkuare gri në kufijtë e ekzistencës. Në hyrje të librit të vet, studiuesi i shquar i Rumiut, Cihan Okuyucu pranon gjykimin e Irene Melikoff[19], e cila sugjeroi se, “në qoftë se kombet e botës kanë për të përkthyer vepra të Rumiut në gjuhët e tyre dhe do t’i lexonin ato, nuk do të kishte të keqe apo luftë, nuk do të kishte armiqësi apo urrejtje në botë”, (jam i nderuar ta pranoj si të vërtetë të provuar).

E kemi nderuar mikun sipas kodit tonë të lashtë etik. Me Nezimin lidhëm miqësi me urtësinë dhe mirësinë e mjeshtrit Rumi. Dëgjuam këshillat e poetit Yunus Emre, i cili te poezia “Gjej paqen e përsosur”, e divanit “Pika që bëhet det”, porosit:

Junus Emre thotë gjithashtu

Më lejoni të marr atë që kam nevojë.

Gjëja më e mirë e mundshme

Është të gjesh paqen e përsosur.

Ajo dhuratë na erdhi si ilaç për të dobësuar sadopak komponentin “hakmarrës” të identitetit tonë kombëtar. Me rileximin dhe studimin e veprës së tij tregojmë se po e ruajmë si një nder. Përvoja popullore ka krijuar proverbin shqiptar: Të krijosh një miqësi është mirë, të kesh një miqësi është dhuratë, të ruash një miqësi është virtyt, të jesh mik është nder.

Nezim Berati u rikthye me dinjitetin që i takon në tryezat tona të leximit e studimit, sepse siç thotëElio Miraço, arbëresh, profesor në universitetin La Sapienza, Romëstudiues i gjuhës dhe i letërsisë shqipe:

Vetëm librat e mirë kanë forcën e madhe për t’i bërë të përjetshëm njerëzit”.

 

Bibliografia dhe referencat

1. Doja A. (2008). Bektashizmi në Shqipëri: Histori politike e një lëvizjeje fetare, Tiranë.

2. Faroqhi S. (1995). Conflict, accommodation and long-term survival: the Bektashi order and the Ottoman state (sixteenth-seventeenth centuries), in Bektachiyya: études sur l’ordre mystique des Bektachis et les groupes relevant de Hadji Bektach, ed. Alexandre Popovic and Gilles Veinstein (Istanbul: Isis).

3. Frashëri K. (2012/2. Sulejman Naibi dhe vendi që ai zë në letërsinë shqipe të shekullit XVIII, “Perla”, Tiranë.

4. Frashëri K. (2006). Identiteti Kombëtar Shqiptar dhe Çështje të Tjera, Tiranë.

5. Ismajli R. (1994). Etni dhe Modernitet, Pejë.

6. Hamiti S. (2010). Poetika shqipe, Tiranë.

7. Konica F. (1993). Vepra, Tiranë.

8. Krasniqi M. (2012). Rrjedhimet historike dhe kulturore të sundimit osman, “Zani i Naltë”, Nr. 1.

9. Melikoff I. (1983). The Humanism of Rumi Versus Western Humanism, (26 Researchers on Rumi), Konya.

10. Okuyucu C. (2007). Rumi – Biography and message, New Jersey.

11. Puzanova V. (2005). Mbi artin bizantin dhe post-bizantin shqiptar, Tiranë.

12. Roller, Lynn E. (1999). In Search of God the Mother The Cult of Anatolian Cybele (Berkeley-Los Angeles:  University of California Press).  New Book on Magna Mater.

13.  Sokoli L.(2011). Metodat e kërkimit, Tiranë.

14. Schwartz S. (2010, 2012). [Presented to Indiana University Bloomington Conference The Turks and Islam,  September 12, 2010, revised January 2012].

15. USHT, (1959). Historia e Letërsisë Shqipe I, Tiranë.

16. Wojewódzki I. N. (2009). Manuscripta Orientalia, Vol. 15, Nr. 2, December, St. Petersburg.

 

Burimi: http://zaninalte.al/2014/05/1858/


[1] USHT, (1959). Historia e Letërsisë Shqipe I, Tiranë.

[2] Imzot, mos më lerë pa kahve, 1724. Përkthyer nga Robert Elsie.

[3] Hamiti S. (2010). Poetika shqipe, Tiranë.

[4] Krasniqi M. (2012). Rrjedhimet historike dhe kulturore të sundimit osman, “Zani i Naltë”, nr. 1.

[5] Puzanova V. (2005). Mbi artin bizantin dhe post-bizantin shqiptar, Tiranë.

[6] Konica F. (1993). Vepra, Tiranë.

[7] Schwartz S. (2010, 2012). [Presented to Indiana University Bloomington Conference The Turks and Islam,  September 12, 2010, revised January 2012].

[8] Schwartz S. (2010, 2012). [Presented to Indiana University Bloomington Conference The Turks and Islam,  September 12, 2010, revised January 2012].

[9] Melikoff I. (1983). The Humanism of Rumi Versus Western Humanism, (26 Researchers on Rumi), Konya.

[10] Ismajli R. (1994). Etni dhe Modernitet, Pejë.

[11] Puzanova V. (2005). Mbi artin bizantin dhe post-bizantin shqiptar, Tiranë.

[12] Frashëri K. (2012/2. Sulejman Naibi dhe vendi që ai zë në letërsinë shqipe të shekullit XVIII, “Perla”, Tiranë.

[13] Doja A. (2008). Bektashizmi në Shqipëri: Histori politike e një lëvizjeje fetare, Tiranë, 2008.

[14] Faroqhi S. (1995). Conflict, accommodation and long-term survival: the Bektashi order and the Ottoman state (sixteenth-seventeenth centuries), in Bektachiyya: études sur l’ordre mystique des Bektachis et les groupes relevant de Hadji Bektach, ed. Alexandre Popovic and Gilles Veinstein (Istanbul: Isis).

[15] Sokoli L.(2011). Metodat e kërkimit, Tiranë.

[16] Frashëri K. (2006). Identiteti Kombëtar Shqiptar dhe Çështje të Tjera, Tiranë.

[17] Wojewódzki I. N. (2009). Manuscripta Orientalia, Vol. 15, Nr. 2, December, St. Petersburg.

[18] Okuyucu C. (2007). Rumi – Biography and message, New Jersey.

[19] Melikoff I. (1983). The Humanism of Rumi Versus Western Humanism, (26 Researchers on Rumi), Konya.

Turqia dixhitalizon memorien osmane

18/09/2014 Lini një koment

Dafina KABASHI

 

TURQIA DIXHITALIZON MEMORIEN OSMANE

osmanisht

Pluhuri i arkivave u është larguar këto ditë. Pas 800 viteve nga koha kur janë shkruar, librat e kohës osmane, po i nënshtrohen digjitalizimit, për të siguruar jetëgjatësinë e tyre dhe për një qasje më të lehtë për të interesuarit. Të gjitha faqet e veprave, një nga një kanë kaluar nëpër duart e ekipit teknik, derisa shkencëtarët merren me studimin e materialeve që digjitalizohen.

Dorëshkrimet janë memorie e njerëzve, janë memorie e kulturës dhe e qytetërimit të njerëzve. “Kjo memorie është duke u plotësuar qe 1000 ose 1200 vjet”, thotë Dr. Nevzat Kaya, ish-drejtor i bibliotekës “Suleymaniye”.

Puna trevjeçare mbi projektin e digjitalizimit synon që këtë memorie ta bartë edhe në të ardhmen. Shumë prej veprave kanë përmbajtje fetare, islame, por ka vepra të të gjitha fushave të periudhës së cilës i takojnë.

“Ka vepra të historisë, të muzikës, gjeografisë, të matematikës, të mjekësisë e astronomisë”, ka treguar Kaya për “Zërin”, teksa ka shtuar se dorëshkrimet janë nga 700 deri në 800 vjet të vjetra. Ai thotë se dorëshkrimet vlerësohen nga dy aspekte, nga vlera shkencore dhe vjetërsia e veprës, si dhe nga aspekti estetik i saj.

Aktualisht digjitalizimi është duke u bërë në bibliotekën e Bashkësisë Islame, ku janë 1000 dorëshkrime të veprave, ndërsa më parë është bërë në Teqenë e Gjakovës, ku ndodhen rreth 100 tituj, në Këshillin për Mbrojtjen e Monumenteve Historike në Prizren janë 154 vepra, në Arkivin Shtetëror në Prishtinë, ku është bërë digjitalizimi i 113 veprave, po kështu kanë digjitalizuar regjistra (defterë) të ndryshëm të shtetit të atëhershëm që, sipas shkencëtarëve janë shumë të rëndësishëm.

Nga Arkivi Shtetëror i Kosovës janë marrë edhe kutitë me fotografi të vjetra, të cilat po ashtu do të digjitalizohen. “Janë 21 kuti dhe rreth 1000 fotografi, më të vjetra se 70 vjet”, shprehet shkencëtari Nevzat Kaya. Biblioteka “Suleymaniye” ku janë tubuar 114 biblioteka të periudhës osmane, tani ka gjithsej 130 koleksione të mbledhura nga vende të ndryshme. “Ekziston mundësia që të ketë kopje të shkrimeve këtu e që mungojnë në “Suleymaniye”.

Nëse gjendet ndonjë vepër e tillë që nuk ka kopje në “Suleymaniye”, ajo ka vlerë të madhe”, ka thënë Nevzat Kaya. Ai tregon se çdo vepër në dorëshkrim është e veçantë, madje edhe nëse i ka 100 kopje, ngase është punuar në letra të ndryshme, pastaj kaligrafi i cili e ka kopjuar është i ndryshëm, stili i lidhjes, siç thotë Kaya, të gjitha këto e bëjnë veprën unike.

 

Pasuria e përbashkët e së shkuarës

 

Veprat të cilat janë duke u digjitalizuar janë pasuri e përbashkët e të kaluarës dhe e kulturës sonë, thotë Prof. Dr. Cihan Okuyucu, nga Faculty of Humanities and Social Sciences në Stamboll. “Të dyja palët e kemi obligim që të ruajmë këtë pasuri të përbashkëta”, ka treguar Okuyucu.

Ai ka thënë për gazetën, se dorëshkrimet janë veprat më të rrezikuara ndër veprat e historisë dhe janë më të lehta për t’u shkatërruar.

“Dorëshkrimet gjithnjë i janë ekspozuar ndikimeve apo faktorëve të ndryshëm të shkatërrimeve, djegieve, lagështisë, insekteve të ndryshme që i rrezikojnë”, thotë Cihan Okuyucu, derisa shton se librat e kanë një jetë të caktuar sikur edhe njerëzit.

“Projekti i digjitalizimit synon që të paktën informatat, dija e cila ndodhet në këto dorëshkrime t’i marrë nën mbrojtje”, ka treguar Okuyucu. Ai thotë se njerëzit që i kanë kopjuar veprat kanë qenë me prejardhje nga Damasku, por ka edhe nga vende të ndryshme dhe veprat e tyre tani ndodhen këtu. “Natyrisht edhe në Stamboll kemi dorëshkrime të cilat janë shkruar, janë kopjuar nga shkruesi, kaligrafët nga Prizreni, Gjakova, nga vendi juaj”, ka thënë ai, për të shtuar se kjo dëshmon që kjo pasuri është pasuri e jona e përbashkët.

Sipas tij, nëse një vepër është unike, e rrallë që nuk ka kopje të shumta, vjetërsia e saj është faktor ndikues në vlerën e veprës. “Brenda veprave në dorëshkrim, ne gjejmë edhe fleta të vogla. Këto janë shënime të dijetarëve të asaj kohe që kanë pasur nëpër duar këto vepra, janë shënime autentike të njerëzve që i kanë përdorur këto vepra”, ka thënë shkencëtari Cihan Okuyucu, për të shtuar se në fillim të veprës në dorëshkrim ka shënime në lidhje me ngjarjet madhore që kanë ndodhur, si zjarr, katastrofat natyrore e luftërat.

 

Dorëshkrimet që i kanë shpëtuar kohës

 

Bulent Yuçpunar, ndihmësdrejtor në Qendrën kulturore turke “Yunus Emre” në Prishtinë, thotë se për digjitalizimin e veprave kanë marrë edhe miratimin e institucioneve relevante të Kosovës.

“Ne i kemi vizituar shumicën e organeve ku thuhet se ka dorëshkrime, por digjitalizimin e realizojmë vetëm në ato institucione, të cilat kanë shprehur vullnet dhe pajtohen për digjitalizimin e materialeve”, thotë Yuçpunar.

Ai ka bërë të ditur se krahas digjitalizimit do të bëhet edhe përgatitja e katalogëve të dorëshkrimeve. “Në katalogë përfshihen informatat në lidhje me natyrën e dorëshkrimeve, përmbajtjen, detajet teknike, lloji i letrës së përdorur, formati i saj, stili i shkrimit, cilës fushë i takon shkrimi dhe të tjera”, ka thënë ai.

Yuçpunar shprehet se të gjithë atë që kanë kontribuar në ruajtjen e këtyre veprave deri në ditët e sotme kanë bërë punë e cila duhet të çmohet. “Gjëja më e rëndësishme është se njerëzit në kushte të vështira, nëpër luftëra, kanë arritur t’i ruajnë këto dorëshkrime dhe na kanë sjellë në kohën e sotme”, ka shtuar ai.

Vedat Sahiti, këshilltar i lartë i myftiut Tërnava dhe koordinatori i projektit, ka thënë se ky është projekti i dytë që e kanë realizuar bashkë me “Yunus Emre” në Kosovë. Projekti i parë kishte të bënte me deshifrimin e epigrafeve nëpër objektet e vjetra të periudhës osmane në Kosovë. “Për deshifrimin i mbi 70 epigrafeve nëpër xhami, teqe, ura të ndryshme nëpër Kosovë, është botuar edhe një libër”, është shprehur Sahiti. Për projektin e digjitalizimit thotë se është më i madhi që e kanë realizuar në bashkëpunim me “Yunus Emre”.

Projektin për digjitalizimin e veprave të vjetra 800 vjet, materialisht e ka mbështetur Banka Qendrore e Turqisë, me ndërmjetësimin e Institutit “Yunus Emre”. Projekti në të cilin në Kosovë punon ekipi prej tetë personash, është realizuar edhe në vende të tjera të Ballkanit, duke filluar nga Shqipëria, Kroacia, Bosnja, Serbia, Maqedonia dhe Mali i Zi, në të cilin ende nuk ka përfunduar projekti.

Përkthimet në gjuhën latine të kryeveprave shkencore arabe në shekullin XII

25/04/2013 Lini një koment

PËRKTHIMET NË GJUHËN LATINE TË KRYEVEPRAVE SHKENCORE ARABE NË SHEKULLIN XII

latin-books

Përkthimet në gjuhën latine të shekullit XII u nxitën nga kërkimet e mëdha për mësimin e të rejave nga ana e studiuesve evropianë në Evropën e krishterë atë kohë. Kërkimet e tyre i çuan ata në zonat e Evropës Jugore, sidomos në Spanjë dhe Siçilinë qendrore, e cila nuk kishte shumë që kishte hyrë nën sundimin e krishterë, pas ripushtimit të tyre në fund të shekullit XI. Këto hapësira kanë qenë nën rregullin mysliman për një kohë të konsiderueshme dhe ende ekzistonte një popullsi e konsiderueshme arabishtfolëse, mbi të cilët do të mbështetnin kërkimet e tyre.

Kombinimi i njohurive myslimane të akumuluara, një numër i konsiderueshëm i dijetarëve arabisht-folës dhe sunduesit e rinj të krishterë i bënë këto zona intelektualisht tërheqëse, si dhe të depërtueshme kulturalisht dhe politikisht për skolaristët latinë. Një histori tipike është ajo e Gerardit të Kremones ( c. 1114-1187), i cili thuhet se ka bërë rrugë për në Toledo edhe pas ripushtimit të saj nga të krishterët në 1085, sepse ai arriti të njohë çdo pjesë të filozofisë sipas studimit latin, por për shkak të dashurisë së tij për Almagest-in, të cilën ai nuk e gjeti në radhët e latinëve, shkoi në Toledo, ku pa një bollëk librash në gjuhën arabe në lidhje me çdo subjekt, ndërsa varfëria që kishte përjetuar në mesin e latinëve në lidhje me këto subjekte, bëri që nga dëshira për të përkthyer, ai të mësonte gjuhën arabe.

Ndryshe nga interesi i treguar gjatë Rilindjes për literaturën dhe historinë e antikitetit klasik, përkthyesit e shekullit XII kërkonin të reja shkencore, filozofike dhe në një masë më të vogël, tekste fetare. Shqetësimi i fundit u reflektua në një interes të rinovuar me përkthimet e etërve të kishës greke në latinisht, një shqetësim me përkthimin e mësimeve çifute nga hebraishtja dhe një interesim për Kuranin dhe tekstet e tjera fetare islame. Përveç kësaj edhe ca nga letërsia arabe u përkthye në gjuhën latine. Përkthyesit në Itali Pak para shpërthimit të përkthimeve në shekullin XII, Konstandin afrikani, një i krishterë nga Kartagjena, që kishte studiuar mjekësi në Egjipt dhe në fund u bë murg në manastirin e Monte Cassino në Itali, përktheu punimet mjekësore nga arabishtja.

Përkthimet e Konstandinit përfshinin enciklopedinë mjekësore të Ali ibn Abas al-Mexhusit, libri i plotë i artit të mjekësisë (Liber pantegni), antike të Hipokratit dhe Galenit, përshtatur nga mjekët arabë, dhe Isagoge ad Tegni Galeni nga Hunejn ibn Ishak (Johannitius) dhe nipi i tij Hubajsh ibn Hasan. Veprat e tjera mjekësore që ai përktheu përfshijnë edhe Liber febribus të Isak Israeli ben Solomon, Liber de dietis universalibus et particularibus dhe Liber de urinis; veprën mbi psikologjinë të Ishak ibn Imran el-Makale fil-Malihukiya si De melancolia; veprat e Ibn el-Xhezer De Gradibus, Viaticum, Liber de stomacho, De elephantiasi, De coitu dhe De oblivione. Siçilia ka qenë pjesë e Perandorisë Bizantine deri në 878, ishte nën kontrollin mysliman në vitet 878-1060 dhe u vu nën kontrollin Norman mes viteve 1060 dhe 1090. Si pasojë Mbretëria Normane e Siçilisë mbante një burokraci që fliste tri gjuhë, duke e bërë atë një vend ideal për përkthime. Siçilia ruajti marrëdhënie edhe me Lindjen greke, e cila lejonte shkëmbimin e ideve dhe të dorëshkrime. Edhe pse në përgjithësi siçilianët përkthyen direkt nga greqishtja, kur tekstet greke nuk ishin në dispozicion, ata i përkthenin nga arabishtja.

Admirali Eugene nga Siçilia, përktheu veprën Optika të Ptolemeut në latinisht, duke u bazuar në njohuritë e tij në tri gjuhë. Përkthimet e Pistoja përfshinin veprat e Galenit dhe Hunejn ibn Ishak. Gerard de Sabloneta përktheu Kanuni i mjekësi i Avicenës dhe Al Mansor të Raziut. Fibonaçi prezantoi sistemin e parë të plotë numëror evropian nga burime indo-arabe në Liber Abaci e tij. Vepra Aphorismi nga Misavejh (Mesue) u përkthye nga një përkthyes anonim në Itali në fund të shekullit XI ose në fillim të shekullit XII. James e Venedikut, i cili ndoshta kaloi disa vite në Konstandinopojë, përktheu Analytics posterior Aristotelit nga greqishtja në latinisht, në mesin e shekullit të 12-të, [15] duke e bërë kështu korpusit të plotë aristoteliane logjike, Organon, në dispozicion në latinisht për herë të parë. Në Padovën e shekullit XIII, Bonacosa përktheu punimet mjekësore të Averroes, Kitab Kulliyyat si Colliget, ndërsa Xhohni nga Kapua përktheu Kitab el-Tajsir të Ibn Zuhr (Avenzoar) si Theisir.

Në Sicilin e shekullit të XIII, Ferexh ben Salem përktheu ‘el-Havi të Rhazes si Continens si Tacuinum sanitatis me autor Ibn Butlan. Gjithashtu në Italinë e shekullit XIII, Simoni nga Gjenova dhe Abraham Tortuensis përkthyen ‘Al-Tasrif të Abulcasis si Liber servitoris, Alcoati Congregatio sive Liber de oculis, dhe Liber de simplicibus medicinis nga një pseudo-Serapion. Përkthyesit në kufirin spanjoll Të paktën që në fund të shekullit X, dijetarët evropianë udhëtuan për në Spanjë për të studiuar. Më i njohuri ndër ta ishte Gerberti prej Aurillac (më vonë Papa Silvester II), i cili studioi matematikë në rajonin rreth Barcelonës. Përkthimet, megjithatë, nuk kanë filluar në Spanjë deri në vitin 1085, kur Toledo u rimuar nga të krishterët.

Përkthyesit në fillim në Spanjë u përqendruan kryesisht në veprat shkencore, sidomos matematikë dhe astronomi, duke përfshirë Kuranin dhe tekste të tjera islamike në një fushë të dytë interesi. Koleksionet spanjolle përfshinin më shumë vepra shkencore të shkruara në arabisht, prandaj përkthyesit kanë punuar pothuajse ekskluzivisht nga arabishtja, dhe jo nga tekstet greke, shpeshherë në bashkëpunim me një folës vendas së gjuhës arabe.

Një nga projektet më të rëndësishme të përkthimit u sponsorizua nga Peter I Nderuari, abati i Cluny. Në 1142 ai u bëri thirrje Robertit të Kettonit dhe Hermanit nga Carinthia, Piterit të Poitiers dhe një myslimani të njohur vetëm si “Muhamedi” për të prodhuar përkthimin e parë latin të Kuranit (Lex Mahumet pseudoprophete). Përkthimet janë prodhuar në të gjithë Spanjën dhe Provence. Plato nga Tivoli punoi në Katalonia, Herman nga Carinthia në Spanjën veriore dhe gjithë Pyrenees në Languedoc, Hugh nga Santalla në Aragon, Roberti nga Ketton në Navarre dhe Roberti nga Chester në Segovia.

Qendra më e rëndësishme e përkthimit ishte biblioteka e madhe e Katedrales së Toledos. Plato nga Tivoli përktheu në latinisht punimet astronomike dhe trigonometrike të Batanit, De Motu stellarum, Liber embadorum të Abraham bar Hiyya, Spherica të Teodosit nga Bithynia dhe Matja e një rrethi nga Arkimedi. Përkthimet e Robertit nga Chester në latinisht përfshijnë Algebra dhe tabelave astronomike (gjithashtu përmbajnë tabelat trigonometrike) të Havarizmit. Përkthimet e Abrahamit nga Tortosa përfshijnë De Simplicibus të Ibn Sarabi (Serapion Junior) dhe al-Tasrif të Abulcasis si Liber Servitoris. Përveç literaturës filozofike dhe shkencore, shkrimtari hebre Petrus Alphonsi përktheu një koleksion me 33 tregime nga letërsia arabe në latinisht. Disa nga tregimet që ai mori, ishin nga Panchatantra dhe Netët Arabe, të tilla si historia e “Sinbad Detarit”. Shkolla e përkthyesve në Toledo Me një popullsi të madhe të të krishterëve që flisnin arabisht (Mozarabs) Toledo kishte qenë një qendër e rëndësishme e arsimimit që në fund të shekullit X, kur dijetarët evropianë udhëtonin për në Spanjë për të studiuar fusha që nuk ishin në dispozicion në pjesën tjetër të Evropës .

Ndër përkthyesit e parë në Toledo, ishte Avendauth (që disa e kanë identifikuar me Ibrahimin ibn Daud), i cili përktheu enciklopedinë e Avicenës, Kitab al-Shifa (Libri i Shërimit), në bashkëpunim me Domingo Gundisalvo, Archdeacon prej Cuellar. Megjithatë, përpjekjet për përkthimin e duhur nuk ishin të organizuara deri në momentin që Toledo u rimor nga forcat e krishtera, në 1085. Raymond nga Toledo, filloi përpjekjet e para në bibliotekën e Katedrales së Toledos, ku udhëhoqi një ekip përkthyesish që ishin mozarabë të Toledos, dijetarë çifutë, mësues medreseje dhe murgj nga urdhri i Cluny. Ata punuan në përkthimin e shumë veprave nga arabishtja në gjuhën kastiliane, nga gjuha kastiliane në latinisht apo direkt nga arabishtja në latinisht apo greqisht, duke vënë gjithashtu në dispozicion tekste të rëndësishme të filozofëve nga arabishtja dhe hebraishtja, të cilat kryepeshkopi i konsideronte të rëndësishme për të kuptuar Aristotelin. Si rezultat i aktiviteteve të tyre, katedralja u bë një qendër përkthimesh e njohur si Escuela de Traductores de Toledo (Shkolla e Përkthyesve në Toledo), e cila ishte në një shkallë që nuk kishte të krahasuar në historinë e kulturës perëndimore. Përkthyesi më i frytshëm i Toledos në atë kohë ishte Gerardi i Kremones, që përktheu 87 libra. Në fund të shekullit XII dhe fillim të shekullit XIII, Marku nga Toledo përktheu Kuranin dhe vepra të ndryshme mjekësore. Ai gjithashtu, përktheu punimin mjekësor të Hunejn ibn Ishak Liber isagogarum.

Nën sundimin e mbretit Alfonso X i Kastiles, rëndësia e Toledos si një qendër përkthimi u rrit edhe më shumë. Duke insistuar që prodhimi i përkthimit duhej të ishte “llanos de entender” (“Lehtë për tu kuptuar”), ata arritën të krijonin një audiencë shumë më të gjerë, si në Spanjë, ashtu edhe në vendet e tjera evropiane, aq sa shumë studiues nga vende si Italia, Gjermania, Anglia apo Hollanda, të cilët kishin shkuar në Toledo për të përkthyer tekste mjekësore, fetare, klasike dhe filozofike, morën me vete njohuritë e fituara në vendet e tyre. Të tjerët përzgjidheshin dhe punësoheshin me paga shumë të larta nga mbreti në shumë vende të Spanjës, si Sevilje, Kordova apo vende të huaja si Gascony apo Paris. Michael Skot (c. 1175-1232) përktheu në 1217 veprat e Betrugit (Alpetragius), të famshmën Mbi mocionet e qiejve, dhe komentet me ndikim të Averroes në lidhje me veprat shkencore të Aristotelit.

Fermani i njohur i Sulltan Sulejman Kanunit

20/04/2013 Lini një koment

Prof. Dr. Mustafa ARMAGA

 

FERMANI I NJOHUR I SULLTAN SULEJMAN KANUNIT

Kanun Sulltan SulejmaniSulltan Sulejman Kanuni e mbron veten dhe thotë: “Unë jam ky”. Apo ” Unë nuk jam ai njeri që paraqitet në serial”.

Jemi dëshmitarë të asaj që diskutohet kohët e fundit rreth Sulltan Sulejman Kanunit, po, këto diskutime janë vetëm epshore. Nuk skruajnë skenare të saktë, nuk mund të bëjnë kërkime të vërteta. Me këtë veprim tregojnë injorancën e tyre, sillen e mbeshtillen rreth raporteve intime, për t’u kapur rreth çështjes së haremit. E kanë futur Sulltan Sulejmanin në një kallëp që nuk mund të njihet fare. As që shqetesohen se femijët e njohin këtë, sikur ai nuk paska pasur asnjë qëllim e as punë përveq grave dhe epshit. Ata nuk mund ta kenë këtë shqetësim, kurse ne po… Ejani e të bëjmë diqka më tjetër sot, të shohim nga vetë letra origjinale e Sulejmanit se kush ishte ai vërtet. Thënë ndryshe, seriali që përshkruan këtë periudhë, nuk ka të bëjë me realitetin.

Sulltan Sulejman Kanuni

Ka lindur në qytetin Trabzon të Turqisë më 27 prill 1495. Ishte i biri i Javuz Sulltan Selimit. U shkollua në Stamboll. Kur i vdiq i ati, kaloi në krye të Shtetit Osman, më 30 shtator 1520 kur ishte në moshën 25 vjeç. Me një sukses të madh qeverisi Shtetin Osman dhe ndërroi jetë derisa ndiqte rrethimin e Zigetvarit, më 7 shtator 1566, në moshën 71 vjeç. Ndryshe njihet si “Kanuni”, jo pse ky ka vendosur ndonjë ligj a kanun të ri, por sepse ligjet i zbatonte me një përpikëri të madhe. Periudha kur ai ishte në krye të Shtetit Osman, ishte një kohë kur shteti ishte më i pasuri nder të gjitha kohërat. Thënë ndryshe, ky padishah kaq i madh ishte njëkohesisht edhe bujar dhe i devotshëm në zbatimin e fesë islame.

Bali Beu

Gazi Bali Beu ishte nga komandantët. Ai i përkiste familjes së njohur Malkoç. Kishte lindur me 1495, pra ishte moshatar i Sulltan Sylejmanit. Ishte si udhëheqës bejlerbe ne Bosnje dhe Rumeli. Kishte bashkëshorte të bijën e Sulltan Bejazitit II, Ajnishah Sulltanin.
Njihet edhe si Koxha Bali Pasha. Me 1521 kishte marre pjese ne çlirimin e Beogradit, sa ishte ende i ri. Më vonë, më 30 gusht 1521, pas çlirimit të Beogradit, ishte caktuar si përgjegjës për mbrojtjen dhe kontrollimin e kështjellave.
Ka bërë shumë vepra me vlera të posaçme: medrese, shkolla, xhami e shumë e shumë gjera të tjera në shërbim të popullit. Më 1543 ishte caktuar përgjegjës i Budinit (Budapest). Pas shumë sukseseve që kishte korrur, përmes një shkrese, Sulltan Sylejmanit i kishte paraqitur një kërkesë. Si përgjigje të asaj kërkese, Sulltan Sylejmani i kishte shkruar këtë letër me këto këshilla të arta. Ndërroi jetë në vitin 1458. Këtë letër, në botën e shkencës së pari e ka paraqitur Yusuf Këllëç, që e kishte botuar në vitin 1989.
Më pas, letrën e ka paraqitur në një simpozium mbajtur nga CII-PO (Ankara, 1994). Një kopje të kësaj e kishte Toms Uluçay, i biri i Qagtay Uluçay-t; mendonim që origjinali gjendej në Depon e Budimit. Në veprën “Telhisu’l-Bejan” të Hezzarfen Husejn Efendiut, gjendet edhe një letër tjetër, për nga kuptimi e ngjashme, që çuditërisht i ishte shkruar nga Muradi I Evrenos Beut. Metoda i takon shekullit të 16. Kjo do të thotë qe Padishahët Osmanë u dërgonin bejlerëve nga një tekst që lexohej – “paralajmërim”. Kjo gjë nuk tregon se kjo letër nuk i përket Sylejmanit, po tregon se ne jemi para një forme që kishte përdorur ai”.
Kur të lexohet ajo, do të shihet se si Sulltan Sylejmani i kishte dhënë një rëndësi të madhe filozofisë shtetërore, moralit të punës, kuptimit të administrimit, reales dhe drejtësisë, dhe mbi të gjitha, se si ai paraqet pikën kryesore që kishte arritur saktësia e Islamit. Për shembull, në një ekspeditë, Bali Beu kishte çliruar disa kala dhe nuk kishte lejuar që ushtarët të shijonin prenë e luftës. Për këtë gjë Sulltan Sylejmani i kishte tërhequr vërejtjen menjëherë duke i thënë: “Praktikoje atë që kërkon Islami, unë nuk dua të hyjë në depon time asnjë grosh pa të drejtë”.
Sulltan Sylejman Kanuni e mbron veten dhe thotë: ‘Unë jam ky’. Apo ” Unë nuk jam ai njëri që paraqitet në serial”. Kjo letër, kaq e rëndësishme, është punuar nga ne, dhe ja, po e paraqesim:

Teksti i Fermanit për Bali Beun

Falënderimet qofshin për Allahun, ne morëm 18 kala dhe 30.000 rrëshqitëse i keni dërguar ne Tersane-i Amire. Keni dhënë lajmin se keni hequr kokat e 60 mijë qafirëve. Ji fatbardhë dhe qofsh faqebardhë në dynja e Ahiret, të qoftë hallall buka. Por, si shpërblim për këto shërbime, keni kërkuar një post. O Gazi Bali Bej, posti nuk jepet për shkak të nderit. Nëse ti na zë për të madhe këtë shërbim dhe këtë mirësi, ne të kemi bërë tri mirësi para kësaj, dhe po i themi: E para: Të kemi quajtur “Emir – udhëheqës i besimtareve”;
E dyta: Si shpërblim i të arriturave, të kemi dërguar “Hil’at-i Fahire” (Një pallto që u vishej padishahëve si lloj shpërblimi për diçka);
E treta: Të kemi dhënë brigadën e plotë për të arritur fitime e çlirime sikurse ajo e Pejgamberit s.a.w.s.. Ne të kemi shpërblyer me këto tri gjëra dhe të kemi ngritur. Nuk ka begati më të madhe se këto. E tani ti, do të falënderosh këto të mira dhe falënderimin e çon në vend.
Dhe, ta dinë mire këtë gjë: Zotëria i ngjan një peshoje me dy shkallë. Njëra prej tyre është Xheneti-parajsa, e tjetra është Xhehenemi-ferri. Shërbimi prej një ore me drejtësi në këtë bote kalimtare, është më i vlefshëm sesa ibadeti nafile prej 70 vjetësh. Na mundësoftë që Krijuesi ynë i Madhërishëm, të na ringjallë me të drejtët atë ditë. E të mos e nxirrni nga kujtesa atë ditë përfundimtare. Të jeni në një shqetësim se ashtu sikur zjarri i djeg drutë e thata, të mos i djegë edhe ajo ditë veprat tona. Nëse ne nënçmohemi dhe zhvlerësohemi në ditën e llogarisë për shkak të padrejtësive në ato vende ku fjala jonë dhe urdhri ynë ka ndikim për ministrinë e mbrojtjes dhe bejllëkun, do të kapemi për ty e ti atë ditë nuk do të shpëtosh aq lehtë nga dora ime. Jini shumë të kujdesshëm, mos u mburrni për arritjet tuaja dhe të mos thoni unë çlirova me shpatë një vend, me forcën time.
Shteti – vendi, është së pari dhe i përket Krijuesit Bujar, e më pastaj i është gostitur halifes – udhëheqësit të muslimanëve. Te gjitha punët t’i dini se janë nga Allahu.
Dhe kam dëgjuar që: Pasurinë dhe prenë e kështjellave që keni çliruar, e keni ndarë për bejtu’lmal (arkën shtetërore) dhe atë nuk ua keni ndarë ushtareve. Një të pestën e saj ndajeni për arkën shtetërore, kurse pjesën tjetër shpërndajuni ushtarëve islamë. Sepse ajo pre-pasuri lufte është e ushtarëve të Islamit. Të moshuarit nga ushtarët t’i konsiderosh si prindër, me të mëdhenjtë se ti konsideroji vëllezër dhe ata më të vegjël – si fëmijët e tu. Qëndro i denjë ndaj prindit dhe gostite atë, kujdesu për vëllezërit e tu dhe respektoji, ndërsa fëmijët ledhatoji e mëshiroji. Të mos u shkaktosh vështirësi ushtarëve të Islamit, të mos e mbash larg tyre pasurinë dhe begatinë që e ke në pronë, t’ua shpërndash atyre. E nëse nuk të mjafton pasuria për ushtarët dhe ke vështirësi, informoje anën tanë. Me ndihmën e Allahut të Lartësuar, unë nuk jam i ngratë të mos i dërgoj një mije-dy mijë qese pasuri.
Dhe të mos i obligosh klasën punëtore fshatare me ndonjë tarifë tatimesh, që nuk mundë ta përballojnë. Duhet të qëndrosh larg kësaj gjëje, në mënyrë që atëherë, kur kjo klasë jona të jetë e qetë në këtë drejtim dhe kur klasa punëtorë fshatare jomuslimane ta vërejë këtë, – të anojnë nga ne dhe të bëhen fqinjë tanë. Të hulumtosh dhe të shikosh në ato vende, kasaba, e qytete, nëse ka ndonjë të varfër musliman nga Ymeti Muhammed, dhe është i nevojshëm për sadaka-lëmoshë, t’u japësh (atyre) ushqime nga arka shtetërore. Ngase të varfrit janë robërit e pranuar të Allahut të Madhëruar, kurse depoja dhe arka shtetërore (bejtu’l-mal) është e drejtë e robërve të Allahut.
Dhe, nëse nga ajo zonë ka anëtarë me prejardhje nga fëmijët e Pejgamberit tonë të dashur, t’i caktosh nga një flori në ditë çdonjërit nga depoja dhe pasuria shtetërore, kështu që ata të mos i lini kurrsesi në vështirësi. Kryeavokatin dhe gjykatësin, njëherësh margaritari i begative dhe shprehjes Mevlana Mustafanë (Allahu ia shtoftë begatinë e tij), e kemi caktuar dhe dërguar si gjykatës tek ushtria jonë. Mos bën ndonjë kusur dhe mos shprehni ndonjë të metë në pritjen dhe përshëndetjen e tij të paskajshme, kur të arrijë atje. Veproni sipas hadithi sherifit, duke mos treguar paaftësi ndaj tij, sa kohë që thuhet: “Dijetarët janë trashëgimtarët e Pejgambereve”. Mos gabo t’ia besosh gjendjen e mëhershme të dikujt, nëse dëshiron ta futësh në një shërbim. Ka plot nga njerëzit që duken se janë futur në rrugët e devotshmërisë dhe largimit nga dëshirat, kjo, ngaqë nuk u ka rënë në dorë ndonjë mundësi. Por, kur u krijohet ndonjë rast, ata tejkalojnë Faraonin dhe Nemrudin. Të tillët mos i merr në shërbim pa i parë përvojat e tyre në punë herë pas here. Atë merre në punë, nëse gjendja e tij më përpara është e njëjtë me gjendjen e mëvonshme.
Dhe ka prej disave që ditën e kalojnë me agjërim, kurse natën me namaz, por ata janë të tillë qe anojnë dhe e lakmojnë shumë dynjanë. Të ikni dhe largohuni shumë prej njerëzish të tillë. E as ti mos e lidh shpirtin për një gjë që është kalimtare. Kishe vendosur t’i lësh vakëf disa fshatra dhe vende. Betohem në Allahun e Lartësuar që, nëse do, lëri vakëf të gjitha vilajetet që ke çliruar, dhe kjo për mua është e pranuar. Dhe, nëse zbehin hatrin e fëmijëve dhe gjirit tënd familjar padishahët që vijnë pas meje, atëherë mallkimi i Allahut, melaikeve dhe i gjithë besimtareve i kaploftë ata. Por, edhe do të dëshmoj dhe do t’i akuzoj ata edhe në Ditën e mahsherit – ringjalljes.
Tani: O Gazi Bali Bej! Edhe ti je një kalorës, ke një shpatë të mprehur, të njeh dhe kupton mirë trimëritë dhe bashkëpunimit. Dhe kudo që të ecësh, ecja jote të jetë prej kalorësi, e shpata e mprehur, që dëshira dhe gjëja për të cilën anon, të jetë e hapur, që Allahu i Vërtetë të të ndihmojë në punët e dobishme të Fesë Islame, të jetë përkrahësi yt dhe mbrojtësi ynë në çdo hap. Amin, për hak te Sejjidu’l-murselinit – Zotërisë tonë Muhamed Mustafasë.

Përktheu nga gjuha turke: Mr. Zymer Ramadani
Burimi i tekstit: http://www.zaman.com.tr

“Zhduken” dorëshkrimet e bejtexhinjve

11/04/2013 Lini një koment

Jorgo BULO

“ZHDUKEN” DORËSHKRIMET E BEJTEXHINJVE

Jorgo Bulo

Jorgo Bulo

Qindra faqe dorëshkrime nga fondi i bejtexhinjve, prej një viti e gjysëm janë “zhdukur” nga arkivi i Institutit të Gjuhësisë. Studiuesja Genciana Abazi, e cila është njëkohësisht edhe punonjëse në këtë Institut, i ka marrë materialet nga fondi i arkivit dhe i ka nxjerrë jashtë institucionit. I ka marrë në shtëpi dhe pas denoncimit të bërë nga drejtuesit e institutit, i ka dorëzuar në Arkivin e Shtetit në ruajtje. Në këtë status dorëzimi, tashmë vetëm Genciana, mbesa e studiuesit të mirënjohur Osman Myderizi, i cili i ka transkriptuar të gjithë tekstet e bejtexhinjve, ka të drejtë t’i shohë e t’i tërheqë nga Arkivi u Shtetit. Askush tjetër veç saj nuk mundet t’i marrë ato dokumente dhe t’i studiojë.

Genciana ka pretendimet e saj. Shumë studiues dhe trashëgimtarë si ajo i japin Gencianës të drejtë morale për këtë veprim. Prej 17 vitesh, humbje të mëdha dhe të pariparueshme po ndodhin me arkivat shqiptare. Dokumente pafund të zhdukura, të cilave sot nuk u gjendet asnjë gjurmë. Për të mos përmendur momentin delikat ku gjenden sot të gjitha institutet shkencore, pas krizës që po kalon Akademia e Shkencave. Kryetari i Akademisë, Ylli Popa u shpreh me keqardhje para pak ditësh, se rreziku më i madh në këtë rast u kanoset arkivave të gjithë institucioneve që ishin deri më dje nën varësinë e Akademisë së Shkencave. Dhe sot, arkivat, që janë themeli i të gjithë këtyre institucioneve shkencore, janë në rrezik. Qindra herë kemi dëgjuar për ndërrim ambientesh nga një godinë në një tjetër, për rikonstruksione të ndryshme e lëvizje të tjera, që përbëjnë një rrezik të vazhdueshëm për arkivat e tyre. Vetëm një raft sikur të ndërrohet, rrezikon të humbasë rendi i vendosjes, e për pasojë një dorëshkrim, a qoftë edhe një dokument i vetëm të mos gjendet për vite të tëra…

Genciana trishtohet për faktin se gjithë ajo punë dhe mund i gjyshit të saj mund të rrezikojë të humbasë përgjithmonë. E pak më tej, njerëz pa skrupuj kanë zgjatur duart dhe kanë përvetësuar punën e Myderizit, pa e cituar se e kujt është kjo pronë intelektuale. Por këto janë çështje që nga ana insitucionale nuk kanë lidhje me njëra-tjetrën. Jorgo Bulo, drejtori i Institutit të Gjuhësisë, është shqetësuar pasi ka marrë sinjalizimet për zhdukjen nga arkivi të këtij thesari. Si drejtues i këtij institucioni, ai e ka denoncuar këtë rast dhe tashmë çështja është në Gjykatë. Genciana nuk pranon t’i kthejë dorëshkrimet aty ku i ka marrë. Ka gjetur një rrugë private për t’i mbrojtur, e bindur se ajo ka të drejtë të veprojë ashtu. Ndërkohë, prej disa muajsh e mbase dhe për shumë kohë të tjera, derisa të kthehen, nëse gjykata vendos të kthehen në arkiv, asnjë studiues nuk ka të drejtë t’i shohë ato dokumente. Askush nuk mund të studiojë mbi bejtexhinjtë… Si nisi kjo çështje që tashmë po synohet të zgjidhet me gjyq?

Bëhet fjalë për një nga punonjëset tona këtu në Institut, e cila punonte për një temë të caktuar rreth të cilës ne kemi një koleksion dokumentesh. Si punonjëse e Institutit, ajo ka të drejtën si kushdo studiues tjetër, t’i shfrytëzojë. Por në bazë të rregullave që ka arkivi dhe sipas këtyre rregullave, ajo mund t’i shfrytëzojë materialet në mjediset e institucionit. Por ajo ka shfrytëzuar besimin dhe i ka marrë në shtëpi materialet. Kur drejtoria është informuar se ajo i ka marrë materialet në shtëpi, ndërhymë menjëherë dhe kërkuam që t’i kthejë e të punojë me to sipas rregullave që kanë të gjithë arkivat. Ajo nuk pranoi t’i kthejë. I kemi bërë disa herë kërkesë me shkrim dhe me gojë, por sërish nuk i ktheu. Atëherë ne u detyruam që ta denoncojmë në organet e drejtësisë. Nuk kërkojmë asgjë tjetër, veç t’i kthejë materialet që ka marrë në Arkivin Shkencor të Institutit, sepse ato janë pronë intelektuale e Institutit.

Për çfarë dokumentesh bëhet fjalë?

Këto janë një koleksion mjaft i rrallë dorëshkrimesh që lidhet me krijimtarinë poetike të bejtexhinjve. Janë tekste të shkrimtarëve bejtexhi, duke filluar nga tekstet e frashërllinjve, Dalip e Shahin Frashëri, e deri te Nezim Frakulla, Sulejman Naibin, Hasan Zyko Kamberi, etj. Janë tekstet origjinale, dhe ato të transkriptuara. Me ç’argumente e mbron punonjësja juaj këtë veprim?

Një nga pretendimet e saj është se ajo ka lidhje farefisnore me Osman Myderizin, i cili e ka bërë këtë punë, pra transkriptimin e teksteve. Ai ka qenë punonjës i Institutit. Ne, për shkak të kësaj lidhjeje, jemi treguar të gatshëm që nëse ajo do që t’i ketë këto materiale, t’i japim një kopje falas. Nga ana tjetër, ajo ngre pretendimin absurd se ka raste që janë shfrytëzuar këto materiale nga dikush dhe nuk është cituar autori. Por kjo nuk është çështje e arkivit dhe e institucionit. Kjo është një çështje e të drejtës së autorit. Nëse dikush i shfrytëzon materialet dhe nuk i citon, është përgjegjësi e tij dhe mund ta hedhësh në gjyq. Ne nuk mund të pengojmë askënd që të vijë e të shfrytëzojë materiale në bazë të rregullave të arkivit, nën mbikëqyrjen e punonjësit të arkivit. Natyrisht, edhe të mbajë shënime nëse ka nevojë, apo të marrë fotokopje të teksteve të caktuara nëse i duhen. Të gjithë këto janë të sanksionuara në ligj. Nuk ia pengojmë askujt këtë. I quani të pabaza pretendimet e saj?

Të gjithë argumentat që mund të paraqesë ajo zhvleftësohen, sepse bien në kundërshtim me ligjin. Sipas ligjit mbi arkivat, i miratuar nga Kuvendi i Shqipërisë, materialet që hyjnë në arkiv janë të pakthyeshëm, pavarësisht nga koha apo mënyra se si kanë hyrë në arkiv. Nga ana tjetër, materialet e Arkivit shfrytëzohen vetëm në mjediset e arkivit. Nuk mund të dalin jashtë, përveç rasteve të jashtëzakonshme, kur prokuroria, fjala vjen ka nevojë të bëjë një ekspertizë. Por edhe në këto raste do t’i marrë i shoqëruar nga një punonjës i Arkivit, të shkojë të bëjë ekspertizën dhe brenda ditës t’i kthejë. Keni informacion se ku gjendet sot ky koleksion dokumentesh? Po. Pasi ne e denoncuam rastin në organet e drejtësisë, ajo i ka çuar dokumentat në Arkivin e Shtetit. I ka çuar atje, por jo në statusin t’i dorëzojë në Arkivin e Shtetit, por në ruajtje. Çdo të thotë “në ruajtje”?

Është e njëjta situatë si me një kasafortë në bankë. Nëse unë kam ca para dhe s’dua t’i mbaj në shtëpi, i çoj në bankë. Ajo i ka çuar në arkiv dhe tani ka të drejtë t’i tërheqë sërish kur të dojë. Por nuk janë të shfrytëzueshme nga të tjetër. Askush tani nuk mund t’i marrë ato materiale për t’i studiuar. Ky është problemi. Është e thjeshtë, ne nuk kërkojmë as më shumë e as më pak, por të kthehen ato materiale që janë pronë intelektuale e Institutit. Sa pjesë e fondit të bejtexhinjve i mungon sot arkivit tuaj?

Janë një pjesë e mirë e këtij fondi që i mungojnë tashmë. Janë disa qindra faqe. Dhe ajo që përbën vërtet problem në këtë rast, është fakti se ato janë kopja e vetme. Ato materiale nuk ekzistojnë askund tjetër. Dhe që nga ai moment, asnjë studiues nuk mund të bjerë më në kontakt me to. Është një rast i rrallë. Nuk ka ndodhur kurrë, por është një dëm i madh për arkivin tonë. Prej sa kohësh i mungojnë arkivit tuaj këto dokumente? Ky problem ka kohë që ka lindur. Janë bërë thuajse katër muaj që ne jemi në gjyq për këtë çështje. Që në qershor ndoshta, e kemi denoncuar.

Ajo është ende punonjëse këtu në Institut?

Po, këtu punon. Por ne nuk kemi dashur që të merret masë ndaj saj. Vetëm të kthejë materialet. Materialet aktualisht janë në Arkivin e Shtetit? Tani ndodhen në Arkivin e Shtetit. Megjithëse ende nuk e dimë ekzaktësisht se çfarë ka çuar atje në ruajtje, por unë besoj se i ka dorëzuar të gjitha. Dhe sipas logjikës së statusit të dorëzimit në ruajtje, ajo tashmë është pasuri e saj. Mund të ndodhë që një pjesë e një fondi nga një arkiv për arsye të ndryshme, nëse është më i shfrytëzueshëm diku tjetër, mund të transferohet, siç është rasti i Arkivit të Shtetit. Por kjo bëhet midis institucioneve. Nuk mund të bëhet në mënyrë private.

Poeti Mesih Prishtina

26/03/2013 Lini një koment

Prof. Dr. Irfan MORINA

 

POETI MESIH PRISHTINA

Dr. Irfan Morina

Dr. Irfan Morina

Nuk është i vogël numri i poetëve tanë të cilët linden, rininë e tyre e kaluan në Rumeli, por për të  ndjekur shkollimin shkuan në Stamboll dhe atje u dalluan në  lëmin e letërsisë. Njëri prej tyre është edhe poeti i njohur i shekullit XV, Prishtineli Mesihi (Mesihi i Prishtinës). Në  disa burime thuhet se është quajtur Isa1. Për këtë edhe kishte përdorur pseudonimin Mesihi. Në të gjitha tezkiret është regjistruar se Mesihi ishte nga Prishtina. Poeti qysh si ri është ndarë nga vendlindja dhe kishte shkuar ne Stamboll për t’i vazhduar studimet5. Derisa ishte i ri u dha pas kaligrafisë dhe për një kohë të shkurtër hyri në mesin e kaligrafëve më të njohur të asaj kohe. Një kohë e kaloi në ushtri. Nuk ka ndonjë të dhënë të saktë për kryerjen e shkollimit të tij. Është e mundur që shkollimi i Mesihit të ketë qenë për një kohë të shkurtër, por nuk ka dyshim në faktin se poeti kishte arritur arsimim të përsosour. Nga vepra e tijë shihet qartë se ai kishte njohuri nga gjuha arabe, e sidomos nga ajo persiane, ashtu që kishte arritur të shkruaj punime letrare në këto dy gjuhë. Një kohë të shkurtër, në vitet e rinisë. Mesihi ishte edhe sipahi2. Suksesi në kaligrafi dhe dashuria e tij në këtë art, poetit i ndihmoi të fitoj popullaritet dhe u bë i afërt tek Ali pasha, i cili u bë mbrojtësi i vetëmi i tij, dhe Mesihin e emroi sekretar (qatip) të divanit. Gjithashtu Ashik Çelebiu shton se Mesihi ishte shoqëruar me Ali Pashën. Por, për fat të keq poeti ishte i pakujdesshmëm dhe i dhanë pas epsheve dhe ia kishte ëndja alkoolin, gratë dhe zbavitjen. Edhe pse Pashait këto gjëra nuk i pëlqenin fare, ai nga respekti që kishte për të bëhej sikur nuk i shihte këto gjëra. Thuhet se kur pashës i duhej të shkruante diçka, poetin nuk e gjente në krye të detyrës dhe thonte: “Gjejeni djalin e këtij qyteti?” Portirët atë e gjenin në Tahtakale3 ose në kabare duke u zbavitur me femera. Një ditë Mesihi për t’i shikuar bukuroshet e krishtera bashkë më Shemin4 kishin shkuare në një kishë në Gallatë. Njëri nga poetët elegantë të asaj kohe i cili kishte këta dy në atë vend, në një katren, thotë:

“Mesihi kishte shkuar në kishë në Gallatë

bile me atë kishte qenë edhe Shemi,

ata që dëgjuan, mohuan duke thënë,

Mesihi kishte ndezë një qiri në  kishë

Mesihi kishte kontakte edhe me poet të tjerë të  asajë kohe, dhe kështu mes tij dhe Zatit kishte ndodhur një  zënkë. Po në atë kohë vdiq edhe Hadim Ali Pasha në betejë kundër kryengritjes “Shah Kullu” në  vitin 1511 m. Kështu që Homeri, Hadim Ali Pashën e përshkruan si njeri të dobët-të pafuqishëm fizikisht, por besnik e dashamir i shkencës (diturisë), për të cilin ishin thurrur shumë poezi në mesin e të cilave bënë pjesë  edhe elegjia e Mesihit5. Rasti i vdekjës së H. A. Pashës ishte një pikë kthimi dhe një grusht i rëndë që e detyroi poetin të jetojë në të varfëri.

Hadim Ali Pasha dhe Mesih Prishtina

Hadim Ali Pasha ishte sadriazam (kryeministër) i sulltan Bajazidit II, dhe i takonte një familjeje aristokrate në Babussade. Me marrjen e sundimit të sulltan Bajazidit, Ali Pasha u emërua kryetar i sanxhakbejlerëve (guvernator) të Karamanit. Duke qenë  kryetarë i sanxhakbejlerëve të Rumëlisë, në vit 1485 me dëshirë për të pushtuar Akermanin e Vojvodës Bogdane ndërmerr një ekpseditë në në Eflak. Ekspeditë të cilën historianët e  kohës e përshkrujnë  si një udhëtim ushtarak të shkëlqyeshëm. Ali Pasha në  vitin 1486 u emërua vezir. Në këtë periudhë në  pranverën e vitit 1487, në betejat në mes egjiptianëve dhe torosve, ushtria osmane pësoi disfatë, dhe Ali Pasha bashkë  më ushtrinë nga Rumelia iu bashkua Daut Pashës. Gjithashtu bëri renovimin e kullave të Adanes së Tursusit dhe i siguroi ato. Kullën e Pajasit dhe Sisit i mori nën komandën e vet. Në  këtë kohë, në mesin e ushtarëve u paraqit një sëmundje dhe u muarr një vendim që disa oficerë të ktheheshin prapa, por Hadim Ali Pasha ishte kundër këtij vendimi dhe u detyrua të përleshet me ushtrinë egjiptiane. Me plaçkitjen e mallrave dhe ushqimit nga ana e egjiptianëve dhe posaçërisht sëmundja për shkak të ndërrimit të klimës së ushtarëve u detyrua të përleshej me ushtrinë egjiptiane. Plaçkitja e mallrave dhe e ushqimit nga ana e çetave egjiptiane, nga sëmundja që i kishte kapluar ushtarët e Rumelisë për shkak të  ndërrimit të klimës dhe lodhja e madhe, u bënë të  padurueshme. Afër lëndinës së drunjve plasi një  luftë e ashpër më pjesën më të madhe të  ushtrisë. Kjo përfundoi me ikjen e egjiptianëve dhe Ali pasha nuk pati fuqi t’i ndjekë, prandaj me gjithë ushtrinë e vetë u tërhoq në Karaman.

Ali pasha ngadhnjeu edhe ndaj Shehzade Selim Çorlu, i cili ishte ngritur të marrë sundimin nga i ati i tij. Pastaj në Anadoll me largimin  nga detyra e të birit Çapkën Karabijikit, i ashtuquajturi “Shah Kullu”, Shehzade Ahmeti bashkë me Ali Pashën duke u kthyer nga Amasya në vendin e quajtur Kizilkaja iu bashkua sadrazamit. Ali Pasha komandën e ushtrisë e la në  duar të Shehzadës dhe me një ushtri prej dy mijë vetave u drejtua kah “Shah Kullu”. Përleshja ndodhi në Gokçaj në mes të Sivasit dhe Kajserit. Edhe pse Sadriazami i sulmoi furishëm çapkënët, këta iu kthyen me shpata dhe i mbytën ata.

Pas vdekjes së Hadim Ali Pashës

Me betejën në “Shah Kullu” në vitin 1551, në rrjedhat jetësore të Prishtinali Mesihit u paraqitën shumë ndryshime. Pas kësaj ngjarjeje tragjike, Mesihi filloi të qojë një jetë boemi e në varfëri. I mbyllur në vete për t’i shprehur brengat e mbrendshme, shkroi një elegji shumë të bukur. Në një varg ai thotë:

“Nuk dij ta përshkruaj

këtë ngjarje të madhe

derisa bota iu kishte nënshtruar atij

atë,  Ali pashën e mori Erdebili”

Poeti në këtë elegji jo vetëm që vajton Ali Pashën, por edhe me të gjitha hollësit e përshkruan betejën Shah Kullu. Siç vërehët edhe në poezi, poeti zhurmën e pjestarit të grupit muzikor brenda ushtrisë dhe daullën e gërnetën i krahason me murmurimën dhe vetëtimën, kurse kokat e prera dhe të  coptuara me kullojsen (filterin), kazanin e luftës e krahason me detin  Hun .Duke na përshkrua të gjitha këto në një vend të elegjisë shprehet  kështu:

Hë ku mbeti Sadri Azami (Ali Pasha)

Ku mbeti grupi i daullave, tufa e kuajve

Mesihi, Hadim Ali Pashës ia kushton elegjinë më të  bukur e më të prekshme dhe më në fund të  kësaj poezie  ka nevojë për një mecen të ri, kështu që elegjinë e tij duke ia paraqitur Junus Pashës, e përfondon me këtë dy vargësh:

”Edhe nëse njeriu i mbyllë sytë në këtë dynja

Junus Pasha, ti rrofsh deri në Kiamet”

Mesihi e pa se nuk ka përfitim nga Junus Pasha dhe u drejtua te Nishanxhi Taxh Zade Xhefe Çelebiu. Shumicën e kasideve më të mira ia kushtoi atij. Meqë Mesihin nuk e kënaqën të ardhurat e Mecenit të tij, u detyrua që të punojë në  një pemtari në Bosnjë dhe me disa akçe që fitonte në vit, jetonte. Derisa jetoi në Bosnjë, shkroi disa poezi në të cilat reflektoheshin veçoritë tradicionale të popullatës, mënyra e jetesës, veshjet e pastërta dhe bukuritë  e Bosnjës. Ai shprehet:

“Eja sonte të bëjmë sefa në Saraj

kush e din nesër, kujt do ti buzëqesh fati për të pirë

I thash:Pse e gjuajte zogun e shpirti e zemrës

Më tha: këtu është Bosnjë  ndonjëherë frikacaku bëhët trim”

Mesihi, ndër të tjera, i shkroi poezi edhe sulltan Javuz Selimit. Meqë sulltan Selimi në  atë kohe kishte qenë  shumë i zënë, nuk ishte marr me poetin. Mesihi i dëshpruar në varfëri, kaloi në botën tjetër ditën e premte në  mbrëmje më 30 qereshor 1512. Poeti në një poezi dy vargëshe porosit që kur të vdese ky të mos brengoset kush dhe askush të mos vishet në të zeza:

“Këshillë, në qoftëse vdes Mesihi,të mos  veshet kush në të zeza

fytyrat e të dy botave qëndrojnë  të bardha se qefin”.

Koha kur jetoi poeti

Është e pamundur të caktohet saktësisht se ku jetoi Mesihi. Nuk dihet as sa vjeçe ishte kur u largua nga Prishtina, por sipas gojëdhënave, rinin e kishte kaluar në Prishtinë. Jeta e tij ne Stanbol i përketë viteve të sulltan Bajazidit II. Po në këtë qytet kishte  kaluar edhe tre muaj të sundimit të sulltan Javuz Selimit. Në poezitë e Mesihit nuk përshkruhen ngjarje historike të saj periudhe. Poezitë e tij nuk përmbajnë elemente historike e as ekspedita ushtarake, lindje e vdekje. Përshkruan vetëm betejën e kryengritësit Karamanoglu Kasim Beut me Hadim Ali Pashën, në të cilën betejë Ali pasha bjerë dëshmor.

Vlerësohet se elegjia përmban një vlerë të madhe artistike. Thuhet se kjo elegji është poezia më e shkëlqyeshme e tij6.

Krijimtaria e Mesih Prishtinës

Mesihi është një poet original në radhet e poetëve të poezisë së divanit. Fantazia, origjinaliteti i zbulimeve dhe thellësia e mendimeve ia mundësuan poetit që të  krijojë një stilt ë veçantë, stil që mund të kuptohet vetëm nga njerëzit e shkolluar. Për këtë  fakt, Ashik Pasha kur fletë për Mesihin, thotë se Isai (Mesihi) është ai që duke i fryrë poezisë i jep shpirt asaj. Kurse Ahmed Pasha thotë se Mesihi ëhstë  themelues i “folesë së poezisë së Rumelisë  dhe shtylla e parë e kësaj fështë Nexhati, pastaj Mesihi. Gjithashtu Ahmed Pasha thekson se Mesihi është liriku dhe poeti nga më të veçuarit. Ai është i treti me radhë, pas Nexhatiut dhe para Bakiut.

Poeti ka tri vepra kryesore:

a. Divani

b. Shehrengiz

c. Gul-i sadberk

Divani i tij përmban 1 munaxhat (lutje), 21 kaside (ilahi), 1 mersije (elegji), 1 shehrengiz, 290 gazele (lirika), 13 kita’ (pjesë), 5 matlla dhe 3 mufrede, gjithësej përmban rreth 1.800 dyvargjëshe (bejte)

Shehrengizi; është një zhanër letrar të cilin për herë të parë e ka shkruar Mesihi. Shkencëtarët e huaj dhe sidomos Gibb i kushtojnë një rëndësi të veçantë shehrengizit. Origjinaliteti i kësaj vepre është pika e cila i kishte e tërhequr vëmëndjen Gibbit. Këtë zhanër të cilin e nisi dhe e kultivoi Mesihi, nuk kishte mostër as në letërsinë persiane. Kjo vepër e poetit është një gërshëtim i humorit artistik; një përshkrim i jetës shoqërore dhe bashkë me atë një parafytyrim i të dashurës, ashtu si në letërsinë klasike. Edhe pse nuk ka ndonjë risi nga ana e formës dhe metrit, tema e kësaj vepre është krejtësishtë e re. Përbëhët nga tri pjesë:

a. Hyrja

b. Përmbajtja

b. Përfundimi

Hyrja ndahet në pese pjesëza. Në dy pjesët e para poeti kërkon mëshirë prej Zotit për t’ia falur mëkatet. Kurse në fund të pjesës së dytë nga Zoti dëshiron që shehrengizin ta bëjë të njohur në qytet:

”O Zot mëshiroje fjalën time

Jipi popullaritet këtij shrengizi në këtë  qytet

Me këtë dyvargësh kuptohet se poeti këtë poemë  e quan “shehrengiz” dhe me thënien “shehr icre”sigurisht ka për qëllim qytetin e Edrenes ku është shkruar kjo poemë. Në pjesën e tretë një natë dhe në pjesë  ne katër fillon ta lavdrojë qytetin. Më pastaj kalon në  esencën e temës ku përshkruan djemtë të cilët lahen në lumin Tunxha.

Katër pjesët e para të shehrengizit nuk kishin lidhje me përmbatjen e poemës. Zakonisht fillimet e poezive të tij janë përkujtime. Në shehrengiz përmenden 46 emra të djemve.

Secili prej tyre i kushtoi nga dy vargje. Dy të rinjë  i ka dalluar dhe njërit prej tyre i kishte kushtuar tre e tjetrit katër vargje. Në vargjet e përmendura nuk janë portretet e sakta të personave. Për karakteristikat e tyre disa herë mjaftojnë  vetëm nga dy fjalë. Thuaj se e gjithë poema përbëhet nga një  aludim humoristik me emrat, profesionet dhe me punët tregtare të  baballarëve të të rinjve.

Shumica e të rinjëve i takon shtresës së ulët të  atij vendi. Nga stili i veprës, shihet qartë se është  një vepër krejtësishtë e re. Mesihi në krijimtarinë  e tij plotësisht ishte nën ndikimin e letersisë klasike persiane. Shehrengiz ishte shkruar me një shprehje të thjeshtë, janë  përdorur fjalë turke nga thesari popullor.

Gul Sadberk (Trëndafili me njëqind gjethe) është vepra tjetër e Mesihit, e shkruar në prozë. Aty ka rreth 100 letra, që ishin shkruar për shkaqe të ndryshme. Është përdorur një gjuhë e thjeshtë dhe e pastër.  Përmban veçori artistike e elemente nga proza klasike turke.

Në divanin e tij shembulli karakteristikë e krijimtarisë  së tij është poezia e quajtur “Baharije”. Këtë ode ia kishte kushtuar Xhafer Çelebiut. Kjo poezi tek ne reflekton ndjenjat pesonale dhe ideologjinë e Mesihut. Zatën poeti para se gjithash dëshirën më të madhe e kishte të shëtiste jashtë sarajit nëpër kopshte, të kalojë kohën nëpër kabare dhe të takohet me femra. Më poshtë do të shohim poezin “Baharije” me të gjitha karakteristikat e saj. Më 1774, orientalisti anglez, Sir Viliams Johns, botoi veprën “Antologjia e poezis Anadollijane”, ku ai shprehet se në lëtersinë turke vetëm Mesihi është ai që kishte thurrur poezi për pranverën. Në këtë antologji V. Johnsi prezantoi poezinë “Baharije” në origjinal dhe me përkthim në gjuhën latine. Më vonë poezia ishte pëkrkthyer në gjuhën italiane, frënge, ruse, gjermane, angleze dhe serbokroate. Përkthimi më i sukseshëm i kësaj poezie u bë në Beograd nga themeluesi i degës së orientalistikës prof. dr, Fehim Bajraktaroviq. Me të drejtë Ismail Ereni thotë se Bajrakatreviqi gjatë përkthimit të kësaj poezie kishte pasur kujdes të madhë për të mos iu shmangur origjinalitetit dhe i kishte kushtuar rëndësi të madhe ruajtjes së metrit dhe rimes. Edhe prof. H. Kaleshi thekson se kjo poezi mund të përkthehet edhe më mirë në gjuhën shqipe.

Mesihi në pjësën e dytë të shekullit XV bënte pjesë ne mesin e artistëve të dalluar, siç ishin Ahmed Pasha dhe Nexhatiu. Edhe pse kishte shumë vepra të  shkruara ai vetëm me divanin e shehrengazinin arriti të popullarizohet, por u popullarizua sa e meritonte. Në krijimtarin e Mesihit vërehen edhe provincializimat e Ballakanit si një poet i lindur e rritur në Prishtinë, siç ishte Mesihi. Në një poezi të tij hasim edhe fjalën serbe “shumar“- pyllëtar. Krahasuar me bashkëkohësit e tij, gjuha e Mesihit ishte e thjeshtë dhe e pastër.

Burimi: http://www.studimeorientale.com/portal/2012/07/19/poeti-mesih-prishtina/

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 86 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d blogues: