Archive

Archive for the ‘Edukim’ Category

Ismail Anamali – mësues, atdhetar dhe metodist i shquar (1887-1948)

08/04/2019 Leave a comment

Prof. Dr. Njazi KAZAZI & Dr. Lindita KAZAZI

Universiteti “Luigj Gurakuqi”, Shkodër

 

ISMAIL ANAMALI – MËSUES, ATDHETAR DHE METODIST I SHQUAR (1887-1948)

Ismail Anamali

Ismail Anamali

Mësues, drejtues shkolle, inspektor arsimi, pjesëmarrës në veprimtari kombëtare, autor tekstesh shkollore, me punën e tij të gjatë në dobi të arsimit dhe shkollës shqiptare, Ismail Anamali duhet të zërë vend nderi në mes të arsimtarëve shkodranë.           

Lindi në qytetin e Shkodrës në vitin 1887. I ati, Ramadan Anamali, ishte me prejardhje nga fshati Shtuf i Anës së Malit dhe ishte vendosur prej kohësh në qytet.

Mësimet e para i mori në vendlindje, në shkollën ruzhdije (qytetëse). Vazhdoi studimet dhe kreu normalen e lartë të Stambollit me rezultate shumë të larta. Nga qeveria turke u caktua për të punuar si mësues në një krahinë të Turqisë, por nuk e filloi punën dhe u kthye në atdhe për të vazhduar këtu një veprimtari të gjerë në dobi të arsimit dhe të shkollës shqiptare.

Punoi në punë të ndryshme në arsim. Në fillim e ka filluar punës në shkollën turke “Nemune i kebir”ose shkolla model dhe që shërbente si shkollë ushtrimore për nxënësit e normales.

Në vitet e para të Pavarësisë, me që ishte ndër mësuesit me normale të plotë, caktohet nga Qeveria e Vlorës si mësues në disa shkolla të ndryshme të Shkodrës.

Në vitin 1913, sapo hapet Shkolla e Parrucës, me drejtues një nga personalitetet e arsimit, Haxhi Haziz Abaz Golemin, emërohet mësues në këtë shkollë.

Image

Shkolla e Parrucës

Me hapjen e Normales së Shkodrës, në mars 1917 me drejtor Gapër Mikelin, fillon punën aty si mësues i gjeografisë. Dokumente të shumta tregojnë për aftësitë shkencore dhe pedagogjike të tij.

Këtë e vërteton një fletore e gjeografisë për klasën e dytë normale prej 89 faqesh e mbajtur nga nxënësi Ragip Gjylbegu, ku duken qartë atësitë shkencore dhe didaktike të Anamalit.

Në vitet 1921-1922 është inspektor i arsimit për Shkodrën.[1]

Më 1922, së bashku me shumë mësues të tjerë në këtë qytet, mori pjesë në protestat, peticionet dhe demonstratat, deri në hapjen e Gjimnazit të Shtetit. Lajmërimi për hapen e këtij gjimnazi është firmosur edhe nga Ismail Anamali.

Për një kohë të gjatë punon si mësues gjeografie në këtë gjimnaz.

Në vitin 1924 është kryemësues dhe pastaj drejtor i shkollës qytetëse të Parrucës, por gjatë viteve në vazhdim (1925-1929) ka qenë mësues i jashtëm në Medresenë e re.

Një fushë shumë e rëndësishme në dobi të arsimit kombëtar në të cilën kontibuoi Ismail Anamali është pjesëmarrja në veprimtaritë arsimore kombëtare: si në Kongresin Arsimor të Lushnjës të vitit 1920 dhe në kongreset Arsimore të viteve 1922 dhe 1924 ku dha ndihmesën e tij atdhetare, kulturore e shkencore.

Në këto veprimtari u përvijuan drejtimet kryesore të arsimit shqiptar, u përcaktuan rregulloret, drejtimet themelore të organizimit të arsimit në shkallë vendi.

Por Anamali nuk ishte vetëm mësues, si shumë kolegë të tij ishte edhe autor tekstesh shkollore. Teksti mësimor “ATDHEU e BOTA”, / Për klasat e treta të shkollave fillore / botuar nga Shtypshkronja “Tirana”, Tiranë 1929. Libri në fjalë prej 47 faqesh është strukturuar me shumë kujdes. Ai përbëhet nga njohuri të ndryshme duke filluar nga “Shkolla dhe bota”, për të vazhduar me qytetet e Shqipërisë dhe për të përfunduar me “Botën e vjetër” dhe “Botën e re”. Është për t’u shënuar kujdesi që ka treguar autori, si didakt i njohur, në aparatin pedagogjik që shoqëron gjithë tekstin me pyetje të ndryshme që janë shumë të studiuara dhe vënë nxënësit në pozita kërkimore. Vihet re sa autori i jep rëndësi të veçantë gjeografisë dhe veçanërisht vendlindjes së tij. Me stil të veçantë, i fut nxënësit në “labirinthin”e një udhëtimi të gjatë, në të cilin zbulohet gjeografia e historia e vendit ku u thotë: “Nxansit e mij të dashtun e mësuat se si bahet udhëtimi në vendin t’onë. E pra, të bajmë së bashku një udhëtim e nji sheti të gjatë. T’a shetisim e t’ashohim Atëdheun t’onë të dashun…[2] Ose në një rast tjetër shkruhet: “Ditën drejtohemi me diell, natën me Hyllin e Polit e kurdoherë me nderjetësi të busullës[3]

Në fundin e viteve ’30 punoi si drejtor i Gjimnazit të Shtetit Shkodër dhe tregoi aftësitë pedagogjike, shkencore dhe atdhetare dhe punoi pranë kolegëve më në zë të Shkodrës.[4]

Një ish-nxënës dhe më vonë koleg i tij, Prof. Dr. Jup Kastrati, tregon se Ismail Anamali ishte mësues me kulturë të gjerë, mësimet e gjeografisë shpesh i plotësonte me shënime dhe fakte të reja nga literatura që studionte dhe konsultonte. Ishte burrë serioz, fjalëpakë, me autoritet, nderohej dhe respektohej nga kolegët dhe nxënësit”.

Për këtë veprimtari të gjatë atdhetare, arsimore, shkencore me rastin e 70-vjetorit të Gjimnazit të Shtetit, 1992, iu dha titulli “Mësues i Popullit” (Pas vdekjes).*

* Botuar në revistën “Zani i Naltë”. nr. 11 (164), prill, maj, qershor 2015, f. 88-90.

[1]. AQSH, Fondi 668, Dosja 3, Fleta 1-2, viti 1920.

[2]. Ismail Anamali, Atdheu e bota, për klasat e treta të shkollës fillore/Miratuar nga Ministria e Arsimit / Shtypshkronja “Tirana”, Tiranë, 1929, f. 32.

[3]. Po aty, f. 14.

[4]. Islam Dizdari, Mësuesi dhe politika, Kumtesë, 07. 03. 1992, ku përmend edhe Ismail Anamalin.

34

 

Burimi: http://zaninalte.al/2015/09/ismail-anamali-mesues-atdhetar-dhe-metodist-i-shquar-1887-1948/

Mosmarrëveshja kulturologjike dhe “gjuha e urrejtjes”

02/03/2015 Leave a comment

Ferid MUHIÇ, Shkup

 

MOSMARRËVESHJA KULTUROLOGJIKE DHE “GJUHA E URREJTJES”

Ferid Muhiq

Ferid Muhiq

Prej një kohe të gjatë njerëzimi po i afrohet shpejt pikës shumë të rrezikshme të ndeshjes brenda llojit (intra-species). Njerëzit, krijesat më të arsyeshme të botës dhe, ndoshta, edhe të të gjithë universit, përfaqësues të llojit i cili me të drejtë kualifikohet si homo sapiens, janë në pragun ku urrejtja irracionale mund të rritet deri në shfarosje të ashpër të ndërsjellë me përmasa epike! Po ata që kanë aq të zhvilluar dhuntinë e arsyes, aq sa për ta merituar emrin të ditur (sapiens), tashmë po e shkundin fazën e parë të mllefit të verbër, që për një çast mund ta shndërrojë botën e tyre në paradhomën e çmendinës më të madhe të të gjitha kohërave.

Fenomeni i ashpërsisë brenda llojit (intra-species agressivity) është differentia specifica (cilësia dalluese) më e tmerrshme e gjinisë njerëzore. Sipas hulumtimeve të Konrad Lorenc-it, gjë për të cilën ka marrë edhe Çmimin Nobel, ky impuls destruktiv, për fat të keq, përbën konstanten e llojit. Kjo do të thotë se nuk mund të eliminohet përgjithnjë nga modeli i sjelljes njerëzore. Megjithatë, nëse nuk mund të përjashtohet tërësisht, mund të kanalizohet. Sportet, nga ato kolektive deri tek ato individuale, nga shahu deri te disiplinat ekstreme, përbëjnë një metodë shumë efikase të ridrejtimit të këtij instinkti. Megjithatë, çdo shkas që rezulton me polarizim social e aktivizon vetëtimthi të gjithë shkallën e kësaj ashpërsie brenda llojit, duke e shtuar rrezikun e madh drejtpërdrejt nga konflikti i pakursyeshëm i palëve kundërshtare.

Atentati ndaj gazetarëve në rastin “Charlie Hebdon” e ilustron rrezikun nga kjo shthurje më shumë se me dramatizëm. Krijesat njerëzore janë polarizuar ashpër dhe me mosdurim në “qytetarë të ndershëm” dhe në “kriminelë të këqij”. Po të ishte kjo ndarje substanciale, pra po të mbështetej në hapat dhe në sjelljet konkrete të të gjithë atyre që janë të përfshirë në njërën ose në tjetrën kategori, në këtë polarizim nuk do kishte kurrgjë për t’u kundërshtuar. Problemi, megjithatë, është në pikën se ky kategorizim konfrontues mes njerëzve bazohet në një nivel simbolik, e jo në atë lëndor dhe, së këndejmi, me këtë rast si “kriminelë të këqij” shpallen mbi një miliardë e gjysmë njerëz: ata të cilët njihen si “myslimanë”! “Qytetarët e ndershëm”, si në të gjitha rastet e ngjashme në histori, njihen sipas asaj që, thjesht nuk kanë asnjë lloj etikete. Në këtë kategori, pas ditëve të para të rastit “Charlie Hebdon”, hynë të gjithë ata që nuk janë myslimanë. Arsyeja e mjaftueshme për dyshim dhe për masa më të rrepta kontrolli ndaj myslimanëve është fakti se ata janë myslimanë; arsye e mjaftueshme që nga kontrolle të tilla të përjashtohen të gjithë ata që nuk janë myslimanë; pra, vetëm ngaqë janë jomyslimanë!

Po të mos ishte fjala për vlerësimin paushall pa mbulesë, do të bindej lehtë secili që i krahason reagimet e liderëve politikë, të prijësve shpirtërorë dhe të pjesës më të madhe të publikut në rastet kur autorët e krimit nuk kanë qenë myslimanë ose, nëse ndjekim logjikën e etiketimit dhe të mosetiketimit, kur autorët kanë qenë të pashënuar; pra, jomyslimanë.

Le të kujtojmë, për shembull, pas masakrës ku norvegjezi Breivik, pa iu dridhur qerpiku vrau 77 të rinj, njërin pas tjetrit, për shkak të urrejtjes ideologjike ndaj myslimanëve (krimi më i kobshëm dhe më masiv i kryer në kohën moderne nga një individ), mos vallë në skenën politike botërore, në opinionin publik dhe në media u ngrit ndonjë çështje për të përndjekur norvegjezët?! Jo. A iu nënshtrua ndonjë norvegjez një kontrolli të veçantë dokumentesh, kërkimesh, ndonjë ngacmimi nga ana e pushteteve kufitare vetëm për faktin se është norvegjez?! Jo. A duhej që norvegjezët të frikësoheshin për sigurinë e tyre në vendet myslimane? Mos është shkarkuar mbi ta ndonjë mllef irracional dhe urrejtje e verbër nga popullata myslimane lokale? Jo. Meqenëse vetë Breivik-u theksoi se është i krishterë i pagëzuar (baptized christian), a e kanë dënuar dinjitarët kishtarë publikisht aktin e tij si jo të krishterë?! Jo. Pas gjenocidit në Srebrenicë nga armata serbe, ku mbetën të vrarë mbi 8.000 civilë boshnjakë, vetëm ngaqë ishin myslimanë, mos vallë janë ashpërsuar masat e kontrollit ndaj qytetarëve serbë nëpër pikat kufitare nëpër botë? Jo. A u dëgjua Kisha Ortodokse Serbe apo ndonjë kishë e krishterë në botë ta dënojë këtë krim (më të madhin në truallin e Evropës pas Luftës së Dytë Botërore) si një akt kundër frymës së bamirësisë së krishterë? Jo.

Kështu, pra, është logjike dhe e drejtë që asnjë norvegjez nuk e ka për detyrë të arsyetohet për veprën që ka kryer një bashkëkombës i tyre, ai i krishteri i pagëzuar, pjesëtar i të njëjtës fe! Po ashtu, njësoj e drejtë dhe logjike është që qytetarët serbë nuk kanë qenë të ngacmuar dhe se as Kisha Ortodokse Serbe nuk është dëgjuar të dënojë gjenocidin, sepse, ç’lidhje ka gjenocidi ndaj boshnjakëve me serbët e tjerë dhe me të! Duke ndjekur të njëjtën hulli arsyetimi, ç’lidhje kanë me gjenocidin ndaj myslimanëve në Srebrenicë pothuajse dy miliardë të krishterë, të cilët nuk kanë kurrfarë përgjegjësie dhe prej të cilëve, pikërisht për këtë, askush nuk ka të drejtë të kërkojë arsyetim, për të legjitimuar edhe ca virgjërinë e tyre?

Keqardhje për viktimat e pafajshme e solidaritet me dhimbjen dhe vuajtjen e të afërmve të tyre! Por, e drejta që çdokush t’i bëjë thirrje dikujt për diçka që nuk e ka bërë, kjo kurrsesi nuk ka kuptim – sepse do të ishte dhunë e qartë!

Le të përgjigjet secili për atë që e ka bërë! Mos u përpiqni të ma vishni kompleksin e fajit, as barrën e përgjegjësisë për diçka që nuk e kam bërë! Ky është parim. Kjo është normë.

Absolutisht askush nuk ka të drejtë që të kërkojë prej dikujt të arsyetohet për diçka që s’e ka bërë. Ashtu sikundërse nuk do lavdërohej një njeri i ndershëm dhe i arsyeshëm me bëmat e njerëzve të tjerë, po ashtu nuk ka se si të turpërohet për shkak të krimeve të kryera prej të tjerëve! Askush mos qoftë lëndë dënimi për diçka që e kanë bërë të tjerët, qofshin pjesëtarë të kombit ose të fesë së tij. Sipas cilës gjë barazohet i ndershmi dhe horri, që shenja simbolike, siç është rasti me fenë apo kombin, të arsyetojë njësoj për dy!? As babai, që është i pafajshëm, nuk mund të keqtrajtohet arsyeshëm për krimin që bën i biri! As i biri nuk mund të jetë subjekt i dënimit për shkeljen që ka bërë babai i tij! Kjo, sepse këtë e kërkon e drejta.

Pyetja përpara së cilës qëndron bota bashkëkohore në këtë moment është: përse ajo që është e drejtë dhe, që normalisht vlen plotësisht për të gjithë njerëzit, nuk vlen edhe për myslimanët?! Krimin në rastin “Charlie Hebdo” e kanë kryer dy myslimanë. Mbi ç’bazë konsiderohet e arsyeshme që të damkosen mbi një miliardë myslimanë, të cilët nuk kanë absolutisht kurrfarë lidhjeje me atë krim?! Fakti se janë myslimanë, të kuptohemi menjëherë, për asnjë njeri të arsyeshëm dhe të drejtë nuk mund të jetë absolutisht kurrfarë argumenti! E, megjithatë, me miliona njerëz të arsyeshëm presin dhe, madje, kërkojnë pikërisht këtë nga një miliardë e gjysmë njerëz, për të cilët e dinë fort mirë se me krimin në Paris nuk kanë asnjë lidhje!

Ja pra se pse pyetja për motivet e praktikës sistematike të etiketimit dhe stigmatizimit të myslimanëve si kriminelë, terroristë, ekstremistë kolektivë, është pyetja më e rëndësishme ,të cilën bota bashkëkohore patjetër duhet t’ia shtrojë vetes në mënyrë serioze dhe themelore; nëse vërtet i njeh të drejtat e barabarta të të gjithë njerëzve, pa marrë parasysh racën, fenë, përkatësinë etnike apo background-in kulturor. Dhe, nëse përpiqet sinqerisht që t’i ikë edhe një tjetër akti të tmerrshëm të dramës së përgjakshme të shkruar me energjinë destruktive të instinktit të agresivitetit brenda llojit!

Edhe pse ka implikime të drejtpërdrejta dhe skajshmërisht të rrezikshme politike dhe sigurie, vetë pyetja, në të vërtetë, është një lëndë e shkencave shoqërore, para së gjithash e psikologjisë sociale, e sociologjisë dhe e antropologjisë kulturore. Në kontekstin e antropologjisë kulturore janë regjistruar disa raste paradigmatike, të cilat ngjajnë si dy pika uji me sfondin socio-psikologjik të rastit “Charlie Hebdo” dhe të cilat, në këtë kontekst, janë jashtëzakonisht instruktive për t’u ikur incidenteve të kësaj natyre në të ardhmen. Si të tilla, ato paraqesin locus classicus-in në teknologjinë e zgjidhjeve të mosmarrëveshjeve kulturore me ngarkesë potenciale për konflikt.

Do të theksoj një shembull tipik nga praktika e antropologjisë kulturore, që ka marrë shpjegimin e vet socio-psikologjik dhe kësisoj ka përcaktuar konturet e metodës së përgjithshme për shmangien e të gjitha situatave konfliktuale në të ardhmen, të cilat ndodhin mbi një bazë të ngjashme. Për shkak të vlerave të përjetimit kulturoro-psikologjik autentik dhe të rezultatit pozitiv, do ta analizoj edhe një shembull nga përvoja personale, që i takon po të njëjtës kategori të mosmarrëveshjes destruktive të mundshme.

Në fillim të viteve të ’70-ta u rrit në mënyrë të beftë numri i vizitave turistike të qytetarëve amerikanë në Meksikë. Për fat të keq, paralelisht është konstatuar edhe një numër i caktuar viktimash në mënyrë tragjike nga një dhunë krejt e pamotivuar. Hetimet e detajuara kanë dhënë rezultate vetëm atëherë kur janë përfshirë edhe antropologët socialë. Në të shumtën e rasteve vrasjeve u kanë paraprirë zënkat verbale pas incidenteve banale në komunikim. Është konstatuar se tradita kulturore meksikane ka një prag shumë të ulët tolerance për sharjet dhe ashpërsinë verbale, dukshëm më të ulët se ajo e zakonshmja në SHBA. Sharja në një vend publik trajtohet si çnderim, që mund të lahet vetëm me kërkimin e faljes. Në të gjitha rastet me fund tragjik viktimat kanë refuzuar në mënyrë kategorike që ta bëjnë këtë dhe, madje, e kanë radikalizuar edhe më tej nivelin e gjuhës ofenduese. Pasi pushtetet amerikane shtypën fletëza me kërkesa për qytetarët e tyre që të kenë kujdes që konfliktet e mundshme në Meksikë t’i zgjidhin pa ofendime e pa sharje, incidentet tragjike – për shkak të dallimeve në tolerancën kulturore gjatë dhunës verbale – nuk u shfaqën më.

Nëse turistët nga Amerika nuk do ia kishin vënë veshin paralajmërimit të kulturologëve dhe të psikologëve socialë, numri i viktimave nga këto mosmarrëveshje do të kishte njohur vetëm rritje, deri në shkallën sa një konflikt serioz me pasoja të përhershme për raportet midis dy vendeve fqinje do të ishte bërë i pashmangshëm. Kjo, ngaqë, në çdo incident të ri, qytetarët meksikanë kanë menduar se është fjala për injorimin e standardeve të mirësjelljes së zakonshme për një kulturë, respektivisht për mosrespektim dhe provokim me qëllim. Kurse qytetarët amerikanë, në këtë përdorim/shprehi të pabarabartë dhune, kanë parë urrejtje dhe primitivizëm.

Injorimi i ndryshimeve në standardet kulturore të sjelljes sociale çojnë vazhdimisht drejt problemeve serioze e shpeshherë edhe me përfundime tragjike! Ajo që për disa përbën konfrontim verbal beninj, pothuajse një ushtrim gjuhësor, për të tjerët përbën një akt flagrant, provokim dhe “gjuhë urrejtjeje”.

Duke aplikuar këtë rast në incidentin tragjik të “Charlie Hebdon” në Paris, shohim qartë se është fjala për hipotezën mbi mosmarrëveshjen kulturologjike, mjaftueshëm e mundshme për t’u kontrolluar në praktikë. Nëse për matricën kulturore islame është e palejueshme dhe shumë ofenduese çdo përqeshje dhe karikim publik me simbolet dhe vlerat që në atë sistem kanë statusin e përmbajtjeve të shenjta, atëherë injorimi i këtyre fakteve për pjesëtarët e një modeli të tillë kulturor do të paraqisnin shembullin klasik të provokimit me qëllim dhe të “gjuhës së urrejtjes”, e jo dëshminë e “lirisë së shprehjes”. Të heqësh dorë nga liria e shprehjes nuk është një punë e thjeshtë, le të dakordohemi për këtë. Por, në botën ku ajo liri, krejtësisht në mënyrë ligjore, është limituar prej kohësh me dispozitën mbi ndalesën e “gjuhës së urrejtjes”, si dhe për sanksionimin e përhapjes së mosdurimit racor, fetar dhe nacional, kjo në të vërtetë nuk do të kishte qenë kurrfarë heqjeje dorë nga liria e shprehjes, por vetëm një akt i përfshirjes së Islamit dhe të myslimanëve në sistemin tashmë ekzistues të kufizimit të asaj lirie.

Në këtë rast myslimanët do të kishin fituar vetëm po të njëjtën të drejtë që tashmë vlen për të gjitha bashkësitë e tjera kulturore dhe religjioze, ndërsa efektet pozitive do të shënonin një kapital të vlefshëm shumështresor. Po qe se, pavarësisht kësaj, ndonjë mysliman do t’i sulmonte mediat dhe do ta rrezikonte jetën e gazetarëve, nuk do të kishin më mundësi ta përdornin alibinë se reagojnë ndaj provokimeve të “gjuhës së urrejtjes” dhe ofendimeve dhe, në sytë e të gjithë myslimanëve, do ta kishin statusin e kriminelëve të zakonshëm. Nëse me ndërprerjen e botimit të karikaturave dhe teksteve të pahijshme në adresë të Islamit dhe të myslimanëve do ndërpriteshin sulmet dhe siguria e gazetarëve do bëhej e padiskutueshme, ky do ishte një hap i madh për zbutjen e polarizimit kulturologjik, për uljen e tensioneve dhe për qetësimin e epsheve destruktive.

Se kjo hipotezë është me një relevancë të lartë, këtë e vërteton edhe rasti i paralajmëruar më parë nga përvoja personale e vetë autorit të këtyre radhëve. Kur isha vetëm një djalë i ri dhe kisha nevojë për mbështetje, qëlloi që njëherë më thirri me dashamirësi një letrar i njohur. Kur u afrova, më pyeti se si isha, duke shtuar edhe ca sharje nga pas. U ndjeva thellësisht i ofenduar dhe, aty për aty, bëra të ngrihem – por, me buzëqeshje, ai më shpjegoi se në rrethin e tij sharja nënkupton intimitet dhe miqësi; një mënyrë kjo që forma e drejtpërdrejtë e miqësisë ta zëvendësojë formalitetin.

Kurse në rrethin tim sharja është sharje. Unë nuk shaj dhe nuk lejoj të më shajnë!

Hajde, mos u prek tani! – tha ai dhe përdori sërish të njëjtën sharje. I thashë se unë nuk e lejoj këtë.

Mos e përsërit kurrë më këtë! Shahu me miqtë e tu, jo me mua!

Pse çka do bësh ti?

Do të hash ndonjë kokërr grushti! Ja, këtë do bëj…

Për një moment u mëdysh, por u përmbajt. Pastaj më kërkoi falje dhe nuk më shau më dhe e di që pas kësaj më ka nderuar. A do e kisha goditur? Asokohe padyshim që po. Kurse tani nuk e di… por, e di që në sytë e mi ai do të kishte humbur çdolloj respekti dhe nuk do i kisha folur kurrë më. Mosmarrëveshja kulturologjike është shmangur nga fakti që i kemi kuptuar dallimin në matricat tona kulturore dhe, së këndejmi, ia kemi pranuar njëri-tjetrit të drejtën e respektimit të këtyre dallimeve.

Po ta kishim respektuar këtë të drejtë të gjithë, shumë gjëra do të kishin ndryshuar. Edhe sikur të mos ishim bërë të ditur menjëherë, deri në statusin sapiens, megjithatë njerëzit do kishin arsyetuar të paktën shkallën e parë të emrit të tyre nga taksonomia fantastike si homo sapiens. Dhe, ajo që është më me rëndësi, rreziku nga përleshja irracionale midis krijesave njerëzore nën presionin e instinktit, do të kishte rënë dukshëm; ndërsa shanset që te çdo njeri ta njohim dhe ta pranojmë krijesën e barabartë njerëzore, do të ishin rritur ndjeshëm.

Përfundimisht, jemi të detyruar që ta kontrollojmë këtë hipotezë; madje, nëse kjo orvatje serioze e respektimit të dallimeve në standardet kulturologjike të komunikimit do të ndihmonte që të shpëtohej qoftë edhe një jetë e vetme njeriu dhe kur të paktën dy njerëz do ta kishin respektuar njëri-tjetrin më shumë jo si rrjedhojë e përkatësisë së tyre kolektive, por si krijesa njerëzore të barabarta.

 

Burimi: http://shenja.mk/index.php/opinion-analize/20132-mosmarr%C3%ABveshja-kulturologjike-dhe-%E2%80%9Cgjuha-e-urrejtjes%E2%80%9D.html

Në Universitetin e Tiranës doktoroi studiuesi nga Prishtina Sadik Mehmeti

28/02/2015 Leave a comment

Ramadan SHKODRA

 

NË UNIVERSITETIN E TIRANËS DOKTOROI STUDIUESI NGA PRISHTINA SADIK MEHMETI

Sadik Mehmeti gjatë prezantimit të doktoraturës

Dr. Sadik Mehmeti gjatë prezantimit të doktoraturës

Zhvillimi i shkollave dhe i arsimit në Kosovë duke filluar nga dekada e katërt e shekullit XIX e deri më largimin e Perandorisë Osmane nga këto anë, më 1912, përkatësisht gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare, është tema bosht e punimit të doktoraturës, me titull “Arsimi në Kosovë gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare (1830-1912)”, të cilën ditën e mërkurë më 25 shkurt 2015, në Universitetin e Tiranës, Departamenti Histori dhe Filologji, Dega Histori, para komisionit në përbërje: Prof. dr. Ferid Duka-mentor, Prof. dr. Ajet Shahu-kryetar, Akademik Marenglen Verli, Prof.dr. Fatmir Rama, Prof.dr. Jani Sota dhe Prof.dr. Ledia Dushku – anëtarë, studiuesi Sadik Mehmeti mbrojti me sukses dhe mori gradën Doktor i shkencave historike.

Në studimin e tij, Sadik Mehmeti synon të hedh dritë mbi zhvillimin dhe dinamikën konkrete të arsimit në Kosovë gjatë këtij harku kohor. Objekt trajtimi dhe analizash janë bërë çështjet themelore të zhvillimit të arsimit në Kosovë, veçoritë specifike, figura të shquara të arsimit në këtë trevë, arritjet dhe mangësitë, si dhe ndikimi i arsimit në jetën publike dhe shoqërore në Kosovë dhe më gjerë. Në Hyrje, janë trajtuar Rrethanat politike-shoqërore në Kosovë (1830-1912)”.

Në kreun e parë janë trajtuar shkollat osmane në Kosovë, ku u konstatua se në Kosovë, krahas shkollave fillore klasike (sibjān meketebeve) dhe medreseve, që kishin një vazhdimësi që nga shekujt e kaluar dhe që ishin shkolla me karakter ekskluzivisht fetar islam, – nga fillimi i gjysmës së dytë të shek. XIX filluan të hapen në Kosovë edhe shkollat publike, siç ishin shkollat fillore moderne (mektebet iptidāije), shkollat e mesme të ulëta (rushdije), shkollat e mesme të larta (idādije) dhe shkollat normale (dārulmuallimīn), të cilat ishin me karakter laik.

Kurse në kreun e dytë janë trajtuar shkollat e larta islame medresetë, të cilat në Kosovë kanë një traditë të hershme që para vitit 1573 me medresenë e Mehmet Pashës në Prizren. Pas kësaj medrese u hapen edhe në qytete të tjera, kurse shek. XIX dhe në fillimi të shek. XX në Kosovë ekzistonin 14 medrese; katër në Prizren, dy në Gjakovë, dy në Pejë, dy në Vushtrri, një Mitrovicë, një në Gjilan, një në Opojë dhe një në Dobërçan, të cilat i vijonin një numër i madh i nxënësve nga treva të ndryshme, madje edhe jashtë Kosovës.

Në këto institucione arsimore zuri fill dhe u intensifikua përpjekja për futjen e gjuhës shqipe në shërbime të fesë islame në xhami dhe jashtë saj. Në këtë drejtim dallohen pedagogët: Tahir Gjakova, Sheh Mala nga Rahoveci, Selim Drejta nga Vushtrria, Mehmet Sezai nga Prishtina, Vejsel Xhelaludin Guta nga Ferizajt, Hysen Statovci nga Prishtina, Mehmet Salihu.

Në kreun e tretë janë pasqyruar të dokumentuara shkollat katolike në Kosovë, ku studiuesi ka nxjerrë përfundimet se duke përfituar nga të drejtat e reja politike dhe administrative të jomyslimanëve në kuadër të Perandorisë Osmane.

Kreu i katërt i punimit  trajton shkollat serbe në Kosovë. Përveç shqiptarëve myslimanë dhe katolikë, – që ishin pjesa dërrmuese e popullatës, – në Kosovë jetonte edhe komuniteti i serbëve ortodoks, të cilët deri në gjysmën e dytë të shek. XIX, pothuajse gjithë jetën e tyre fetare dhe kulturore e zhvillonin rreth manastireve.

Si përfundim u tha se se pavarësisht nga organizimi dhe veçoritë e shkollave dhe arsimit në Kosovë dhe me gjithë vështirësitë me të cilat janë ballafaquar ato në periudhën midis viteve 1830-1912, kontributi i tyre në procesin e zhvillimit dhe të emancipimit të shoqërisë në Kosovë, nuk mund të mohohet.

Punimi i vlerësua lartë nga anëtarët e Kosmisionit dhe u tha se është një kontribut i ri, me të dhëna të reja, i mbështetur mbi dokumente të panjohura ose më pakë të njohura deri më sot, për se edhe u vlerësua me pikët maksimale.

Dr. Sadik Mehmeti ka lindur në fshatin Kuk të Opojës. Aktualisht është punonjës shkencor në Arkivin e Kosovës dhe ligjërues në Fakultetin e Studimeve Islame në Prishtinë. Është autor i dhjetëra librave e punimeve shkencore si dhe pjesëmarrës në shumë konferenca shkencore në vend, rajon e më gjerë.

Të thënat dhe të pathënat

24/02/2015 Leave a comment

Mexhit EMURLI

 

TË THËNAT DHE TË PATHËNAT

Mexhit Emurli

Mexhit Emurli

Në këtë botë ka vend për të gjithë. Ne nuk duhet të urrejmë apo të përçmojmë njëri tjetrin, nuk duhet të mjerojmë  por duhet të ndihmojmë njëri-tjetrin, pasi jeta mund të jetë e lirë dhe e bukur, por ne si duket e kemi humbur rrugën.

Bota është e helmuar nga lakmia e tepërt dhe urrejtja, si pasojë na ka orientuar në mjerim dhe gjakderdhje, lakmitë na kanë lënë në udhëkryq, na kanë bërë cinik, për këtë edhe na nevojitet më shumë mirësi dhe butësi, përndryshe jeta do të jetë e dhunshme dhe do të humbim çdo gjë.

Bota është duke u përballur me dëshpërim shumë të madh si dhe me ideologji të rrejshme që viktimizojnë shumë njerëz të pafajshëm.

Sot jemi duke dëgjuar thirrje të panumërta në emër të së vërtetës, për lirinë, por që në fakt, janë përplot me mashtrime dhe manipulime, si pasojë nga këta thirrje nuk ka asgjë përveç se demonstrim të forcës. Këta grupe nuk janë asgjë tjetër vetëm se grupe kriminale që mashtrojnë mijëra njerëz të rinj dhe të pafajshëm. Të rinjtë assesi nuk duhet t’u dorëzohen këtyre egërsirave, të cilët përçmojnë, skllavërojnë, kontrollojnë jetën e njerëzve. Ata duke i përdorur karizmat e tyre mashtruese iu tregojnë çfarë duhet të bëni, çfarë duhet të mendoni dhe çfarë të ndjeni! Me një fjalë ju përdorin si mish të gjallë.

Sot,  urrejtja intoleranca janë bërë si predikime në të gjitha drejtimet, për fat të keq edhe ne atë fetare, e cila është në kundërshtim të plotë me të. Mijëra herë është shkruar dhe është thënë se feja është paqe, përshëndetja fetare “selam” e ka domethënien e paqes. Ngjashëm edhe toka, qielli, parajsa, dielli, hëna, yjet janë gjithmonë në harmoni me paqe.

Disa predikues kanë humbur kualitetin për të informuar drejtë për të vërtetën, dhe tentojnë që t’ua prishin jetët të tjerëve duke shkatërruar unitetin. Ata e njollosin fenë vetëm e vetëm të arrijnë dëshirën e tyre për lavdërim, duke avancuar pozitën e tyre, duke predikuar për fenë në mënyrë skandaloze nëpër rrjetet sociale, duke përfituar materialisht dhe famë për një kohë të shkurtër.

Nga këta egoistë, sot, shumë njerëz informohen në trajtë të shtrembëruar dhe pa informim të saktë për të vërtetat themelore fetare. Ai që nuk ka paqe shpirtërore fillon ti urrejë të tjerët dhe fillon ti trajtojë të gjithë si veten e tij, vetëm atëherë ai do të gjejë paqe për vete. Si rrjedhojë, ky është një teatër i pafund ku  shumë pak hapësirë ka për drejtësinë dhe rregullat morale.

Njeriu duhet të gjej paqe, qetësi, lumturi dhe mirësi brenda në jetën e tij. Vetëm personi që e bën këtë mund t’i kuptojë vështirësitë, dhimbjet, dhe keqtrajtimin  e të tjerëve. Një njeri i drejtë e di, dhe e kupton këtë, dhe si rrjedhojë i përmirëson gabimet e tij.

Categories: Edukim

Martesat homoseksuale dhe e mira publike

17/02/2015 Leave a comment

Redi SHEHU

 

MARTESAT HOMOSEKSUALE DHE E MIRA PUBLIKE

Redi Shehu

Redi Shehu

Një ndër debatet e hapura në mënyrë ciklike sa herë që afrohen data të caktuara simbolike që promovojnë çiftet e të njëjtit seks, është edhe debati mbi atë se çfarë është familja dhe cili është definicioni i martesës? Duket çudi për një pjesë të madhe të njerëzve një debat i tillë, por ajo që nuk përbën fare çudi, është fakti se tashmë ky debat është një realitet kokëfortë në të gjithë Perëndimin e për pasojë edhe në Shqipëri. Ama, ajo që përbën një taksë të rëndë intelektuale, është sipërmarrja për t’iu përgjigjur pyetjeve absurde të cilat si pasojë e postmodernizimit relativizues, insistueshëm kërkojnë përgjigje publike, e jo vetëm kaq, por kërkojnë ripërcaktim dhe rimoralizim të koncepteve dhe praktikave bazë të shoqërisë njerëzore, në emër të një rendi të ri shoqëror vizatuar në terrene psikologjike veçanërisht problematike.

 

Mbrojtësit e pikëpamjes se martesa tradicionale duhet rishikuar dhe konceptet e saj duhen rimodeluar, janë edhe mbështetësit e martesave mes të njëjtit seks. Përkufizimi i tyre i martesës është tipikisht i thjeshtë dhe retorika argumentuese e tyre mbështete mbi faktin se bazë e martesës duhet të jetë dashuria dhe emocioni seksual. E bukura e këtij pretendimi është se, mbështetësit e martesave mes të njëjtit seks, nuk bien dakort që të krijojnë një entitet tjetër social “konkurues”, jashtë martesës tradicionale, por kërkojnë që t’i bashkëngjiten martesës tradicionale duke e ndryshuar tërësisht atë. Pra, një marrëdhënie imponimi e nevoje, pak absurde. Kjo martesë sipas tyre me bosht qëndror tërheqjen seksuale, bëhet përmes një bashkimi mendjesh dhe vullnetesh duke krijuar një “njësi juridike” tërësisht të ndryshme nga ajo me të cilën ekzistenca njerëzore ka funksionuar deri më tani, kjo pavarësisht faktit se janë ose jo seksualisht të ndryshëm partnerët.

 

Mirëpo, koncepti i martesës heteroseksuale, i cili është edhe ai tradicional dhe masiv, është një praktikë sociale e bazuar kryekëput në arsyen e përbashkët njerëzore e cila si rezultat përfundimtar ka të mirën e përbashkët shoqërore. Tiparet themelore te martesës tradicionale, sipas Jonathan Rauch, janë: Bashkimi i përshtatshëm i një çifti hetero seksual, lidhjet speciale me fëmijët dhe ekskluziviteti. Pra, si pas tij, martesa duhet të ketë tiparin e ekskluzivitetit bashkëshortor që të konsiderohet e tillë dhe e shëndetshme shoqërisht.

 

“Harward Journal of Law & Public Policy” i bën një trajtim ekzemplar konceptit të martesës tradicionale dhe hyn në antropologjinë e saj, duke u përpjekur për të shpjeguar me mekanizma aspak konservatorë, porse të logjikës sociologjike, se çfarë është martesa. Sipas saj, ashtu si martesat homoseksuale edhe ato tradicionale heteroseksuale janë bashkime mendjesh dhe vullnetesh mbi bazë tërheqjeje seksuale duke sjellë në një bashkim organik të trupit. Mirëpo tek martesat tradicionale, bashkimi trupor përfshin koordinimin trupor me qëllimin për të përftuar një “të mirë trupore” dhe e mira biologjike e bashkimit trupor është riprodhimi. Riprodhimi si “e mirë trupore” është jo vetëm i tillë por është edhe e mirë publike. Kjo e mirë publike nuk mund të sillet në hapësirën publike veçse përmes bashkimit  mes një burri dhe një gruaje të cilët janë të vetmit që mund ta konceptojnë dhe ta formësojnë atë.

 

Tek bashkimi i personave të të njëjtit seks, nuk mund të arrihet “e mira trupore” si e mirë publike dhe meqë riprodhimi, fëmijët si e mirë trupore, janë domethënia e vetë martesës, atëhere në rastin e homoseksualëve bashkimi nuk mund të konsiderohet martesë pikërisht prej paaftësisë për të sjellë “një të mirë trupore”. Dallimi mes të mirës trupore tek martesat heteroseksuale është se ajo ka veti trashëgueshmërie, pra përfundon me një trashëgimtar dhe produkt që është e mirë publike, ndërsa martesat homoseksuale maksimumi mund të prodhojnë “kënaqsi seksuale” e cila nuk ka vlerë trashëgueshmërie dhe si e tillë del nga tipologjia e bashkësisë bashkëshortore. Pra, ajo që e dallon martesën tradicionale nga forma të tjera të të njëjtit seks, është aftësia riprodhuese. Partnerët homoseksualë pavarësisht statusit të tyre, nuk mund të prodhojnë martesë sepse u mungon çfarëdolloj orientimi për të pasur fëmijë. Bashkimi i tyre nuk vuloset nga akti riprodhues. Me pak fjalë, nëse  do ta mbështesnim martesën vetëm tek emocioni dhe seksi atëhere automatikisht do të binte arsyeja për t’u martuar, jo vetëm kaq, por duke qenë se ana emocionale nuk është stabile, atëhere edhe martesa po të mbështetej vetëm mbi këtë element nuk do të ishte gjithashtu e qëndrueshme. Që të jetë e qëndrueshme duhet një faktor stabiliteti dhe përgjegjësie i cili përmblidhet me riprodhimin.

 

Mbështetësit e martesave të të njëjtit seks, pretendojnë se edhe çiftet heteroseksuale sterile martohen dhe bashkimi i tyre quhet martesë, përse kjo nuk duhet të ngjajë me homoseksualët të cilët mund të adoptojnë një fëmijë ? Themi, që familjet tradicionale pa fëmijë të shkaktuar si pasojë e sterilitetit apo arsyeve të tjera të bashkëshortëve, quhet martesë, (nëse ata rrezistojnë bashkë, ngase fëmijët si shkak qëndrueshmërie mungojnë) sepse ata potencialisht janë prokrijues, riprodhues dhe realiteti në të cilin ata jetojnë nuk është vullneti i tyre. Ndërsa çiftet homoseksuale janë që në premisë joriprodhues, dhe vullneti i tyre qëndron pikërisht në të kundërtën, se duan të bashkohen duke mos pasur asnjë shans thelbi martesor riprodhimi.

 

Fëmijët e adoptuar nuk krijojnë atë lidhjen biologjike me prindërit, sepse martesa reale tradicionale në fund të fundit është një premtim solemn përgjegjësish e cila çon drejt realiteteve morale që krijojnë përgjegjësi morale mes palëve.  Nuk është thjesht prezenca e dy prindërve, por është prezenca e dy prindërve biologjikë që ndikon në zhvillimin pozitiv tek fëmijët. Fëmijët e adoptuar nëse kanë dy gra si prindër nuk do të dinë përgjigjet e një babai, dhe ato fëmijë që kanë dy meshkuj si prindër, nuk do të kenë kurrë përgjigjet e një nëne.

 

Tek martesat homoseksuale del në pah një hendek i madh mes martesës dhe prindërimit i cili padyshim çon në shpërbërjen e idealit të familjes. Burri dhe gruaja në një familje normale sjellin prurje të ndryshme psikologjike në proçesin e prindërimit, prurje të cilat nuk mund të garantohen kurrë nga dy individë seksualisht të njëjtë të cilët nuk garantojnë nesër asnjë përgjegjësi ndaj një fëmije të adoptuar, që në fund të fundit, nuk është i tyri.

 

Shoqëria merr formë nga normat kulturore të sanksionuara si arsye publike të cilat shpesh i gjejmë edhe të formësuara në ligje. Kërkesa për të legalizuar martesat homoseksuale, është kërkesë për të ndryshuar kuadrin ligjor, sepse ata e dinë shumë mirë që çdo ndryshim ligjor ka pasoja dhe ndikon kulturalisht në shoqëri. Pra, transformimin më shumë se në aspektin juridik, mbështetësit e martesave homoseksuale duan ta bëjnë në kulturë. Që ta bëjnë këtë ata duhet të ndryshojnë atë që Kanti e quan “arsye publike”, dhe për të ndryshuar arsyen publike, duhet të japin prova gjithashtu të arsyeshme për qënien njerëzore. E nëse kërkojnë që këtë ta justifikojnë në kuadrin e të drejtave të njeriut, atëhere çdo e drejtë e njeriut nuk qëndron jashtë arsyes publike dhe çdo gjë tjetër që nuk është arsye publike nuk konsiderohet e drejtë e njeriut.

 

Burimi: http://www.gazetastart.com/martesat-homoseksuale-dhe-e-mira-publike_23395.html

Said Najdeni dhe fillimet e arsimit shqip në Dibër

15/02/2015 Leave a comment

Dr. Mois KAMBERI

 

SAID NAJDENI DHE FILLIMET E ARSIMIT SHQIP NË DIBËR

Said Najdeni

Said Najdeni

Zhvillimi i gjithanshëm i Dibrës, roli i saj si qendër e organizimit të besës dhe unitetit të krahinave shqiptare gjatë Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, si qendër e luftës për mbrojtjen e krahinave shqiptare nga politikat e Fuqive të Mëdha dhe monarkive ballkanike e Perandorisë Osmane, e bënë Dibrën jo vetëm një krahinë të luftës e qëndresës, por dhe një qendër të propagandimit dhe të përhapjes së arsimit e shkollave në gjuhën shqipe.

Ashtu si dhe në shumë treva shqiptare, në fund të shek. XIX dhe në fillim të shek. XX, lëvizja arsimore e kulturore në Dibër morën përmasa më të mëdha duke e bërë Dibrën trevë përcaktuese në përhapjen e arsimit shqip në Shqipërinë verilindore dhe në krahinat e tjera shqiptare. Është e dokumentuar se “Abetarja e gjuhës shqipe” e shkruar dhe e botuar nga Kostandin Kristoforidhi në vitin 1867 në Stamboll me dialektin toskërisht e gegërisht, u përhap dhe u mirëprit në Dibër me një entuziazëm e dashuri shumë të madhe. Në një letër të Kristoforidhit të vitit 1871, tregohet entuziazmi me të cilin e kishin pritur në Shqipëri e veçanërisht në Dibër e në disa qytete të tjera të Shqipërisë qendrore këtë abetare.[1]

Shtytje edhe më të madhe lëvizjes arsimore në Dibër i dha Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Gjatë kësaj periudhe Dibra ishte shndërruar jo vetëm në një qendër të kësaj Lidhjeje, por dhe mbrojtësja kryesore e platformës së saj për përhapjen e arsimit në gjuhën shqipe. Në kuvendet e Lidhjes Shqiptare në Dibër të 14 tetorit 1878 dhe të 1 nëntorit 1878, krahas kërkesave me karakter autonomist, u përfshi dhe kërkesa për përhapjen e arsimit në gjuhën shqipe si:

–   njohjen e gjuhës shqipe nga nëpunësit,

–   zhvillimin e arsimit dhe futjen e gjuhës shqipe në shkolla,

–   përdorimin e një pjese të buxhetit për arsimin e punët botore etj.[2]

Pas shtypjes së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, iu dha një shtytje me rëndësi shumë të madhe zbatimit të programit kulturor dhe sidomos zhvillimit të arsimit. Pas Lidhjes, lufta për arsimin shqip dhe kulturën kombëtare arritën në një shkallë më të lartë. Lëvizja arsimore e kulturore kombëtare do të ndikonte në afirmimin e kombit shqiptar, në rritjen e vetëdijes kombëtare, për bashkimin dhe mobilizimin e popullit shqiptar në luftë për zbatimin e programit të lëvizjes kombëtare shqiptare deri në shpalljen e pavarësisë. Ky program gjeti menjëherë përkrahje dhe zbatim në shumë krahina shqiptare dhe u shoqërua me hapjen e shkollave në gjuhën shqipe. Pengesë kryesore për përhapjen e arsimit shqip ishte vetë Perandoria Osmane. Ajo i përjashtoi shqiptarët nga e drejta për të përdorur lirisht gjuhën e tyre në institucionet arsimore, kulturore e fetare. Pengesat e Portës së Lartë për hapjen e shkollave shqipe dhe për përhapjen e arsimit e shkrimit shqip, krijuan kushtet për hapjen e shkollave greke, serbe e bullgare në këto krahina.

Me gjithë censurën e egër, mësimi dhe shkrimi i gjuhës shqipe filluan të bëhen fshehurazi. Shumë rilindas bënë përpjekje për të nxjerrë lejen e përdorimit të gjuhës amtare në shkollat e vendit dhe për botimin e librave shqip dhe shpërndarjen e tyre në të gjithë Shqipërinë. Rilindasit e kishin të qartë që emancipimi politik nuk mund të arrihej pa emancipimin kulturor. Emancipimi kulturor do të bëhej nëpërmjet përhapjes së gjuhës shqipe, përhapjes së diturisë dhe shkollës shqipe që do të ndërgjegjësonin shqiptarët për mbrojtjen e kombit dhe çlirimin e tyre nga sundimi osman. Në Dibër, këto përpjekje të rilindasve gjetën mbështetjen dhe përkrahjen e gjithë krahinës. Kultura dhe arsimi u përhapën jo vetëm në Shehër (Dibër të Madhe), por dhe në rrethinat e saj. Kudo  u ngritën objekte kulturore e fetare. Në Dibër e rrethina u hapën shumë shkolla publike (shtetërore), private dhe fetare. Sipas të dhënave osmane e arkivave të huaja, në Dibër e rrethinë pas vitit 1875 ka pasur rreth 33 shkolla fillore islame, 2 shkolla fillore të krishtera, 7 medrese, një ruzhdie.[3]

Ky fakt tregon se Dibra dhe rrethinat e saj kishin një ngritje të mjaftueshme arsimore e kulturore, që shërbente si bazë për përhapjen e gjuhës e shkollave shqipe. Ngritja kulturore e krahinës së Dibrës u dëshmua sidomos pas hapjes më 7 mars 1887 të shkollës së parë shqipe në Korçë. Në shembullin e Korçës, shkolla shqipe u hapën në Dibër dhe në shumë krahina të tjera të Shqipërisë si: në Elbasan, Krujë, Korçë, Berat, Gjirokastër, Kolonjë, Pogradec, Vlorë, Përmet, Skrapar, Çamëri, etj. Këto shkolla, në të cilat mësuesit atdhetarë u mësonin fëmijëve dhe të rriturve alfabetin e gjuhës shqipe[4], u çelën pranë shtëpive private dhe dyqaneve. Shkolla shqipe u hap dhe në Rekë të Dibrës[5], e para shkollë shqipe në këtë krahinë. Në lëvizjen mbarëkombëtare për përhapjen e mësimit dhe të shkollave shqipe, një rol të veçantë luajtën Dibra dhe atdhetarët dibranë Said Najdeni (Hoxhë Voka), Hamdi bej Ohëri, Dervish Hima, Shaqir Daci, Kadri Fishta, Hoxhë Muglica etj. Në lëvizjen për përhapjen e shkrimit e mësimit shqip, ndër të parët u shqua Said Najdeni i njohur me emrin Hoxhë Voka.[6] Pasi u kthye në Dibër, brenda një kohe të shkurtër, Saidi së bashku me Shaqir Dacin, Shyqyri Qokun, Hamdi Ohërin, Kadri Fishtën, Nazif Sharofin, Hajdar Varvaricën etj, formuan një vatër patriotësh dibranë të cilët i vunë detyrë vetes të përhapnin shkrimin shqip dhe veprat e rilindasve brenda dhe jashtë qytetit.

Në vitin 1888, Said Najdeni hapi të parën shkollë shqipe në qytetin e Dibrës. Po në këtë vit, Saidi, si një pjesëtar aktiv i Shoqërisë së Shkronjave Shqipe të Stambollit, mundi të organizojë dhe të formojë një shoqëri patriotike thjesht me të rinj dibranë me plot etje për mësimin, shkrimin e këndimin e gjuhës shqipe. Said Najdeni u dhuroi atyre dhe abetare[7] e hartuar në vitin 1879 nga patriotët e Shoqërisë së Stambollit dhe abetaren e hartuar në vitin 1886 nga Sami Frashëri. Kjo shoqëri ishte njëkohësisht dhe shkolla e parë shqipe në qytetin e Dibrës. Shkolla shqipe e hapur në Dibër, ishte një shkollë e thjeshtë. Në të nxënësit vinin dhe mësonin fshehurazi për të mos rënë në sy të autoriteteve osmane. Aty mësohej alfabeti shqip, lexohej në gjuhën amtare, mësohej të numërohej dhe bëheshin biseda me temë nga historia e popullit shqiptar. Në këtë shkollë gjithashtu merreshin njohuri dhe nga shkencat e natyrës e feja.

Shkolla e parë shqipe në Dibër u hap në një nga dyqanet e pazarit, në dyqanin e opingarit Sherif Gorenxa, aty afër xhamisë. Në bodrumet e këtij dyqani Hoxhë Voka jepte mësim për një grup nxënësish. Kjo ishte një shkollë e fshehtë, klasat e saj ishin izbat e errëta të dyqaneve dhe odat e fshehta të shtëpive.[8] Nxënësit e parë të kësaj shkolle ishin: Selim Rusi, Shaban Pepa, Daut Varvarica, Kadri Fishta, Murat Piperku, Dullë Nallbani, Zenepe Qoku (motra e Shyri Qokut, gruaja e ardhshme e Dervish Himës dhe gruaja e parë dibrane që mësoi shkrimin shqip në Dibër), Aziz Menzelxhiu, Osman Lleshi, Shaban Daci, Ramiz Daci, Qamil Daci, Shyqyri Daci, Nuredin Xhemalçe, Vehbi Xhidri, Hasan Ballanca, Vehbi Hatibi, Hafëz Sherif Palikuqi, Hafëz Abdurahimi, Hafëz Muhameti, Sheh Latifi, Sefedin, Qazim e Hysni Najdeni, Razije Pregja (Najdeni) etj.[9]

Shkolla shqipe që u çel në Dibër në vitin 1888, nuk pati jetë të gjatë, megjithatë ajo u bë një qendër e rëndësishme patriotike. Të shqetësuar nga aktiviteti patriotik i kësaj shkolle, autoritetet osmane e zbuluan dhe morën masa jo vetëm për mbylljen e  saj, por dhe për ndjekjen dhe burgosjen e të gjithë atyre që propagandonin mësimin shqip në Dibër.

Rreziku i copëtimit të viseve shqiptare, riaktivizimi i pretendimeve të shteteve ballkanike ndaj trojeve shqiptare të Kosovës, të Dibrës etj, i dhanë një shtytje të re jo vetëm lëvizjes për mbrojtjen e trojeve shqiptare nga copëtimi, por dhe lëvizjes për shkollat shqipe. Situatën e krijuar e shfrytëzuan mjaft mirë atdhetarët dibranë të cilët, pas vitit 1890, nëpërmjet kryengritjeve të vazhdueshme kundërshtuan reformat osmane dhe politikat e shteteve ballkanike dhe bënë përpjekje për rihapjen e shkollave shqipe në Dibër. Në vitin 1893 Said Najdeni u rikthye në Dibër pas internimit dhe rihapi përsëri shkollën shqipe të mbyllur në vitin 1888. Situata e krijuar, ofroi përsëri hapësira për shtrirjen e aktivitetit politik, arsimor e kulturor jo vetëm në qytetin e Dibrës, por dhe në krahina të tjera rreth saj. Rihapja e shkollës shqipe në qytetin e Dibrës, ndikoi në shtrirjen e rrjetit të shkollave shqipe dhe në malësitë e Dibrës: në Gollobordë u hap një shkollë shqipe në shtëpinë e Hoxhë Muglicës[10], atdhetar i flaktë i çështjes kombëtare, shkolla shqipe u hapën dhe  në Maqellare, në Dohoshisht pranë shtëpisë së atdhetarit Hasan Zajmi, në Brezhdan, në Homesh[11] dhe në Grykën e Vogël tek shtëpia e Sheh Sulës, Babai i Teqesë në Bllacë etj.[12]

Rikthimi në Dibër i Said Najdenit, me një politikë të qartë arsimore, ndikoi jo vetëm në rihapjen e shkollës shqipe të vitit 1888, por dhe në formimin e një vatre patriotësh dibranë me pjesëmarrje të figurave të shquara dhe aktivistë aktivë si: Shaqir Daci, Kadri Fishta, Shyqyri Qoku, Hamdi Ohëri, Nazif Sharofi, Hajdar Varvarica etj., të cilët i vunë vetes si detyrë të rrisnin aktivitetin arsimor për përhapjen e shkrimit shqip dhe shkollave shqipe në Dibër e rrethina. Në vitin 1894, Shaqir Daci, një ndër nxënësit dhe bashkëpunëtorët e ngushtë të Said Najdenit, shkoi në Homesh dhe me mbështetjen e patriotit Mersim Dema hapi në këtë fshat shkollën e parë shqipe.[13] Shkolla u hap në shtëpinë e Mersim Demës, por edhe kjo shkollë nuk pati jetëgjatësi dhe u mbyll shpejt. Pavarësisht nga kohëzgjatja, në këtë shkollë mësuan të lexonin e të shkruanin shqip shumë nxënës nga fshatrat e Kovashicës, Bllacës, Boçevës, Homeshit etj.

Për përhapjen e arsimit e shkollave shqipe, një ndihmesë mjaft të madhe, krahas faktorit vendas, dhanë dhe shoqëritë patriotike të krijuara brenda dhe jashtë atdheut. Këto shoqëri siguronin dhe sillnin fshehurazi abetaret dhe librat shqip, që pastaj shpërndaheshin në të gjitha krahinat. Librat shqip në Dibër vinin nga kolonitë shqiptare të Stambollit, Bukureshtit, Sofjes. Librat silleshin deri në Shkup e më tej, nëpërmjet qiraxhinjve, shpërndaheshin në qytetin e Dibrës, në Zerqan, Bulqizë, Homesh, Bllacë, Luzni, Lurë, Gollobordë, Rekë etj. Në Zerqan librat drejtoheshin për në Teqe tek Sheh Sula[14], në Bulqizë tek Karaj, në Homesh tek Mersim Dema, në Bllacë tek Baba Sufa i parë dhe në Lurë tek Kolë Bibë Doçi.[15] Gazeta “Drita”e Sofjes shkruante: “Qysh në vitin 1893, Said Najdeni kishte marrë nga Stambolli një tog me libra shqip dhe kishte shkuar në Dibër të Madhe për t’u mësuar shqipen dibranëve”.[16]

Nga Bukureshti e Sofja vinin gjithashtu deri në Shkup dhe materialet mësimore; nga Shkupi silleshin në Dibër dhe prej andej shpërndaheshin në Zerqan, në Bulqizë, në Mat e deri në Tiranë.[17] Përpjekjet për hapjen e shkollave shqipe në Dibër e Malësi vazhduan dhe në vitet në vazhdim. Shpesh patriotët dibranë e shqiptarë u detyruan të organizonin protesta kundër autoriteteve osmane, që pengonin hapjen e shkollave shqipe dhe protesta për të mos lejuar në Shqipëri ngritjen e kishave bullgare, greke e serbe. Protestat arritën kulmin në vitin 1894, kur Sulltanit iu dërgua një memorandum nga Shqipëria në emër të treqind fshatrave shqiptare të disa krahinave të vilajeteve të Kosovës e Manastirit. Në memorandum parashtrohej ankesa ndaj Portës së Lartë sepse u kishte dhënë mundësi bullgarëve, serbëve dhe grekëve të ngrinin në viset shqiptare të Dibrës, të Prizrenit, të Prishtinës e gjetkë, shkolla, peshkopata e seminare në gjuhët e tyre. Në këtë memorandum kërkohej gjithashtu leja për hapjen e shkollave shqipe në këto vise.[18] Kundrejt këtyre kërkesave të shqiptarëve, menjëherë vepruan autoritetet osmane. Këtë presion direkt të autoriteteve, e ndjenë më shumë atdhetarët dibranë Said Najdeni dhe Dervish Hima (Ibrahim Naxhiu).

Në vitet 1895-1899, Dervish Hima erdhi prej Stambolli. Në Shqipëri, dhe sidomos në Dibër, ai gjeti terrenin e përshtatshëm dhe bashkëpunimin me Said Najdenin, që i dhanë një shtytje të mëtejshme lëvizjes për hapjen e shkollave shqipe në Dibër. Në Dibër, në lëvizjen për arsimin e shkollën shqipe, me gjithë masat e rrepta ushtruar nga autoritetet osmane, krahas Said Najdenit e Dervish Himës, u shquan për veprimtarinë e tyre arsimore dhe ish-nxënësit e Said Najdenit.

Për të penguar lëvizjen për arsimin shqip dhe hapjen e shkollave shqipe në Dibër e rrethina, autoritetet arrestuan dhe internuan propaganduesit e arsimit shqip në Dibër. Atdhetarët arsimdashës dibranë, për t’u shpëtuar persekutimeve dhe për të realizuar misionin e tyre, hapjen e shkollave shqipe, shpërndarjen e abetareve, gazetave e librave shqip të shkrimtarëve të Rilindjes, lëviznin nga një qytet i Shqipërisë në tjetrin, nga njëra krahinë në tjetrën. Dervish Hima i shkruante atdhetarit Ibrahim Temo në fillim të korrikut 1896 se ai ishte në lëvizje të vazhdueshme, sepse ndodhej nën mbikëqyrje të plotë të autoriteteve osmane. Ai theksonte se: “Sot ndodhem në Elbasan, nesër shkoj në Tiranë, pasnesër në Bërzheshtë, javën tjetër në Strugë e njëherë tjetër në Dibër.”[19]

Pas kthimit në Dibër, Said Najdeni së bashku me nxënësit e tij: Shaqir Daci, Shyqyri Qoku, Kadri Fishta, Hamdi Ohëri, Nazif Sharofi, Hajdar Varvarica etj., në vitin 1896 organizuan brenda në Shehër (Dibër), në shtëpinë e Abdullah Manjanit, një kurs të fshehtë për mësimin e shkrimin shqip. Ky kurs dokumentohet si i pari kurs shqip në trevën e Dibrës[20]. Me nismën e tyre, po rreth vitit 1896 ata formuan një shoqëri të fshehtë për përhapjen e mësimit shqip dhe për të përballuar shpenzimet me fondet që do të siguroheshin nga kontributet që do të mblidheshin.

Në vitin 1896, autoritetet arrestuan dhe mbyllën në burgun e Manastirit dhjetëra të rinj dibranë. Po në vitin 1896, Said Najdeni u internua në Edrene, kurse Dervish Hima, për t’u shpëtuar ndjekjeve e arrestimit, në vitin 1897 u detyrua të largohej jashtë Shqipërisë. Për vetë kontributin që po jepte për përhapjen e mësimit e shkollave shqipe në Dibër e më gjerë, të njëjtin fat si dhe Said Najdeni pati dhe Hamdi Ohëri i cili u burgos në Manastir. Hamdi Ohëri është i pari patriot dibran, që lëshoi një deklaratë politike, në të cilën parashtronte aspiratat kombëtare të shqiptarëve. Ai, i informuar mirë për nevojat e ngutshme të dibranëve për libra e shkolla shqipe, në një korrespondencë me Ibrahim Temon, shkruan: “Në Dibër po shtohen mësuesit e gjuhës shqipe. Vazhdimisht kërkojnë libra. Aman përpiqu që librat të vijnë këtu shpejt. Librat të vijnë këtu një sahat e më parë.”[21]

Në fund të vitit 1897, Said Najdeni, pas internimit u rikthye në Dibër. Ai kishte sjellë nga Stambolli libra shqip dhe kudo ku kaloi: në Ohër, në Strugë, në Elbasan, propagandoi nevojën e hapjes së shkollave në gjuhën shqipe.[22] Në vitin 1898, me dhjetëra patriotë të tjerë dibranë, ndër të cilët dhe Shaqir Daci, u përcollën me pranga në Manastir, kurse Said Najdeni, i cili u lirua atë vit, pas disa muajsh mori urdhër të linte përsëri vendlindjen me pretekstin se ishte “emëruar” pedagog në Medresenë e Sulltan Ahmetit në Stamboll. Me gjithë masat e rrepta, radhët e patriotëve dibranë u shtuan. Lidhjet e tyre me rrethet patriotike të krahinave të tjera brenda dhe jashtë Shqipërisë, u shtuan e u forcuan. Lidhje të vazhdueshme u mbajtën sidomos me shoqëritë shqiptare “Dituria” të Bukureshtit dhe “Dëshira” të Sofjes, me Kosovën dhe me Shqipërinë e Mesme nga vinin në Dibër abetare e libra shqip të rilindasve. Në Dibër u përhap në këtë kohë “Abetarja” e Sami Frashërit me të cilën raportonte konsulli austro-hungarez, A. Kral në Manastir: “Mësuan të shkruanin në gjuhën shqipe qindra dibranë. Deri në vitin 1899, kishin mësuar të shkruajnë e të lexojnë shqip më shumë se 300 dibranë”.[23]

Lidhjet e vazhdueshme me shoqëri brenda e jashtë atdheut ndikuan në rritjen e personalitetit të disa atdhetarëve dibranë, të cilët për aktivitetin që kishin luajtur në dobi të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, u zgjodhën dhe në krye të këtyre komiteteve e shoqërive. Në fund të vitit 1898, Kadri Fishta hyri si përfaqësues i qarqeve patriotike dibrane në Komitetin Kombëtar të fshehtë, që u formua në Manastir nën kryesinë e Halit Bërzhestës, i cili mori drejtimin e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare dhe të luftës për të drejtat autonomiste në mbarë vilajetin e Manastirit. Krahas Kadri Fishtës, kontribut të rëndësishëm në mbajtjen e kontakteve me rrethet patriotike shqiptare dhe sjelljen e botimeve në gjuhën shqipe në Dibër, ka dhënë Selim Rusi[24], i cili do të bëhet një figurë qendrore në lëvizjen kombëtare në vitet në vazhdim.

Në rrethanat kur marrëdhëniet e Portës së Lartë me Dibrën ishin acaruar, kur lëvizja për të drejtat autonomiste po ngrihej vazhdimisht, lindi e ashtuquajtura “Çështja maqedone”, e cila i detyroi dibranët, si mbarë shqiptarët, ta drejtonin vëmendjen e tyre tek lufta për mbrojtjen e tërësisë tokësore të atdheut, por pa i ndërprerë për asnjë çast dhe kërkesat për zhvillimin e arsimit shqip. Kjo lëvizje mbarëkombëtare arriti shkallën më të lartë të saj me formimin e Lidhjes së Pejës në janar 1899. Dibranët, ashtu si dhe në vitet e Lidhjes shqiptare të Prizrenit, u bënë mbështetësit kryesorë të Lidhjes së Re. Haxhi Zeka, drejtuesi kryesor i Lidhjes së Re, gjeti mbështetjen, përkrahjen dhe solidaritetin e fuqishëm të dibranëve, mbështetje e cila u shpreh dhe në kontributin për organizimin e një Kuvendi të Madh krahinor në Dibër. Kuvendi i Dibrës i zhvilloi punimet në shkurt-mars 1899 dhe ndikoi fuqishëm në gjallërimin e lëvizjes arsimore. Komiteti i Besëlidhjes së Dibrës kishte për detyrë jo vetëm të organizonte mbrojtjen e trevave shqiptare, por dhe të lëvronte gjuhën shqipe, të hapte shkolla shqipe dhe të siguronte mjetet e duhura financiare për to. Këtë dëshirë të dibranëve për arsim e shkolla shqipe e shpreh dhe konsulli austro-hungarez Kral, i cili shprehej se: “Komiteti i Besëlidhjes së Dibrës kishte parashikuar në buxhetin e vet një fond për ndihmë materiale shkrimtarëve kombëtarë d.m.th shkrimtarëve që do të zhvillonin letërsinë kombëtare shqiptare. Më ka habitur fakti, – shprehet ai në raportin e 11 marsit 1899 -, se gati të gjithë personalitetet dibranë me të cilët pata fatin e rastin të bisedoj, më kanë bindur se në Kuvend i është kushtuar vëmendje shumë çështjeve të tilla si:

 

–  bashkimi i të gjithë banorëve që flasin shqip, pavarësisht nga feja,

–  barazi përballë pushtetit midis shqiptarëve të krishterë dhe myslimanë,

–  kultivimi dhe ruajtja e gjuhës amtare,

–  hapja e shkollave shqipe dhe sigurimi i materialit shkollor.”[25]

 

Në Dibër, me nismën e patriotëve dibranë Shyqyri Qoku, Shaqir Daci, Kadri Fishta, Sefedin Pustina, Selim Rusi, Shaqir Jegeni, në kundërshtim me qëndrimet e emisarëve të Sulltanit, më 6 nëntor 1899 u thirr një mbledhje e veçantë me qytetarët e Dibrës në oborrin e Xhamisë së Madhe të Shehrit. Më 7 nëntor 1899 mbledhja zgjodhi “Komisionin Arsimor Shqiptar të Dibrës” me kryetar Shyqyri Qokun dhe me 31 anëtarë.[26]  Komisioni i arsimit hartoi po atë ditë një promemorie, që iu dorëzua dy të dërguarve të Sulltanit, të cilët kishin ardhur për të qetësuar gjendjen në Dibër. Në këtë promemorie thuhej ndër të tjera: “…Meqenëse në qytetin tonë, Dibër, flitet vetëm shqip dhe fëmijët e vendit nuk kanë pasur mundësi të arsimohen legalisht në gjuhën amtare, zemrat tona janë mbushur plot me hidhërim të thellë. Në qoftë se lejohet hapja e një shkolle me shqipen si gjuhë mësimi, d.m.th. me gjuhën tonë amtare…atëherë do të përgjithësohesh arsimi popullor… dhe të gjitha shpenzimet do t’i paguajnë patriotët vetë”.[27] Promemoria ishte nënshkruar nga Shyqyri Qoku, Hamdi Bej Ohëri dhe patriotë të tjerë dibranë me aktivitet jo vetëm në Dibër, por dhe më gjerë. Kërkesat e dibranëve nuk u miratuan nga qeveria osmane. Refuzimi u shoqërua me rifillimin e kryengritjeve antiosmane kundër administratës lokale dhe për largimin e forcave ushtarake nga qyteti i Dibrës. Sukseset e lëvizjeve kryengritëse e vendosën Dibrën nën kontrollin e forcave kryengritëse që erdhën nga Malësia e Dibrës së Poshtme, nga Mati, nga Luma dhe nga Selishta.[28]

Sukseset e lëvizjeve kryengritëse sollën jo vetëm vendosjen e kontrollit në qytetin e Dibrës, por dhe hapjen e shkollave shqipe, përgatitjen e botimeve në gjuhën shqipe dhe shpërndarjen e tyre anembanë atdheut. Ashtu si dhe shumë rilindas të tjerë, u shqua për botimet e tij dhe Said Najdeni. Në vitin 1900 ai botoi në Sofje “Abetaren në gjuhën shqipe” dhe “Ferrëfenjësen e Muslimanëve”, botime që treguan dhe njëherë përpjekjet që po bënin atdhetarët dibranë për përhapjen e mësimit në gjuhën shqipe.

Në vitet 1900-1902, Dibra ishte një ndër vatrat kryesore të Lëvizjes kombëtare shqiptare. Sipas konsullit austro-hungarez Kral: “Në Dibër gjendej pika e gravitetit të situatës”[29], sepse në Dibër kërkohej me ngulm të hapeshin shkolla shqipe. Në të gjitha shkrimet e shtypit të kohës vlerësohej shumë gjendja e avancuar që kishte mësimi shqip në Dibër.[30] Gazeta “Drita” në titullin “Paravajtje në Dibër”, shkruante se: “…Si ndë vise të tjera edhe këtu zuri me hy dashuri e mëmëdheut bashkë me të gjuhës! Sot ndë Dibër të Madhe, ndë të Vogël, ndë Mat, Rekë e Malësi, kemi shumë zotni, pleq të nderçëm që përpiqen për paravajtjen e gjuhës shqip. Sot, i pasur, i varfër, i madh e i vogël thërrasin: me gjuhë ruhet mëmëdheu, me shkolla përmirësohet kombi!”[31]

Në mjaft qytete të Shqipërisë si në Tiranë, në Elbasan, në Shkodër, në Dibër, në Mat, në Vlorë etj, qenë ngritur me kontributin e popullsisë fonde të posaçme që përdoreshin për të sjellë fshehurazi libra, gazeta e broshura në gjuhën shqipe si dhe për të ndihmuar veprimtarinë e atdhetarëve jashtë vendit.

Jehonë përhapjes së mësimit shqip në Dibër e Malësi në këto vite i bëjnë dhe këngët e çetave të atdhetarëve dibranë që luftonin kundër turqve, por mbronin  dhe shkollat shqipe.

Përhapja e shkollave shqipe, e mësimit të gjuhës shqipe, shpërndarja e librave e gazetave shqipe në Dibër e Malësi në prag të konstitucionit osman dhe pas tij, qenë të dukshme. Lëvizja arsimore e kulturore në Dibër kishte arritur një shkallë të lartë, gjë që ndikoi në krijimin e një shtrese shoqërore të arsimuar e të ndërgjegjësuar e cila do të bëhej mbështetja kryesore në realizimin e programit të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.


[1] M.H.D, Kumtesë, Hysni Myzyri, ”Përpjekjet për arsimin shqip në Dibër”, Peshkopi, 1980, f. 1.

[2] Akte të Rilindjes Kombëtare Shqiptare 1878-1912, Tiranë, 1978, f. 69.

[3] M.H.D, “Dibra dhe etnokultura e saj”, Vëll. II, Dibër, 1995, f. 79.

[4] Histori e Popullit Shqiptar, vëll. II, Tiranë : Toena, 2002, f. 350.

[5] A.Q.SH, Fondi arsim, D. 25, f. 24; “Historiku i shkollës shqipe në Dibër”, Peshkopi, 1980, f. 27.

[6] M.H.D, Said Najdeni, (Hoxhë Voka), Fondi XII/1, Dosje patriotësh, Dosja, nr. 495.

Said Najdeni lindi në qytetin e Dibrës së Madhe më 1864. Studimet i kreu në Fakultetin e Teologjik të Stambollit. Pas studimeve ai u kthye në atdhe në qytetin e lindjes ku në vitin 1888 krijoi një shoqëri për mësimin e shkrimin shqip. Veprimtarinë e tij e shtriu jo vetëm në Dibër por dhe krahinat rreth saj në Gollobordë, në Grykë të Vogël, në Bllacë, në Maqellarë, në Brezhdan, në Dohoshisht e shumë fshatra të tjerë të Dibrës. Qeveria turke në vitin 1895 duke parë aktivitetin e Saidit e arrestoi atë dhe e burgosi në Edrene. Edhe në burg Saidi nuk i shkëputi lidhjet me atdhetarët shqiptarë dhe luftoi për çështjen kombëtare. Said Najdeni ishte një nga frymëzuesit e organizatorët e Lidhjes së Pejës më 1899, bashkëpunëtor i ngushtë i Haxhi Zekës në Besëlidhjen e Dibrës të shkurtit 1899. Në vitin 1900 boton ”Abetaren e Gjuhës shqipe” dhe “Ferëfenjësen e Myslimanëve”. Saidi rihapi shkollën shqipe në Dibër në vitin 1893 dhe 1900. Nëpërmjet ngritjes së tij atdhetare, ai ndikoi në ndërgjegjësimin e dibranëve në luftën për liri e pavarësi.  Saidi vdiq në moshën 39 vjeçare, më 21 nëntor 1903.

[7] M.H.D, Dorëshkrim, “Djelmnia dibrane”, D.148, f .8.

[8] M.H.D, Ismail Strazimiri, “Lëvizja kombëtare në Qarkun e Dibrës”, Tiranë, 1931, f. 2.

[9] S. Temo, L. Bilbili, P. Najdeni, Monografi, “Said Najdeni”, Tiranë, 1980, f. 32.

[10] M.H.D, Hoxhë Muglica“Historiku i shkollës shqipe në Dibër”, Peshkopi, 1980, f. 62.

[11] M.H.D, Bukurie Zeneli, Kujtime historike, dorëshkrim, Dibër 1985, f. 23.

[12] M.H.D, Dorëshkrim, Haki Stërmilli, “Dibra në prag të historisë”, Tiranë, 1940, f. 36.

[13] M.H.D, Mersim Dema, Fondi XII/1, dosje patriotësh, nr. 327; Haki Stërmilli, vepër e cituar, f. 36.

[14] M.H.D, Sulejman Shehu (Sheh Sula), Fondi XII/1, dosje patriotësh, D. 596.

[15] Gazeta ” Drita “e Sofjes 1903, nr. 2, 17/30, vjeshtë e tretë.

[16] Gazeta  “Drita” e Sofjes 1903, nr. 2, 32/21, vjeshtë e tretë.

[17] M.H.D, Referat, Hilmi Sadiku, “Arsimi në gjuhën shqipe dhe çështja e alfabetit në krahinën e  Dibrës”, Peshkopi, 1976, f. 28.

[18] Histori e Popullit Shqiptar, vëll. II, Tiranë : Toena, 2002, f. 259.

[19] A.Q.SH, Fondi 12,  Dervish Hima, D. 9, f. 4/1.

[20] M.H.D, Haki Stërmilli, vepër e cituar, f. 39.

[21] A.Q.SH, Fondi 19, D. 32/2, f. 16.

[22] Alfabeti i gjuhës shqipe dhe Kongresi i Manastirit, Tiranë, 1972, f. 43.

[23] Hysni Myzyri, “Shkollat e para kombëtare shqipe”, Tiranë, 1978, f. 141.

[24] M.H.D, Selim Rusi, Fondi XII/1, Dosje patriotësh, D. 496; – “ Dibra dhe Etnokultura e saj”, Dibër, 1995, f. 287.

[25] A.I.H, Rap. konsullit Austro-Hungarez, Kral, 11 mars 1899.

[26] Histori e Popullit Shqiptar, vëll. II, Tiranë : Toena, 2002, f. 286.

[27] Hysni Myzyri, “Shkollat e para shqipe”, Tiranë, 1978, f. 180.

[28] Histori e Popullit Shqiptar, vëll. II, Tiranë : Toena, 2002, f. 286.

[29] Hysni Myzyri, vepër e cituar, f .182.

[30] Gazeta “Drita” e Sofjes, nr.2, dt .17/30 e vjeshtës së III, 1901.

Islamoneveria vs Islamokracia: simbioza e ekstremeve

13/02/2015 Leave a comment

Doan DANI

 

ISLAMONEVERIA vs ISLAMOKRACIA: SIMBIOZA E EKSTREMEVE

Doan Dani

Doan Dani

Në mjaft vende perëndimore prania e myslimanëve si kontingjent emigracioni gërshetohet me probleme sociale – rendi, punësimi, shpërndarja e pasurisë,  diversiteti – dhe ushqen ndjenjën e frikës ndaj një trume e natyrisht sistemit përkatës të vlerave – që mund të ketë edhe natyrë etnike, me prapavijë racore, jo vetëm fetare – pa marrë pikënisje nga përjashtimi përçmues. Forca të djathta evropiane kanë bërë karrierë me valëvitjen e flamurit të pasigurisë sociale të shkaktueshme nga feja e Tjetrit, që pastaj ka gjeneruar paragjykimin, komponentin bazë të koncepteve të lidhura me fetaro-fobinë. E nëse në këto vende është arritur tek fobia konceptuale (paragjykimi) përmes fobisë literale(frikës së ankthshme), në Shqipëri dominon rëndomtë paragjykimi publik, i degjeneruar në neveri dhe urrejtje, pa gjeneruar frikë kolektive. Për të mos thënë, madje, se ndjenja e frikës ndaj Tjetrit jo vetëm që perceptohet shumë e mjegullt në shoqërinë shqiptare, por paradoksalisht është Tjetri që frikësohet nga reagimi i paragjykuesve, dhe do të shtoja gjithashtu se tek ne kjo është traditë e konsoliduar, aq sa tashmë paragjykimi në ligjërimin (tonë) elitar duket si eufemizëm.

Mekanizmi paragjykues shtrihet nga nënvlerësimi i thjesht deri tek neveria që tradhton mendësinë e revanshit, urrejtjes dhe përjashtimit ekstrem. Ai përfshin një mori pretendimesh, shpesh herë me arsyetime historiografike e sociologjike, që shigjetojnë fenë islame në trevat shqiptare dhe komunitetin përkatës. Dominon papajtueshmëria që me gjenezën e islamit në trevat tona, ngaqë produkt «lindor», «aziatik», «i importuar nga hordhitë barbare», «i imponuar me dhunë» ose, në rastin më të mirë, me «joshje materiale» – çudi, sepse ne jemi edhe popull i famshëm për besën –, shkak i «prapambetjes» sociale e shkencore, e me radhë deri tek përjashtimi nga komb dhe shtetformimi. Këtu nënvizohet vonesa e shpalljes së pavarësisë për shkak të pranisë islame, por edhe dështimi i Wied-it, dominimi i Zogut, komunizmi i Enver Hoxhës e deri tek dështimi i vonesës në integrimin evropian. Heroi kombëtar, derivat i elitave rilindëse në kërkim të elementeve të përbashkëta funksionale, qarkullon fuqishëm me nofka fetare, aq sa në disa raste nuk citohet fare kontributi i tij kombëtar. Ndërkohë që nofka dhe elozhe të ngjashme kanë pasur konotacion thellësisht politik dhe janë mbajtur edhe nga Mbrojtës si Mussolini, Franco e mjaft kolegë të tyre, pa hyrë në shekujt më të hershëm ku gëlon metaforizimi.

Mekanizmi prodhohet nga dy shtresa elitare: pushteti politik dhe pushteti kulturor. Elitat me pushtet politik nisen nga kompleksi i inferioritetit, pragmatizmi, injorimi: që të gjitha shprehin  papërgjegjshmëri. Rasti më emblematik është ai i ish-presidentit Mojsiu, i cili gërvishtej në Londër për të treguar se islami në Shqipëri është sipërfaqësor dhe si popull në brendësi jemi të krishterë, pagan jo më. I një tjetër natyre është përdorimi nga Ilir Meta i justifikimeve me ngjyresa fetare – Konferenca famëkeqe nga e cila Meta mund të na kishte përjashtuar kur ishte kryeministër apo zëvendës – për dështimin e politikës në mosmarrjen e statusit të vendit kandidat për në BE. Indirekt, por gjithmonë i papërgjegjshëm dhe ushqyes i përçmimit, është fenomeni (tashmë) i ëndrrës së Namazgjasë, ku pozita e sotme dhe e djeshme përdorën nevojat fetare për pazarllëqe votash. Po në kuadrin e elitave politike është mënjanimi që vjen prej shkeljes së laicitetit nga vetë organet shtetërore: shpallja e ditës së lumturimit të Nënë Terezës – fenomen i shpjegueshëm dhe i vlerësueshëm vetëm me normat fetare – si festë kombëtare nënkupton shtimin e festave fetare – nga dy (si të gjithë) në tre – të një komuniteti specifik ose fetarizimin (tradicional) të hapësirave publike kombëtare, megjithëse laike me letra.

Por nëse politika e përcjell, e legjitimon, e mbështet ose e toleron mekanizmin, janë elitat me pushtet kulturor laboratori i vërtetë i tij. Një aspekt është fajësimi i fesë për fatkeqësi kombëtare. Vështirë të ketë rival pohimi i Ardian Ndrecës i shprehur në një konferencë ndërkombëtare, e jo në një ndërtesë periferike, dhe i publikuar (Tempi, 08.09.2012): «Che il comunismo albanese sia stato di matrice islamica lo dimostra l’accanimento speciale nei confronti della Chiesa cattolica e dei suoi membri». Jo vetëm që këtu akuzohet feja islame si prapavijë doktrinare e komunizmit shqiptar, por persekutimi komunist ndaj Kishës Katolike ishte i egër më shumë për shkak të formatit islam se sa të ideologjisë komuniste në vetvete, duke nënvizuar në këtë mënyrë (qartazi) se në Shqipëri ekziston një konflikt fetar. Të mos çuditemi pastaj nëse dikush kërkon zhdukjen e kësaj feje persekutuese, e nëse dikush nga pala tjetër, për reagim, kërkon llogoren e vet, agresive ose izoluese.

Islamofilia e Enver Hoxhës nënvizohet edhe nga Aurel Plasari, i cili arrin në këtë përfundim përmes dekontekstualizimit të citimeve të diktatorit: «Hoxha në shkrimet e veta lartonte islamin duke denigruar krishterimin» duke përdorur, sipas Plasarit, «shprehje fundamentaliste që do të tingëllonin të pabesueshme në gojën e një marksist-leninisti “ateist”»  – vini re që termi ateist është në thonjëza (Panorama, 30.08.2013). Akuza e boshtit islamik të komunizmit shqiptar është ngritur në vitet e pluralizmit nisur edhe nga mbiemrat e Enverit, Mehmetit e ndonjë hierarku tjetër ose nga origjinat e tyre familjare, të nënvizuara si fakte historike. Që ky argumentim është njëherësh i ligët dhe grotesk mund ta vërejmë në plot shembuj nga historia, që tejkalojnë mbiemrin. Kështu, Mussolini studioi dy vite pranë salezianëve derisa e përjashtuan, fakt i cili nuk e pengoi të nënshkruante konkordatin me Selinë e Shenjtë; babai i Slobodan Milošević-it kishte qenë mësues feje, kurse Stalin-i studioi në një seminar ortodoks teologjie, e pjesëtarë të klerit katolik – françeskanët në veçanti – morën pjesë direkt në masakrat e organizuara nga ustashat kroatë. Po rasti gjerman? Menjëherë pas fillimit të luftës me Poloninë, letra pastorale ipeshkvnore (cituar nga Guenter Lewy) vijonte: «në këto çaste vendimtare mbështesim dhe nxisim ushtarët katolikë, që i binden Führer-it, të realizojnë detyrat dhe të jenë gati të sakrifikojnë çdo gjë». Gjithashtu, fitorja mbi Poloninë u shoqërua «me jehonën e kambanave», «çdo mesditë» për «një javë resht», pas 30 shtatorit. Këto janë fenomene klasike të historisë së njerëzimit, që tradicionalisht kanë implikuar fetë, por kurrsesi nuk mund të akuzohen religjionet si bazë e këtyre ideologjive, edhe në rastet kur janë përdorur për legjitimitetin e tyre.

Plasari na dhuroi këto ditë shembullin e një forme tjetër të paragjykimit përjashtues, gërshetuar me fenë.Në replikën drejtuar Orgest Azizitkundërshtari shpallet armik dhe nuk emërtohet (për amplifikim denigrativ) – siç do të ishte normale, aq më tepër kur pozita olimpike e Plasarit është res publica dhe jores privatae – përveçse me stigma, ku spikasin kategoria e «kurbetçiut», në të cilën ndodhën mbase 2 milion shqiptarë, dhe kategoria fetare e «xhihadistit» – e shprehur tre herë, përfshi formën «xhihad». Megjithëse nuk ka asnjë gjurmë teologjike në shkrimin e Azizit të denjë për të identifikuar ndonjë formë latente xhihadi, drejtori i bibliotekës tonë kombëtare, i justifikuar mbase – si në rastin e Enverit – nga mbiemri i armikut, lëshohet pa teklif mbi Tjetrin, me terminologji të rezervuarit islam, me valencën e saj më negative, në këto ditë mediatikisht të nxehta ku xhihadi qarkullon si problemi shqiptar numër Një dhe si vatër paniku. E kjo për ta ndëshkuar si antagonist fetar – sikur edhe Plasari është në pozita të tilla – që xhihadon, madje, edhe kundër organit të respektuar të komunitetit katolik, Hylli i Dritës: pra ndodh kalimi nga dimensioni personal tek ai kolektiv fetar e kulturor.

Rëndësi ka t’ia fillojë njëri, se pastaj inercia u hap rrugën të tjerëve. Agron Gjekmarkaj (Panorama, 19.03.2014) i shton dekoracionit termat «muxhahidin» e «kamikaz» dhe konsolidon «xhihadistin» e ‘kurbetçiun’ («muhaxhiri»). Të mendosh ndryshe nga Konica, Fishta, Harapi, Kuteli, Kadareja, At Zef Pllumi – lista e emrave të përdorur nga Gjekmarkaj – Plasari, Gjekmarkaj etj, është xhihad, kurse i ndryshmi është kamikaz e muxhahidin, dhe vini re që stigmatizimi amplifikohet sërish nga terminologjia me konotacion direkt ose indirekt islam: autori e hap artikullin me kamikaz dhe e mbyll me xhihadist. Duke e shpallur mendimin ndryshe armik dhe duke njësuar me armikun një fe specifike, automatikisht edhe feja në fjalë kalon në llogore; nisur nga paradigma se mendimi ndryshe është i pështirë – «i pafytyrë», «glasë» etj – e tillë do të jetë edhe feja që i bashkëngjitet të keqes dhe që përdoret për ta ekzaltuar atë më mirë.

Elita të tilla, me këto mekanizma integral-iste, që burojnë nga bindja e palëkundur se përfaqësojnë ekskluzivitetin e të DrejtësOlimpitVlerësNjësisë matëse, e kanë konceptualisht të pamundur ta pranojnë të Ndryshmen, prandaj synojnë ta integro-jnë përmes tjetërsimit ose ta përjashtojnë përmesdenigrimit e formave të ngjashme të paragjykimit. Ku nuk është e mundur, bashkëjetojnë me Tjetrin duke e izoluar ose duke e inferiorizuar. Pas këtij teatralizimi të përjashtimit, Azizi do të izolohet, do të realizojë veten diku larg apo do të vazhdojë të jetë i lirë dhe i ndryshëm? Vetëm e para tolerohet nga elitat e mësipërme, ndërsa e fundit do të konsiderohet terrorizëm. Dhe vend ka për të gjithë, sidomos kur mendimi yt ndryshon – nga formati i caktuar prej tyre – në lidhje me çdo fenomen, qoftë edhe me reminishencë të largët fetare – provo ta trajtosh periudhën osmane profesionalisht.

Vijmë tani tek pikënisja e artikullit. Iu kërkua me ngulm KMSH-së, teologëve dhe myslimanëve të thjesht të shkojnë xhami me xhami e t’i ndriçojnë mendjet e njerëzve. Ja, shkoi dikush. E çfarë do t’i thotë? Pse nuk respektoni kontratën me shtetin, por kërkoni islamokraci në Siri ose, në formë hibridi, në hapësira të izoluara në Shqipëri? Pse nuk hapeni me shoqërinë? Po me cilin shtet – mund të replikojnë – me atë që na konsideron një sipërfaqe false lehtësisht e gërvishtshme, me atë që na referohet për të justifikuar dështimet e veta apo me atë që na lëpihet për vota? Me cilën shoqëri, me atë që përfaqësohet nga logjika e barazimit të fesë time me komunizmin, që më vjedh simbolet kombëtare, të cilat ti, interlokutor, më kërkon mua t’i respektoj si pjesë e kontratës, apo me atë që të ndryshmen e konsideron përherë negative, terroriste dhe natyrshëm islame?

Vërtet institucionet dhe e gjithë shoqëria duhet të punojnë bashkërisht dhe me seriozitet në emancipimin e segmenteve të izoluara. Por si? Duke i thënë “bëhu një fotokopje imja” ose përndryshe je terrorist? Një punë serioze, si fillim, do të ishte mënjanimi i hipokrizisë patetike ku “islami ynë” propagandohet si “kokrra e mollës” njëkohësisht “e krimbur”.

 

Burimi: http://www.e-zani.com/2014/03/24/islamoneveria-vs-islamokracia-simbioza-e-ekstremeve/

%d bloggers like this: