Arkiv

Archive for the ‘Letërsi arabe’ Category

Fjalët arabe në fjalorin “Orientalizmat në gjuhën shqipe të Tahir Dizdarit, A-J”

21/09/2012 Lini një koment

Amela BASOVIC (KUZMINI)

 

FJALËT ARABE NË FJALORIN “ORIENTALIZMAT NË GJUHËN SHQIPE TË TAHIR DIZDARIT, A-J”

Amela Basovic-Kuzmini

Sulltanati që përfshiu në kufijtë e vet thuajse gjithë popujt e Ballkanit për disa shekuj, solli një kulturë të re, të mbështetur kryesisht mbi bazën e Islamit si besim, si fe dhe  mënyrë të jetuari. Ndikimet e kulturës islame në mesin e popullit shqiptar janë të shumanshme dhe kanë tërhequr prej kohësh vëmendjen e studiuesve. Në hapësirën shqiptare ndikimi i kulturës islame, krahas anëve të përbashkëta me vendet e tjera të gadishullit, ka edhe anë të veçanta, që lidhen me pozitën dhe me rolin e veçantë të shqiptarëve në Sulltanatin Osman. Fjalët që shënojnë elementet e asaj kulture, të cilat erdhën e u përhapën në të gjithë Shqipërinë gjatë disa shekujve, po të mblidhen e të renditen, të shpjegohen kuptimet e përdorimet e tyre, shtrirja territoriale, burimi e kuptimi i kryehershëm dhe lëvizjet e mëvonshme – të gjitha këto mund të thuhet se përbëjnë një thesar të kulturës islame në botën shqiptare. Dija shqiptare, ka qenë me fat që këtë detyrë, e mori përsipër dhe e kreu siç nuk do ta kryente askush tjetër, dijetari i vyer, orientalisti Tahir Dizdari.

Fjalorit të orientalizmave në gjuhën shqipe T. Dizdari i kushtoi gjithë jetën. Puna për hartimin e kësaj vepre zgjati 30 vjet. E la të përfunduar me dorën e vet, pak ditë para se të vdiste në maj 1972. Pjesë të këtij fjalori janë botuar në “Buletini i Universitetit Shtetëror të Tiranës” dhe më pas revista “Studime Filologjike”. Revista “Perla” nga viti 1996 ka botuar pa ndërprerje fjalët me burim nga persishtja.

Në këtë punim do të prezantohen fjalët arabe nga pjesa e parë në gjuhën e sotme shqipe duke filluar nga shkronja A deri tek shkronja J. Bazë kryesore e këtij punimi është fjalori i Tahir Dizdarit.

A

Abdall – e:      ابد ا ل    Mb: Njëriu i lehtë nga mëndja, gjysmë njeriu, siç e sheh e shkruan, i lishtë. E kanë edhe fjaloret e jugut 2, Kujunxhiqit, Bashkimit.

Tur. abtal < ar. ebdal ابد ا ل    shumës i bedil      بد يل

Ab/ë –a :  عبا ء     F. Stofو lesh kabah me të cilin para disa vjetësh i kanë punuar poturet, shallvaret, sipër veshjet, tërlikët, etj. Poturet ishin prej abet.

E kanë edhe fjaloret: Bakotiqit 2, Vukut , Miklosch, Lokotsch.

Tur. aba < ar. “aba    عبا ء       .

Abrash – e:    ا بر ص  Mb. Njolla e vockël a e të kuqërremta të lëkurës që përfitohet prej rrezeve të forta të diellit që më së tepërmi janë të dukshme verës; verike, prenjka, pikalarme. E kanë edhe fjaloret e Floqit, Gazullit, Meyer.

Tur. abras < ar. abrass ا بر ص.

Adet:* عا د ة  Zakon.

Adalet (me ba):  عد ا لة Kjo fjalë, si disa të tjera (hata, bet) ka marre në thu për sa i përket vështrimit krejt të kundërt: kërdi, mynxyre, me la lesh. E kanë edhe fjaloret e Bashkimit, Gazullit. Tur. < ar. adalet   عد ا لة, nga adl   عد ل  drejtësi e plotë, respektim i të drejtës së çdonjërit në mënyrë më të përpikte e të meritueshme.

Adem – i:   د م ا em. perveçEmër i njeriut më të parë Biblik, i konsideruar si at i njerëzimit dhe i trajtuar në përfytyrim të Hyut. Krijesa e historia e Ademit në librat e shenjta të Islamit përshkruhen pothuaj se sikurse testamenti i vjetër.

Tur. < ar. Adem د م     ا.

Adilije-a:  عد لية  f. Monedhë e vjetër ari. Gjithashtu është edhe emër vethjatk femëror mjaft i përhapur.

Tur. <ar. addliyye   عد لية.

Ahiret- i:  احر ة  m. Bota tjetër, sipas kuptimit fetar mysliman, jeta e përjetshme; në dynja tjetër, e pasoshme.

Tur.ahret <ar. akhira احر ة.

Ahmak-e:   ا حمق  mb. I trashe nga mendja, kryetul. Para 20 vjetesh fjale e perdorur mjaft neper qytete, sot ndigjohet ralle e tek.

Tur. < ar. ahmak ا حمق , me të njëjtin vështrim.

Aht-i:  عــهـ ـد‎‎ m.  Te dhanunit e fjales per nje pune qe merret persiper; pakt; premtim solemn; kushtim per pergjerim, etj. Ne gjuhen shqip aht-i: peshertime – fshamje, denesel te nemun; kusht, nijet.

Tur. ahit < ar. ahd    عــهـ ـد‎‎          .

Ajet-i:    ا ية     m. Fjalët e çdo sures së Kur’anit, që kanë kuptime të pandërprere, varg gjymtyre e shkrimit shenjt, versët i Kur’anit.

Ar. ajet ا ية      .

Ajp-i:   عيب  m. Punë e keqe, për të cilën na nxihet faqja, turp, cipe; prujtuni.

Me mbulu ajpin: mos me shperrallu mbi trupet e të tjerve, me rujt cipen, mos me ekspozu pjeset e trupit që i bine ndesh cipën.

Mos iá qit ajpet: mos e shnjerezo, mos i merr fytyrën, tue trege për ndokënd gjana që randojne me turpnim.

Tur. ayip <ar. ajb    عيب      , turp, marre.

Akreba- ja: ا قر با ء    f. Farefis, gjak e gjini. E ka edhe fjalori i Miklosich.

Tur.<ar. akraba ا قر با ء  shumës i karib قر يب, i afërm.

Akrep:*   عقرب    1) Kafshë e vogël që qëndron nëpër skuta të lagështa e të errëta, me trup të shtrime, ngjyre peshkveje (bishti i mbaron në një pike të prehtë), mban piskatore të fuqishme, por pa efekt helmatisje për klimën tonë; përdorët edhe për shprehje figurative – Njeriu i dorë shtrënguar, shpirtkeq, i pabesë dhe tinëzar; 2) shigjetë treguese që rrotullohet mbi fushën e sahatit për ta treguar orën, minutat ose sekondat.

Alamet:  علا  مة   ndf. Gjë e madhe, e jashtëzakonshme. E kanë edhe fjaloret G. Meyerit, Kyçykut,  Gazulli.

Tur. alamet alamat علا  مة   sallde me kuptimet shenj, ndështrashe, symtome.

Alem-i:  عا لم  m. Çdo gjë që është e krijuar, rruzulli, rrokullia, gjithësia; bota, gjendja e mbare. E kanë edhe fjaloret Junggut 3, Busettit 281, Leottit 9, G. Meyer.

Tur.<ar. alem  عا لم  me të njëjtat vështrime.

Alet-i:  ا ل ت    m. Vegël që është e marruar për të kryer një pune, e vlefshme për të prodhuar një efekt; në ushtrim të zanatit, në fabrikim, në bujqësi, në operacione mjekësore, etj. E kanë edhe fjaloret Junggu, Bashkimi, Busetti, Leotti,  Cordignano.

Tur. <ar. alet   ا ل ت     Trajta hallat e Veriut te jete nga shumesi ne ar. alat               .

Alim-i:  عا لم  m. fj e vjeterueme: Njeri me dituri të çmueshme, i këndueshëm, mendimtar i dheut, teolog.

Alim i madh, erudite.

Ar. alim عا لم.

Aman:   ا ما نpsth. Shpreh vuajtje e mos durues; përdorët në kërkesa për falje, tërheqje mëshirë, ndihme, në lutje, në porosi, rekomandim, etj.

E kanë edhe fjaloret Junggut, G. Meyer, Bashkimit, Busettit, Leottit, Cordignanos, Gjuhes Shqipe 8.

Tur. (<ar. aman ا ما ن  ), aman me psth. amanin.

Amanet:*  ا ما نة    Një gjë që ia leme dikujt për ta ruajtur për tu kujdesur për te; porosi që i japim dikujt për të na bere patjetër një pune.

Asi:    عا صي    mb. Kryengritës, ilegal; i pabindur.

E kanë edhe fjaloret Busetti, Leotti, FGjSh.

Tur. < ar. assi عا صي   .

Axhami:*  عجمي   Fëmije, kalama.

Axhele: *  عجلة    Ngutje, nxitim ne një pune; nevoja për tu kryer sa me shpejt një pune.

B

Barak:  بر ا ق   I shpejtë, i shkathet, i zhdervjedhtë.

Është edhe një  fjalorin e G. Meyerit. Në arabishtë barrak   بر ا ق    i ndritshëm, i këthillët; ështe augumetativi i ar. bark  بر ق        me teëë njejtin veshtrim që ka Meyeri.

Bejt:*  بيت     Vjershe me strofa prej dy vargjesh në poezinë e vende të Lindjes, që u përhap në Shqipëri në shekujt XVII-XVIII; vjershe lirike, satirike apo humoristike që thuret zakonisht aty për aty.

Bedel-i :  بد ل    m. Personi i cili e zëvendëson tjetrin në pune krahu, në shërbim, në mision. E kanë edhe fjaloret e Bashkimit, Miklosic, Junggun, Leonttin, Cordignanon.

Tur. < ar. bedel بد ل     .

Bela –ja :  بلا ء   f. Gjendje e mërzitshme, e vështirë, kokëçarje, ngatërrese, hall. E kanë edhe fjaloret Vuk, Miklosich, Meyer.

Tur.<ar. bela   بلا ء      .

Beledije-a:  :  بلد ية      f. vjet.Bashki (komune).

Tur. <ar. belediye   :  بلد ية  nga balad, qytet, vend, krahine etj.

Beqar:  *  بكا ر   Personi i cili është në moshe të rritur dhe që nuk është i martuar, i pamartuar.

Belesh: بلا شي ء ndf. Kotas, për hiçgjë, falas, xhaba, gjë që shitet në dore lirë e shkret. Tur. belaş <ar. bila shej   بلا شي ء                pa gja.

Berani-ja:  بر اني   f.Toke e pa punueshme, shkretinë; shkrryes, prishes i tepruem në mbarshtimin e shtëpisë.

Ar. berrani     بر اني (trajte e adjektivueme nga berr بر   “vend”); çka i perket fushes, sahares; egërsine, ai që s’respekton dispozitat e ligjeve fetare, etj.

Berat-i:  بر ات   m. Diplome, dekret që ka të bëjë me gradim, me dekoracion, me një funksion; dekret i Sulltanit për dhënien e privilegjeve të ndryshme, si venome, koncesione feudale, benefice kishtare, privilegje tregtare etj. E kanë edhe fjaloret Miklosich, Meyer, Lokotsch,

Tur. <ar. berat. بر ات   .

Bereqet-i:     بر كة   m. Drithë, korre, mbjelle, pjellori; figMbaresi, prodhimsi, pjellori, grat, frytedhenes.

Tur. bereket <ar. barakat      بر كة     , hir  qielluer, plotni, lumni, etj.

Beze :    بز     f. Pëlhurë pambuku pak si e ashpër dhe me ngjyre të bardhe të mbylltë; sofrabez, namazbez.

Tur. bez < ar. bezz.  بز.

Bidat-i:  بد عة    m. Kundershtim me të mëparshmën; tendencë për reformim ose shndërrim të ligjeve, të zakoneve e të dokeve të vjetra; barre e re në pagesat shtetërore; reshtim, zakone të reja; herezi. Në kohën e sundimit të hershem osman, taksa jo në përputhje me dispozitat ligjore në fuqi. Para Tanzimatit, cilësim i disa detyrimeve.

Tur. bidat <ar. bid “at بد عة   .

Bina-ja:   بنا ء  f. Ndërtesë, godine, dertele.

E kanë edhe fjaloret: Meyer, Lokotsch.

Tur. < ar. bina بنا ء      .

Budalla-j:  بد لا ء    m. I lehte nga mendja, me e lehta grade e idiotizmit,i marre, fryke, i trente, toç, sylesh, marroq.

Tur. budala < ar.  budela بد لا ء, plural i singularizuem i bedil .

Buhari:*   بخا ر يPjese e dale e oxhakut mbi vatër, oxhak.

C – nuk ka

Ç

Çejzë – i : m. Ç’merr vajza nga prindërit kur martohet, psh. Dyshekë, jorganë, jastëkë, arke merr rroba e stoli, etj.

Tur. çeyiz < ar.            .

Çorbë –a:       شر يبة   f. Gjelle e lëngtë dhe e ngrohte që hahet me luge në fillim të racionit. Gatuhet në menyra të ndryshme: me leng të mishit ose e pervlueme me yndyre, duke i shtuar oriz, shehrije, e preme me limon e me veze. E kanë edhe fjaloret: Bashkimi, Busetti, Leotti, Cordignano.

Tur. çorba < ar. shariba, shurba,   شر يبة, me pi.

D

Dahël:   د خل   fj. plk. Me merre kënd neper goje, me shpërrallua tjetrin.

Tur. <ar. dahl  د خل     Pjesemarrje, të nderhyem të perzimë.

Dajre-ja:  د ا ير ة f. Vegël e ahengut popullor; sinonim: def. Kësaj vegle i përgjithsisht i bien gratë, e rralle e tek ndo një burre nëpër ahengje.

E kanë edhe fjaloret Jungg, Leotti, Cordignano.

Tur. (ar. daire  د ا ير ة   nga devr   د و ر    ) me veshtrim me të veglës muzikore që u tha, të zyrës ofiqit, etj.

Daulle-ja:   طبل       f. Vegël muzikore membranofone, e përberë prej një kashe të rrumbullaket prej druri në trajte cilindrike, e mbuluar në dy anë me lëkurë të regjur dhe e shtrënguar anash me litar. Ne një anë i bihet me një shkopth rrumbullak në krye, e në tjetrën me një thupër. Sinonim: tupan. E kanë edhe fjaloret Junng, Bashkimi, Busetti, Leotti, Cordignano.

Tur. davul < ar. tabl.  طبل        .

Dava:* دعو ي  1. Grindje e mosmarrëveshje; sherr;

2. Pune, telash.

Davet-i:  عو ة    m. Gosti, banket, zijafetNa ka grishe, na ka thirre, ftue ne devat.

Tur.  davet <ar. da’vet عو ة.

Dekik –u : د قيقة    m. E gjashtëdhjeta pjese e orës; të imet, e hollë, grim orë, ças.

E kanë edhe fjaloret: Jungg, Bashkimi, Kujungjiq, Leotti.

Tur. dakika, dakka < ar. dakika       د قيقة    .

Derexhe-ja:  د ر جة     f. Grade, shkalle, qokë.

E kanë edhe fjaloret: Miklosich, Bakotiq, Lokotsch.

Tur < ar derece د ر جة me të njejtin vështrim.

Ders-i :  د ر س    m. Mësim, studim, leksion, topitje. Është në fjalorin e Kujungjiqit, SAR 53.

Tur. <ar. ders د ر س   .

Dikat-i:   د قة  m. Kujdes, vëmendje, vëzhgim, hiti, cene, vështi, venerim.

E kanë edhe fjaloret:  Jungg, Bashkimi, Busetti.

Tur.<ar dikkat د قةkujdes, vemendje,hiti; skulpolozitet. Dikkatli – i kujdesshëm, skrupoloz, etj.

Din-i: د ين   m. Fe, religjion, kult. Ar. din د ين.

Dovlet:   د و لة   m. Shtet, pushtet, mbretni, perandori; ma se forti emër që i jepej Sulltanit të Turqisë si personifikues i shtetit dhe i perandorisë. E kanë edhe fjaloret: Bardhi, Busetti, Leotti.

Tur. Devlet (<ar. daulat د و لة ), te de ty veshtrimet si ne shqip.

Dua-ja:  د عا     f. Lutje ndaj Perëndisë. E kanë edhe fjaloret: G. Meyer,Jungg, Bashkimi, Busetti, Leotti, Cordignano.

Tur. dua < ar. du’a      د عا

Dynja-ja : د نيا     f. Shumekund: Planeti ku jetojmë; bota; rruzulli, gjithësia, toka e yjtë, jeta. E kanë edhe fjaloret: G. Meyer, Jungg,  Kujungjiq, Busetti, Cordignano, Elezoviq, etj.

Tur. dünya <ar. dunya د نيا                .

Dyqan-i: د كا ن    m. Dhomë e vëçante dhe pjese e rrugës ku tregtari shet mallin e tij, a ku zejtari ushtron zanatin e vet. E kanë edhe fjaloret: G. Meyer, Jungg, Cordignano , FGjSh, Elezoviq.

Tur. Dükkan, dükkancı < ar. dukkan د كا ن.

E

Edep-i: ا د ب  m. vjet. Moral, sjellje, edukate, njerëzi, turp.

Tur. edep < ar. edeb   ا د ب                 .

Efqar-i:  ا فكار  m.Mendim, qellim pikëpamje, opinion; Mbas efqarit te tij – sipas mendimit te tij.

Tur. < ar. efkar ا فكار    shumës i fikr.

Ejup-i:  ا يو ب  m. Personazh Biblik, një nga profetit e Beni Izraelit-sipas Islamit, ne zë për dhembshuri dhe te shtruar vullnetit te Zotit, qe për shkak të sprovës ishte i goditur me të gjitha vuajtjet e të zezat e jetës.

Ar. Ejjub ا يو ب.

Elbete:   ا لبتة ndf. Sigurisht, pa dyshim, natyrisht, domosdo, ajo qe po dihet. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Busetti, Bashkimi, Leotti, Cordignano.

Tur. <ar. elbet, elbette   ا لبتة\

Elmas/zi: لما س    m. Gur i çmueshëm nen brilantin (xhevahirin), gur elmaz, diamant. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Bashkimi, Busetti, Weigandi, Cordignano, Leotti, Fjalori i gjuhes shqipe.

Tur. elmas < ar. لما س  .

Emin: ا مين   fj. Plk. Sigurim, besueshmëri, ndershmëri, saktësi. Fetarisht: epitet per profetin Muhammed qe ne moshen e mitur. Kudo emri i perveçem personi. Ne kohen e sundimit osman ka qene mjaft popullore neper qytete dhe qarqe ushtarake per “arkatar”, etj.

Ar. emin لما س  i sigurte, i besueshem, i ndershem.

Erbab-e: ا ر با ب  mb. Mjeshtër (ne takt), marshtues i mire, i venjyeshem, nikoqir. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Kujungjiq, Gazulli, Shuteriqi.

Tur. erbap <ar. erbab ا ر با ب    (plural i singularizem i rabb)

Erbain-i: ا ربعين m. Dyzet ditët qe ndjekin 21 dhjetorin, te cilat duke pasur lidhje edhe me shkurtimin e vazhdueshëm te ditës, konsiderohen si ditët me te ftohta te dimrit; acar.

Tur. erbain <ar. arba’in ا ربعين          “dyzet” dhe me kuptimin e stines dimnore qe i tha siper.

Erzak-u: ا ر ز ا ق   m. Nozulli, gjera ushqimore te depozituara për një kohe te volitshme, te mëvonshme.

Tur.< ar. erzak ا ر ز ا ق    shumes i rizk.

Esmer-e: ا سمر   mb. I zeshket, zijosh, zeshkan, korropesh, korrozi, zebër. E kanë edhe fjaloret: Leotti, Cordignano, FGjSh.

Tur. < ar. esmer ا سمر .

Esnaf-i: ا صنا ف  m. Shoqërim zejtaresh e dyqanxhish te njëjtit profesion.

E kanë edhe fjaloret: Jungg, Busetti, Leotti, FGjSh.

Tur. < ar. esnaf ا صنا ف  shumes i singularizem i sinf klase e me te gjitha veshtrimet si ma siper.

Evlat-i: ا و لا د   m. Bir e bi, femi, bireni, pjelle,plloe, lemjak, kylysh. E kanë edhe fjaloret: G. Meyer, Bashkimi, Busetti,Leotti, Cordignano.

Tur. evlat, plural i singlarizuem <ar. aulad     ا و لا د   shumes i walad “bir”.

Evlija: ا و ليا ء   Sipas koncepsioneve fetare,njeri afër Zotit, njeriu i shenjte.

Tur.< evliya, plural i singularizuem < ar. awlija    ا و ليا ء      shumes i weli.

Evrak-u: ا و ر ا ق   m. Shkrese, akte zyrtare, dokumente zyrtare. Është ne fjalorin e Leottit. Tur. evrak, shumes i singularizuem < ar. awrak  ا و ر ا ق     (shumes i warak).

Exhel-i: ا جل   m. Qasti i vdekjes, qe ne veshtrim te besimit musliman, eshte i fiksuar prej Providences çë prej lindjes; thane e shkrueme, sosavicë. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Leotti, Bashkimi, Busetti, Cordignano.

Ar. exhel  ا جل .

Exhnebi-ja: ا جنبي  f.mb. I huaj, qe i përket te huajve, shtetas i jashtëm. Është ne fjalorin e Junggut.

Tur.< ar. ecnebi ا جنبي .

Exhzaxhi-u: ا جز ا ء    m. Ai qe përgatit e shet ilaçe, barnatar, farmacist. E kanë edhe fjaloret: Kujungjiq, Leotti,

Tur. eczaci, eczahane, ne lidhje me ar. exhza  ا جز ا ء shumes i xhu  , pjesez, atom.

Ezan-i: ا ذ ا ن    m.Këndimi me zë te larte i te dy dëshmive te ditura prej myezinit ne minaret, me recitimin e te cilave shpall kohet e lutjes dhe fton besniket për tu fale. Është ne fjalorin e Miklosich.

Tur. ezan < ar. edhan ا ذ ا ن   .

Ezel:    ا ز ل   fj. Plk. Koha qe nuk ka fillim, amshueshmëri. Ar. ezel ا ز ل  .

Ezjet-i: ا ذ ية   m.Mundim, pësim, vuajtje, tundim, çile, ndostrë, dështim, temtim, fëtigë, heshem, cfilinë, ndeshkim, torturë. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Bashkimi, Busetti, Cordignanos, Leotti, G.Meyer.

Tur. eziyet <ar. edhijjet ا ذ ية  .

Ezhgale-t: ا شغا ل  em. Preokupim, telashe, zorrime, rropatje te jetes, te zanun me pune, kasavet.

Tur. < ar. eshgal ا شغا ل (shumes i shgul).

F

Fajde-ja :* : فا يد ة f. Dobi, perfitim, prokopi, venjim; Shume ne te holla qe merrte fajdexhiu mbi borxhin e dhënë; dobi.

Faiz-i: فا اض      m.Përqindja qe kërkon kamatari nga te hollat qe ka dhëne me interes, kamate, dever, uzure, lukur, fajde, gjedheshtër. E kanë edhe fjaloret: Leotti, FGjSh.

Tur. faiz me te njejtin veshtrim < ar. faiddh فا اض   nga fajddh      “bollek, mbushullim”

Fakir-i: فقير m.mb.  I gjore, i vorfun, dorëhollë, njeri i shkrete, krye-ulte. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Leotti.

Tur.< ar. fakir  فقير  me kuptimin e siperm nga fakr.

Fall-i:  فا ل  m. Për njerëzit supersticioze: besueshmëri se gjoja ne zbulimin e punëve qe s’dihen e s’parashihen dhe te ndodhinave qe do te ngjajnë.Rekurohet ne menyra e mjete sa te çuditshme aq qesharake per te shikue fallin: fallxhore, e fallxhesha, me ca formula fjalesh te bame permendesh e me sa shenja mundohen kindeme, te nxjerrin kuptim prej pozicionit  te kokrrave te bathes te hudhuna prej telfes se kafes ne dunt te filxhanit, prej kartave te lojes nga reshtat e ndoj shenji te nji libri te hapun symbylltas, prej plumbit te shkrime, prej thengjive, prej shpatullave te bagetive, e deri prej nji shenji te rrobes se viktimes.

E kanë edhe fjaloret: Gazulli, Cordignano, G. Meyer, Jungg, Bashkimi,Leotti, FGjSh.

Tur. fal < ar. fa’l  فا ل       .

Farazi: فر ضا ndf. Bie fjala, për shembull, si me thane. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Bashkimi.

Tur. farazi, faraza < ar. farddha      فر ضا    , me te njejtin veshtrim.

Farz-i: فر ض   m. Perceptim fetar i urdherueshem shprehimisht besimtareve, detyre absolute për tu kryer konform sharteve te Kur’anit.

Tur. farz < ar. farddh فر ض.

Fatih-i: فا تح  m.  Ngadhnyes, pushtues.

Tur. < ar. fatih  فا تح    .

Fatiha-ja: فا تحة  f. Term. Fet. Kapitulli i pare i Kur’anit te cilin myslimanet e recitojnë me binjdje.

Ar. fatiha   فا تحة    .

Fazlla: فضلة  ndf. Ma shumë se sa duhet, me teprice.

Tur. fazla < ar. faddhla فضلة              .

Ferexhe-ja: فر جية    Sipër veshje grash, e bere prej cipes se zeze te ndritshme, me jake te gjere e me kind qe para 25-30 vjetësh veshje për mangash ose hidhej mbi koke, kur gratë dalshin ne sokak te mbuluara ne krye me jashmak. E kanë edhe fjaloret: Vuk, Miklosich, Lokotsch, Kujungjiq, Leotti, FGjSh.

Tur. fereca < ar. ferxhijja فر جية                    .

Fesat-i: فسا ت  m. Ngatërrese, intrige, përçarje, dasi, çartë, gverre, ngalzë E kanë edhe fjaloret: Jungg, Meyer, Bashkimi,Kujungjiq, Busetti, FGjSh.

Tur. fesat < ar. fesad فسا ت   

Fetfa –ja: فتوي   f. Term fetar:   Përgjigje e një konsultimi juridik ne baze te dispozitave te sheriatit.

Tur. < ar. فتوي.

Fiat-i:  فيا ت   m.vjet. Çmim, vlefte, tarife. E kanë edhe fjaloret: Leotti, Cordignoni.

Tur. < ar.fiat    فيا ت     .

Fida: فد ا ء  fj. plk. vjet. Theror, fli.

Tur. feda < ar. fida     فد ا ء    .

Fidai, Fidali:  فد ا ي    Njeri qe ka vendose te therorsohet për një qellim te larte qe gjithmonë konsiston ne dashurinë e atdheut. Atdhetar, ushtarak entuzijast, qe tue marre para sysh vdekjen merr persiper akcione qe i rrezikojne jeten.

Tur. fedai < ar. fidai   فد ا ي    .

Filan-i: فلا ن    plk. Akëcili, aksekushi, i atilli. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Busetti, Leotti, Cordignano.

Tur. falan < ar. fulan فلا ن                 .

Filjal:  في الحا ل  Çast, menjihere, grime. Është ne fjalorin e Kujungjiqit.

Tur. < ar. fi’l-hal         في الحا ل            .

Filuz: فلو س  mb. Horë, bankarrote, qitak.

Tur. < ar. fuls, me shumesin fulus فلو س.

Filxhan-i: فلجا ن  m. Kupëz prej dheut e prej bilurit për kafe, qaj etj, çaçke. E kane te tane fjaloret.

Tur. fincan < ar. finxhan فلجا ن.

Fiqir-i: فكر     m. Mendim, kujtesa, ndërmend,shllim.

E kanë edhe fjaloret: Meyer, Leotti, Junggu, Bashkimi, Busetti.

Tur. fikir < ar. fikr.  فكر, me te njejtin veshtrim.

Firaun-i: فر عو ن   m. Njeri shpirtkazme, njeri i djallëzuar, i pabese.

Tur. firavun < ar.fir’aun فر عو ن       me shumesin faraine              .

Firak-u: فرا ق   m. Mallëngjim, nostalgji, mall.

Tur. firak < ar. فرا ق   nga fark  qe kaloj siper “ ndamje e veçim i dy vetave te dashunuem, mallengjimi qe ndihet nga nje e tille ndamje, dishprim, tristim.

Firar: فرا ر fj. plk. I arratisur, kaçak.

Tur. firar < ar. فرا ر     .

Fistik-u: فستق m. Fara e pemës se harmoçit qe hahet e pjekur ose e papjekur.

Tur. fistik < ar. fustuk فستق                            .

Fitil-i: فتيل   m. Fije te dredhura ne një te vumë ne kandil për t’a ndezur e për te bere drite. Keshtu edhe ne qiri, ne çakmak, ne bishtuk etj. Toje, steje, tejze.

E kanë edhe fjaloret: Jungg, Kristofordhi, Meyer, FGjSh.

Tur. fitil < fetil فتيل      .

Fitne-ja: فتنة  f. Gërgase, kalla, fruce, spica, ngice, shkërpice, ferrce, fare.

Tur. < ar. fitne فتنة, me te  njejtin veshtrim.

Fodull-e: ضول  mb. Krenar ne përçmimin e tjetrin, kryepërpjetë qe s’e len hunda me kullote, piskil, kremiqar. E kanë edhe fjaloret: Cordignano, FGjSh, Meyer.

Tur. fuzul, vul. Fodul, plural i singularizuem < ar. fuddhul ضول      shumes i faddhl.

Fukara-j: فقر اء  m. sh. I vorfur, skamnor, i gjore, i shkrete, shkretnaq, lypës, përderës. E kanë edhe fjaloret: Leotti, Kujungjiq, Meyer, Busetti.

Tur. fukara, plural i singularizuem < ar. fukara فقر اء, shumes i fakir.

G

Gadar-e: غد ا ر    mb. Mizor, shtypës, mujshtar, tiran.

Tur. ar. < gaddar غد ا ر nga  gadr“mizori, mujshti”.

Gafil: :  غا فل ndf. Ne pabeft, pa pandehur, ne zbeh. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Leotti, Busetti, Bashkimi, Cordignano, Kujungjiq.

Ar. gafil :  غا فل.

Gajle-ja:  f. Kujdes, kasavet, travaje, lloi, syç. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Cordignano, Leotti, Busetti, Bashkimi, Meyer.

Tur. < ar. gaile             .

Gajret-i: غير ة   m. Durim, kurajë, përpjekje e zellshme, hiti, qëndrim. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Busetti,FGjSh.

Tur. gayret < ar. غير ة                         .

Gajtan-i: غيطا ن  m. Nje si sixhim i trashe prej mendafshi, prej leshi a prej pambuku qe vihet aneve te rrobes per stoli e per te mos dale theket. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Cordignano, Meyer,

Tur.  kaytan < ar. gajttan  غيطا ن   .

Galiba: عا لبا  ndf. Ndoshta, belda, drusë, mbase, kushedi.

Tur. galba < ar. عا لبا               .

Galip:  غا لب  fj. plk. vjet. Me ardhe galipme mujt kënd, ma ia dale kujt, me i marre shine.

Tur. galip < ar. galib   غا لب    .

Gamule-ja: حمو لة   f. Stive, grumbull; një tok dhe, një otok bar, një tok me gur.

Tur. hamule – ngarkese kafshet, ngarkese anijet; < ar. hamula   حمو لة   “barrë”.

Gani:  غني  fj. plk. Plotni, hape, mbushullim.

Tur. gani < ar. ganijjun غني   .

Ganimet: غنيمة  vjet. Mall ganimet-plaçke lufte.

Tur. < ar. ganimet غنيمة                       .

Garbi: غر ب fj. plk. term detarije. Ere e perëndimit, ere qe fryn midis perëndimit e jugut.

Tur. < ar. garb غر ب     .

Garib-i: غر يب  m.mb.vjet. I vorfun, dorëhollë, qe jeton me vështirësi e nuk shtrinë dorën. E kanë edhe fjaloret:Miklosich, Vuk.

Tur. garip < ar. garib غر يب    . “ i huaj qe jeton ne mergim, i panjeri, i vorfen, i ngrate, i çuditshem”.

Garramet-i:    عر ا مة  m. Vështirësi, zorim, pengese. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Leotti.

Tur. < ar. garamet   عر ا مة  “detë,obligacion, detyrim”.

Gaza-ja: غز ا ء   f. vj.    Lufte e shenjte, spedicion luftarak për kësi qëllimi, ngathnim përmbi armikun.

Tur. < ar. gaza غز ا ء   .

Gazel-i:  غز ل  m.muz. Gjini muzike ne ahengjet tona.

Tur. gazel < ar. غز ل  ; poezi erotike, lirike, ode.

Gazep-i: غضب  m. Fatkeqësi, vuajtje, mundim, tmerr, lemeri, meni e madhe, zemërim, torture, bezer.

Tur. gazap < ar. gaddhab غضب; idhnim, nervozitet, zemerim,.

Gazi-u: غا ز ي m. mb. Vjet    Titull-epitet qe u jepej sovraneve dhe kryekomandantëve nder shtet myslimane e sidomos atij turk, pas një fitore te madhe përmbi armikun.

Tur. <ar. gazi   غا ز ي               .

Gërbet-i: غر بة  m. Largim nga vendlindja, shtegti ne dhe te huaj, mërgim. E kanë edhe fjaloret: Vuk, Miklosich, Meyer,Leotti.

Tur. gurbet < ar.  غر بة    ;(i vorfen, i ngrate, i merguej).

Gysyl: غسل  fj.plk. Larje rituale e krejt trupit; e detyrueshme për myslimanet pas polucionit, pas marrëdhënieve seksuale, pas ciklit mujor, pas periudhës se lehonisë, qe ne fe konsiderohen gjendje e pa pastër  te trupit; abdes i trupit.

Tur. gusül < ar. gusl    غسل      .

GJ

Gjynah-i:*    جناح    m. Mëkat, faj, delikt, dhimbsuni; gabim shkelje e rregullave dhe e kërkesave fetare myslimane.

Tur. günah < ar. جناح  .

H

Haber-i: حبر   m. Lajm, kumt; përgjigje; mesazh; dijeni; denoncim. E kanë edhe fjaloret: Bashkimi, Meyer, Busetti, Leotti, Kujungjiq, Lokotsch.

Tur. haber < khabar حبر                   .

Hadis-i: m.& term fetar: Tradite, gojëdhëne; fjale te prejardhura nga goja e  Profetit dhe te transmetuese prej pasardhësve dhe bashkëjetuesve te tij. Rryma e hadiseve ne shekujt e pare te Islamit ka qene objekt diskutimi e kontestimi sepse ka pas hadise te sakte po edhe te zbukuruam mbrapa, e bile disa edhe te rrejshëm.

Tur. hadis < ar. Hadith                       .

Hafif-e: حفيف  mb. vjet:I ligshte, i dobët, dibël, thatanik, i perhjekte, i hajthem, thatiq. E kanë edhe fjaloret: Bashkimi, Leotti, Busetti.

Tur. hafif < ar. khafif حفيف                .

Hafije-a: حفية   m. Agjent i mshefte qe gjurmon dhe vezhgon nje plae njerez dhe i transmeton informatat e atij qe e ka ngarkue, ose padite e denoncon vullnetarisht; spiun, detektiv, kapucar, informator, pergjues, kallzjar.

Tur. hafiye < khafijja حفية                 .

Hafiz-i: حا فظ  m. Ruejtes i permbajtjes se Kuranit. Ai qe zen dhe din përmendësh tekstin e Kur’anit. Titull fillestar ne hierarkinë klerikale myslimane. Vjen para emrit a mbiemrit.

Tur. hafiz < ar. hafidh  حا فظ              .

Hain-i:  m.mb. Tradhtar, i pabese, buke rrëmbyes, mosmirënjohës.

Tur. hain <ar. khain               .

Hair-i:  m. Mbarësi, dobi, mbrothësi, përfitim, prokopi; grat, lumteri, hendi. E kanë edhe fjaloret: Cordignano, Busetti, Miklosich.

Tur. hayir < khajr حير                        .

Hajmali-ja: حميلة   f. Objekt shkrimi qe njerëzit supersticioz varin krahaqafë, për tu kujdesur prej m’syshit, prej sëmundjeve a ndo një rreziku; nuske, tinske. Hajmalite mbeshtjellen ne copa pelhure te dyllosura e ne lekure, ne trajte trekandeshi. Ma se forti u vareshin kalamajve e grave shtatezena. Hajmalija kesodore, te futuna ne teneqe, u vareshin ne mes te brinave deri qeve te permendes e lopeve qumeshtore, si dhe kuajve ne qate per msysh. E kanë edhe fjaloret: Bashkimi, Busetti, Leotti, Cordignano, FGjSh.

Tur. hamail plural i singularizuem i ar. hamila   حميلة  ; himala varese, lidhese shpate, nuske qe varet kraheqafe”.

Hajvan-i: حيو ان  m. Kafshe, shtaze shtëpiake.

E kanë edhe fjaloret: Jungg, Bashkimi, Busetti, Leotti, Cordignano, FGjSh.

Tur. < ar. hayvan    حيو ان   .

Hak-u: حق   m.E drejta, arsyeja, e vërteta, meritimi. E kanë edhe fjaloret:FGjSh, Bakotiq, Vuk, Busetti.

Tur. hak <  ar. hakkun  حق    ; me te tana veshtrimet si ne shqip, perpos vendosjes se kaut, te hakut tokes dhe te hak e kunore.

Hakaret: حقا ر ة   fj. plk.Përbuzje, përçmim, poshtërim.

Tur. < ar. hakaret   حقا ر ة   .

Hakikat-i: خقيقة   m.Saktësi, ndërgjegje e kethillet dhe pastërt, çiltëri, drejtësi, besnikëri. E kanë edhe fjaloret:Leotti, Kujungjiq, Meyer, Jungg, Bashkimi.

Tur. <ar. hakikat خقيقة                        .

Hall-i:  حا ل  m.Gjendje, kusht, nevoje, ngushtice, brenge, veshtersi, kokëçarje, vuajtje, derman, travaje, andralle.

E kanë edhe fjaloret: Miklosich, Meyer.

Tur. < ar. hal   حا ل, ku pose tjerash, perkueshem dhe me veshtrime si ne shqip.

Hallajkë -a:    خلا اق   f. Vajze e zanën rob ne lufte ose vajze qe blihet; odaliske; lavire, putane. E kanë edhe fjaloret: Kujungjiq, FGjSh.

Tur. halayik    خلا اق   plural i singularizuem i ar. khalika “krijature”por ne veshtrim te zgjeruar: vajze e zanën rob ne lufte ose vajze qe blihet; odaliske.

Hallall-i: حلا ل   m. Ndf. Gjë e drejte dhe e lejueshme ne çdo marrëdhënie legjitime. E kanë edhe fjaloret: Cordignano,  FGjSh, Meyer.

Tur. helal < halal حلا ل           

Hallë-a: خا لة  f. Motra e tates, emte, jaje, motertate, çiçë,

E kanë edhe fjaloret: Jungg, Bashkimi, Busetti, Leotti, Cordignoni, FGjSh.

Tur. hala moter babes < ar. khala خا لة  , teze, motër nëne.

Hamall-i: حما ل  m.sh. Ai qe ka mjeshtri për bartjen e ngarkesave te ndryshme ne krah, si denga, baluj, thasë, valixhe, etj. Bartës, barretuer, kalosh. E kanë edhe fjaloret: Miklosich, Lokotsch.

Tur. < ar. hamal حما ل

Hamam-i: حما م  m. Banje, allaturka, ngrehine banjosh te nxehta.

Tur. hamam < ar. hammam   حما م                 .

Hap-i: حب  m. mjek. Ilaç ne trajte te një kokerze, qe shkrihet ne ujë ose pa te. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Busetti.

Tur. hap < ar. habb حب          .

Haps-i: حبس m. Vend ku ndryhen fajtoret e bakeqit, burg, thelloje.

Tur. hapis < ar. habs حبس      .

Haram-i: حر ا م   m. Ndalese kategorike nga ana e fesë; e kundërligjshme. Per besimtare musliman jane haram ne menyre te theksueme: dejmenija, bixhozi, kurvenimi, vjedhja, rushveti, para me faiz, etj. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Cordignano, Bashkimi, Busetti, Meyer, FGjSh.

Ar. haram       حر ا م    .

Haraç: *:  خر ا ج   1. Detyrim apo takse qe i jepte një shtet shtetit tjetër, kur mundej prej tij ose kur pranonte ti nënshtrohej atij.

2. Takse e veçante qe shlyhej ne para nga popullsia jo myslimane

gjatë kohës se regjimit feudal ushtarak osman; renta ne natyre qe i jepte fshatari feudal për token qe punonte.

Harem*: حر م   Banese e veçante e grave dhe e dashnoreve te njerëzve te shtresës se larte myslimane (ne vendet islamike).

Hava-ja : em. f. i përveçëm: Klime, mot, kohe, atmosfere.

E kanë edhe fjaloret: Miklosich, FGjSh, Meyer.

Tur. hava < ar. hawa.

Harxh:* :    حر ج1. Ushqimet qe blihen për ti përdorur për një kohe te caktuar, për një feste, për te përgatitur një gatese. 2. Parat qe prishim për te blere diçka a për te bere diçka; shpenzime.

Hasm:* :   حصم   Person qe është ne hasmëri me dike për shkak vrasjeje; armik.

Hata:*   خطا   Fatkeqësi e madhe, kob, ndodhi shume e rende; tmerr.

Hatër:*  خا طر  E mire, përkrahje a mbrojtje padrejte, qe i behet me anësi dikujt; dëshira e dikujt, ajo qe pëlqen a qe e ka për zëmër, qejfi, nderim për dike, nder.

Haxhi*:   حا جي  : Titull qe u jepet besimtareve kur shtegtojnë ne Meke.

Hazër: حا ضر    ndf. Gati, i përgatitur, ne dispozicion. E kanë edhe fjaloret: Leotti, Busetti, Bashkimi, Meyer, Cordignano, FGjSh.

Tur. hazir < ar. haddhir حا ضر                                   .

Hedije-a:  vjet. Dhurate ne plaçke, ne sende ushqimore, e falme.

Tur. hediye < ar. hedijje         .

Helaq:  Zhytje, fëlliqje, nragem, zhytrryhem, bugahem, pocaqisem, perçilem, permletem.

Tur. helak < ar._______ te bjerun ne vdekje ngrodhje, te gradisun, te sharruem, te lodhun tejet mbas nje udhetimi, te lodhun se qami te nje kalamani.

Hesap*: حسا ب:Llogari, te berit llogari.

Hile:*  يلة  Dredhi për ta mashtruar dike, dhelpëri, veprim mashtrues.

Hise:* حصة  Pjesa qe i bie dikujt kur te ndahet një e tere a një trashëgim; pjese.

I

Ibadet-i: عبا د ة  m. term. fet. Lutje, falje qe i drejtohet Perëndisë nga besimtaret, duke e bere  ushtrimet e duhura te ritit.

Tur. < ar. íbadet عبا د ة                        .

Iblis-i: ا بليس m. mb. Djall, dreq; njeri i felliget, intrigant. E ka Leotti.

Tur. < ar. iblis ا بليس                .

Ibret:  عبر ة   fj. plk. Shembëll, te bindun, ndodhine nga e cila mund te nxirret mesimi e dobi ose qe vlen si paralajmerim; shembylltyre a lemeri nga nje ndeshkim a pesim.

Tur.< ar. íbret عبر ة  ;”shembull, ndodhine nga e cila mund te nxjerret dobi;  paralajmërim, ndëshkim, shembullor.

Idare-ja: ا د ا ر ة    f. Rregullim, qeverisje, administrim, mjaftueshmeri, ekonomi, kursim, provanim.

Tur. < ar. idare  ا د ا ر ة.

Iftar-i: ا فطا ر  m. Kohe e caktuar për ngrënie, prishja e agjërimit qe bien ne perëndim te diellit, ne muzg.

Tur.< ar. iftar ا فطا ر.

Ilahi-ja:  f.sh. Këngë fetare, hymne, psalme qe këndohen neper teqe, neper faltore ditën e mevludit, neper shtëpia ne rase te ndo një kremte fetare.

Tur. < ar.  ilahi; perendijore.

Ilaç:*   علا ج Lëng, pluhur, hap, mehlem etj qe përgatitët posaçërisht për mjekim apo parandalim te një sëmundjeje ose për shërimin e një plage; bar.

Imam-i: ا مام m. Dijetar, prijës ne çeshtje fetare; prelat, pontific. Ma se pari titull i Aliut, dy te bijeve te tij Hasanit dhe Hysenit dhe ne nande te tjereve mbaseardhes, qe te gjith nga dishendenca e te tretit: dymdhet Imamet, aq te veneruem ne tarikatet alevvjane. Me pastaj, titull qe u ka qene dhane dijetareve e shkrimtareve te medhenj qe kishin nje doktrine ne vete ose qe fjalet dhe opinionet e tyre zejshin vendin e ligjes ne specialitetin e tyne. Keshtu oper te kater komentatoret e interpretuesit e thelle te ligjeve muslimane qe kane themeluene kater rite sunite: Hanefi, Shafi, Hanbeli, Maliqi.

E kanë edhe fjaloret: Jungg, Leotti, Cordignano, FGjSh, Busetti.

Tur. < ar. imam  ا مام nga fol. amma “paraprije”.

Iman-i: ايما ن  m. Simbol i fesë myslimane, besojmë, besim ne Njësinë hyjnore, ne Pejgamberin.

Tur. < ar. iman ايما ن   nga emn          .

Inat-i:  m. Zemërim, meni, hidherim, mllef, urrejtje, duf, nakar, kryeneçsi. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Bashkimi, Busetti, Leotti, Cordignano, Gazulli, FGjSh.

Tur. inat < ar. inad                 .

Insan-i:  ا نسا ن  m. I njerëzishëm, i arsyeshëm, i formuar si lypset me karakter dhe sjellje te mira. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Bashkimi, Leotti, Cordignano.

Tur. < ar. insan ا نسا ن .

Ispat-i:  m.  Prove, dëshmi, vërtetim, saktësim, dëshmitar. E kanë edhe fjaloret: Busetti, Bashkimi, Jungg, Leotti, Cordignano, Meyer, Miklosich.

Tur. ispat < ar. ithbat   (nga thubut  … ).

Itibar-i: ا عتبا ر m.   Nder, rendesi qe ka nje njeri ne marredhenie me botenm ne virtyt te cilsive te tija morale a te zotsise mendore, stime, perfillje, besim, konsiderate, çquarsi, besim, konsiderate, reputacion, sajdi.

Tur. itibaar < ar. i”tibar ا عتبا ر                      .

Izën-a:    ا ذ ن f. Leje, autorizim, thelimez.

E kanë edhe fjaloret: Jungg, Busetti, Bashkimi, Cordignano, Kujungjiq.

Tur. izin < ar. idhn ا ذ ن.

J

Jasin-a: يا س   f.fet. Sure qe fillon me dy shkronjat: “j” dhe “s”. Kjo sure, po ashtu e quajtur si zemra e Kur’anit, ka zbrite ne Meke dhe përmban 83 ajete dhe eshte shum popullore nder besimtaret musliman. Ma se forti kendohet nder netet te medha dhe per shpirt te te vdekunve.

Ar. ja-sin يا س.

Jemeni-ja: مني   f. Një lloj cipe, tullbend qe përdorët për shami koke; punohej ne Jemen dhe u importonte  se andejmi.

Tur. < ar. yemeni مني  nga Jemen “Arabija e lumtun.

Jetim-i: يتيم   m. Fëmijë, kalama i ngelën pa prind, ose pa njërin sish e sidomos pa at; bonjak, varfanjak, bonjar. E kanë edhe fjaloret: Jungg, Bashkimi, Leotti, Cordignano, Busetti, Kujungjiq.

Tur. < ar. yetim يتيم.

Jonus-zi: يو نس  em. i përveç. Sipas Islamit një nga profetët e bijve te Israilit i dërguar ne qytetin e lashte te Ninves (Mesopotami) për ta predikuar fenë e sakte. Sipas Biblës ka ngele tri dite ne bark te balenës ku pastaj mrekullisht ka dale ne breg.

Tur. Yonus < ar. Junus يو نس.

Vepra e Tahir Dizdarit Fjalor i Orientalizmave në gjuhen shqipe vlerësohet si si një material jashtëzakonisht i pasur dhe me vlerë. Sipas hulumtimeve të shumta, në asnjërën prej gjuhëve të gadishullit të Ballkanit, nuk janë mbledhur elementët në mënyrë kaq të përsosur.

Fjalori i T. Dizdarit nuk është thjesht një fjalor gjuhësor, ku shpjegohen kuptimet e fjalëve me burim nga gjuhët e kulturës islame. Ky fjalor është njëkohësisht i tipit enciklopedik, sepse përveç kuptimit leksikor jep të dhëna të hollësishme edhe për jetën e vërtetë të fjalës e të realjes a institucionit që shënon ajo. Pra, ai përmban në të vërtetë gjurmime kulturore-historike për fjalët që përfshin, ashtu siç ka bërë Norbert Jokli në veprën e vet “Gjurmime kulturore-historike nga fusha e shqipes” dhe ndoshta kjo vepër e ka frymëzuar T. Dizdarin për t’i dhënë fjalorit të tij këtë karakter e përmasë, që ia shton së tepërmi vlerën dhe e bën një fjalor të kulturës islame ndër shqiptarët. Kjo veçori e fjalorit të T. Dizdarit shihet qartë po të marrim e të krahasojmë disa fjalë ashtu siç shpjegohen në FGjSSh (d.m.th. në një fjalor thjesht gjuhësor) dhe në fjalorin e tij.

Botimi: Fjalori i T. Dizdarit është një nxitje dhe një mbështetje për të thelluar studimin e ndikimit të gjuhës turke e të gjuhëve të tjera të kulturës islame, si arabishtja e persishtja, mbi gjuhën shqipe dhe qytetërimin shqiptar. Ky fjalor meriton jo vetëm një paraqitje, por edhe një veprimtari shkencore për të nxjerrë më mirë në dritë vlerat e tij dhe për të shtruar detyrat e mëtjeshme në fushën e gjurmimit e të studimit të orientalizmave në gjuhën shqipe.

Autorja është orientaliste dhe politologe. Vazhdon studimet master në shkencat politike në Prishtinë.

Marrë nga faqja: http://www.studimeorientale.com/portal/2012/09/20/fjalet-arabe-ne-fjalorin-orientalizmat-ne-gjuhen-shqipe-te-tahir-dizdarit-a-j/

Pushkini dhe letërsia islamo-arabe

09/09/2012 Lini një koment

Dr. Muhammed JUNIS (Londër)

 

PUSHKIMI DHE LETËRSIA ISLAMO-ARABE

Pushkini

Pushkini

Mendimi dhe poezia arabe janë vlerësuar lart nga Pushkini, poeti më i madh rus i shekullit të 19-të, një ndjenjë e cila mbartet qartë në shumë nga veprat e tij. Kjo vëmendje iu përgjigj shumë autorëve arabë, të cilët e vlerësonin jashtëzakonisht shumë veprën e tij, dhe, këtu vlen të përmenden disa aspekte të kësaj lidhjeje të ndërsjellë.

Oborri rus u përpoq më kot të fitonte simpatinë e poetit me anë postesh e parash, ndërsa në të njëjtën kohë urrejtja e carit për Pushkinin rritej gjithnjë e më shumë. As kërcënimet nga ana e autoriteteve nuk ndihmuan për gjunjëzimin e ideve të tij e kështu cari vendosi dërgimin e Pushkinit në Siberi, në mënyrë që ta çonte drejt vdekjes së sigurt.

Por dy profesorë letërsie, Gokovski dhe Karamsin, ia arritën ta ndikonin e bindnin carin dhe pas kësaj dënimi fillestar u zbut disi e Pushkini u internua ne Rusinë jugore. Ai e la kryeqytetin St. Petersburg më 6 maj 1820. Deri në atë kohë Pushkini ishte i ndikuar deri në një farë shkalle nga zhvillimet romantike. Eksperiencat e tij me shtypjen dhe përndjekjen e nxitën atë të ndryshonte disa nga këndvështrimet e tij në çështjet shpirtërore dhe sociale. Si pjesë e këtij procesi ai filloi të studionte shumë nga burimet e vjetra të trashëgimisë së njerëzimit, me shpresë për të gjetur rrugën e shpëtimit nga kriza e tij shpirtërore. Në këto momente kritike të jetës së tij të cilat arritën kulmin në kthesën e tij në realizëm, ai filloi të lexonte një përkthim të Kuranit nga frëngjishtja. Vetëm pak kohë më pas, në vjeshtën e vitit 1824, ai shkroi vjershën epike “Një imitim i Kuranit”.

Prejardhja e krishtere e Pushkinit, feja dhe edukimi i tij tregonin se ai kishte pikëpamje të kundërta me Islamin, por që gjithsesi ishin pak, krahasuar me të përbashkëtat. Përveç kësaj ai e nderonte dhe respektonte Profetin dhe po ashtu kishte një dashuri të madhe për civilizimin islam e botën arabe.

Në fakt “Një imitim i Kuranit” nuk është aspak një përpjekje për të kopjuar Kuranin ose të arrinte diç të ngjashme. Më tepër kjo është një ndërmarrje për t’i bërë të afërt bashkatdhetarëve të tij rusë disa nga mesazhet më të rëndësishme e eminente që përmendeshin në shpalljen e Allahut. E Pushkini ia arriti kësaj me një poezi të thjeshtë, por kuptimplote.

Rusishtja e kohës së tij ishte jashtëzakonisht e vështirë dhe e shumëtrajtshme, por ai me gjeninë e vet e trajtësoi dhe e bëri më të prekshme për lexuesit e tij. Për këtë arsye Pushkini veç poet, kujtohet sot edhe si themeluesi i rusishtes letrare moderne. Kjo e nxiti poetin të përzgjidhte tema nga përkthimi i Kuranit dhe t’ia recitonte si lirikë publikut të gjerë. E kështu do të ishte më e lehtë të kuptohej e të përfitohej nga Libri i Shenjtë i myslimanëve. Në këtë radhë vjershash, qëllimi i Pushkinit ishte të prezantonte një pamje të saktë të Kuranit, të të dërguarit të Allahut dhe hollësirave të civilizimit arab. Përveç kësaj, ai donte të tregonte se deri në ç’pikë arrinte të prekte e të ndikonte emocionalisht dhe intelektualisht dëgjuesit e lexuesit.

Fillimi i poezisë së mëposhtme me shumë gjasa është ndikuar nga leximi i sures El-Fexhr (Agimi):

Pasha agimin,
Dhe dhjete netët,
Dhe çiftin dhe tekun,
Dhe natën kur shkon

Ndërsa poezia e Pushkinit fillon e tillë:

Betohem në çiftin                   
Edhe në tekun
Betohem në shpatën
Dhe në luftën e drejtë
Betohem në yllin e mëngjesit
Betohem në lutjen e mbrëmjes…

Fjala “profet” shfaqet në ato raste kur flitet për besim dhe besnikëri, të cilat i japin njeriut forcë dhe kurajë. Për shembull:

Qëndro, o ti q, trembesh
Se nga skuta jote vezullon
Llamba e shenjtë deri në agim
Mendime të errëta… ëndrra mashtruese zhduken
Për fisnikërinë e profetit të lutjes së thellë 
Qëndro pra i përulur në falje deri në ag
Dhe këndo Librin e Shenjtë deri në mëngjes.

Profeti Muhamed përmendet në shumë vende me respekt dhe vëmendje:

I Gjithëmëshirshmi i shpalli Muhamedit dritën e Kuranit
Papërballueshëm do të lidhemi pas dritës
Dhe mjegulla kthjellohet nga vështrimet tona.

Pushkini ishte i pasionuar pas historive arabe dhe në një letër të tij drejtuar shokut të ngushtë A. A. Bestushev vëren: “Historitë arabe janë të mrekullueshme”. Në fakt, pasioni i tij i çiltër për kulturën arabe gjen shprehje në poezinë “Një imitim i arabëve”. Aty flet me një dhimbje të madhe dhe atraksion të ëmbël:

O e dashur, o rini e ëmbël
Mos e lër druajtjen të të mposhtë
Se ti je e imja përgjithnjë
Fryn një zjarr i stuhishëm në ne të dy
Teksa jetojmë të njëjtën jetë …..
Si dy bajame në një lëvozhgë 

Në fakt mendimi dhe shpirti i Lindjes jepen po ashtu edhe në poezi të tjera të Pushkinit. Si dëshmi vlen poezia “Profeti” nga e cila është nxjerrë ky ekstrakt:

I torturuar nga etja për dije dhe dritë,
U tërhoqa në shkretëtirën e ngrysur
Kur me gjashtë flatra, papritur,
Në udhëkryq u duk një engjëll.
Me gishta të lehtë,, vështirë për ta besuar,
Preku dy sytë e mi:
Iluminimi takoi sytë e mi,
I tmerruar si një shkabë e njomë

Fundi i poezisë tingëllon i tillë:

Ma ka copëtuar gjoksin me goditje të shkurtra
Falë shpatës së ftohtë
Pastaj zëvendësoi zemrën time që dridhej
Me historitë plot zjarr, të njëjta me flakën).
Një kufomë – vendosa në shkretëtirë
Kur zëri i Zotit më çliroi:
Çohu, Profet, dhe shiko, dhe dëgjo
Le të rritet njohja jote për mua
Kapërce vende dhe dete,
Fjala jote le t’i ndezë zemrat

Hulumtimet rreth poezisë së Pushkinit zbulojnë se shumë prej tyre si p.sh. “Talismani” apo “Vajzës nga Kalmishi” (Kalmishi është një popull në Kaukaz) i thanë po Islamit dhe myslimanëve. Po ashtu ai flet edhe për Palestinën dhe Eufrati përmendet si në “Hafizit” (një fushë në Eufrat) ashtu edhe te “Doni”.

Shumë nga lirikat e tij janë të pasura me ndjenja e përfytyrime qartësisht myslimane.

Për më tepër ai përdorte edhe emra myslimanë si në poezinë e shkurtër të shkruar në 1836:

“Një mbrëmje Leila më refuzoi
pa dyshim
i thashë asaj:
“Ndal! Ku shkon?”
Nën protestë ajo përgjigjet:
Koka jote u bë gri
Me sarkazëm ia ktheva:
“Çdo gjë e ka një fund!
Kjo aromë e fortë
Është vetëm kamfur
Laila qeshi me zërin tim që dridhej
Dhe tha: “Ti vetë e di
Që aroma e ëmbël është për dashnorët e rinj
Dhe kamfuri për vdekje përdoret.

A.A. Slonimsky në librin e tij “Mjeshtëria artistike e Pushkinit” shkroi: Poezia e Pushkinit “Një imitim i Kuranit” në fakt nuk është një imitim i Kuranit edhe pse në pjesën më të madhe përmbajtja e saj është marrë nga Libri i Shenjtë arabisht. Ngjyrosja impresionuese arabe është e domosdoshme për një shprehje komplete krahasuese të shpirtit të forcës dhe energjisë, e shprehur qartë kjo në poezitë e tij “19 Tetori” 1825 dhe “Profeti” me 1826. Këto poezi, veçanërisht “Një imitim i Kuranit” shkaktuan trazira në rrethin letrar të kohës së tij. Autorët si Anenkov tek kjo poezi shihnin kryesisht një shprehje të gjendjes psikologjike të Pushkinit, ndërsa të tjerët si Belinski dhe Dostojevski pranuan se ai është përpjekur të përshkruajë aspekte ngulmuese të Kuranit; pavarësisht nga fakti se kjo ishte apo jo interesi i tij nga pikëpamja fetare kulturore historike apo natyra gjuhësore. Edhe sot ekzistojnë dallime të forta midis shkencëtarëve ruse në gjykimin rreth kësaj poezie.

Nuk ka dyshim se Pushkini kishte lexuar mbi mendimin dhe kulturën e myslimanëve dhe këto lexime e kishin ndikuar shumë.

Në mënyrë të natyrshme atë e ndikuan edhe poezia franceze, dhe, më vonë në veprat e tij shfaqen papritur ndikimet gjermane dhe angleze. Ky rend burimesh letrare e bënë Pushkinin ta çonte poezinë ruse në një rrugë të veçantë, të cilën e pasuan edhe figura të tilla si Turgenjevi, Dostojevski, Çehovi dhe Gorki.

Po ashtu edhe një studim i letërsisë arabe të kohës dëshmon se ajo përfshin gjurmë të qarta të Pushkinit.

Në vitin 1880, arabët u njohën mirë me veprën e Pushkinit të cilat u përgatitën ose nga përkthimet franceze apo angleze, ose nga përkthimet direkte të bëra nga studentët (e krishterë) ne shkollën teologjike ruso-palestineze (e themeluar në vitin 1882).

Më së shumti u përkthyen tekste prozash ruse në arabishte, meqenëse lirika ruse ishte shumë e vështirë për t’u përkthyer. Përkthimi i parë arab i Pushkinit ishte novela e tij “Bija e Kapitenit”. Që prej kësaj novele emri i Pushkinit përmendej rregullisht në publikimet letrare arabe. Në vitin 1945 në Shtëpinë botuese të Kajros “Dar al Maarif” u botua një libër me titull “Pushkini, princi i poezisë ruse” i Naxhati Sidki.

Mikh’ail Na’ima, një figurë e njohur e letërsisë arabe të asaj kohe, i shkroi autorit në një letër, e cila iu bashkangjit librit: “Gëzohem shumë që ke marrë përsipër atë detyrë që duhet ta kisha bërë unë për shkak të lidhjeve të mia të forta me poezinë ruse. Do të dëshiroja të kisha përkthyer disa prej tyre në gjuhën tonë, në mënyrë që folësit e tyre t’i gëzoheshin sadopak”.

Mikh’ail Na’ima ishte nga të parët arabë që studioi në Rusinë cariste dhe e lexoi shumë letërsinë ruse, ashtu siç e përshkruan edhe në librin e tij “Shtatëdhjetë”. Në letrën e tij drejtuar Sidkit ai vëren: “Fakti që e njeh rusishten mirë, ia rrit vlerat punës tënde, meqenëse e ke mundur ta marrësh dijen nga burime origjinale”. Edhe Sidki kishte studiuar në Universitetin e Moskës. Në parathënien e librit të tij Sidki flet për rolin dhe rëndësinë e Pushkinit ne historinë e poezisë ruse: “Pushkini ishte për rusët si al Mutennebi për arabët, si Shekspiri për anglezët, si Dante për italianët, si Goethe për gjermanët. Ai ishte një nga të paktat dhurata të kohës së tij dhe megjithëse vdiq në moshën 37 vjeçare, ai ishte një shkrimtar krijues (prodhimtar), i cili la shumë përmendore në poezi dhe letërsi, aq sa lexuesit e tij mund të kujtojnë se ai kishte jetuar gjatë”.

Naxhati Sidki i referohet efekteve të ndikimeve franceze dhe angleze, megjithëse ai mbetet rus në shpirt dhe karakter.

Ai u formua në atmosferë islame, të cilën e gjeti gjatë vizitave në Krime dhe Kaukaz dhe po ashtu edhe eksperiencat që e frymëzuan në shumë nga poezitë e tij të mëvonshme. Si rezultat i bisedimeve të dështuara ndërmjet radikalëve dhe carëve qeverisës, Pushkinin e kaploi një gjendje shpirtërore pesimiste dhe e ndjeu veten të veçuar nga shoqëria. E në këtë kontekst provoi një ndarje të poezisë dhe jetës, ndërmjet artit dhe shoqërores. Megjithatë ai nuk harroi kurrë se shkruante për njerëzit dhe prandaj vepra e tij duhet të përçonte saktësi, thjeshtësi dhe qartësi.

Sidki e shoqëroi veprën e tij me përkthimin e “Profetit” dhe të “Talismanit”, që mbanin aromën e Lindjes me ngrohtësinë dhe magjinë e saj.

Nga të gjitha punimet arabe mbi Pushkinin, libri i Sidkit është shumë i rëndësishëm, sepse nga njëra anë ishte i pari që trajtoi këtë temë dhe nga ana tjetër autori kishte mundësi të përdorte material origjinal. Në punën e tij ai ishte objektiv e i lirë nga çdo kritikë perëndimore dhe transmetonte pranimin dhe dashurinë për Pushkinin. Profesor Ali Adham në librin e tij “Njerëz nga historia: nga Sokrati deri te Rasputini” përfshin edhe një kapitull në lidhje me poezitë e Pushkinit. Gjatë punës së tij, ndërsa përkthente Pushkinin, vërente njëkohësisht se: “Ai është më i vështiri për t’u përkthyer nga të gjithë poetët rusë”. Prof. Adhami e pëlqente poezinë e tij sepse kishte një stil tepër të thjeshtë e për këtë arsye ndoshta i vështirë për t’u riprodhuar. Çdo përkthyes, pavarësisht nga aftësitë e tij, do të lëkundet e tundohet para se të përpiqet për një ndërmarrje të tillë. Prandaj pak nga poezitë e tij janë përkthyer në arabisht, ndërkohë që më së shumti është botuar vepra e tij në prozë. Adhami duke trajtuar cilësitë tipike të poezisë së Pushkinit dhe karakterin e tij shkruan ndër të tjera: “Lirika e Pushkinit dallohet qartë për thjeshtësinë magjepsëse, elegancën dhe shqetësimin e tij ekstrem për formën poetike. Vetë ai ishte një njeri plote entuziazëm, vuajtje e dinjitet. Në fakt motivet e poezisë së tij, të qarta e të sakta, del në pah shkalla e vuajtjeve dhe e forcës”.

Një libër i botuar kohët e fundit mbi letërsinë ruse është edhe “Hyrje në poezinë ruse të shekullit të 20” e dr. Hajat Sharara dhe dr. Muhamed Junis. Edhe ky libër hedh vështrimin e tij në poezinë e Pushkinit arrin në përcaktimin e atyre rrugëve, të cilave Pushkini dhe njerëzit e kohës së tij, si pjesë e shoqërisë, i shmangeshin.

Në këtë artikull synohet pak a shumë të përdoren veprat e para krijuese të Pushkinit si bazë për hulumtimin e sfondeve jetësore të jetës së tij në kohën kur jetoi. Kritika letrare perëndimore vendos në qendër jetën private të autorit. Aspekti krijues kalon në vend të dytë në punën e tyre dhe ky është një dallim në metodën e këtyre dy mënyrave të të menduarit.

Përktheu: Loela XHAFA

Marrë nga faqja: http://www.dritaislame.al/pushkini-dhe-letersia-myslimano-arabe/

Prof. Ali Mustafa El-Misrati – Herodoti i kulturës libiane dhe shqiptarët

20/08/2012 Lini një koment

PROF. ALI MUSTAFA EL-MISRATI – HERODOTI I KULTURËS LIBIANE DHE SHQIPTARËT[1]

Ali Mustafa El-Misrati

 

U lind mё 18.08.1926 nё Aleksandri, dhe emri i tij i plotë sikurse ai e përmend është: Ali Mustafa Ali Ahmed El Misrati. U rrit ndёrmjet Aleksandrisё dhe Kairos. Mësimet e tij tё para i mori nё shkollёn “El Xheladin” nё Bulak. Më pas vazhdoi shkollёn e lartё nё Universitetin e Ez`herit nё fakultetin e “Bazave Fetare” tё cilin e pёrfundoi nё vitin 1946. Gjithashtu arriti tё diplomohet nё shkollёn e lartё tё pedagogjisё nё fakultetin e “Gjuhёs arabe” po nё universitetin e Ez`herit nё vitin 1949. Mё pas punoi si mёsuses nё shkollёn egjiptiane tё koptёve nё Shibra.

Herën e fundit që u takova me të, dhe kjo gjatë pushimit prej gati një çerek ore në një seminar që u mbajt në Tripoli[2], mu dha rasti të bisedoja me të dhe ti jepja atij një biografi të shkurtër rreth jetës së tij në gjuhën shqipe që e kisha përgatitur prej disa muajsh, menjëherë me lëvizjet e tij të shpejta dhe të gjalla filloi të fliste dhe të më pyeste për shqiptarët. Natyrisht që u çudit kur unë i dhashë atë biografi të shkurtër që nuk i kalonte tetë faqe, megjithëse rreth nesh kishte dhe profesorë e studentë të tjerë pjesëmarrës në seminar, kur i mori në dorë ato fleta më tha: “A e ke përmendur që origjina e gjyshërve të mi është nga Shqipëria?”, unë iu përgjigja megjithëse unë e di një gjë të tillë sepse më keni njoftuar në takime të kaluara, por këtë nuk e kam gjetur të shkruar në asnjë burim që flet për jetën dhe veprën tuaj, për këtë arsye nuk e kam shkruar këtë që ju përmendni, atëherë duke buzëqeshur më tha: “Menjëherë shkruaje këtë që po dëgjon nga unë në biografinë time“, the thirri me zë të lartë që ta dëgjonin dhe disa të pranishëm që ishin aty pranë: “E dini ju që gjyshërit e mi kanë qenë shqiptarë“. Ishin këto fjalë që më shtynë ta rishkruaj biografinë e këtij gjeniu të letrave arabe për shkakun e vetëm që të përmend atë që ai më kërkoi, se origjina e familjes së tij rrjedh nga Shqipëria, dhe se gjyshërit e tij të parë kanë qenë shqiptarë që emigruan në viset arabe, dhe kjo është një dukuri tashmë e njohur në historinë arabe ashtu dhe në atë shqiptare. Jo vetëm në Libi gjejmë familje me origjinë shqiptare por thuajse në të gjithë vendet arabe si në Egjipt, Siri, Palestinë, etj.

Ai ka shkruar dhe vazhdon tё shkruajё nё fusha tё ndryshme por veçanёrisht aktiviteti i tij ёshtё pёrqёndruar nё histori, biografi, tregime, gazetari si dhe nё dorёshkrime nga trashёgimia kulturore.

Me shkrimin e tij me titull “Kёtu jam o atdheu im, kёtu jam“, titull i cili u bё kushtrim pёr rininё gjatё asaj periudhe tё historisё, ai nisi botimin e shkrimeve tё tij nё gazetёn “Tripoli Perёndimor” (Tarablus El Garb). Ishte ky artikulli i tij i parё qё u botua mё datё 13.03.1948, mё pas u botua shkrimi i tij me titull “Lamtumirё, mё pas kthehem” mё datё 14.04.1948.

U kthye pёr tu vendosur pёrfundimisht nё Libi mё datё 15.07.1949 periudhё nё tё cilёn botoi artikullin e tij me titull “Kthim”, gjithashtu gjatё kёsaj periudhe ai ka mbajtur shumё ligjёrata dhe aktivitete kulturore e politike tё cilat kishin si qёllim nxitjen dhe rritjen e ndёrgjegjes tek rinia qё tё pёrballen me ngjarejt qё ndoshnin asokohe nё Libi…

U antarёsua nё partinё “Kuvendi Kombёtar” pёr tё mbrojtur çёshtjen libiane, parti tё cilёn e kishte themeluar Beshir Es Sa`davi nё vitet `50-tё. Gjatё kёsaj periudhe ai u përndoq dhe u burgos. Mё datё 25.03.1954 u emёrua drejtor i radios “Tripoli Perёndimor”, gjithashtu punoi si kryeredaktor i revistёs “Kёtu Tripoli Perёndimor”, revistё e cila pёrfshinte fushёn e letёrsisё dhe artit. Mё 1960 deri mё 1964 u zgjodh anёtar i asamblesё parlamentare.

Nё vitin 1965 mori çmimin e parё me shkrimin e tij rreth folklorit libian nё konkursin e shkrimtarёve tё cilin e organizoi komisioni i lartё i arteve dhe letёrsisё. Mё pas ai u emёrua kryetar i kёtij komisioni. Nga viti 1959 deri mё 1966 ai ishte nga themeluesit dhe udhёheqёsit e Institutit libian tё mendimit. Më 07.02.1964 ishte botuesi i gazetёs javore “Populli” ku ishte dhe kryeredaktor i saj, gazetё e cila u ndalua botimi i saj disa herë. Nё vitin 1972 u zgjodh deputet i Tripolit nё parlamentin e unionit popullor. Mori dhe vazhdon akoma tё marrё pjesё si pёrfaqsues i Libisё nё seminare tё ndryshme rreth letёrsisё, kulturёs dhe politikës.

Nё vitin 1970 u nderua nё festёn e parё tё shkencёs pёr rolin dhe mundin e tij nё ringjalljen e trashёgimisё kulturore arabe.

Mori pjesё nё themelimin e disa qendrave dhe institueve kulturore arabe.

Fitoi çmimin “Fatih” nё letёrsi dhe arte nё vitin 1994 si nderim pёr aktivitetin e tij si shkrimtar.

Përveç shkrimeve të tij, programeve kulturore dhe serialeve radio-televizive ai ka botuar mё shumё se 55 libra.

 

Ndër librat e tij tё botuar pёrmendim:

1- Personalitet nga Tripoli, botuar nga Sht. Bot. Maxhi, 1955.
2- Panorama letrare nga Libia, Sht. Bot. Shtetёrore, 1956.
3- Poet nga Libia, Ibrahim El Usta Umer, Sht. Bot. Orient, 1960.
4- Nastradini nё Libi, Libraria Orient, 1957.
5- Gazeta libiane gjatё gjysmё shekulli, Libraria Orient, 1958.
6- Shoqёria libiane nёpёrmjet fjalёve tё urta popullore, Tripoli 1962.
7- Siçiliani Ibn Hamijdus, Sht. Bot. Njohuritё, 1963.
8- Vela e grisur, Sht. Bot. E librit arab, 1963.
9- Esed bin El Furat çliruesi i Sicilisё, Organizata e shkrimeve, 1964.
10- Njё grusht me dhé, Sht. Bot. El Gandur, 1964.
11- Ibn Galbun – Historiani i Libisё, Komisioni i lartё i letёrsisё, 1966.
12- Marrёdheёniet historike dhe shoqёrore ndёrmjet Libisё dhe Turqisё, 1968.
13- Mbledhja e injorantёve, Libraria e mendimit, 1972.
14- Era e Nisrinit, Libraria tregtare, 1963.
15- Historinaё nga Libia, Sht. Bot e shpejtё, 1977.
16- Shprehjet pupullore, domethёnie psikologjike dhe sociologjike, 1982.
17- Grimё prej xixёllonje, Sht. Bot. El Xhamahirije, 1992.
18- Dielli dhe sita, Sht. Bot. Dahvij, 1967.
19- Zogu i plagosur, Sht. Bot. El Xhamahirije, 1995.
20- Shembuj në hije, përkthime, Tripoli 1978.
21- Personalitetet e gazetarisё nё vendet arabe – vëll. VI, personalitet libiane, 1997.
22- Akoma xhaketa ёshtё e varur, tregime tё shkurtra, Kairo, 2005.
23- Seriozitet nё shaka dhe fantazi nё realitet, Tripoli, 2006.
24- Dervishi i tha djalit tё tij, Sirt, 2006.
25- Arka e mollёve, Sirt, 2006.

Punimet e tij janё pёrkthyer nё disa gjuhё tё ndryshme, si nё anglisht, frёngjisht, gjermanisht, italisht dhe nё gjuhёn kineze. Rreth Ali Misratit dhe shkrimeve të tij kanë shkruar shumë shkrimtarë, kritikë dhe akademikë arabë dhe të huaj. Ndёr to pёrmendim dekanin e letёrsisё arabe Taha Husejnin, Enis Mensurin, Mustafa Mahmudin, Muhammed Ferid, Ni`met Ahmed Fuad, Nikolla Zijade, Abdullah Es Siman, Ali Fehmi Khushejm, Muhammed Verith, Husejn Mu`nis, Ebu Kasim Keru, Enver El Xhundij, Muhammed Mahfudh nga Tunizia, Shiratof nga Rusia, Xhak Perik nga Franca, Arif nga Kina, Bakhman nga Gjermania, Abdul Kerim Xhermanos nga Hungaria, Rizintano nga Italia… e shumё letrarё e kritikё tё tjerë.

Për aktivitetin e tij, për frymën e re që ai ka futur në letërsinë dhe historinë libiane, për botimet dhe dorëshkrimet e pabotuara, për seminaret dhe koncertet letrare e kulturore që janë organizuar brenda Libisë dhe jashtë saj, për të gjitha këto dhe mjaft të tjera që nuk janë përmendur, e bёjnё atё ta quajmё “Herodotin e kulturёs libiane”, sikurse e quan me tё drejtё dhe dr. Abdullah Salim Mulejtan[3].

 

Çfarë thotë Ali Mustafa Misrati për veten e tij…[4]

 

Pasi përmend vendlindjen dhe vitet e shkollës të cilat i përmendëm në fillim të kësaj biogarife ai vazhdon e thotë:

Unë përshtatem me natyrën e studimeve dhe hulumtimeve, shkruaj artikuj dhe tregime që pasi i thur ato has shumë pengesa për ti botuar dhe t’ia paraqitur njerëzve, kjo për shkak të shkrimit tim të mallkuar, shkronjave të përdredhura, shprehjeve të dobëta si dhe gabimeve të shpërndara ndaj të cilave pena ime tregohet e pavëmendshme për ti korrigjuar dhe  përmirësuar. Pena ime gulçon dhe shfryn atëherë kur ajo shikon letrën, ajo vrapon kur vështron bojën, dhe rrëshqet atëherë kur unë e shtrëngoj me gishtat e mi. Kjo nuk do të thotë se unë me mendimin tim kam përfshirë gjithçka apo jam thelluar -Zoti më faltë -, kjo dëshmon se rrjedha e penës tek unë është përvojë e hidhur dhe mundim…

Shpejtësia gjatë shkrimit, nxitimi në ecje, shpejtësia gjatë të folurit, gjatë ushqimit, janë gjëra të cilat unë i vuaj, që më shqetësojnë vazhdimisht, dhe që më bëjnë konfuz dhe të hutuar. Nga këtu lëshimet që bën pena ime janë të shumta, po ashtu dhe gabimet drejtshkrimore. Nxitimi dhe të shpejtuarit mund të jenë të dobishme dhe të domosdoshme për të arritur shkallët e qytetërimit, mirëpo nxitimi në botën e artit, në strehën e poezisë, fushën e penës, dhe në hapësirën e letërsisë, në të gjitha këto të nxituarit është veti shumë e dëmshme, shkatërruese, është mallkim…

Përderisa shkrimi im është sikurse gjurmët e rosës në baltë, apo sikurse shenjat dhe shprehitë e hajmalive, e gjej veten më shumë duke mbajtur fjalime sesa duke shkruar, dhe kur flas ndihem  më mirë sesa kur shkruaj, të ligjëroj është më e lehtë për mua sesa të shkruaj, sepse kufijtë e të shkruarit janë shumë të vështira për mua, janë të mallkuara, kjo është një e metë të cilën mundohem vazhdimisht ta riparoj dhe një gabim që mundohem ta përmirësoj dhe ti jap kuptim, mirëpo me plot keqardhje mesa duket kjo është diçka e vështirë dhe e pamundur për mua. Gjithmonë unë jam i detyruar ti korrigjoj vetë shkrimet e mia sepse shkrimi im është i palexueshëm dhe i pakuptueshëm. .. gabimet dhe lëshimet e penës sime ndonjëherë arrijnë deri në marrëzi, mund të ketë prej tyre të dhimbshme, konfuze por dhe të çuditshme dhe origjinale…”.[5]

Stili i Misratit dallohet për spontanitetin dhe lehtësinë e tij. Në të shumtën e rasteve të bie në sy  mprehtësia dhe humori thumbues. Këtë stil ai nuk e shmang qoftë edhe në studimet, hulumtimet dhe tregimet e tij. Ai nuk është sikurse ata të diplomuar të Ez’herit të cilët përdorin një stil të vështirë për tu kuptuar  dhe mjaft  të paqartë. Ajo që e bën atë të veçantë janë shkrimet e tij të cilat prekin fusha të ndryshme të kulturës. Ai thotë:

“Mungesa e librit në bibliotekën arabe në Libi; ishte kjo ndjenë motiv i mjaftueshëm që shkrimet e mia të kenë këtë shumëllojshmëri. Me këtë unë kisha dëshirë të mbushja një pjesë sado të vogël të këtij boshllëku. Kështu unë fillova të shkruaj për personalitet libiane, historianët, u mora me studimin e dorëshkrimeve, gjithashtu fillova të shkruaj tregime dhe pjesë teatrale. Nuk e mohoj që unë e provova të shkruaj edhe poezi, mirëpo nuk është nga ajo poezi që ngrihet mbi këmbët e veta, mund ta quajmë poezi të gjymtuar… poezia ime nuk më pëlqen dhe nuk kam dëshirë t’ia paraqes atë lexuesve, kështu që e mbylla këtë drejtim dhe u dhashë pas fushave të tjera të letërsisë”.[6]

 

Për shqiptarët ai thotë:

Janë një popull i vjetër që kanë dhënë shumë, ka nxjerrë dijetarë e personalitete jo vetëm në lindje por dhe në perëndim, por në të njëjtën kohë është një popull që i është bërë shumë padrejtësi. Turqia shumë herë tregoi neglizhencë ndaj tyre, ndërsa arabët i harruan totalisht“.

Ai nuk harron të përmendë dijetarë me origjinë shqiptare që kanë bërë famë në botën arabe, të cilët i ka takuar gjatë udhëtimeve të tij të shumta. Ai thotë që shumë prej tyre i njeh personalisht dhe i ka shokë e mban kontakte me to. Ai përmend Sami Frashrin dhe Kamusin e Personaliteteve, libër të cilin ai ka shumë dëshirë ta përkthejë në gjuhën arabe, për Samiun i cili ka qenë edhe kryeredaktor i gazetës “Tarablus El Garb” gazeta e parë libiane, ai thotë: “Ai ka qenë me të vërtetë një dijetar i madh, ka qenë enciklopedi për kohën e tij, për fat të keq ka autorë arabë që janë bazuar totalisht në veprën e tij Kamus el A’lam, por që nuk e përmendin një gjë të tillë“.

Padyshim nuk mund të harrojë “burrin madhështor” siç e quan ai Muhamed Ali Pashën të cilin e përmend me një simpati të madhe, si dhe mjaft personalitete shqiptare për të cilët ai shpreson t’iu përkushtojë një ligjëratë për të treguar rolin e tyre në shërbim dhe përhapje të kulturës islame në botë, në të njëjtën kohë ai shpreh dëshirën e tij të madhe që një ditë shpreson ti realizohet për të vizituar “Tokën Shqiptare” siç e quan ai me gjuhën e tij.

 

Më tej ai thotë:

“Bisedat e mia nuk janë asgjë pa ndjenjën e humorit. Humori është i rrënjosur në personalitetin dhe karakterin tim. Të qeshurit është diçka e domosdoshme gjatë bisedave të mia, kjo ndoshta për shkakun ngaqë unë kam aftësi për të krijuar kushtet e përshtatshme për humor. Mund të ndodhë që humori tek unë të jetë shprehje ironike, kritikë e ashpër ose qëndrim ndaj diçkaje që nuk më pëlqen… kjo nuk mund të jetë çudi duke marrë parasysh vendin ku jam rritur në lagjen Bulak nga ku lind i gjithë humori egjiptian… në këtë lagje lindin dhe shpërndahen të qeshurat për tu bërë më pas përzierje e jetës dhe natyrës njerëzore në atë vend.

Gjithmonë më shikon duke vrapuar sikur jam duke ndjekur diçka që se kam arrirë, mbaj letra të cilat ndoshta nuk i mbush së shkruari, gjithmonë mbaj nën sqetull një libër që ndoshta nuk e përfundoj së lexuari, por mundet që librit ti grisen fletët nga leximi i shumë përsëritur. Mbaj me vete të holla të cilat shumë shpejt i shpenzoj. Të hollat në dorën time janë sikurse uji në pupël… përfundojnë shpejt… të tjerët më shohin bujar deri në qindarkën e fundit dhe shumë dorështrënguar deri në palcë përsa i përket bibliotekës sime apo pajisjeve të mia kulturore dhe artistike”.

Për shkrimet dhe aktivitetin e tij kulturor ai është nderuar me shumë çmime dhe tituj si në rangun e botës arabe ashtu dhe jashtë saj, por ai mendon se nderi më i madh që i është bërë është seminari shkencor me titull “Ali Mustafa El Misrati, letrar dhe dijetar” të cilën e organizoi Këshilli për Kulturën, ku ai tha:”Shpresoj që të jem letrar dhe dijetar në historinë e letërsisë arabe“.

 

/Orientalizmi Shqiptar/


[1] Përshtatur dhe përzgjedhur nga Roland Vishkurti, Tripoli, 08.02.2008, u botua në revistën shkencore “Edukata Islame”, viti XXXVII, nr. 86, Prishtinë 2008, f. 267–274.

[2] Është seminari shkencor me titull “Tripoli dhe roli i tij në përhapjen e kulturës arabe–islame”, mbajtur në Tripoli-Libi më 6–7 Shkurt 2008, ku ai u nderua me medaljen e arte nga Organizata Arabe për Edukimin, Kulturën, dhe Shkencën (ISESCO).
[3] Marrё nga fjalori i letrarёve dhe shkrimtarёve bashkёkohorё libianё, Abdullah Salim Mulejtan.
[4] Kjo është një paraqitje e karakterit të këtij gjeniu të letërsisë arabe, ku del në pah personaliteti i tij euforik dhe mjaft i gjallë, thjeshtësia dhe sinqeriteti janë diçka e pandarë nga personaliteti i këtij akademiku që tashmë i ka kaluar të 80–tat, kjo jo vetëm në shkrimet e tij, por dhe në jetën e tij të përditshme. Në shkrimet dhe artikujt e tij të ndryshëm ne hasim vazhdimisht shprehje që nxjerrin në pah anë nga personaliteti i tij… kjo që po përmendim është vetëm një përzgjedhje.
[5] Ali Mustafa El Misrati, Gabimet e penës, gazeta “Tripoli Perëndimor”, nr. 2862, viti X, datë 7 Dhjetor 1952, f. 2.
[6] El Misrati, shpirti dhe zemra, grup autorësh, Katër stinët, nr. 58, viti XII, 2–1992, f. 25-31.

Dobërlluka

02/07/2012 Lini një koment

Dr. Abdulatif Arnauti

Dr. Abdul Latif ARNAUTI*

DOBËRLLUKA

Oj bijë e Kosovës
me lot nëpër faqe
nga larg paske ardhur
nga lotët s’ta shoh syrin
sa të rënda kujtimet
që t’i lanë stërgjyshërit
oj bijë e Kosovës
erdhe, erdhe, erdhe
ecën ngadalë
mbi dheun e kësaj toke
është nga sytë e të parëve
nën këmbët e tua
rrahin zemrat plotë
që frymëzojnë me ujë e jetë.

Ç’janë këta lot
bulëza në qepalla
ç’janë ngrirë kristal
i lësho të vazhdojnë
ta ngrohin këtë tokë
e sheh këtë shesh
para shtatëdhjetë vjetësh
gjyshërit e tu
me fëmijëri në duar
ngarendën
për të mos u kthyer më.

Që andej
Musa plaku
shoku i prindërve të tu
të vjen me rrudhat në fytyrë
drejt në pika loti dashi do të të pyesë
për babanë e xhaxhallarët.

I sheh edhe këta lisa
që kanë lëshuar rrënjë
deri në zemër të tokës të pyesin për
llojin
për farën?
Prit.

Se lisat të ta thonë
rrugën e mërgimit që morën
si u larguan me shpinë
kah dheu i huaj,
këta lisa derdhën lot
kur ata shkuan
lotët e tyre u ngrinë
shikoje rrëshirën
këta ishin lotët e tyre
dhe të kohës,
shikoje kroin
ku gjyshet të merrnin ujë
gurgullon ëmbël
është melodi e zemrës së tyre
ku askurrë s’e harroi
këngën e tyre
vajin
thuajse tjetër gjë s’di.

Oj bijë e Kosovës
derdh lot, derdh lot
rrëke nëpër faqet
që ta shtojnë ujin,
e ndiej si qan vetminë e vet
– ky krua.
Merre nga këtu amanetin
fshihe nur në zemër
ja dërgo babait në kurbet
se ai do ta dijë
ç’thotë ky krua.

Damask 1979


* Abdul Latif Arnauti është me origjinë shqiptare nga fshati Dobërllukë i qytetit të Vushtrrisë – Kosovë. Është gjithashtu i pari letrar shqiptar që ka marrë pjesë në enciklopedinë e letërsisë moderne arabe. Jeton dhe punon në Damask-Siri.

Kjo poezi është botuar në revistën “URA”, nr. 2, Pranverë-Verë, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Njohuri të përgjithshme mbi gjuhën arabe

25/05/2012 Lini një koment

Mr. Azem XHELADINI*

 

NJOHURI TË PËRGJITHSHME MBI GJUHËN ARABE**

Azem Xheladini

Azem Xheladini

Gjurmët e para të shkruara në arabisht që janë hasur deri më tani janë:

- mbishkrimi i Nemarës i gjetur mbi varrin e poetit para-islam Imru’ul Kajs[1], në vendin Hūrān[2], i cili na kthen në vitin 328 e.r.[3] ndërsa sipas një burimi tjetër në vitin 228 e.r.[4]. Arabët si popull nga sa dimë deri më sot për herë të parë janë përmendur në shkrimet asiriane në shekullin e shtatë p.e.r. me rastin e përleshjes së fiseve arabe, të cilat ishin në aleancë me mbretërit dhe udhëheqësit e Sirisë arameje, për t’i bërë ballë ushtrisë asiriane e cila ngadhënjeu nën drejtimin e Selmansarit të dytë në vitin 853 p.e.r.[5].

 

Shkollat më të njohura gjuhësore të gjuhës arabe

Ndër shkollat më të njohura gjuhësore të cilat ndikuan në zhvillimin e gjuhës arabe janë: shkolla e Basras, e Kufes, e Bagdadit dhe e Andaluzisë.

Shkolla e Basras dhe shkolla e Kufes

Edhe pse Ebu Esvedi lindi në Kufe, ai u rrit dhe u arsimua në Basra. Po ashtu, në Basra, ai vuri themelet e gramatikës së tij, si edhe nxënësit e tij ishin nga aty. Prandaj, edhe gramatika e pati fillimin pikërisht aty, duke u bartur nga ligjërata në ligjëratë deri në kohën e Halil bin Ahmed el-Ferahidit, i cili i grumbulloi të gjitha pjesët e shpërndara dhe renditi rregullat dhe çështjet e gramatikës, ndau kapitujt dhe ia ofroi Sibevejhit (i cili ishte nxënësi më i zgjuar i tij, më i zellshmi dhe më i interesuari), që ta tubojë tërë këtë në një libër, gjë të cilën e bëri duke përdorur të gjithë dijen, shkathtësinë dhe mjeshtërinë e tij.

Disa dijetarë të Basras kaluan në Kufe duke e marrë Kufen si vendqëndrim. Aty filluan të mësojnë gramatikën dhe ta përhapin në popull. Ndër më të njohurit ishin Abdurrahman et-Temimi (…–164 h.), pastaj Ebu Xha’fer er-Rru’asi si dhe xhaxhai i tij Muadh bin Muslim el-Herra’i, hartuesi i  morfologjisë arabe. Nxënësi  më i njohur i cili i mori mësimet prej tyre ishte Ali bin Hamza el-Kesaai, i cili mori pjesë në disa ligjërata të cilat i mbante Halili. Aliu konsiderohet te pasuesit e shkollës së Kufes sikurse Halili te pasuesit e shkollës së Basras. Me punën e tij u dallua gramatika e Kufes nga ajo e Basras dhe filluan diskutimet mes dy drejtimeve. Si libri i parë i shkruar për gjuhën arabe përmendet fletushka e Ebu Esvedit me titull Et-ta’likah التعليقة e cila përfshin disa rregulla të drejtshkrimit dhe fjalëformimit[6]. Lbri“El-Kitabu“ i Sibevejhit (gramatika e parë, A. Xh.), konsiderohet libri më i njohur që është shkruar ndonjëherë për gjuhën arabe[7].

Shkolla e Bagdadit dhe shkolla e Andaluzisë

Me themelimin e Bagdadit, dhe me kalimin e rezidencës së halifatit mori hov edhe zhvillimi i letërsisë arabe. Pasuesit e shkollës së Kufes ishin më afër Bagdadit si nga pozita politike ashtu edhe nga pozita gjeografike, prandaj edhe dijetarët e Kufes mundësitë e komunikimit i kishin më të mëdha si me udhëheqjen e halifatit ashtu edhe me ligjëratat e ndryshme të cilat mbaheshin.

Kesa’iu kishte pozitë të lartë te Harun err-Rrashidi, ndërsa nxënësi i tij Jahja bin Zijad el-Ferra’i kishte një vend të veçantë në Dar al-Hikmeh (Shtëpia e Urtësisë – kështu quhej institucioni i cili tubonte dijetarët rreth vetes). Ndërsa Me’muni i caktoi Ferra’it një pozitë të veçantë dhe i caktoi atij njerëz të cilët do të merreshin me plotësimin e të gjitha nevojave të tij. Po ashtu i caktoi atij sekretarë të cilët do të angazhoheshin me shkrimin e mësimeve të tij, dhe sekretarë të tjerë të cilët do të merreshin me të gjitha nevojat e tij. Pastaj e urdhëroi që të grumbullojë bazat e gramatikës dhe atë që dëgjon nga thesari gojor arab. Sekretarët e tij shkruanin krejt atë që dëgjonin nga ai përderisa plotësoi renditjen e librit të tij të njohur me emrin الحدود  al- Hudud (Përkufizimet).

Nga këta pasues të shkollës së Kufes doli një grup dijetarësh nga Bagdadi, të cilët ndoqën mësimet e tyre dhe madje u thelluan dhe u zgjeruan edhe më tepër në hulumtimin e gramatikës e vende-vende edhe të segmenteve të parëndësishme të saj, sa që u larguan nga metodologjia e shkollës së mësuesve të tyre dhe u dalluan nga mësuesit e tyre. Kjo u njoh me emrin shkolla e Bagdadit.

Kështu u shtuan studimet e ndryshme për këtë lëmë dhe u shtuan edhe studimet për të, saqë kishte nga ato të cilat ishin gjithëpërfshirëse, e krahas saj kishte të tilla të cilat kishin vetëm nga një kapitull ose pak kapituj, të cilët trajtonin probleme të kufizuara. Në këtë mënyrë u shtua edhe mbështetja ose refuzimi i ndonjë qëndrimi dhe filloi edhe diskutimi mes shkollës së Kufes, Basras dhe Bagdadit.

Krahas këtij diskutimi në lindje ku u përzien e dobishmja me të tepërtën, filloi të marrë hov edhe ngritja e shtetit të Andaluzisë e krahas shtetit ngrihej dalëngadalë edhe një shkollë e re në këtë lëmë.

Interesimi i madh i sundimtarëve të Andaluzisë për dijen dhe mallëngjimi për vendlindjen e tyre i bëri këta dijetarë që të kujdesen për gjuhën e tyre, dhe si rezultat i kësaj filluan edhe ata të ndjekin se çfarë ndodhte në lindje. Kështu ata filluan në disa çështje të përkrahin një shkollë e në disa tjetrën, dhe duke përkrahur e refuzuar në vende të ndryshme shkollat ekzistuese u paraqit shkolla e katërt në këtë lëmë, shkolla e Andaluzisë. Ata përkrahnin kryesisht shkollën e Basras, mirëpo jo në tërësi.

Nga sa u përmend më lart mund të vërejmë se shkolla e Kufes dhe e Basras janë dy shkolla kryesore ndërsa ajo e Bagdadit dhe e Andaluzisë mund të konsiderohen vetëm si zhvillim i mëtejmë i këtyre dy shkollave.

Ajo që e dallon shkollën e Basras është se ata rregullat e tyre i bazojnë në thesarin gojor arab, e në rast se diçka nuk përputhet me të, atëherë ose e kthejnë dhe hulumtojnë për burimin e saj ose e flakin si gabim i përhapur në popull.

Ndërsa shkolla e Kufes ndërtimin e rregullave e mbështet vetëm në atë që dëgjon nga thesari arab duke mos hulumtuar për t’i gjetur ndonjë mangësi. Pasuesit e shkollës së Basras janë shumë të rreptë në transmetimin e thesarit popullor, ndërsa ata të Kufes nuk janë aq të ngurtë, prandaj vështirë se mund të gjejmë ndonjë rast kur një pasues i shkollës së Basras të transmetojë diçka nga thesari që e ka dëgjuar nga ndonjë i Kufes, me përjashtim nga Ebi Zejd el-Ensari, dhe thonë se e transmetojnë nga ai për shkak të besnikërisë së tij.

Nga sa përmendëm vërejmë se Shkolla e Basras është më e rreptë në rregullat e saj dhe më e saktë në përcaktimet e saj, ndërsa shkolla e Kufes është më e përhapur në popull dhe ka më shumë ilustrime me shembuj.

Alfabeti arab

Alfabeti i arabishtes, është paksa i ngatërruar, meqë zanoret e shkurtra nuk paraqiten në formë të shkruar ndërsa të gjatat paraqiten, prandaj lexuesi duhet të ketë njohuri mbi gjuhën arabe, që të mund të lexojë edhe zanoret. Megjithatë, në botimet e tekstit të Kur’anit dhe në tekstet mësimore për fillestarë shenjat që tregojnë zanore – ato paraqiten të shkruara, po ashtu krahas këtyre shenjave paraqiten edhe shenja të tjera të cilat tregojnë se kur shkronja është sukun (e heshtur) – pa zanore ose shenja shedde (e dyfishimit) – përsëritjes të së njëjtës shkronjë, si dhe shenja medd (zgjatjes së shkronjës).

Emërtimet e shkronjave arabe mendohet se janë një përmbledhje e një versioni të mëhershëm ku emrat e shkronjave tregojnë kuptime të caktuara të disa fjalëve në gjuhët proto-semitike.

Ka dy radhitje të shkronjave arabe:

1. Radhitja origjinale ebxhed (ABeCeD), e cila rrjedh nga radhitja e alfabetit fenikas, ashtu siç ka edhe radhitje të tjera që i ngjajnë kësaj radhitjeje – të dala nga kjo, siç është alfabeti latin.

2. Radhitja Hixhaa’i هجائى – standarde e cila përdoret sot dhe që paraqitet në tabelën në vijim, është radhitja ku shkronjat janë të grupuara sipas paraqitjes së formës së tyre të shkruar.

Radhitja e veçantë sipas ABeCe-së është bërë duke i renditur të 28 shkronjat arabe sikur të ishin një fjali, duke vënë fillimisht 22 shkronjat e alfabetit aramaik sipas radhitjes së alfabetit të vjetër fenikas, duke lënë në fund 6 shkronjat e mbetura të arabishtes.

Fjalia më e përhapur sipas ABeCe-së paraqitet si vijon:

أ‎

ب‎

ج‎

د‎

ﻫ‎

و‎

ز‎

ح‎

ط‎

ي‎

ك‎

ل‎

م‎

ن‎

س‎

ع‎

ف‎

ص‎

ق‎

ر‎

ش‎

ت‎

ث‎

خ‎

ذ‎

ض‎

ظ‎

غ‎

ʼ

B

ǧ

d

h

ë

z

Y

k

l

m

N

s

ʻ

f

q

r

š

T

ġ

Kjo radhitje vokalizohet (bëhet me zanore) si vijon:

ʼabǧad haëëaz ḥuṭṭī kalaman saʻfaṣ qarašat ṯaḫaḏ ḍaẓaġ.

Shënime të rëndësishme:

Fjalët arabe shkruhen në vijë horizontale nga e djathta në të majtë, ndërsa numrat nga e majta në të djathtë po ashtu në vijë horizontale. Shumica e shkronjave arabe e ndryshojnë pjesërisht formën e tyre grafike varësisht nga pozicioni i tyre në fjalë, d.m.th. nëse fjala fillon me shkronjën përkatëse, nëse shkronja ndodhet në mes të fjalës, ose nëse ndodhet në fund të fjalës ose nëse qëndronvetëm, pa u lidhur me shkronjën pranë saj. 22 shkronja lidhen edhe me shkronjën paraprake edhe me shkronjën që vjen pas saj, ndërsa 6 shkronja (elif, d,dh, r, z, dhe ë) lidhen vetëm me shkronjën që i paraprin e nuk lidhen pas vetes.

Shkronjat arabe nuk dallojnë grafikisht në shkrimin e dorës ose të shtypit. Përjashtim bëjnë vetëm fjalëkryqet të cilët shkruhen edhe vertikalisht dhe shkruhen shkronjat të ndara nga njëra-tjetra.

Zanoret e gjata (a:), (i:), dhe (u:), paraqiten përmes shkronjave elif, ja dhe waw.

Shenjat diakritike për zanoret e shkurtra dhe shenja të tjera të veçanta shfaqen vetëm në Kur’an. Këto shenja gjejnë përdorim edhe pse më pak edhe në libra të tjerë fetarë, në poezinë klasike, në tekste shkollore për fillestarë, dhe në rastet e teksteve të ndërlikuar për të shmangur leximin e gabuar. Nganjëherë shenjat diakritike i hasim edhe për qëllime dekorative në titujt e librave, emërtimet e firmave, tabelat e emërtimeve të vendbanimeve të ndryshme, etj.

Radhitja e fjalëve

Radhitja e fjalëve në gjuhët semite është: folje-subjekt-objekt (FSO), i poseduar-posedues (lidhje gjenitive), emër-mbiemër. Ky fenomen vihet re si në arabishten klasike ashtu edhe në atë bashkëkohore. P.sh. ra’a Muhammedun Feriiden – ka parë Muhammedi Feridin; daru Se’iidin – shtëpia e Seidit; es-saa’atu ghaalijetun – ora është e shtrenjtë.

Pjesët e ligjëratës në gjuhën arabe

Pjesët e ligjëratës në gjuhën arabe ndahen në tre grupe të përgjithshme: emër, folje dhe pjesëz. Studiuesit e ndryshëm i kanë përcaktuar në këtë mënyrë:

Emër – Çdo fjalë me të cilin emërtohet një njeri, kafshë, bimë ose gjësende të natyrës apo çfarëdo gjëje tjetër[8], p.sh.نهر  nehrun (lumë),ورد /werdun (trëndafil),قط  /kittun (mace)  ولد  / weledun(fëmijë), etj.

Folje – Çdo fjalë që tregon ndodhjen e një veprimi në kohë të caktuar [9],p.sh. استقم / istekim -qëndro), شكر /shekere - falënderoi), etj.[10]

Pjesëz – Çdo fjalë e cila nuk ka kuptim vetvetiu, pos kur bashkëngjitet me një fjalë tjetër[11], p.sh.أو /ew- ose; هل /hel-A?; لم /lem - S’; من / min – prej, nga etj. [12]

-  I –  Pjesët e ndryshueshme të ligjëratës në gjuhën arabe:

Kategoria e emrave:

Nën kategorinë e emrave hyjnë:

1.1. Emrat (el-Esma’u)

1.2. Mbiemra (es-Sifatu)

1.3. Përemrat (ed-Dama’iru) dhe përfshijnë:

– Përemrat vetorë (ed-Dama’iru)

– Përemrat dëftorë (Esma’ul Ishareti)

– Përemrat lidhorë (Ismul Mewsuuli)

– Përemrat pyetës (Ismul Istifhaami)

1.4. Numërorët (el-Adedu)

1.1. Emrat (el Esma’u) – p.sh (Muhamedun, daarun, ‘ilmun, el-Kahiretu) etj. Emrat mund të jenë:

a) Emrat konkretë janë: (daarun, kitabun, hakiibetun) dhe në gjuhën arabe quhen (ismu ‘ajnin).

b) Emrat abstrakt janë: (hubbun, ‘ilmun, ferehun) dhe në gjuhën arabe quhen  (ismu ma’nen).

Emrat konkretë ndahen në:

Emra të përgjithshëm/rexhulun - njeri; Emra të përveçëm/Muhammedun – Muhammedi, Emra përmbledhës (kolektivë)/sha’run  – flokë.

Veçoritë gramatikore të emrit në gjuhën arabe

Në gjuhën arabe emri ka këto veçori: gjininë: mashkullore dhe femërore; numrin: njëjës, dysi dhe shumës; trajtën: i shquar apo i pashquar; rasën: emërore, gjinore, dhe kallëzore; zvogëlimin -(diminutivi – emër i zvogëluar/i përkëdhelur).

Gjinia – Emri për nga gjinia mund të jetë: a) i gjinisë mashkullore dhe b) i gjinisë femërore.

Emra të gjinisë mashkullore – janë të gjithë emrat që tregojnë gjininë mashkullore, qofshin njerëz ose gjallesa të tjera si [13] (gulamun – djalosh, thu’lubaanun – dhelprak) etj.

Emra të gjinisë femërore – janë të gjithë emrat që tregojnë gjininë femërore, qofshin njerëz ose gjallesa të tjera si [14] (bintun – vajzë, etaanun – budallaqe).

Ndërsa sa u përket sendeve të tjera të cilat nuk kanë gjini mashkullore e as femërore, disa prej tyre, kur shoqërohen me mbiemra, përemra: lidhorë, dëftorë apo të përngjitur, konsiderohen figurativisht të gjinisë mashkullore ose femërore[15].

Numri - si kategori gramatikore në gjuhën arabe paraqitet tek emrat, mbiemrat, numërorët, përemrat dhe foljet. Gjuha arabe ka tre numra sipas të cilëve ndryshojnë pjesët e ndryshueshme të ligjëratës, njëjësin, dyjësin dhe shumësin. Sa i takon shumësit, gjuha arabe ka shumësin e rregullt (që formohet me mbaresat standarde) dhe shumësin e parregullt (ku emri pëson ndryshime në bashkëtingëlloret e rrënjës për të formuar këtë shumës). Edhe formimi i shumësit të parregullt ka rregulla të veçanta. Veta e parë (te përemrat dhe foljet) ka formë të përbashkët për të dyja gjinitë dhe nuk ka formë të dyjësit, ndërsa formimi i dyjësit dhe shumësit bëhet për secilën gjini me ndryshime të veçanta që i pëson emri. Po ashtu edhe mbiemrat, përemrat dhe foljet dallojnë në dyjës dhe shumës për gjininë mashkullore dhe femërore. p.sh.

Nj.m.              nj.f.            dy. m.           dy. f.                  sh.m.               sh. f.                 sh. parregullt

Taalibun   talibetun  taalibaani  taalibetaani   taalibuune   taalibaatun  talebetun, tul-laabun

student      studente   dy studentë            dy studente    studentë        studente        studentë-e (m.+f.) 

a) njëjësi i emrit në gjuhën arabe – Numri njëjës në gjuhën arabe merret si bazë për formimin e dyjësit dhe shumësit. Në numrin njëjës po përmendim emrat: kitaabut-talibi – libri i studentit, kul-lijjetut-tibbi – fakulteti i mjekësisë, etj.

b) dyjësi i emrit në gjuhën arabe – Dyjësi i emrit në gjuhën arabe shërben për të treguar dy frymorë a sende dhe ndërtohet nga njëjësi – pasi t’i heqim nunacionin – duke ia shtuar emrit për gjininë mashkullore mbaresën -ani, për rasën emërore dhe mbaresën -ejni, për gjinore dhe kallëzore, ndërsa për gjininë femërore pasi mbaresa -t – karakteristike për gjininë femërore shndërrohet në -t (të gjatë) pastaj shtohen të njëjtat mbaresa si te gjinia mashkullore, p.sh. kalemaani tawiilaani – dy lapsa të gjatë; medresetaani xhediidetani – dy shkolla të reja.

c) shumësi i emrit në gjuhën arabe – shërben për të treguar tre e më tepër frymorë a sende dhe ndërtohet në dy mënyra: 1. Në mënyrë të rregullt dhe quhet shumës i rregullt; dhe 2. Në mënyrë të parregullt dhe quhet shumës i parregullt.[16] 

c) 1. shumësi i rregullt

c) 1. 1. i gjinisë mashkullore – xhem’ul mudhekkeris – Salimu. Quhet kështu ngase ndërtohet prej njëjësit pa cenuar rrënjën e emrit – (vetëm me mbaresa). Shërben për të treguar shumësin e frymorëve mendorë, që kuptojnë[17], ose cilësive të tyre[18].

c) 1. 2. i gjinisë femërore – xhem’ul muennethis – Salimu – Ndërtohet nga njëjësi duke i shtuar para ـة  t-së së fundit të gjinisë femërore një elif dhe duke e shndërruar – t-në e rrumbullakët në[19] t- të gjatë, kështu në rasën emërore mbaresa e gjinisë femërore del -ātun, ndërsa për rasën gjinore dhe akuzativ del -ātin.

c) 2. Shumësi i parregullt – xhem’u-t-teksiiri. Është shumësi i cili tregon mbi dy emërtime[20] dhe quhet shumës i parregullt sepse ndërtohet nga njëjësi duke ia ndryshuar formën në rrënjë të emrit[21]. Shumësi i parregullt shërben për të ndërtuar shumësin e qenieve mendore si dhe të emërtimeve të tjera, qofshin ato të gjinisë mashkullore ose femërore[22].

Trajta e emrit

Emri në gjuhën arabe del në trajtën e shquar dhe atë të pashquar. Veçori e trajtës së pashquar është nunëzimi-nunacioni (mbyllja e emrit me shkronjën -n). Emri bëhet i shquar me ndihmën e nyjës shquese el- e cila nëse emri fillon me ndonjërën nga shkronjat e hënës, (elif, b, xh, h, kh, ‘a, gh, f, q, k, m, ë, h, j), në këtë rast lexohet, e nëse emri fillon me ndonjërën nga shkronjat e diellit (t, th, d, dh, r, z, s, sh, S, D, T, DH, l, n,) në këtë rast nyja shquese nuk lexohet, por shkronja e parë (me të cilën fillon emri) dyfishohet, p.sh. kitaabun – (ndonjë libër) – el-kitaabu (libri); dersun (mësim) – ed-dersu (mësimi). Emri është i shquar edhe nëse është emër i përveçëm ose vjen në lidhje gjinore, p.sh. Mekketu (Mekka); kitaabu Zejdin (libri i Zejdit).

Rasat e emrit

Emri në arabishte del në tri rasa: emërore, kallëzore dhe gjinore, me mbaresat rasore -u, -a, -e, -i. p.sh. ketebe ‘ahmedu risalete-sh-shukri (ka shkruar Ahmedi letër falënderimi).

1.2. Mbiemrat - es-sifatu. Janë pjesë të ndryshueshme të ligjëratës që tregojnë ndonjë cilësi të personave ose sendeve[23]. Sikur emri, edhe mbiemri i nënshtrohet formulës (paradigmës) unike të gjuhës arabe F-‘A-L [24]; p.sh. saghiirun – i vogël, xhemiilun – i bukur, ahmeru - i kuq, etj. Mbiemri ashtu sikurse emri ndryshon në gjini, numër, rasë dhe trajtë, por përveç kësaj mund edhe të krahasohet nëpër shkallë të mbiemrit. Mbiemri në gjuhën arabe mund të vijë në rolin e cilësorit ose kallëzuesit.

Krahasimi i mbiemrit – ismu-t-tafdiili

Mbiemri në gjuhën arabe krahasohet në tri shkallë: pohore (pozitiv), krahasore (komparativ) dhe sipërore (superlativ)[25].

1.3. Përemrat – ed-Damaairu – Për dallim nga gjuha shqipe, në gjuhën arabe edhe përemri ka dyjësin, dhe bën dallim edhe në dyjës për gjininë mashkullore dhe gjininë femërore edhe në vetën e dytë dyjës dhe shumës[26]. Përemrat në gjuhën arabe janë: 1.3.1. – Përemrat vetorë – ed-Damaairu 1.3.2. – Përemri dëftor – ismul ishaareti 1.3.3. – Përemri lidhor – ismul mewsuuli 1.3.4. – Përemri pyetës – ismul istifhaami.

1.3.1. – Përemrat vetorë – ed-Damāiru,

Përemrat vetorë ndahen në: 1. Përemra të mëvetësishëm ose të pavarur ed-Damāir el-munfasiletu të cilët mund të shqiptohen më vete[27], p.sh. ente - ti (m.), enti - ti (f.) entum – ju (m.) entunne - ju (f.) nahnu - ne hum - ata, hunne - ato, etj. dhe 2. Përemra të ngjitur ed-Damāir el-muttasiletu të cilët nuk japin kuptim si të pavarur, p.sh. ketebet ka shkruar (ajo), ketebte – ke shkruar (ti, m.),ketebti – ke shkruar (ti, f.), ketebtu – kam shkruar (unë), etj[28].

1.3.2. – Përemri dëftor – ismul ishāreti – Tregon një frymor ose send a objekt të caktuar përmes shënjimit në drejtim të tij[29]. Për nga afërsia e emrit të treguar gjuha arabe ka dëftorët e afërt dhe të largët.

1.3.3. – Përemri lidhor – ismul mewsuuli. Edhe këta përemra kanë forma të veçanta për njëjësin, dyjësin dhe shumësin; për mashkullore dhe femërore; për emërore, gjinore e kallëzore. Ata janë: el-ledhii, el-letii, el-ledhaani, el-letaani, el-ledhiine, el-laatii, el-laa’ii, el-lewaa’ii, el-lewaatii, el-ulii[30]. Për gjinore dhe kallëzore formë të veçantë kanë përemrat e dyjësit.

1.3.4. – Përemri pyetës - ismul istifhaami – Në gjuhën arabe shërbejnë për të ndërtuar fjali pyetëse[31]. Më shpesh në rolin e përemrit pyetës paraqiten format men – kush/cili, ose men dhaa – cili, maa ose maa dhaa – çfarë dhe ejju ose ejjetu – cili/cila. Ka edhe disa pjesëza të tjera të cilat paraqiten për të formuar fjali pyetëse dhe shërbejnë si përemra pyetës.

1.4. Numërorët - el-a’daadu – Në gjuhën arabe ndahen në numërorë themelorë dhe numërorë rreshtorë.

Numërorët themelorë – Rregull i veçantë për numërorët themelorë është mospërputhja në gjini me emrin ose antipolariteti[32]. P.sh. për emrat e gjinisë mashkullore numërori del me mbaresën e gjinisë femërore dhe anasjelltas. Ky rregull vlen për numërorët nga 3 deri më 9. Për shembull, thelaathetu rixhaalin – tre burra, thelaathu benaatin – tri vajza. Numri 1 dhe 2 kanë përdorim të rrallë me emra sepse në gjuhën arabe secili emër në trajtën e pashquar emërton një frymor a send në njëjës, ndërsa numri dy në gjuhën arabe shprehet me anë të dyjësit/dualit. Në arabishte të gjithë numrat kanë gjininë mashkullore dhe atë femërore, me përjashtim të dhjetësheve (20-90), qindësheve, mijësheve, etj.  Te këta numërorë (11-99) së pari vinë njëshet e pastaj dhjetëshet, p.sh. erbe’atun we thelaathuune – (katër e tridhjetë = tridhjetë e katër), gjinia mashkullore, seb’un we themaanuune (shtatë e tetëdhjetë = tetëdhjetë e shtatë), gjinia femërore etj. Numërorët themelorë të përbërë 13 -19 vijnë në rasën kallëzore, p.sh. erbe’ate ‘ashere – 14, gjinia mashkullore, erbe’a ‘asherete 14, gjinia femërore.[33]

Numërorët rreshtorë – Shërbejnë për të treguar radhën a renditjen e frymorëve a sendeve. Këta numërorë kanë veçori të mbiemrave[34]. Përjashtim nga ky rregull bën vetëm numërori i njëjësit el ewwelu – i pari / el eulaa e para i cili ka formë të veçantë për formimin e tij[35], ndërsa numërorët e tjerë dalin: eth-thaalithe ‘ashere – i trembëdhjeti, el-haamisete ‘ashrete – e pesëmbëdhjeta, etj. Edhe te këta numërorë, kur kemi të bëjmë me numërorë të përbërë (11-99) edhe këtu më parë vijnë njëshet, e pastaj përmenden dhjetëshet.

Numërorët shpërndarës – Edhe pse hyjnë në radhën e numërorëve, në gjuhën arabe janë të palakueshëm dhe dalin vetëm në formën e kallëzores. Për shembull, thulaathe – nga tre, methlethe -nga tre, humaase – nga pesë, mehmese – nga pesë, etj. Numërorët e formuar në këtë mënyrë nuk kanë forma të veçanta për gjininë mashkullore dhe gjininë femërore por janë të përbashkët për të dyja gjinitë[36].

Numërorët multiplikativë dhe thyesat

a) Numërorët multiplikativë përshkruajnë sa fish kryhet një veprim[37]. Ndërtohen me formulën مُفَعَّلٌ  p.sh. mufred – njëfish, muthennen – dyfish, museddesun – gjashtëfish, etj.

b) Thyesat tregojnë pjesë të një a më shumë njësive. Dalin me formulë fu’ulun ose fu’lun, për njëjësin dhe ef’aalun për shumësin, ndërsa dyjësin e ndërtojnë në formë të rregullt si emrat.

2. Folja

Në gjuhën arabe tregon ndodhjen e një veprimi në një kohë të caktuar[38].

Këtu do të përmendim vetëm disa ndarje në vija të përgjithshme, të cilat i bëhen foljes në gjuhën arabe.

Ndarja e parë që i bëhet foljes është ndarja në folje të parme – folje të llojit të parë – të pa zgjeruara, të pastra[39] (el-muxherr-rredu) dhe folje të zgjeruara (el-meziidu). Pastaj ndahen në folje të rregullta (es-Sahiihu) dhe folje të parregullta (el mu’tel-lu). Foljet e rregullta ndahen në tri nënndarje: a) të shëndosha (es-saalimu), folje të shtuara (el-muda’afu) – kur bashkëtingëllorja e fundit përsëritet, dhe folje të hemzuara (të cilat një nga tre bashkëtingëlloret e rrënjës e kanë hemze  أ el-mehmuuzu). Foljet e parregullta ndahen në katër nënndarje: a) folje të cilat bashkëtingëlloren e parë e kanë një nga shkronjat e dobëta dhe quhen el mithalu. b) folje të cilat bashkëtingëlloren e mesme e kanë një nga shkronjat e dobëta dhe quhen el exhwefu. c) folje të cilat bashkëtingëlloren e fundit e kanë një nga shkronjat e dobëta dhe quhen folje të gjymta en-naakisu. d) folje të cilat dy nga tre bashkëtingëlloret i kanë nga shkronjat e dobëta dhe quhen el-lefiifu.

Për nga rrënja e tyre foljet ndahen në folje me rrënjë me tre bashkëtingëllore eth-thulaathijjul muxher-rred dhe folje me rrënjë katër bashkëtingëllore err-rrubaa’ijjul muxher-rred (edhe pse ka përdorim të rrallë). Llojet e zgjeruara të foljeve quhen el meziidaatu. Kryesisht llojet e zgjeruara të foljeve ndërtohen nga tre konsonantëshi meqë katër konsonantëshi ka përdorim të rrallë, por megjithatë formulat morfologjike për ndërtimin e llojeve të zgjeruara nga këto folje ekzistojnë.

Sa i takon kohëve foljore, foljet ndryshojnë sipas perfektit (kohës së shkuar) – el-maadii dhe imperfektit (kohës së tashme dhe të ardhme) el mudaari’u.

Foljet tre konsonantike kanë gjashtë klasë ose zgjedhime si në tabelën më poshtë:

Nr.

Perfekti

Imperfekti

Shembull

1

فَعَلَ

يَفْعَلُ

جرح – فتح – ذهب – سعى – وضع – سأل

2

فَعَلَ

يَفْعِلُ

ضرب – جلس – وعد – باع – رمى – وقى

3

فَعَلَ

يَفْعُلُ

نصر – قعد – أخذ – غزا – مرّ – نكث

4

فَعِلَ

يَفْعَلُ

علم – فرح – وجل – يبس – خاف – رضى

5

فَعِلَ

يَفْعِلُ

جسب – وثق – ورث – ورع – وجد – ورم

6

فَعُلَ

يَفْعُلُ

حسن – شرف –  وسم – جرؤَ – لوم – ملح

Të gjitha foljet me rrënjë tre konsonantike i nënshtrohen njërës nga këta formula.

Nga foljet tre konsonantike ndërtohen edhe shumica e llojeve të zgjeruara të foljeve sipas formulave të caktuara, të cilat do ti paraqesim në tabelën më poshtë:

Rrënja e foljes

Shtesa

Ndryshimi që pëson

Forma pas ndryshimit

فعل

ع

Dyfishimi i konsonantit të dytë të rrënjës

ف + ع + ع + ل = فعّل

ا

Shtimi i një ا – elifi (a) mes konsonantit të parë dhe të dytë të rrënjës

ف + ا + ع + ل = فاعل

أ

Shtimi i një أ – elifi (e) para konsonantit të parë të rrënjës

أ + ف + ع + ل = أفعل

ت + ع

Shtimi i një ت – t para konsonantit të parë dhe dyfishimi i konsonantit të dytë të rrënjës

ت+ ف+ ع+ ع+ ل = تفعّل

ت +  ا

Shtimi i një ت – t para konsonantit të parë dhe Shtimi i një ا – elifi (a) mes konsonantit të parë dhe të dytë të rrënjës

ت+ ف+ ا + ع+ ل = تفاعل

ا + ت

Shtimi i një ا – elifi (i) para konsonantit të parë dhe shtimi i një ت – t mes konsonantit të parë dhe të dytë të rrënjës

ا + ف+ ت + ع+ ل = افتعل

ا + ن

Shtimi i një ا – elifi (i) dhe shtimi i një ن – n para konsonantit të parë të rrënjës

ا + ن + فعل =انفعل

ا + ل

Shtimi i një  ا – elifi (i) para konsonantit të parë dhe dyfishimi i konsonantit të tretë (të fundit) të rrënjës

ا + فعل+ ل =افعلّ

ا+س+ت

Shtimi i një ا – elifi (i), një س – (s)  dhe një ت – (t)  para konsonantit të parë të rrënjës

ا + س + ت + فعل =استفعل

ا+و+ع

Shtimi i një ا – elifi (i) para konsonantit të parë shtimi i një و wav (uw) mes konsonantit të dytë dhe të tretë të rrënjës dhe përsëritja e konsonantit të dytë pas و  (uw)

ا + ف +ع + و + ع+ ل =افعوعل

ا+ا+ل

shtimi i një ا – elifi (i) para konsonantit të parë, shtimi i një ا – elifi (a) mes konsonantit të dytë dhe të tretë dhe përsëritja e   konsonantit të tretë të rrënjës

ا + ف + ع + ا + ل =افعالّ

ا+و+ل

shtimi i një ا – elifi (i) para konsonantit të parë, shtimi i një و wav (uw) mes konsonantit të dytë dhe të tretë dhe përsëritja e   konsonantit të tretë të rrënjës

ا +ف+ع+و + ل+ ل =افعولّ

- II –   Pjesët e pandryshueshme të ligjëratës në gjuhën arabe:

Pjesëzat  – حروف المعانى   ose الأدوات

Janë pjesë të ligjëratës të cilat nuk kanë kuptim si të pavarura, por tregojnë raportin e pjesëve të tjera në fjali[40]. Si të tilla, konsiderohen pjesë të pandryshueshme të ligjëratës, meqë nuk lakohen e as zgjedhohen. Në kategorinë e pjesëzave në gjuhën arabe renditen: ndajfoljet, parafjalët, lidhëzat dhe pasthirrmat, të cilat do t’i përmendim sipërfaqësisht në vijim.

Ndajfoljet الظروف

Ndajfoljet e arabishtes janë të parme dhe të prejardhura.

Ndajfolje të parme janë: حين ، بعد، أثناء ، خلال، طوال، وراء، خلف، فوق، تحت، بين، عند، لدى، تلقاء، تجاه، نحو، حول، دون[41].     .

Ndajfolje të prejardhura nga emrat janë:

a) ndajfolje që përfitohen duke vënë emrin në kallëzore të pashquar: مساءً – në mbrëmje, صباحاً – paradite, كثيراً – shpesh, shumë. b) ndajfolje që përfitohen me anë të parafjalëve, p.sh. عن قريبٍ së shpejti, فى الصباح – në mëngjes, etj.

Për nga funksioni që kryejnë ndahen në: a) ndajfolje kohe: أبداً- sa të jetë jeta, دائماً gjithmonë, përherë, غداً – nesër, وقت[42] – gjatë, etj. b) ndajfolje vendi: أمام- përpara ، وراء،prapa تحت،nën, فوق،sipër, etj. c) Ndajfolje sasie: كثيراً  – shumë, قليلاً – pak, كذا – kaq, [43]. d) Ndajfolje mënyre: كيف – si, جدّاً – shumë, fort, جميعاً – të gjithë bashkë, etj.

Parafjalët حروف الجرّ

Ndahen në: a) parafjalë të mirëfillta: بِ – me, në, për; بالله  (betohem) Për Allahun; مِنْ – prej, nga, se, për, منه – prej tij/se ai; إِلىَ – drejt, deri, إلى المدينة deri në qytet; عَنْ – nga, prej, عن أنسٍ – Nga Enesi, etj. dhe b) parafjalë (të prejardhura) emërore. Janë parafjalë të cilat dalin nga emrat që tregojnë vend ose kohë. Këto parafjalë janë: أمامَ  – përpara, p.sh. أمام الدار – para shtëpisë; قَبْلَ – përpara, para, p.sh. قبل يومين – para dy ditësh; بَعْدَ – pas, بعد أيامٍ – pas disa ditësh, etj.

Lidhëzat حروف العطف

Lidhëzat në arabishte ndahen në: a) lidhëza të parme (të mirëfillta) dhe b) lidhëza kushtore.

Lidhëza të parme nëpër gramatikat arabe kryesisht numërohen nëntë, e ato janë:و  dhe; edhe ; ف  dhe; pastaj; ثمّ – ثُمَّة  pastaj;أو  ose; أمْ  ose; بلْ  gjithsesi; لا  jo; لكن  por[44].

Lidhëza kushtore janë:إنْ   nëse; ما  çfarë; إذْ  atëherë, pasi që, meqë; مَنْ kush;إذا  kur, nëse; أىّ cili; مهما  çfarëdo që; أينما  kudo që; حيثما  kudo që; أنّى  ngado, kudo, etj. Me sa shihet nga sa përmendëm, këto lidhëza janë të huazuara kryesisht nga pjesëza të ndryshme por varësisht nga roli i tyre në fjali mund të kryejnë edhe rolin e lidhëzave.

Pasthirrmatحروف النداء

Pasthirrmat të cilat më së tepërmi përdoren në arabishte janë:

أَهِ ، آهْ ، آهِ، آ ، أ -Ah! وى ose وا – Uh! Oh!  واأسفاهُ -Vaj për…! Kuku ..! ويح  ose ويلٌ لك   – I mjeri ti..! أُفْ  ose أُفٍّ- Of..! Oh..! إيّاك و  -Ruaju..! هيّا  ose هيّا بنا – Eja..! ose: Eja me ne! طوبى  ose طوبى لك -Lum! ose: I lumi ti!هات -Jepi! هلمّ- Këtej! هلمّ جرّاً – E kështu me radhë! حىَّ- Eja! حىَّ على الفلاح Eja në shpëtimمهلاً  ose روَيْداً – Ngadalë!دونك  – Ja ku e ke! علىَّ به – Ma kalo mua! ليت شعرى –  sikur ta dija! والله -Për Allahun! أعوذ بالله  – Ruana Zot! إنشاء الله  – Në dashtë Allahu! ما شاء الله-O Zot sa bukur! لله درُّهُ-Sa i mirë është!  هل لك فى هذا-A e dëshiron këtë!  نعمَ-Sa i bukur është! بئْسَ -Sa i shëmtuar është! بسم الله الرحمن الرحيم-Në emër të Allahut, të Gjithëmëshirshmit, Mëshiruesit! رضى الله عنه-Allahu qoftë i kënaqur me të! صلى الله عليه و سلّم-Bekimi, paqja dhe mëshira e Allahut qoftë mbi të!  يا لَحسنٍ-Ndihmë, Hasan! يا لِحسنٍ-Ndihmoni Hasanin! حذار أن تفكّر فى ذلك -Lëri mendimet për atë![45]

Kjo ishte një pasqyrë e shkurtër për pjesët e ligjëratës në gjuhën arabe, dhe shpresoj që prej këtij kontributi modest, të kenë dobi studiuesit në marrjen e njohurive elementare për pjesët e ligjëratës në gjuhën arabe.

Për përgatitjen e këtij materiali përveç referencave të përmendura, u shfrytëzuan edhe këto faqe interneti:

http://www.arabicstudies.edu     http://www.wikipedia.com      www.omniglot.com

———————————————————————–

* Mr. Azem Xheladini është nëndrejtori i Qendrës Shqiptare për Studime Orientale, në Tiranë.

**Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 2, Pranverë-Verë, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

[1] Imru’-al-Qays. Poet arab. Konsiderohet si poeti më i madh i periudhës para-islame dhe njëri nga themeluesit e poezisë arabe. Është autor i njërës nga shtatë poezitë Mual-lakaat të cilat në periudhën para-islame, pas festivalit të përvitshëm të poezisë, zgjidheshin shtatë më të mirat dhe vareshin në murin e Qabes. Ishte i biri i kryetarit të fisit Kind. Imru’ul Kajsi jetonte jetë endacakësh. Pasi i ati u vra nga fisi benu Asad, tradita e kërkonte që të hakmerrej për gjakun e babait. Për këtë qëllim ai përdori trupat e perandorit Justinian, i cili më pas e likuidoi duke i dhuruar një këmishë të helmuar, për shkak të ngacmimit të princeshës.

[2] ā  – a e gjatë sa dy zanore (aa); ī – i e gjatë = dy zanore (ii); ū – u e gjatë = dy zanore (uu).

[3] Dr. Ahmed Arhīm Hebo, Mekānetul-lughatil arebijjeti bejne el-lughātis-sāmijjeti – el Ma’rifeh, mexhel-letun thekāfijjetun shehrijjeh, (e përmuajshme, kulturore) nr. 178, dhjetor 1976, f. 149.

[4] Dr. Subhī es-Sālih, Dirāsātun fī fikhil-lughati, Dār el-‘ilm lilmelājīn, botimi i X, Bejrut, 1983, f. 57 e në vijim.

[5] Po aty.

[6] Taha Ravi, vep. cit. f. 7 e në vijim.

[7] Po aty.

[8] على الجازم – مصطفى أمين ، النحو الواضح ، مؤسسة الوفاء ، بيروت ، لبنان ، الطبعة الرابعة 1403 هـ. 1983 م. ص. 17  Ali el Xhazim – Mustafa Emin, En-nahwul – Wadih, muessesetu el-Wefaa’, Beirut, Liban, botimi i katërt, 1404 h.- 1983, f. 17. (Në vijim kjo referencë do të përmendet me: el-Wadih).

[9] Wadih, f. 17

[10] [10] El-Xhamahirijjetu-l-arebijjetu-l-Liibijjetu–sh- Sha’bijjetu-l-Ishtiraakijje, Emanet et-Ta’liim, el-kawa’id el-esaasijjetu fin-nahwi wes-sarfi wet-tedriib alejhima, pjesa e parë, autorë: një komision nga pedagogët e gjuhës arabe, 1980-1981, f. 7.

[11] Wadih, f. 17

[12]القواعد الأساسية فى النحو و الصرف    .. el-kawa’idu-l-esaasijjetu fi-n-nahwi, we-s-sarfi…  f. 5.

[13] Se’id el-Afgani, el-Muuxhiz fi kawa’idi-l-lughati-l-arabijjeti, Dār el-Fikr, f. 134.

[14] Po aty.

[15] Po aty.

[16] Po aty, f. 25.

[17] Po aty, f. 26.

[18] Dr. Umer el-Es’ad – Dr. Fatimeh es-Sa’dii, el-lughatul arabijjetu, dirasetun tatbiikijjeh, botimi i III,2001. f. 53-55.

[19] Dr. Feti Mehdiu, Gjuha arabe, f. 26; R. Božović, Udžbenik Arapskog jezika… f. 27; Fuad Ni’meh, Mulakh-has kawa’idi-l-lughati-l- arabijjeti.. tabela nr. 2 po ashtu f. 22 e pjesës së dytë të librit.

[20] Po aty, f. 29.

[21] Dr. Feti Mehdiu, Gjuha arabe, f. 30.

[22] Mulakh-has.. f. 29.

[23] Dr. Šaćir Sikirić, Gramatika Arapskog Jezika… f. 41.

[24] Božović, Udžbenik… f. 30

[25] Feti Mehdiu, Gjuha Arabe… f. 44-45. Mulakh-has, f. 51-53; Abdullah Muhammed, et-Tariif fi ‘ilmit-tasriif, f. 271-276; Mahmud Husni Mughaleseh an-Nahwu-sh-Shaafii, f. 434, dhe f. 558.

Božović, Udžbenik… f. 54-57. Sikiric, Gramatika… f. 45

[26] Feti Mehdiu, Gjuha Arabe… f. 47.

[27] Ahmed el-Hashimijj, el-kawa’idu-l-esaasijjetu lil-lughati-l-arabijjeti, fq.60; (el-esaasijjetu fin-nahwi, f. 17).

[28] El-esaasijjetu lil-lughati…, f. 60.

[29] Muuxhiz, f. 114.

[30] El-esaasijjetu lil-lughah, fq.75). Kjo formë përdoret për shumësin e përbashkët të mashkullores dhe femërores, p.sh., “Xhaaetit-telaamiidhul-ulii dhehebuu” – Erdhën nxënësit të cilën shkuan.

[31] F. Mehdiu, Gjuha Arabe…, f. 53.

[32] Po aty, f. 57.

[33] El-esaasijjetu fin-nahwi, f. 206-207; Mulakh-has, f. 126-127; Shaafii, f. 528-529.

[34] Božović…, Udžbenik…, f. 62.

[35] F. Mehdiu, Gjuha Arabe… f. 61.

[36] F. Mehdiu, Gjuha Arabe… f. 65.

[37] Po aty…, f. 66.

[38] Wadih, f. 17).

[39] Dr. Temmaam Hassaan el-Khulaasatu an-Nahwijjah, f. 62-63.

[40] Sikiric, Gramatika.. fq. 174.

[41]Mulakh-has, fq. 74).

[42]el esaasijjetu fin-nahëi, fq. 174-178).

[43] F. Mehdiu, Gj. Arabe, .. fq. 162.

[44]Shaafii, fq. 403; (Muuxhiz, fq. 361; Ëadih, fq.397; el esaasijjetu lil-lughah, fq. 220; Mulakh-has, fq.53; Khulaasah, 75; Sikric, Gramatika.. 179.

45] Për përgatitjen e tabelës u shfrytëzuan: F. Mehdiu, Gjuhë arabe… f. 168; Božović.., Udžbenik… f. 155-156; Sikiric, Gramatika… 180-181; Muxhiz, f. 388.

Arti dhe kaligrafia e gjuhës arabe

10/05/2012 Lini një koment

Bujar SPAHIU

ARTI DHE KALIGRAFIA E GJUHËS ARABE

Bujar Spahiu

Kur’ani, si në aspektin e stilit të lartë letrar si libër hyjnor me dinamizmin e tij që depërton në zemrat e njerëzve është një ndër librat themelorë qiellorë që ka ndikuar shumë dhe ka lënë gjurmë në ndjenjat, estetikën dhe artin islam.

Rrënjët e artit islam bazohen dhe burojnë nga Kur’ani Famëlartë dhe Suneti (Tradita) e Profetit Muhammed. Profeti ka thënë: “Me të vërtetë Allahu është i bukur dhe e do të bukurën”.

Arti është një nga rrugët më të rëndësishme që bën të zhvillohet shpirti dhe ndjenjat e përparimit, arti është një çelës magjik që zbulon dhe hap thesaret e fshehta, pas dyeve të hapura me të, idetë veshin rrobën e trajtës, kurse iluzionet pothuajse trupëzohen.

Arti vjen në krye të faktorëve, që me ruajtjen e botës ndiesore të njeriut, duke i treguar për çdo rast asaj bote ndiesore më të lartën e synimeve, i shtyn shpirtrat që të ndjejnë nga thellësia në thellësi. Sikur të mos ekzistonte arti në botën e ndërhyrjes dhe zbulimit të njeriut atëherë nuk do të kishim mundësi të shihnim asnjërën prej bukurive që ekzistojnë aktualisht. Dhe ata shpirtra artistë të zjarrtë do të groposeshin në tokë për të humbur me gjithë projektet, planet dhe përfytyrimet e tyre, prandaj arti është një tablo që i përshkruan njeriut thellësinë e botës së brendshme, dhe në sajë të artit ndjenjat dhe mendimet më të thella, konstatimet më të çuditshme dhe dëshirat më intime janë regjistruar sikur të ishin regjistruar në një plan dhe pothuajse janë bërë të pavdekshme.

A nuk ishte si rrjedhojë e shoqërimit të besimit prej artit që kjo botë madhështore, me faltoret e saj të ngritura, me minaret si gishta dëshmie që tregojnë botën e përtejme, dhe me motivet e dizajnet e bekuara në ballë të mermereve që konsiderohet secila prej tyre si një mesazh më vete, me artin e shumëllojshëm të shkrimit dhe me punimet e pazbehura dhe qëndismat e bukura sa krahët e fluturave, kjo botë madhështore, pra qe shndërruar në një galeri bukurish që nuk ngopesh së pari. Gjallëria e dhuntive njerëzore ka shumë lidhje me shpirtin e artit. Nuk ka dyshim se interesimi dhe konsiderata për një vepër arti i përkasin, më tepër se sa vetë veprës mjeshtërisë dhe artit në shpirtin e saj.

Është arti që e bën hekurin më të çmuar se arin, bakrin se bronzin, sigurisht në sajë të artit, mineralet më të pavlefshme shndërrohen në gjëra më të çmuara se ari, argjendi dhe diamanti, pra të gjitha artet e bukura në vijën tonë të të menduarit, janë dhurata të pavdekshme të shpirtrave të bekuar artistikë për njerëzimin.

Gjuha arabe është një ndër faktorët kryesorë që bashkoi shumë popuj në një qytetërim që u edukua e u frymëzua nga Kur’ani. Alfabeti arab u bë kështu për popujt vendas muslimane njësoj siç u bë alfabeti latin për popujt e krishterë të Perëndimit. Por ndryshimi mes gjuhës latine dhe asaj arabe, është se shkrimi arab nis nga e djathta në të majtë. Shkrimtarët arabë përdornin si mjete shkrimi pena të kuqe (kalem) ose furça të posaçme për të shkruar dhe për shekuj të tërë ka qenë një nga artet më të respektuara. Po të flasim në përgjithësi, në shekujt e parë të Islamit ka pasur dy lloje të dallueshme shkrimi: kursij dhe kufij. Në shek. XI shkrimi kufij doli nga përdorimi, duke u zëvendësuar nga një lloj i ri shkrimi i quajtur nas’hi që u përdor gjerësisht në kopjimin e Kur’anit dhe që ishte ndoshta shkrimi më i përhapur në botën arabe. Shkrime të dallueshme u zhvilluan në rajone të veçanta. Në Spanjë shkrimimagribi (perëndimor), u zhvillua dhe u bë shkrimi standard për Kur’anin në Afrikën Veriore. Një kontribut të veçantë për kaligrafinë arabe kanë dhënë Persia dhe Turqia. Këta dy popuj adoptuan alfabetin arab për gjuhët e tyre, dhe kjo i mundësoi atyre zhvillimin e kaligrafisë dhe artit, ku u krijua shkrimi taliki tek persianët dhe ai divani tek turqit. Me gjithë vështirësinë e shkrimit dhe vështirësitë në të lexuar, një gjë e veçantë në kaligrafi është edhe tugra osmane me një kompozim të ndërlikuar. Në kaligrafinë arabe shfaqet një profesionalizëm i mirëfilltë ku përveç pergamenëve, papiruseve dhe letrës i gjen të shkruara në gur, mure, pllaka qeramike, në xhami dhe objekte monumentale.

Në shek. XVII u përhap jashtë mase shkrimi osman ‘Divani’ ku pëlqehej shumë nga kancelaritë osmane dhe përdorej shumë për qëllime dekorative.

Shkrimi hurr është shkrimi më i ri kaligrarik i kohëve tona që u zhvillua në pjesë të ndryshme të botës arabe gjatë viteve ’80 të shekullit të kaluar, dhe i cili është elegant dhe shumë i stilizuar.

Shkrimi kufij është triumfues i kohërave të hershme të Islamit. Ai u krijua pas themelimit të dy qyteteve muslimane të Basrës dhe të Kufes në Irakun e sotëm në dhjetëvjeçarin e dytë të shek. I hixhri. Ky shkrim ka masa specifike të përpjesshme, së bashku me kënde të theksuara dhe forma katrore. Ai u bë i njohur si el-hat el-kufij. Shkrimi kufik pati një ndikim të thellë në të gjithë kaligrafinë dhe artin islam.

Shkrimi nas’hi është një nga shkrimet e hershme që u zhvillua në botën islame. Ai pati një ndikim të madh në popull dhe stili i tij paraqet një linjë me të vërtetë ritmike, ku më vonë u reformua në një shkrim estetik të pranueshëm për Kur’anin Famëlartë i cili ishte i lehtë në të shkruar e në të lexuar.

Shkrimi rika ose rukah (faqe e vogël) është rrjedhojë e shkrimit nas’hi dhe thuluthi dhe është më i thjeshtuar dhe është pëlqyer shumë nga kaligrafët osmanë i cili më vonë u bë shumë i përdorur dhe i popullarizuar në dorëshkrime.

Shkrimi talik (i varur) mendohet të jetë zhvilluar nga persianët nga një shkrim i vogël i hershëm arab i quajtur ‘Firamuz’. Taliku, që njihet gjithashtu edhe si farisi, është një shkrim i thjeshtë kursiv që me sa duket është në përdorim qysh nga fillimi i shek. IX. Kaligrafi Abdul-Haj nga qyteti i Astarabadit, duket se ka luajtur një rol të rëndësishëm në përpunimet e hershme të këtij shkrimi. Ai u nxit nga patroni i tij Sheh Ismaili që të formulojë rregullat themelore të shkrimit talik. Ky shkrim edhe sot parapëlqehet shumë nga arabët dhe është stili kaligrafik autokton ndërmjet muslimanëve turq, persianë dhe indianë.

Nastalik – kaligrafi persian Mir Ali Sulltan Tabrizi përpunoi nga shkrimi talik një tjetër lloj shkrimi më të lehtë dhe elegant, i cili u bë i njohur nën emërtimin nastalik. Fjala nastalik është një kompozitë që rrjedh nga fjalët nas’h dhe talik. Megjithatë kaligrafët turq dhe persianë vazhduan të përdorin talikun si një shkrim monumental në raste të rëndësishme. Shkrimet talik dhe nastalik janë përdorur gjerësisht për kopjimin e antologjive poetike persiane, këngët epike, në miniaturat dhe në punimet letrare, por jo për kopjimin e Kur’anit Famëlartë.

* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 1/1, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2008, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”. www.acfos-albania.org & acfos_albania@yahoo.com

Roli i fisnikërisë shqiptare në zhvillimin kulturor të vendit

06/05/2012 Lini një koment

Dr. sc. Nehat KRASNIQI

 

ROLI I FISNIKËRISË SHQIPTARE NË ZHVILLIMIN KULTUROR TË VENDIT

Prof. Dr. Nehat Krasniqi

Prof. Dr. Nehat Krasniqi

Tri arsye themelore më kanë shtyrë që të merrem me këtë temë: e para, është se fisnikëria shqiptare ka luajtur rol parësor dhe të pazëvendësueshëm në zhvillimet kulturore islame në trojet shqiptare, pothuaj gjatë tërë periudhës osmane, më saktë deri në fund të dekadës së tretë të shek. XIX, por rolit të saj nuk i është dhënë vendi i merituar në shkencë; e dyta, është qëndrimi anashkalues i institucioneve shkencore shqiptare, që mbahet ndaj trashëgimisë kulturore shqiptare me frymë islame, përgjithësisht. Ky qëndrim ka varfëruar shumë atë pjesë të trashëgimisë kulturore.

Edhe pse roli i fisnikërisë shqiptare në zhvillimet kulturore të vendit nuk është trajtuar më parë si temë e veçantë, megjithatë janë publikuar punime, të cilat sjellin informacione deri-diku të mjaftueshme për këtë temë. Do veçonim këtu kontributet e studiuesve: H. Kaleshi[1], E. Vlora[2], K. Frashëri[3], S. Rizaj[4], V. Buharaja[5], J. Rexhepagiq[6], F. Duka[7], H. Bushati[8], N. Krasniqi[9], M. Asimov[10], R. Vërmica[11], M. Kiel[12] etj. Nga literatura e zgjedhur turke po veçojmë enciklopeditë, si: Kamus-ul’a‘lam e Samiut, Sicill-i osmani e Mehmed Süreyyas, Islam ansiklopedisi, Türk ansiklopedisi; biografitë dhe biobibliografitë e poetëve (tezkiretu’ş-şuara) të autorëve Sehi, Latifi, Salim, Riza, Bejani, Kënali-zade Hasan Çelebi, Mehmed Tahir Bursallë, Ali Emiri e të tjerë, Seyahatnamen e Evliya Çelebisë, veprën e E. H. Ayverdit: “Vepra të arkitekturës osmane në Evropë”, si dhe sallnamet e katër vilajeteve shqiptare, të cilat ofrojnë informacione me vlerë. Burime informacionesh të rëndësishme, për këtë temë, kemi pasur edhe Koleksionin e dorëshkrimeve orientale të Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës, si dhe koleksionet e dorëshkrimeve orientale të bibliotekave speciale dhe familjare në Kosovë dhe jashtë saj.

* * *

Depërtimi osman në tokat shqiptare, që filloi nga dekada e tetë e shekullit XIV, dhe instalimi i pushtetit osman në këto toka gjatë dekadave të mëpastajme, krijuan kushte për një varg procesesh, që lidhen ngushtë me zhvillimin etnik dhe historik të shqiptarëve. Konfirmimi i vasalitetit të një vargu fisnikësh shqiptarë ndaj sulltanëve osmanë dhe fillimi i pranimit të fesë Islame prej tyre dhe vartësve të tyre, iu hapi rrugën e integrimit shumë të shpejtë në jetën shoqërore të Perandorisë Osmane. Sistemi i ashtuquajtur “gulam-i mir” u mundësonte djemve të fisnikërisë shqiptare, të veçuar si shtresë shoqërore dhe të formuar qysh në periudhën paraosmane, që të edukoheshin në institucionin më të rëndësishëm, në “Enderun-i Humajun”, ku përgatiteshin kuadro për funksionet më të larta administrative shtetërore. Një numër i konsiderueshëm shqiptarësh kanë mbaruar shkollimin në Enderun-i humaju, apo nëpër institucione të tjera arsimore osmane dhe kanë arritur pozita të ndryshme ushtarake e administrative, përfshirë këtu edhe pozitën e sadr-i a‘zamit, (kryeministrit të shtetit osman). Ata dhe sidomos pasardhësit e tyre, pastaj, u bënë shtresa drejtuese e vendit dhe bartësit e shartuesit kryesorë të kulturës islame në trojet shqiptare. Sipas të dhënave që kemi, nga gjiri i popullit shqiptar kanë dalë 39 kryeministra, 14 admiralë, 9 ministra të financave, 3 sheyh’ul-islamë, shumë vezirë, pashallarë, beglerë, sanxhakbeglerë, valinjë, myteselimë, mir-i miranë, si dhe rreth 400 poetë e shkrimtarë e shumë myderrizë, myftilerë, kadilerë, naibë, e të tjerë.

Disa dyer të mëdha shqiptare, si: Skurajt, Mahmut-begollët, Vlorajt, Asllan-pashallitë, Sinan-pashët, Bushatllinjët, Kurt-pashët, Bargjinollët, Hoxhollët, Rrotllat, Rexhep-pashët, Gjinollët, Toptanët, Biçakçinjtë, Tepelenasit etj., fituan të drejtën e trashëgimit familjar të posteve, ofiqeve dhe gradave të larta shtetërore, duke ushtruar pushtet, pothuaj, autonom në njësi të ndryshme administrative brenda hapësirës etnike shqiptare. Këto dyer të mëdha kanë pasur të gjitha tiparet dhe rolin e një fisnikërie të mirëfilltë shqiptare. Pikërisht në këto dyer janë përpunuar idetë jetike për fatin historik të popullit shqiptar.
Roli dhe kontributi i fisnikërisë shqiptare, në drejtim të zhvillimit të kulturës dhe të civilizimit islam ndër shqiptarët ka qenë i gjithanshëm, i shumëllojshëm dhe vendimtar për këto zhvillime. Ai është shfaqur kryesisht në këto pika:
1. Kanë themeluar një varg kasabash të reja, duke futur frymën e urbanizmit oriental islam.
2. Kanë themeluar një varg institucionesh fetare, kulturore e arsimore, përpunohej, krijohej dhe kultivohej kultura shqiptare me frymë islame dhe prej nga përhapej ajo.
3. Kanë përkrahur dhe kanë inkurajuar dijetarët, letrarët dhe artistët.
Ndër kasabatë më të rëndësishme shqiptare që ka themeluar fisnikëria vendëse janë: Korça, Kavaja, Gjakova, Kaçaniku, Tirana, Peqini, Zinova, Rogova etj.
Korça statusin e kasabasë e ka fituar pas ndërtimeve dhe vakufimit të objekte prej Iljaz Bej Mirahorit në vitin 1495. Iljaz beu i njohur edhe si Koxha Mirahor, është lindur në Panarit[13]. Si fëmijë i krishterë me emrin Ilo, u mor devshirme, kur Sulltan Murati II hyri në Shqipëri. U shkollua dhe u aftësua në Enderun-i Humajun në Edrene që ishte kryeqendër e Perandorisë Osmane. Pas shkollimit ai pati një karrierë të bujshme. Një kohë ka shërbyer si oficer i trupës së jeniçerëve. Fitoi famë si luftëtar trim, sidomos në luftën për marrjen e Konstantinopolit nga ana e Sulltan Mehmetit II, më 1453. Për aftësitë që tregoi, sulltani e gradoi bej. Iljaz beu ka qenë vali në disa vilajete osmane. Në vitet 1460-65 ai ka qenë vali i Janinës[14]. Në kohën e Sulltan Mehmet Fatihut arriti pozitën e Mirahorit. Vitet e pleqërisë Koxha Mirahori i ka kaluar në Korçë, ku dhe ka vdekur në vitin 1500-501. Është varrosur në tyrben pranë xhamisë që vet e ka ndërtuar. Iljaz bej Mirahori në Korçë përveç xhamisë ka ndërtuar edhe një medrese, një imaret (kuzhinë ku ushqeheshin të varfrit falas)[15], një teqe të tarikatit halveti, disa dyqane që përbënin pazarin, i cili ishte nga më të bukurit në Shqipëri. Ai është ndërtuar me gurë të gdhendur e me qepena të hekurta, në dy anët e lumit Morava[16]. Iljaz beu në Korçë ka ndërtuar edhe një hamam. Zbukurimet e xhamisë së Iljaz beut dhe mbulesa e plumbtë është bërë nga pasardhësi i tij, Mehmet beu në vitin 1572.
Kavaja ka arritur të promovohet kasaba në vitin 1561 pas ngritjes së Xhamisë së Vjetër dhe objekteve të tjera nga Ali Hajdar Beu. Xhaminë Kubelije të Kavajës e ka ndërtuar pasardhësi i Ali Hajdar beut, Kapllan pasha, në vitin 1735[17]. Nga dera fisnike e Kavajës ka pasur edhe poetë të shquar, njëri prej tyre ka qenë “Tevfik” Kavaja. “Tevfik” Kavaja ka ndërtuar, në vitin 1817, sahat-kullën (kullën e orës) shumë të bukur të Kavajës[18]. Mësimet i ka vijuar në Shkodër e Tiranë ku, përveç tjerash, ka zotëruar shumë mirë poetikën dhe stilistikën. Vdiq në vitin 1260 H. / 1844, duke lënë një përmbledhje poezish.. Ka njohur mirë krijimtarinë poetike të poetëve shqiptarë nga qytetet fqinje me Kavajën, gjë që e dëshmojnë poezitë nazire (imituese).
Gjakova ka fituar statusin e kasabasë me objektet që ka ndërtuar dhe ka dhuruar Sylejman Hadim-aga, nga fshati Guskë i rrethit të Gjakovës. Ai në vitin 1003 H. / 1594 ka dhuruar një xhami, që njihet me emrin Xhamia e Hadumit, një mekteb (shkollë), një bibliotekë, një muvakit-hane (objekt për matjen e kohës dhe për caktimin e kalendarit me ndihmën e kuadranteve astrolabike), një hamam, një han dhe disa dyqane. Për mirëmbajtjen e këtyre objekteve, ai pastaj ka kërkuar nga Sulltani që t’i bashkëngjiten vakëfit të tij një varg tokash nga haset sulltanore dhe të ardhurat e tyre të përdoren për mirëmbajtjen e objekteve dhe pagimin e personelit të angazhuar me punë në këto objekte. Zhvillimi i arsimit dhe kulturës në Gjakovë gjatë periudhës osmane nuk mund të merret me mend pa kontributin e familjes Kurtpasha. Pinjollët e kësaj familjeje kanë ndërtuar pothuaj të gjitha objektet e kultit dhe të kulturës islame në Gjakovë. I pari pashë i kësaj dere fisnike ka qenë Kurt Pasha, muhafiz i Ujvarit në vitin 1663. I biri i tij, Hasan Pasha, ka qenë pjesëmarrës aktiv në luftërat austro-turke. Në vitin 1694, Hasan Pasha ka qenë mytesarrif i Shkodrës. Mbi njëzet pasardhës të Kurt Pashës, kanë arritur gradën pasha. Disa prej tyre u dalluan si mbështetës të zhvillimeve kulturore e arsimore në Gjakovë. Mahmud Pasha, i biri i Hasan Pashës, ka ndërtuar xhaminë dhe mektebin në qendër të Gjakovës që mban emrin e tij. Murad Pasha, i biri i Adem Pashës, (vd. rreth vitit 1748), ka ndërtuar dhe ka dhuruar Medresenë e Madhe dhe Teqenë e Madhe të saadinjve në Gjakovë[19]. Këto dy objekte kanë qenë institucionet më të rëndësishme kulturore edukative të Gjakovës. Myderriz i parë në Medresenë e Madhe të Murad Pashës në Gjakovë, ka qenë Yvejs efendiu nga Shkodra. Ndërsa shehi i parë i Teqesë së Madhe ka qenë Sylejman Axhiza Baba, po nga Shkodra[20].
I ati i Murad Pashës, Adem Pasha, në ato vite, ka qenë mytesarrif në disa sanxhaqe shqiptare. Në vitin 1694 ka qenë mytesarrif i Ohrit, në vitin 1696 mytesarrif i Elbasanit, në vitin 1697 përsëri mytesarrif i Ohrit, ndërsa në vitin 1699, kur Axhiza Baba vjen në Gjakovë, Adem Pasha ishte mytesarrif i Shkodrës[21]. Shejh Sylejman Axhiza Baba në Gjakovë ka ardhur në vitin 1699 dhe ka filluar aktivitetin për ngritjen shpirtërore të masave dhe për përhapjen e tarikatit Saadi, tarikat ky, deri atëherë i papranishëm në trojet shqiptare. Objektet që Murad Pasha ndërtoi, kanë rëndësi të veçantë kulturo-arsimore dhe fetare. Teqenë e Madhe Murad Pasha e ka ndërtuar në vitin 1714, siç konfirmon Axhiza Baba me një tarih (kronogram) në Divanin e tij[22]. Ndërsa vakufimi i saj dhe i objekteve tjera që ka ndërtuar Murad Pasha, është bërë në vitin 1732. Axhiza Baba, në Divanin e tij i ka kushtuar një poezi lavdëruese Mehmet Pashës së Gjakovës, nga e cila kuptojmë se ai, në vitin 1717, përkrah Mehmet Pashë Gjakovës ka marrë pjesë në luftën kundër venedikasve që është zhvilluar në Ulqin[23]. Axhiza Baba ka vdekur në Prizren në vitin 1747-48.
Murad Pasha ka qenë mecen i vërtetë i dijetarëve dhe intelektualëve të kohës. Ai edhe vetë ka qenë njeri i ditur dhe i penës, gjë që vërtetojnë dorëshkrime të cilat ruhen nëpër disa koleksione në Prishtinë, Gjakovë dhe Sarajevë. Nga dera fisnike e Kurtpashëve dolën dijetarë dhe poetë, si: Sejfedin Pasha, i biri i Ali Pashë Gegës (vd. 1790); Ahmed Kurd Pasha ( vd. 1827) dhe Mustafa Pasha (i biri i Sejfedin Pashës). Sejfedin pasha i parë ka ndërtuar një xhami e cila quhej Xhamia e Sefës. Edhe zonjat Sofa dhe Hanka, të cilat kanë qenë nga kjo derë fisnike, kanë ndërtuar nga një xhami në Gjakovë.
Kaçaniku ka marrë statusin e kasabasë në vitin 1003 H. / 1594 kur Koxha Sinan Pasha, i biri Ali begut, i lindur në Topojan të Lumës, ndërtoi aty xhaminë, një hamam, një shkollë, një imaret dhe dy hane. Sinan Pasha gjatë periudhës 1580-1596 ka zënë pozitën e vezir-i azamit pesë herë.
Sinan Pasha dhuroi një varg objektesh fitimprurëse: 12 dyqane në Shkup, një hamam në Prishtinë, si dhe pasuri tjera të paluajtshme në disa fshatra të Shkupit, në disa fshatra të Kosovës, në Lumë, në Shqipërinë jugore, në Ulqin e gjetiu[24]. Edhe djali i tij, Mehmed Pashë Kaçaniku (vd. 1605) themeloi një varg vakëfesh. Në vitin 1601 ai ngriti një xhami në Shkup. Po në Shkup, ndërtoi një shkollë. Mehmed Pashë Kaçaniku ka ndërtuar edhe një bibliotekë dhe një teqe në Shkup[25]. Titujt e librave të bibliotekës, i ka shënuar në vakufname. Po ky vakif ka ndërtuar edhe një xhami dhe një shkollë në Gostivar, kurse për mirëmbajtjen e tyre ka vakufuar një karavansaraj dhe një hamam në Gostivar.
Tirana e ka fituar statusin e kasabasë falë objekteve që i ka ndërtuar dhe i ka dhuruar Sylejman Pashë Bargjini, nga fshati Mullet[26]. Ai, para se të vritej në luftë në vitin 1o24 H. /1614, ka ndërtuar xhaminë, e cila njihej me emrin Xhamia e Vjetër, një hamam, një imaret, një furrë dhe sarajin e tij. Sylejman Pashë Bargjini ka qenë i zoti i penës dhe i shpatës. Ka shkruar poezi në të tri gjuhët e orientit islam: në arabisht, në persisht dhe në osmanisht. Në poezitë e tij, Sylejman Pasha ka përdorur pseudonimin poetik “Halimi”, që ka domethënien “i buti”; “i mëshirshmi”[27]. Në poezitë e “Halimi” tiranasit reflektojnë shpirtmadhësi, butësi dhe shije artistike të hollë. Ndërsa me xhaminë e tij, ndërtimin e së cilës vetë e ka projektuar dhe e ka mbikëqyrë,[28], ka promovuar një stil autentik të xhamisë shqiptare. I biri i Sylejman “Halimi” Pashë Bargjinit, Ahmet Pasha, në vitin 1633 i ndërtoi minarenë xhamisë dhe një krua pranë saj[29].
Djali i Ahmet Pashës, Ibrahim Pashë Bargjini dhe i biri, Kahraman Beu, që prej kohësh ishin angazhuar në lëvizjet kryengritëse të Bushatllinjëve, si përkrahës, por edhe si miq familjarë të tyre.(Zonja e Mahmud Pashë Bushatit ka qenë e bija e Ibrahim Pashë Bargjinit, më vonë edhe bija e Ibrahim Pashë Bushatit u martua me Ahmet Pashë Bargjinin II). Ibrahim Pashë Bargjini u burgos nga pushteti osman dhe, më vonë, u ekzekutua në burgun e Jedi-kules, në vitin 1788, me pretekst se nga burgu ka komunikuar msheftas me dhëndrin e vet, Kara Mahmud Pashën, të shpallur fermanli nga Sulltani dhe të rrethuar në Kalanë e Shkodrës[30].
Rol të veçantë në zhvillimet kulturore në Tiranë dhe më gjerë kanë lozur pasardhës të themeluesit të këtij qyteti nga vija femërore. Mehmet Molla Beu në vitin 1208 h./ 1793 hodhi themelet e xhamisë më të bukur të Tiranës, e cila sot njihet me emrin Xhamia e haxhi Ed’hem Beut. Kështu e mori emrin, sepse Mehmet Molla Beu nuk arriti ta përfundojë ndërtimin e saj deri sa qe gjallë dhe, pas vdekjes së tij në vitin 1223 h./ 1808, i biri, Haxhi Ed’hem Beu, e përfundoi ndërtimin dhe dekorimin e saj në vitin 1236 h./1820. Këto të dhëna i përmban mbishkrimi i vendosur mbi portalin e jashtëm të saj. Autor i këtij mbishkrimi është Haxhi Ymer Mustafa Kashari, i cili, në krijimtarinë e vet poetike, përdorte pseudonimin “Suzi”, e jo poeti turk Ahmed “Suzi” nga Sivasi, siç supozon M. Kiel[31]. Një mbishkrim tjetër është skalitur mbi portalin e brendshëm të xhamisë. Autor i këtij mbishkrimi është poeti, dijetari dhe arsimtari tiranas Ibrahim Alltiparmak efendiu, i cili, në krijimtarinë e vet poetike, përdorte pseudonimin “Muznib”, e jo “një farë Zija”, siç shkruan K. Frashëri[32]. Ibrahim “Muznib” Alltiparmak efendiu ka qenë mësues i djalit të Haxhi Edhem Beut, Ali Riza Beu, i lindur në vitin 1832[33]. Pas ndërtimit të minares së xhamisë, të sofasë dhe pas zbukurimit të interierit dhe eksterierit të saj, Haxhi Ed’hem Begu ndërtoi kullën e sahatit dhe medresenë. Vitin e përfundimit të ndërtimit të kullës së sahatit 1238 h./1822, e ka shënuar poeti krutan Shaban “Hulusi” Bej Toptani (vd. 1833) në një poezi përhajruese me kronogram, të cilën ia ka kushtuar Haxhi Ed’hem beut[34]. Nuk kemi gjetur askund vitin e ndërtimit të medresesë së Haxhi Ed’hem Beut, por mund të supozojmë se ndërtimi i saj nuk do të ketë shkuar më vonë se viti 1825. Haxhi Ed’hem Beu (1783-1848) ka qenë poet mjaft prodhimtar. Ka përdorur dy pseudonime poetike: “Shehidi” dhe “Vefaji”. I takonte tarikatit bektashi, e jo atij kaderi, si thotë K. Frashëri[35]. Ai, madje, pas largimit nga Tirana, afër dhjetë vjet (1808-1818) ka qëndruar në Karaağaç në dergjahun bektashi të Mustafa Fatih Babës, ku ka shërbyer si postneshin (Baba) i këtij dergjahu[36]. Një Divan i Haxhi Ed’hem Beut gjendet në Bibliotekën Universitare të Stambollit, me numrin e signaturës Ty 1017.
Në Tiranë kanë jetuar dhe vepruar edhe tre poetë dhe shehlerë kaderi, të cilët kanë bërë aso kohe. Ata janë Sheh Rexhep “Lisani”, Sheh Selim “Halimi” dhe Hasan “Hadim” Tirana.
Sheh Rexhep “Lisani” Tirana (1670-1789), ka qenë sheh dhe poet i dalluar tiranas. I ati quhej Dervish Kubati, që nga mbiemri kuptohet se ka qenë me prejardhje nga fshati Kubat. Ka jetuar e vepruar në Tiranë, ku plot shtatëdhjetë vite qëndroi në postin e shehit të tarikatit kaderi[37]. Vdiq në Tiranë në moshën 119 vjeçare, më 1789[38]. Në krijimtarinë e tij letrare Sheh Rexhepi nënshkruhej me emrin poetik “Lisani”. Ai ka qenë një sheh shumë i ditur dhe i ngritur.
Sheh Selim “Halimi” Tirana (1793-1853) u lind në Tiranë. Është djali i Sheh Junus Efendiut dhe nipi i Sheh Rexhep “Lisani” Efendiut. Mësimet fillestare i mori në vendlindje, pastaj mësoi edhe nga i ati. Ndërsa mësimet e larta dhe ato speciale nga fusha e tesavufit, i vazhdoi në Dibër, te dijetari dhe shehu i njohur kaderi, Sheh Osman Efendi Dibra. Pasi mori nga ai hilafetnamen (diplomën për sheh) dhe veshi hërkën (rrobën e shehit), u kthye në Tiranë. Pas vdekjes së të atit, në vitin 1831, Sheh Selim “Halimi” zuri postin e tij. Këtë post ai e ka mbajtur 23 vite rresht, deri kur vdiq në vitin 1853. Është varrosur në tyrben pranë teqesë së kaderive në Tiranë. Sheh Selim “Halimi” Tirana kishte njohuri solide nga fusha e fikhut (e drejta e sheriatit). I zotëronte të tri gjuhët orientale: arabishten, persishten dhe osmane. Ka shkruar poezi në këto tri gjuhë, por tarihi (poezia jetëshkrimore) në gjuhën perse, të cilin ia kushtoi gjyshit të tij, Sheh Rexhep “Lisani” Efendiut, është një dëshmi e qartë se në çfarë shkalle të lartë zotëronte këtë gjuhë dhe letërsinë e poetikën orientale përgjithësisht. Përveç poezive të shumta që ka lënë në gjuhët orientale, Sheh Selim “Halimi” ka bërë edhe komentimin e disa veprave të njohura mistiko-filozofike, siç është vepra e Abdyl-Kadër Gjejlaniut “Tuhfetu’l-gajb”. Komentimin e kësaj vepre e ka përfunduar në vitin 1242 H./1826.[39] Për këtë dijetar e poet, të dhëna jetëshkrimore me interes sjell poeti tiranas Said Efendiu, i biri i Haxhi Ymer “Suzi” Kasharit, me mersijen (elegjinë) kushtuar Sheh Selimit me rastin e vdekjes.[40]
Hasan “Hadim” Tirana (vd. 1805) ka qenë sheh i kaderive dhe poet i letërsisë se teqeve. U lind në Tiranë ku edhe vijoi shkollimin. Mësime speciale nga fusha e tesavufit dhe e ngritjes shpirtërore mori nga dijetari dhe gnostiku më i madh tiranas i asj kohe, Sheh Abduselam Tirana (vd. në vitin 1776), i njohur me atributin e lartë “Shejhu’l-islam”.[41] Hasan “Hadim” Tirana nga ky dijetar i famshëm mori, po ashtu, hilafetnamen për sheh kaderi. Ai kishte themeluar një hanikah (teqe) në Tiranë, ku mblidheshin ithtarët e rendit kaderi, të cilët i mësonte dhe edukonte në frymën e këtij rendi. Pas një veprimtarie mbi dyzetvjeçare, ka vdekur në Tiranë në vitin 1805 dhe është varrosur në tyrben pranë hanikahit të tij[42]. Ka shkruar shumë poezi të karakterit mistiko-filozofik në të tri gjuhët orientale.
Peqini ka arritur të promovohet kasaba falë objekteve që ka ndërtuar dhe dhuruar Abdurrahman Pashë Peqini, nga fshati Çicul (Vd. 1687). Abdurrahman pasha në vitin 1666 ka ndërtuar një xhami, një hamam, shtatë kroje, hane, dyqane, ura etj. Abdurrahman Pasha ka qenë i afërm i Hoxha –zade Hasan Pashës. Në vitin 1669 u bë aga i jeniçerëve. Në vitin 1674 fitoi gradën e vezirllëkut dhe pozitën e valiut të Bagdadit. Prej atje, më 1679 shkoi në Egjipt, kurse në vitin 1681 u emërua vali i Bosnjës. Në vitin 1682 ishte muhafiz (komandant) i kalasë së Kamenicës, kurse në vitin 1684 u bë vali i Budimit. Në vitin 1685 qe komandant i ushtrisë osmane në Hungari dhe, po atë vit, shkoi vali në Halep. Në vitin 1686 shkoi vali në Budim, për herë të dytë dhe atje, më 26 gusht 1687, është vrarë në luftë, në moshën 80 vjeçare. Ai, përveç vakëfeve që ka lënë në Peqin, ka rindërtuar edhe tyrben e Ma’ruf-i Kerhit në Bagdad[43].
Nga kjo derë kanë dalë veprimtarë të shquar shoqërorë dhe kulturorë, si Xhafer “Sadik” Pashë Peqini (vd. 1834). Xhafer Pasha u lind në Peqin, qytezë kjo që, atëherë, binte nën juridiksionin e Vilajetit të Shkodrës. Ai rrjedh nga një familje fisnike peqinase, e cila luajti rol parësor në themelimin dhe zhvillimin e kësaj qyteze. I ati i Xhaferit, Sylejman Pashë Peqini (vd.1820), ishte një nga autoritetet e vendit. Stërgjyshi i Xhaferit, Abdurrahman Pashë Peqini (vd.1687), ndërtoi dhe një varg objektesh të rëndësishme, të cilat Peqinit i dhanë tiparet dhe statusin e një qyteze. Mësimet e para, Xhaferi i mori në vendlindje, ndërsa studimet i ka vijuar në Shkodër. Në Shkodër mori mësime nga myderisi shkodran me famë, Myrteza “Safi” Efendiu, si dhe nga dijetarë të tjerë shkodranë[44]. Pas vdekjes së babait, Xhaferi kthehet në Peqin, ku, më 1821, u emërua mydyr (prefekt) i kësaj qyteze. Për aftësitë administrative, por edhe ushtarake, që tregoi Xhaferi, pas një viti, fitoi gradën vezir. Në vitin 1827, Xhafer Pasha u emërua mytesarrif i Maçinit (tani Dobruxha në Rumani), në vitin 1829 u emërua guvernator i Inebahtit (Lepanto) dhe, po atë vit, u emërua vali i Karlli-ilit. Në luftërat që ndodhën atëherë në vilajetin e Karlli-ilit, Xhafer Pasha mori pjesë dhe tregoi aftësi të rralla ushtarake[45]. Në vitin 1833 ai shkoi në Stamboll ku u prit në audiencë te Sulltan Mahmudi II[46]. Një vit më pas (1834), Xhafer Pasha vdiq.
Xhafer Pasha në shkrimet e tij ka përdorur pseudonimin poetik “Sadik”. Një gazel i Sadikut është botuar nga biografi i parë i tij, Ali Emiri. Përndryshe, vepra e tij letrare ka mbetur në dorëshkrim dhe ruhet në bibliotekën popullore (Millet Kütüphanesi) në Stamboll. Ajo është e përmbledhur në një divan në të cilin gjejmë poezi të Xhafer “Sadik” Pashës të shkruara gjatë kohës së sundimit të tre sulltanëve osmanë: të Selimit III (1789-1807), të Mustafës IV (1807-1808) dhe të Mahmudit II (1808- 1839).[47] Xhafer Pasha ishte poet, por edhe stilist i dalluar, ishte njeri i vendosur, i edukuar dhe fisnik. Tek ai pikasnin atributet më të mira njerëzore. Poet i njohur peqinas ka qenë edhe vëllai i Xhafer Sadik Pashës, Ibrahim Fehmi bej Peqini (vd. 1853). Biobibliografët dhe autorët e antologjive të ndryshme të letrarëve osmanë ofrojnë pak të dhëna për këtë poet, madje, e ngatërrojnë me ndonjë person tjetër.
Përveç këtyre kasabave (qytezave) që u përmenden më lart, ka pasur edhe vendbanime të tjera që kanë arritur statusin e kasabave, por, për arsye të ndryshme, ato nuk kanë njohur një zhvillim progresiv dhe, me kalimin e kohës, e kanë humbur këtë status. Vendbanime të këtilla kanë qenë Zinova e Opojës dhe Rogova e Hasit.
Zinova statusin e kasabasë e ka fituar falë ndërtimeve dhe vakufimeve të Mehmet Kukli-begut. Kukli-begu ka qenë njëri nga legatorët më të rëndësishëm shqiptarë. Me objektet që ka ngritur, e ka ndihmuar shumë zhvillimin e kulturës islame ndër shqiptarët e sanxhakut të Prizrenit dhe më gjerë. Nga vakufnameja e tij, e legalizuar në vitin 1538, në Prizren, shohim se ai ka vakufuar këto objekte: 2 xhami, 1 mesxhid, 1 teqe, 3 hamame, 14 karavansaraje, 167 dyqane, 1 urë, 2 puse, 16 gurë mulliri, 50.000 akçe argjendi, shumë parcela tokash, si: vreshta, bahçe, livadhe, male etj. Prej këtyre, në kasabanë Zinovë të Opojës, ka vakëfuar: 1 shkollë, 1 xhami, 1 mesxhid, 1 karavansaraj, 1 hamam dhe 1 krua[48].
Rogova statusin e kasabasë e ka arritur falë bujarisë së birit të saj Hasan Pashë Jemishçiu (“Perimtari”), sadriazam (kryeministër) i Perandorisë Osmane prej 22 korrikut të vitit 1601 deri më 4 tetor të vitit 1603, kur u shpall fermanli dhe u ekzekutua nga sulltani. Hasan pasha në Rogovë ka ndërtuar fillimisht një urë në vitin 987 H./ 1579[49], pastaj, në vitin 989 H/ 1581 ka ndërtuar xhaminë e cila edhe sot qëndron. Përveç këtyre, Hasan Pasha në Rogovë ka ndërtuar një hamam, një imaret, një karavan-saraj disa kroje dhe dyqane. Po ashtu, nga kjo periudhë ka mbetur edhe kulla e tij, e njohur si kulla e Hasan Agës. Hasan Pasha ka lënë vakëfe edhe në Prizren dhe në Gjakovë.
Kontribut tejet të rëndësishëm zhvillimeve kulturore i ka dhënë dera fisnike e Bushatlinjve të Shkodrës, sidomos duke filluar nga Mehmet Pashë Plaku e këndej, qoftë duke themeluar institucione të arsimit e të kulturës, apo qoftë duke u marrë edhe vetë me krijimtari letrare[50]. Medreseja e Qafës, e ndërtuar nga Mehmet Pashë Plaku, ka qenë institucion me rëndësi të veçantë për zhvillimin e arsimor dhe kulturor të Sanxhakut të Shkodrës dhe më gjerë. Myderrizi i parë që ka dhënë mësim në këtë medrese është Murteza “Safi” Shkodra (vd. pas vitit 1775), i biri i Murteza “Raxhi” Shkodrës. Nga tradita njihet si Myrteza efendi Shoshi[51], ka qenë myderrizi kryesor, poeti e mjeshtri i poetëve dhe myftiu i Pashallëkut të Shkodrës. Si dijetari më i dalluar shkodran që ishte, Mehmed Pashë Plaku ia besoi arsimimin dhe edukimin e fëmijëve të vet. Kështu që, mësuesi dhe edukatori kryesor i Ibrahim “Halili” Pashës, qe Murteza “Safi” Shkodra. Ibrahim Pasha edhe artin e letërsisë dhe poetikën i mësoi nga ky poet i dalluar i kohës së tij.[52] Ky dijetar i shkëlqyer dhe poet elokuent, me rastin e vdekjes së Mehmed Pashë Plakut, i kushtoi një tarih (poezi jetëshkrimore), nga kronovargu i së cilës del viti 1189 H/ 1775, që tregon vitin e vdekjes së tij[53].
Murteza “Safi” Shkodra nxori një plejadë shkollarësh e poetësh, të cilët, pastaj, i dhanë shtytje e ndihmesë të rëndësishme zhvillimit kulturor, arsimor e shoqëror të vendit, në veçanti Pashallëkut të Shkodrës. Kontribut i veçantë i tij është nxitja e dashurisë për artin e letërsisë te studentët e tij. Po veçojmë këtu Ibrahim Halili Pashë Shkodrën dhe Xhafer Sadik Pashë Peqinin. Personalitetin e Murteza efendiut e stolisnin virtytet më të larta që mund të kishte një intelektual i lartë i kohës së tij. Jehona e famës së tij kishte arritur deri në Oborrin sulltanor. Prandaj ai ka qenë ftuar nga Shejhu’l-islami i Perandorisë Osmane për vizitë pune dhe, në atë rast, është pritur edhe në audiencë te Sulltani.[54]
Mehmed Pashë Plaku ka ndërtuar edhe objekte tjera. Nga ato po përmendim Xhaminë e Plumbit, e ndërtuar në vitin 1773, dhe bibliotekën e pare publike e cila njihej si Biblioteka e Vakëfit. Objekte të rëndësishme kulturore ka ndërtuar edhe Kara – Mahmud Pasha. Medreseja e Pazarit me Bibliotekën dhe Xhaminë e Madhe janë ndërtime të tij.
Me krijimtari letrare nga kjo derë fisnike janë marrë: Ibrahim Pasha, me emrin letrar “Halili” (vd. 1809); Mehmed Pasha, me emrin letrar “Asaf” (1768-1802) dhe Mustafa Pasha, me emrin letrar “Sherifi” (1797-1860). Bijtë e Mustafa Pashës: Mahmud “Hamdi” Pasha, i lindur në Shkodër më 1824 dhe Hasan “Haki” Pasha, i lindur në Shkodër më 1826. Këta janë dëshmuar poetë të talentuar dhe të thellë. Nga këta do të veçonim Mehmed “Asaf” Pashë Shkodrën (1768-1802). Në shkrimet e tij, Mehmed Pasha është nënshkruar me emrin poetik “Asaf”. Mehmed “Asaf” Pasha ka qenë dijetar i ngritur, shkrimtar letrar i formuar dhe poet me talent dhe shije të hollë artistike. Kështu, Mehmed Asaf Pasha ka qenë shëmbëlltyrë e poetit, intelektualit dhe e pushtetarit të kohës[55]. Poetët bashkëvendës të Mehmed Asaf Pashës, shkonin në zyrën e tij dhe lexonin poezitë e tyre. Me dijetarët dhe, sidomos, me letrarët që shkruanin në persishte, Mehmed Asaf Pasha shkëmbente letra me anekdota në vargje. Njëri nga ata ishte dijetari e poeti Mesud Kamber Demiri nga Shkodra, i cili, sipas Ali Emirit, ishte poet i rangut të Saibit[56] dhe Nabiut[57]. Mesud Kanberi i kishte dërguar Mehmed Asaf Pashës një poezi të shkurtër në gjuhën perse, me të cilën kërkonte nga ai përmbledhjen e fetfave të Ali Efendiut.[58]
Një derë fisnikësh, që u dallua në Prizren për kontributin që i dha përparimit të jetës kulturore, duke themeluar e dhuruar institucione të ndryshme, ishte familja e famshme Rrotlla, me prejadhje nga fshati Nangë i Lumës, e cila në Prizren kishte sunduar mbi një shekull, nga fillimi i shek. XVIII deri në fund të dekadës së katërt të shek XIX. I pari i kësaj familjeje ishte Salih Zajmi, të cilit, pas aftësive që kishte treguar në luftën e Kretës, në vitin 1667, sadriazami Fadil-Ahmet pashë Qypërliun i kishte dhuruar një zeamet. Salih Zaimi la dy djem: Mahmudin dhe Mehmedin, për të cilët nuk kemi informacione, nëse kanë pasur farë pozite ose jo. Por nipi i tij, Salih Pasha, i biri i Mahmudit, në vitin 1747 fitoi gradën Pashë dhe u emërua sanxhakbe i Prizrenit. Këtë pozitë e mbajti deri në vitin 1749/50. Pas tij, sanxhekbejlerë të Prizrenit patën ardhur të bijtë e tij, Emrullah Pasha (qe vrarë nga pashai i Shkodrës më 1774) dhe Ismail Pasha (sanxhakbeg i Prizrenit në vitet 1785/86). Këtë pozitë, më pastaj, e patën marrë të bijtë e Emrullah Pashës, Tahir Pasha 1794/95 dhe Rustem Pasha (1800). Më vonë këtë pozitë e kishin arritur bijtë e Tahir Pashës, Said Pasha (1805-1815), Mahmud Pasha (1819-1836) dhe Emin Pasha, i cili qe emëruar për të dytën herë sanxhakbe i Prizrenit në vitin 1842 (vdiq më 1843)[59]. Nga ndërtimet që kanë bërë ata, po veçojmë: Tahir pashë Rotlla, sipas vakufnames së tij, një kopje të së cilës kemi në dorë, në vitin 1794 ka dhuruar 120.000 akçe dhe një mulli me dy gurë në Nashec afër Prizrenit për mirëmbajtjen e ndërtesës së medresesë pesëdhomëshe, të cilën e ka ndërtuar afër xhamisë së Mehmet Pashës. Mahmud Pashë Rrotlla ka ndërtuar tri xhami në Prizren: njërën në Kala në vitin 1828, tjetrën në Bylbyl-dere dhe të tretën në Mahallën e Hoçës në vitin 1833. Mahmud Pasha ka ndërtuar, po ashtu, një medrese ndërmjet viteve 1806-1831, Kullën e sahatit në vitin 1816. Nga një kullë sahati ka ndërtuar në Rahovec (1791) dhe në Mamushë (1815). Djali tjetër i Tahir Pashës, Emin Pasha (Vd. 1843) në Prizren ka ndërtuar një xhami (1831) dhe ka themeluar një medrese, ndërtimi i së cilës është përfunduar në vitin 1855-56, pas vdekjes së themeluesit të saj. Myderrizi i parë i Medresesë së Emin Pashës ka qenë Mehmet Tahir efediu, farefis i Emin Pashë Rrotllës.
Dera fisnike e Mahmut-begollëve të Pejës, po ashtu, ka ndihmuar zhvillimin kulturor të Pejës dhe të sanxhakut të Dukagjinit. Shumica dërmuese e objekteve fetare dhe kulturore arsimore në Pejë janë ndërtuar dhe janë dhuruar prej tyre. Kjo derë ka dhënë mbi 20 pashallarë, ndër ta edhe kryeministrin Merre Hysejn Pasha i cili, në pozitën e kryeministrit të Perandorisë Osmane, ka ardhur dy herë gjatë viteve 1622-1623. Merre Hysejn Pasha në Pejë ka ndërtuar Xhaminë e Plumbit, një hamam dhe një han. Medreseja e Vjetër dhe Biblioteka e Vjetër janë ndërtuar nga pjesëtarë të kësaj familjeje fisnike. Kara Hysejn Pasha, i biri Mahmud Pashës, ka ndërtuar një xhami në Pejë. Ahraman Pasha ka ndërtuar një shkollë (mejtep).
Familja fisnike Gjinolli ka dhënë kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës në Prishtinë. Jashar Pashë Gjinolli (vd. 1840), në vitin 1834 ka ndërtuar një xhami, ndër më të bukurat në Kosovë nga aspekti i dekorimeve. Dekori artistik i kësaj xhamie është i ngjashëm me atë të Haxhi Ed’hem Beut në Tiranë dhe të Xhamisë së Larme në Tetovë. Abdurrahman Pasha, i biri i Jashar Pashës, në vitin 1869 ka ndërtuar Ruzhdijen (gjimnazin e ulët). Pas djegies në vitin 1881, atë e kanë rindërtuar bijtë e Abdurrahman Pashës: Zija Bej Prishtina, Ali Danish Beu dhe Fuad Pasha.
Një derë fisnike shqiptare që ka luajtur rol të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës shqiptare me frymë islame, është ajo e Rexhep Pashë Tetovës. Ka qenë djali i një Dervish Shalës. Kjo familje fisnike, që nga fillimi i shek. XVIII ka ndihmuar kulturën dhe arsimin. Teqeja bektashiane e Harabati Babës në Tetovë është rindërtuar nga Koxha Rexhep Pasha në vitin 1780, kur edhe u gradua Pashë. Në këtë vit, ai ka vendosur mbishkrimin mbivarror të Harabati Babës, kurse në vitin 1790 ka ndërtuar aty një krua. Kryevepër e Abdurrahman Pashës është Kalaja e Tetovës. Nga kjo derë fisnike kanë dalë shumë pashallarë, por edhe poetë të njohur. Mehmet Akif Pasha (1822-1893), pastaj i biri tij, Salih Rashit Pasha (1846-1920), kanë lënë një krijimtari të begatë poetike. Abdurrahman Pashë Tetova, së bashku me vëllezërit e vet, mbante nën pushtetin e tij krahinën nga Prizreni deri në Shtip. Mori pjesë në Lëvizjen kryengritëse të pashallarëve shqiptarë kundër pushteti qendror Osman të viteve ‘30 të shek. XIX. Në fillim të vitit 1834 Abdurrahman Pashë Tetova u thirr në Stamboll prej nga nuk u kthye më.
Medresenë më të madhe në Berat e kanë ndërtuar bashkëshortët Ajshe Kadën dhe Sali Beu në dekadat e fundit të shek. XVII.[60]
Pashallarët e Beratit, veçanërisht Ismail Pashë Velabishti dhe Ahmed Kurd Pasha, kanë ndihmuar jetën kulturore. Për të parin, dihet se ka shkruar edhe poezi shqipe dhe se ka qenë mecen i Nezim Beratit, përfaqësuesi më të rëndësishëm të letërsisë shqipe alhamiado.
Dera fisnike Libohova, e njohur si familja e Asllan Pashallinjëve të Janinës, i ka kontribuar zhvillimit kulturor të vendit. Zylfikar Aga është ndërtuesi dhe dhuruesi i Bajrakli Xhamisë në mes të Pazarit të Janinës, para vitit 1583[61]. Asllan Pasha, sanzhakbe i Janinës, në vitin 1615 ndërtoi në Kalanë e Janinës xhaminë e tij madhështore[62]. Asllan Pasha II, i biri Mustafa Pashës dhe dhëndri i Mahmut Pashë Begollit të Pejës, ka ndërtuar pazarin e Janinës. Ai ka qeverisur në Janinë nga viti 1702 deri më 1740[63]. Libohova, nga fundi i shek. XVII, mori tiparet e një qyteti.
Është me shumë rëndësi të theksohet se edhe femra shqiptare të dyerve fisnike, kanë dhënë një kontribut të çmuar në zhvillimin e kulturës gjatë periudhës osmane. Dervish Hatixhja nga Tirana ka një vend të veçantë në mesin e femrave shqiptare që i kontribuuan zhvillimit të kulturës. Ajo është gruaja e parë që krijoi poezi shqipe alhamiado[64]. Po ashtu, ajo ka ndërtuar një teqe ku, më vonë, u bë sheh i kësaj teqeje të tarikatit Kaderi. Ky është rasti i parë dhe mbase i vetmi në historinë tonë, që një femër shqiptare të mbajë postin e shehit. Zejnep Hanmi në Tiranë ka ndërtuar një xhami. Fatma Hanmi ka ndërtuar një faltore në një fshat të Beratit. Koxha Hanmi ka ndërtuar një xhami në Durrës. Ajshe Hatuna ka ndërtuar një mesxhid në Elbasan. Rabie Hatuna, e bija e Mustafa Efendiut, ka ndërtuar një xhami dhe një zavije në Elbasan. Po në Elbasan, është e njohur Xhamia e Nazireshës. Hatixhe Hatuna ka ndërtuar një xhami në një lagje të Shkodrës, Hanife Hatuna, po ashtu, ka ndërtuar një mesxhid në Shkodër, Fatime Sherife Hanmi ka ndërtuar xhaminë e Qafës në Shkodër, të cilën pastaj dhëndri i saj, Mustafa Pashë Shkodra, e ka meremetuar. Gylfem Hatuna ka ndërtuar një xhami në Pejë. Motrat Sofa dhe Hanka kanë ndërtuar nga një xhami në Gjakovë. Në Prishtinë, po ashtu, dy zonja kanë ndërtuar nga një xhami që njihen me emrat Xhamia Hatunije dhe Xhamia Kadrije. Shehzade Hanmi, e bija e Mehmet Tahir Pashë Rrotllës nga Prizreni, ka ndërtuar një xhami në Gjilan në vitin 1835. Hysnija Hanmi ka ndërtuar xhaminë më të bukur në Tetovë. Ajshe Hatuna në vitin 1596 ka ndërtuar një Xhami në Tetovë. Po në Tetovë, Mensure Hanmi ka ndërtuar një hamam.

Përfundim

Gjatë periudhës osmane në Shqipëri, fisnikëria shqiptare ka qenë shtysë e zhvillimeve kulturore. Ajo ka ndërtuar dhe ka dhuruar një varg medresesh, bibliotekash, xhamish e teqesh, si dhe një varg objektesh ekonomike, tregtare e utilitare. Me të ardhurat që realizonin objektet ekonomike tregtare, mirëmbaheshin institucionet kulturore, arsimore e fetare dhe paguhej personeli që punonte në këto institucione. Të gjitha këto institucione e objekte të ndryshme, në këtë periudhë, janë ngritur fund e krye sipas sistemit të vakëfit.
Si rrjedhojë e islamizimit më masovik të shqiptarëve, në shek. 18 kemi një zhvillim më intensiv të jetës kulturore në vend. Këtë e ka shoqëruar edhe përdorimi më dendur i gjuhës shqipe në jetën letrare e fetare, gjë që i ka dhënë një cilësi të re jetës kulturore shqiptare. Roli i fisnikërisë shqiptare në këtë kohë merr peshë më të madhe dhe përmasa më të gjera.
Rrjeti relativisht i gjerë i mektebeve që janë hapur madje edhe nëpër viset rurale me popullsi shqiptare myslimane, si dhe hapja e medreseve nëpër të gjitha qytetet dhe kasabatë e vendit, na çon në përfundimin se arsimi dhe edukimi i komunitetit shqiptar të besimit islam, në këtë periudhë, ka njohur një masivizim të lakmueshëm për rrethanat e atëhershme. Ky masivizim ka shkallëzuar, sidomos në shekullin XVIII, në radhë të parë, falë kontributit të fisnikërisë shqiptare në ndërtimin e institucioneve edukative e kulturore. Po ashtu, mbështetur në planprogramet mësimore të medreseve vendore, në këtë periudhë, si dhe në nivelin mjaft të lartë profesional dhe intelektual të arsimtarëve (myderrizëve) që jepnin mësim në to, gjë që pasqyrohet në veprat e tyre të mbetura në dorëshkrime, arrijmë në tjetër përfundim: këto medrese kanë qenë fidanishte të inteligjencies fetare e akademike të kohës. Në këto medrese janë kopjuar, komentuar e krijuar vepra të shumta, fushash dhe disiplinash të ndryshme shkencore, letrare e fetare, të cilat presin të studiohen nga historianët, historianët e kulturës, linguistët, teologët dhe sidomos nga orientalistët. Nga koleksionet e ruajtura të dorëshkrimeve, del se një pjesë e konsiderueshme e tyre është rezultat i punës intelektuale të fisnikërisë shqiptare, kurse një pjesë tjetër e rëndësishme e këtyre dorëshkrimeve kanë qenë pronë e kësaj fisnikërie.
Fisnikëria shqiptare, krahas pjesëmarrjes aktive në jetën politike dhe qeverisëse të vendit, gjithmonë ka pasur rol të veçantë që t’i sigurojë vendit rregullin, paqen, sigurinë dhe kështu të mbajë të zgjuar në popull ndjenjën për vetadministrim dhe besimin në forcat e veta, njëkohësisht ka luajtur rolin kryesor në zhvillimin kulturor të vendit.
Gjatë tërë periudhës së sundimit osman, fisnikëria shqiptare, ka përkrahur bujarisht dijen dhe artin dhe ka kultivuar shijen e hollë për të bukurën dhe të madhërishmen.

 

* Punimi është version i zgjeruar i kumtesës së lexuar në Simpoziumin e dytë Ndërkombëtar “Kultura dhe Civilizimi Islam në Ballkan” ( Tiranë 5-7 dhjetor 2003).

 

[1] Hasan Kaleši: Najstariji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku = Dokumentat më të vjetra të vakufevet në Jugosllavi në gjuhën arabe, Prishtinë 1972; Hasan Kaleši, Ismail Eren: Prizrenac Mahmud -Paša Rotul, njegove zadužbine i vakufnama, Në: Antikitete të Kosovës VI-VII, Prishtinë 1973; Kemal Ozergin, Hasan Kaleshi, Ismail Eren: Prizren Kitabeleri, Në: Vakıflar Dergisi VII, Ankara 1968. (Hasan Kaleshi): Përmendoret e arkitekturës islame dhe dorëshkrimet orientale. Në: Kosova dikur e sot, Beograd 1973, f.467-478.
[2] Eqrem bej Vlora: Kujtime, Tiranë:Shtëpia e librit dhe e komunikimit, 2001; Ekrem Vlora: Kalaja e Kaninës: [separat i revistës Shejzat], Romë,1961.
[3] Kristo Frashëri: Historia e Tiranës, Vëll.I, Tiranë: Toena 2004.
[4] Skender Rizaj: Kosova gjatë shekujve XV, XVI dhe XVII, Prishtinë:Rilindja 1982.
[5] Vexhi Buharaja: Mbishkrime turko-arabe në Shqipëri (Dorëshkrim, ruhet në Arkivin e Institutit të Historisë ) Tiranë,1980.
[6] Jashar Rexhepagiq: Školstvo i prosveta na Kosovu: Od kraja XVIII stoleca do 1918. godine. Prishtina, 1974 ; Jashar Rexhepagiqi: Dervishët dhe teqetë. Bot. i dytë, Pejë: Dukagjini, 2003.
[7] Ferit Duka: Berati në kohën osmane (shek. XVI-XVIII). Tiranë 2001.
[8] Hamdi Bushati: Shkodra dhe motet. Vëllmi I Shkodër 1998: Vellimi II Shkodër 1999. ; Hamdi Bushati: Bushatllinjtë. / Pajisur me shënime dhe një Suplement nga Nexhmi Bushati. Shkodër 2003
[9] Nehat Krasniqi: Dy dokumente gjenealogjike të rendësishme. në: “Dituria Islame”, nr. 59, Prishtinë 1994; Nehat Krasniqi: Kronika (Menakib) e Tahir efendiut, burim i rendësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane. Në: Edukata Islame, nr.57,Prishtinë 1995; Nehat Krasniqi:Mehmet Kuklibegu – legatori më meritor për zhvillimin ekonomik dhe kulturo-arsimor të Opojës gjatë shek XVI. Në: Penda, nr.1. Prizren 1995; Nehat Krasniqi: Kontributi i pashallarëve Bushatlinj të Shkodrës në fushën e kulturës. Në: Seminar i katërt ndërkombëtar “Shkodra në shekuj”, Vëllimi I. Shkodër 2002.
[10] Muxhait Asimov: Osmanska epigrafika na Kosovu i Metohiji. (Disertacion i doktorates në dorëshkrim). Prishtina 1995.
[11] Raif Vırmica: Kosova’da Osmanlı Mimari Eserleri. Ankara 1999.
[12] Machiel Kiel: Ottoman architecture in Albania 1385-1912. Istanbul 1990.
[13] N. D. N. : Korça dhe kadundet e qarkut. Korçë 1923, f. 35.
[14] Poaty f. 60.
[15] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 3, Istanbul 1996, f. 796.
[16] N.D.N.: Korça dhe katundet e qarkut, f. 36; 43.
[17] Machiel Kiel: Ottoman architecture in Albania 1385-1912. Istanbul 1990, f. 158. Sipas Mehmed Syrejasë, Kapllan Pasha me gradën mirimiran ishte muhafiz i Vlorës. (Sixhill-i Osmani 3, f.867).
[18] Ali Emiri, Po aty; Machiel Kiel, Ottoman Architecture in Albania 1385-1912, Istanbul: Research Centre for Islamic History, Art and Culture, 1990, f. 155.
[19] Nehat Krasniqi, Dy dokumente gjenealogjike të rëndësishme, Në: Dituria Isalame, nr. 59, Prishtinë 1994, f. 14.
[20] Është e pambështetur hipoteza se Axhiza Baba rrjedh nga familja e Bushatllinjëve.
[21] Mehmet Süreyya: Sicill-i Osmanî 1, Istanbul 1996, f. 141.
[22] Në kopjen e Divanit të Axhiza Babës që ruhet në Teqen e Sheh Banit në Gjakovë, f.118-119, është poezia epigrafike të cilën autori ia ka kushtuar ndërtuesit të Teqes së Madhe, Murad Pashës. Data e ndërtimit të saj del nga kronogrami: “Allah gani” i cili sipas llogaritjes ebxhedike jep vitin 1126 H. që është ekuivalent me vitin 1714 sipas erës sonë.
[23] Divani i Axhiza babes, që ruhet në Koleksionin e Dorëshkrimeve të Bibliotekës Kombëtare dhe universitare të kosovës, f 43-44.
[24] Hasan Kaleshi: Najstariji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku = Dokumentat më të vjetra të vakufevet në Jugosllavi në gjuhën arabe, Prishtinë 1972, f. 274; 328.
[25] Hasan Kaleši, Mehmed Mehmedovski: Tri vakufnami na Kačanik Mehmed Paša. Skopje 1955, f. 15 ; 33.
[26] Ali Emiri: Işkodara Vilayeti Osmanlı Şairleri, Në: Istanbul , Mil-let Kütüphanesi, Trh. 1190, f. 20.
[27] Ali Emiri. Po aty.
[28] Ali Emiri. Po aty.
[29] O. Myderizi: Qyteti i Tiranës. /ribotim/ Tiranë 1998, f. 43.
[30] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 3, Istanbul 1996, f. 772; Ahmed Cevdet Paşa: Tarih-i Cevdet, cild 4, Istanbul 1973, f. 138-139.
[31] Machiel Kiel. Po aty f. 257.
[32] Kristo Frashëri. Po aty f. 187.
[33] Ali Emiri. Po aty, f. 33. Kur biobibliografi dhe bibliofili turk Ali Emiri e viztoi Vilajetin e Shkodrës në cilësinë e inspektorit financiar në vitin 1896, Ali Riza Beu i kishte dhenë atij të dhëna biografike për 12 poetë tiranas dhe krutanë. Ali Riza Beu aso kohe ishte pensionuar duke qenë Kajmekam i Kazasë së Kavajës
[34] Ali Emiri. Po aty, f. 28.
[35] Kristo Frashëri. Po aty f. 243.
[36] Baba Rexhepi: Misticizma Islame dhe Bektashizma. New York 1970, f. 343-345; Ali Emiri. Po aty f.28.
[37] Ali Emiri, Işkodra … Vep. e cit. fl. 21.
[38] Dhimitër S. Shuteriqi, Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850, Prishtinë: Rilindja, 1978, f. 145.
[39] Ali Emiri, Işkodra vilayeti … Vep. e cit. fl. 23.
[40] Po aty, fl. 22.
[41] Për pozitën dhe rolin e shejhu’l-islamit në komunitetin mysliman në përgjithësi dhe në Perandorinë Osmane në veçanti, shih punimin: Institucioni i shejhu’l-islamit te osmanlinjtë dhe shejhu’l-islamët shqiptarë, Në: “Dituria Islame” nr. 50, Prishtinë, 1993, f. 24-26.
[42] Ali Emiri, Işkodra vilayeti … Vep. e cit. fl. 25.
[43] Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî 1, Istanbul 1996, f. 95.
[44] Ibnülemin Mahmud Kemal Inal, Son Asır Türk Şairleri, cüz 9, Istanbul: Maarif matbaası, 1940, f. 1559.
[45] Mehmed Süreyya, Sicilli Osmanî, cilt 2, Istanbul, 1996, f.383.
[46] Istanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma Divanlar Katalogu, IV cilt, fasikul I,II, f.129.
[47] Istanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma … vep. Cit. f. 130.
[48] Nehat Krasniqi: Mehmet Kuklibegu – legatori më meritor për zhvillimin ekonomik dhe kulturo-arsimor të Opojës gjatë shek XVI. Në: Penda, nr.1. Prizren 1995
[49] Mbishkrimin e urës së Hasan Pashë “Perimtarit” e ka gjetue z. Shaqir Shala, autor i librit Kronika e Rogovës. Ai ma solli një fotokpje të mbishkrimit për ta lexuar dhe për ta përkthyer. Informacioni për përmbajtjen e këtij mbishkrimi këtu po paraqitet për here të pare. Mbishkrimi respektivisht kronogrami përmban tre vargje në gjuhën osmane me shkrim sulus. Autori i kronogramit poeti i mirënjohur shqiptar Valihi, përndryshe autor edhe i kronogramit të xhamisë se Hasan Pashës në Rogovë. Përmbajtja e kronogramit është si vijon: ”Aynı ayān Hasan Ağa kim oldı makbūl-i șahınșahı cihān. Ola ta müˇberā binā-i sebīl yaptı bir cisr muședded erkān. Valīhi dedi onun için tarih: Hey aceb cisr metin’ül-bünyān”. Vlera numerike e kronostikut është 987 që tregon vitin e ndërtimit të urës sipas kalendarit hixhrijan dhe i përgjigjet vitit 1579 sipas erës sonë. Domethënia e këtij kronogrami është: I njëjti bujar Hasan Aga i cili u bë i pranueshëm i mbretit të mbretërve të botës. Që të bëhet ndërtimi i rrugës te vendkalimi i lumit , ka bërë një urë të përforcuar me shtylla. Valihi për këtë e tha kronstikun: O urë e çuditshme ndërtim i fortë.
[50]Më gjërësisht lidhur më këtë shih: Nehat Krasniqi, Kontributi i pashallarëve bushatlinjë të Shkodrës në fushën e kulturës, Në: Seminari i Katërt Ndërkombëtar “Shkodra në shekuj” 20-22 nëntor 2000, Vëllimi i parë, Shkodër 2002.
[51] Hamdi Bushati, Shkodra Dhe Motet, Vëllimi I, Shkodër, 1998, f. 596- 597.
[52] Ali Emiri, Işkodra Vilayeti… Vep. e cit. fl. 3.
[53] Po aty, fl. 2. Një kopje e kësaj poezie ruhet në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë.
[54] Më gjërësisht për këtë vizitë të tij në Stamboll, shih: Hamdi Bushati, Shkodra … Vep e cit , Vëllimi II,
f. 90-91.
[55] Sadettin Nüz’het Ergun, Türk Şairleri, Istanbul, /s.a./ f. 97.
[56] Saib (vd. 1676). Poet i njohur persian nga Tebrizi. Është dalluar me gazelet dhe kasidet e tij të bukura.(Më gjërësisht: Ibrahim Alaettin, Meşhur adamlar, cild IV, Istanbul, 1933-36, f.1402.)
[57] Nabi (vd. 1712). Poet i njohur turk, i cili u dallua me poezitë e tija filozofike.
[58] Zenbil-li Ali Efendiu, respektivisht Ali Efendi Shporta, ka qenë njëri ndër shejhulislamët më të shquar të Perandorisë Osmane. Ka mendime se ka pasur prejardhje shqiptare. (Shih: Kultura Islame , Tiranë 1942 viti II, nr. 16, f. 90).Pozitën e shejhulislamit e ka mbajtur prej vitit 1503 e deri në vdekje më 1526. Gëzonte epitetin e njeriut të drejtë e të guximshëm, sa dhe u bë simbol i drejtësisë. Vepra e tij “Fetavi” konsiderohet nga më të arrirat në fushën e jurisprudencës islame.(Shih: Ismail Hami Danişmend, Izahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi : Osmanlı Devlet Erkanı, Istanbul: Türkiye yayınevi, 1971, f.111).
[59] Nehat Krasniqi: Kronika (Menakib) e Tahir efendiut, burim i rendësishëm për historinë e kulturës në Prizren gjatë periudhës turko-osmane. Në: Edukata Islame, nr.57,Prishtinë 1995.
[60] Po aty, f. 192.
[61] Ajet Libohova: Breznitë Libohova në shekuj, Tiranë, 2003, f. 9.
[62] Po aty, f. 12.
[63] Po aty, f. 29.
[64] Një poezi të saj e ka botuar për herë të parë Kristo Frashëri në librin Historia e Tiranës, Vëll. I, Tiranë 2004.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 77 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d blogues: