Archive

Archive for the ‘Letërsi shqipe’ Category

Shllimet shpirtërore të Elez Ismailit

24/03/2015 Lini një koment

Zeqirija IBRAHIMI

 

SHLLIMET SHPIRTËRORE TË ELEZ ISMAILIT

Shllime-Shpirti

Ka vite që e njoh prof. Elez Ismailin dhe nuk më ka ndodhur që ta takoj e të mos flasim bashkë se sa e rëndësishme është mbledhja e thesarit poetik të përshpirtshëm shqiptar dhe gjatë gjithë kësaj kohe nuk kam takuar askënd tjetër aq shumë të magjepsur që kishte gjetur një poezi të filan autorin në filan revistën a gazetën të botuar në ndonjë vit të hershëm në kopjen e fundit që dikush mund ta ketë shpëtuar në ndonjë bibliotekë private a familjare. Ka qenë kjo një prirje për admirim dhe shumë respekt.

Profesori i gjuhës shqipe në medresenë “Isa Beu”të Shkupit, Mr. Elez Ismaili, duke ndjerë mungesën e një vepre që do ta përmblidhte kulturën e përshpirtshme shqiptare, idenë e kësaj antologjie e ka filluar qysh nga vitet e tetëdhjeta të shekullit të kaluar, në mos më herët, dhe përgjatë këtyre viteve gjithnjë ka mbledhur dhe sistemuar poezi të kësaj natyre, për të arritur sot në këtë vepër. Dhe, derisa mbledh, njeriu fillon ta humbë drejtpeshimin e sasisë. Kjo i ndodhi dikur edhe përpiluesit të kësaj antologjie. Ai mblodhi aq shumë material, sa pastaj i doli detyrë e vështirë se çfarë të hiqte e çfarë të linte, se ndryshe kjo vepër do të dilte së paku edhe një vëllim si ky. Megjithatë, një përpilues antologjie, duke pasur para vetes kriteret profesionale të përzgjedhjes, arrin t’ia dalë edhe kësaj detyre të vështirë.

Janë disa aspekte të kësaj antologjie që kujtojmë se duhet të theksohen, që kjo vepër të mos kalojë pa u vënë re dhe dosido, sepse ajo nuk është një vepër që mund të cilësohet si “të tjerat”. Si e para, duhet të thuhet se kjo është vepra e parë e këtij lloji në gjuhën shqipe dhe kjo është jo pak e rëndësishme. Qoftë për shkak të paragjykimeve, qoftë për shkak të mungesës së një dore që ka ditur dhe mundur t’i përzgjedhë këto poezi në këtë antologji, ajo mbetet flamurtare e këtij tipi të antologjive në gjuhën shqipe. Siç thekson edhe vetë autori i saj: “…në përzgjedhjen e këtij materiali kam dashur në radhë të parë të prezantoj poezitë që ngërthejnë anën sublime të shpirtit poetik dhe që, për fat të keq, kritika jonë letrare e Pasluftës nuk është marrë sa duhet.”. Dhe, përveç meritave historike që i ka, si edhe vlerës së rëndësishme artistike që e ka për këtë traditë, ajo njëherazi paraqet edhe një vepër që mbart me vete edhe rrezikun e lëshimeve të mundshme, që secili autor – si njeri që është – natyrshëm i përcjell edhe në punën e tij. Sidoqoftë, të vjelësh mbi 400 poezi nga 171 autorë të ndryshëm shqiptarë dhe të huaj, duke gjurmuar në rreth njëqind burime të ndryshme, paraqet vetvetiu një punë jo vetëm të mundimshme, por edhe delikate – duke u gjendur gjithnjë mes dilemës se çfarë je duke zgjedhur e çfarë je duke lënë. Shprehur figurativisht, i bie të hysh në një kopsht me shumë lule me detyrë që t’i mbledhësh vetëm lulet më të mira të kopshtit. Ndërsa një gitanxhali i luleve (kopshtarsipas Tagorës) nuk ka lule që mund t’i duket më pak e bukur.

Autori i kësaj antologjie ka bërë mirë që këtë vëllim me poezi nuk e ka titulluar me ndonjë atribut fetar, megjithëse shumë poezi në të janë të kulturës islame. Dhe, kjo jo që t’i iket elementit islam që herë-herë nuk është i mirëpranuar nga qarqe të ndryshme, por edhe për faktin se në këtë vepër janë përfshirë vepra që janë të kulturës shpirtërore, por që nuk janë religjioze islame. Ky kriter kujtoj se e bën edhe më të vlefshme këtë vepër. Sepse, ajo del përtej një antologjie të poezisë me motive fetare, ngase përshpirtshmërinë nuk e vë vetëm në korniza religjioze, por atë e shtrin edhe në atdhedashurinë si vlerë universale njerëzore, por edhe në perceptimin e jetës e të botës duke mos qenë i kufizuar vetëm në këto kritere. Kjo i bie që shllimet shpirtërore të prof. Ismailit nuk janë vetëm të Islamit që sot nënkuptohet në botën tonë, por janë islame në kuptim të asaj që nënkupton vetë etimologjia e kësaj fjale, por edhe tradita abrahamike (ibrahimike) e saj. Shikuar kështu, ajo paraqet një ngjizje mes përshpirtshmërisë religjioze dhe përshpirtshmërisë në dimensionet e tjera të jetës. Prandaj edhe autori i saj nuk ka gjetur fjalë më të bukur për titull se leksemën “shllime”, që ndonëse pak e njohur në fjalorin tonë të përditshëm, nënkupton ide e përfytyrime të poetit mbi jetën dhe botën. Në këtë frymë duhet theksuar se në këtë antologji ai ka përfshirë edhe poetë që as nuk i kanë takuar kulturës islame, si Asdreni, Fishta e Lasgushi, që sigurisht janë ndër poetët më tipikë të letërsisë së gjithmbarshme shqiptare, ndërsa këtu zënë vendin e tyre të merituar në korpusin e përshpirtshmërisë shqiptare.

Shllime Shpirti

Ajo që duhet të vihet re në këtë kontekst është edhe fakti që për përpiluesin e kësaj antologjie poezitë që kanë të bëjnë me atdheut, me hallet e tij, me himnizimin e flamurit e të vlerave tona kombëtare, janë pranë e pranë me poezitë që i këndojnë Perëndisë, Kur’anit, Profetit Muhamed etj. Kjo jep edhe një mesazh se për përpiluesin e saj dashuria ndaj Perëndisë nuk është e ndarë nga atdhedashuria dhe se të gjithë ata që janë besimtarë detyrimisht janë edhe atdhetarë. Ky ka qenë në të vërtetë edhe perceptimi i shumicës së intelektualëve shqiptarë të para-Luftës së Dytë Botërore dhe, si të thuash, prof. Ismaili paraqet një hallkë të këtij zinxhiri të perceptimit të kombit e të besimit.

Antologjia është e ndarë në tri pjesë. Në pjesën e parë përpiluesi i saj i sjell poezitë e kësaj fryme të shek. XIX e fillimit të shek. XX, që nga Naim Frashëri, Hafiz Ibrahim Dalliu, Hafiz Ali Korça, Ferid Vokopola, Rexhep Voka, Haki Sharofi, Esad Mekuli, Arshi Pipa e deri te Shaban Demiraj e Vexhi Buharaja. Në pjesën e dytë i ka vendosur poezitë e autorëve të rinj, që mund të jenë edhe më pak të njohur, por që prof. Ismaili i ka vendosur si për ta rilidhur atë gjysmëshekull shkëputjeje të kulturës shpirtërore shqiptare, që pësoi një ndërprerje në periudhën e pas-Luftës së Dytë Botërore. Ndonëse një kritik i rryer mund ta shtrojë pyetjen se a e kanë vendin aty edhe të gjitha ato poezi pranë kolosëve të poezisë së përshpirtshme shqipe, ma merr mendja se përpjekja për rilidhjen e këtyre hallkave të shkëputura është një argument i fuqishëm se pse autori Ismaili i ka vendosur në këtë pjesë shumë emra të poetëve më të rinj, që në një mënyrë janë shpresa e poezisë shqipe të kësaj fryme. Ndërkaq pjesa e tretë e këtij vëllimi është me poezi të përshpirtshme të kulturës botërore, që nisin me Shejhun e Madh – mistikun Muhijidin Arabiun, Shemsi Tebrizin, Ibn Sinanë (të njohur në Perëndim si Avicena), Rumiun, Junus Emrenë, e vijnë deri te Muhamed Ikballi, por edhe Gëte, Pushkini e Xhibrani.

Kundruar kështu, një antologji e filluar me traditën shqiptare dhe e përfunduar me traditën poetike botërore, përpiqet t’i ndërthurë në vete edhe shumë poetë më të rinj, të kohës sonë ose pak më të moçëm, që duhet të marrin mësim nga tradita poetike shqiptare dhe të marrin frymëzim nga tradita e përgjithshme poetike botërore. Sepse shpirti nuk mund të kufizohet e bile edhe të përkufizohet, megjithëse secili popull i shpreh ato në gjuhën e tij.

Marrë në përgjithësi, antologjia e Mr. Elez Ismailit “Shllime shpirti” – e përsërisin si antologjia e parë e kësaj natyre në gjuhën shqipe, shpresojmë se do ta gjejë lexuesin e saj, ndërsa shpresojmë se do të jetë edhe motiv për shumë poetë të tjerë që dëshirojnë të gjenden në antologji të këtij tipi, por të jetë edhe motiv më shumë për studiues të tjerë që të hartojnë antologji të këtilla, që janë pasuri e vërtetë dhe e vlefshme e letërsisë shqipe. Kjo antologji, si e tillë, mund dhe duhet t’u shërbejë edhe studiuesve të poezisë shqipe, që kështu në një vend të mund ta përkapin më lehtë kulturën e përshpirtshme shqiptare dhe ta studiojnë në punime a disertacione që s’do mend se mund të sjellin interpretime të dobishme për vlerat artistike të këtij korpusi të letërsisë sonë.

Që të mos i mbetemi në asgjë borxh kësaj pune, do të duhet të themi se edhe përgatitja teknike dhe shtypi janë elemente që detyrimisht e kanë bërë këtë vepër kaq të bukur e madhështore. Prandaj një mirënjohje edhe për këtë aspekt të veprës.

Megjithatë, mirënjohjet, por edhe vërejtjet, më të mëdha bien mbi atë që ka marrë mundimin e madh që ta përpilojë këtë antologji, që për ata që dinë dhe duan të vlerësojnë, është një peshqesh që do ta zbukuronte secilën bibliotekë. Sepse, secili që do ta lexojë këtë antologji, detyrimisht aty do t’i gjejë edhe shllimet shpirtërore të autorit të saj – Mr. Elez Ismailit.

 

(Recension për antologjinë “Shllime shpirti” të Mr. Elez Ismailit, boton “Brezi i ri”, Tetovë, 2014, formati B5, 780 faqe)

Harmoni e natyrës, Vepra Tehajjulat (Ëndërrime)/përfytyrime e Naim Frashërit

18/02/2015 Lini një koment

Dr. Brikena SMAJLI

 

HARMONI E NATYRËS, VEPRA TEHAJJULAT (ËNDËRRIME)/PËRFYTYRIME E NAIM FRASHËRIT

Naim Frashëri

Naim Frashëri

Tradita sufiste: harmoni e natyrës, tehajjulat (ëndërrime)[1]/përfytyrime

Abstrakt: Punimi është një hyrje në studimin e veprës së Naim Frashërit, në një këndvështrim kulturor – krahasues kundrejt një kulture të pasur poetike, asaj perse, si autor europian i kulturës orientale, me synim një vështrim më të qartë kundrejt vetë veprës poetike të Naim Frashërit shkruar në shqip, marrëdhënieve të saj me të përfytyruarit kuranor, kundrejt vetë Naim Frashërit si autor shqiptar, i krahasueshëm me autorët e tjerë bashkëkohës europianë.

Për këtë, parësore mbetet vëmendja që i kushtohet tekstit poetik të Tehajjula-ve në gjuhën perse, prej nga janë nxjerrë edhe përfundimet në lidhje me vetë këtë vepër poetike të autorit.

Theksojmë, që më në vazhdim punimi do të përqëndrohet pikërisht në qasjet orientale të Naim Frashërit krahasuar me një poet modern si W. B. Yeats-i, prej nga ka dalë e domosdoshme vëmendja ndaj tekstit dhe ndertekstit si dhe gjuhëve e kuturave përkatëse të poetëve, në një vështrim sinkronik dhe diakronik.

Fjalët kyçe: Përfytyrime, harmonia e natyrës, mesnevi, mistikë, sama, përjetim, poetikë lindore.

 


Frashëri i Përmetit, ku lindi dhe u rrit Naim Frashëri
, qe një qendër e bektashizmit për shqiptarët,[2] për rrjedhojë edhe mësimet e para të marra këtu në teqenë e Baba Tahirit nga hoxha i fshatit edhe për turqishten, arabishten dhe persishten,[3] përveç rëndësisë që do të kenë për formimin e tij si qytetar e më vonë nëpunës i Perandorisë Osmane, do të kenë një rëndësi fetare edhe kulturore të dorës së parë për veprën e tij poetike.[4] Për më tepër, bektashizmi si tarikat (drejtim) i islamit suni, u zhvillua në Shqipëri nga një qasje me këto mendësi e kultura: asaj turke prej nga vinte, arabe si gjuhë e përgjithshme e teologjisë dhe e besimit dhe asaj perse si gjuhë e kulturës, poezisë; duke ndërtuar, në pasuesit e drejtimit fetar përkatës, një marrëdhënie të qëndrueshme me kulturën dhe kulturat, jo vetëm islame.[5] 

Duke e lidhur këtë formë të parë edukimi dhe shkollimi me veprën që paraqet më shumë interes në studimin tonë, تخيلات Tehajjulat /Ëndërrime, leximi dhe perceptimi i brendisë së saj, si produkt i mendësisë dhe i traditës sufiste, na duket më i natyrshëm. Me shkrimin e këtij libri, të parë, aq më tepër në persisht, Naimi ndjek vazhdën e shkrimtarëve osmanë shqiptarë,[6] si pjesë e natyrshme e zhvillimit kulturor edhe në provincat e Perandorisë Osmane.[7] Për të kuptuar qasjen e natyrshme të Naimit ndaj kësaj kulture të pasur shkrimore, vërejmë se në Kontaktet e gjuhëve në hapësirën arabo-turko-persiane, Naim Frashëri ende vlerësohet si ndër autorët më të shquar evropianë tëndikimit iraniano-otoman për kohën.[8] Prandaj edhe kjo vepër si dhe marrëdhëniet kulturore që ajo ndërton e shfaq që në krye të herës, do të ndikojnë edhe në vetë poezinë e Naimit të shkruar në shqip, e cila duhet lexuar e vlerësuar jo thjesht si rezultat i kësaj marrëdhënieje, por i ndërtekstualitetit dhe vlerës sugjeruese të saj, në shprehinë metaforike dhe simbolin.

Duke iu drejtuar kësaj vepre të parë të autorit, këndvështrimi ndërtekstual, metaforik e simbolik i së cilës është pjesë e domosdoshme e vlerësimit të poetikës prej nga vepra është shkruar, vërejmë dy marrëdhënie të qëndrueshme ndërtekstuale dhe të dyja kanë të bëjnë me bektashizmin, si drejtim fetar dhe me sufizmin si mendësi mistike e të perceptuarit të Zotit dhe të gjithësisë.

  • E para ka të bëjë me traditën e shkrimit poetik mistik të mesnevive në kulturën perso-arabe dhe, kryesisht të poezive të Xhelaledin Rumiut, siç ka vënë në dukje edhe kritika,[9] prej nga vetë kjo vepër e Naimitështë vazhdimësi.
  • E dyta ka të bëjë me tekstet e fetare, si paratekste, kryesisht me vargjet kuranore, por edhe me evokimin e Biblës, ndërtekstualiteti i të cilëve vihet re në poezi, si interpretim mistik dhe reflektim i tyre.
  • Njëkohësisht, në këtë lloj parateksti vjen edhe interpretimi mistik i Makalat[10] (Kuvendime) të Haxhi Bektash Veliut, prej nga teksti poetik i Naimitështë në vazhdën e interpretimit kuranor e biblik, si vargëzim; religjionit, religjioneve, si botëperceptim dhe bektashizmit me Makalat, si mendësi përjetimi dhe interpretimi.

Në lidhje me këtë traditë shkrimi poetik, ajo që vihet në dukje në planin e perceptimit dhe të përfytyrimit poetik, si kurorëzim i këtij krijimi, është harmonia e natyrës, në të cilën ndihet i shkrirëpoeti, zëri i tij poetik. Kjo harmoni dhe ky njëjtësim është pjesë përbërëse e pranimit dhe e paqtimit, së cilës, qoftë nga pikëpamja e besimtarit mendimtar, qoftë nga pikëpamja e shkruesit poet, edhe vepra i përgjigjet në formë dhe në përmbajtje. Në këtë këndvështrim të fundit, Naimi shkruan në traditën e shkrimit poetik të mesnevive (dyvargësheve) dhe në përputhje me traditën mistike të poezisë perso-arabe, tek mesnevitë mistike, prej nga qasja tekstore me ritualin sufi të samas[11] ka një traditë tjetër edhe më të hershme poetike në këtë kulturë shkrimore, atë të shkrimit epik.[12] Ligjërimi poetik i kultivuar vepron në cilësinë e metaforës (parabolës biblike) apo të ligjërimit idiomatik metaforik, në vazhdën e fabulës mitike të kultivuar që nga Attari e deri tek Rumiu. Ky lloj poetik, i cili, në vetvete është nisur si interpretim kuranor dhe jo si qëllim poetik, ndërthur përmbajtjen mistike me subjektin etik dhe edukativ fetar, duke shënuar kështu jo një tekst të thjeshtë poetik, me synime të qarta individuale, por një përvojë të tërë shpirtërore dhe një histori të lartimit shpirtëror të njëmendët të subjektit shkrues. Ajo që lexohet, megjithatë, nuk është një histori përjetimesh. Në nivelin e përfytyrimit të besimtarit mendimtar ajo është një histori zbulesash, të cilat besimtari mendimtar na i sjell në një gjuhë poetike. Shembulli i Xh. Rumiut është tregues i ngritjes deri në shkallën më të lartë të këtij përfytyrimi mistik, duke organizuar fabulën mistike në përputhje me mendësinë fetare (temën, tekstin kuranor), në shprehje metaforiko-simbolike[13] dhe vargëzim në distikë hekzametrikë.[14] Naimi vepron në të njëjtën mënyrë: në përsiatjen e tij mistike të mendimtarit besimtar, ai mediton për Qiellin (سماء)[15] dhe ngazëllehet nga [nata e butë dhe hëna që prin (mëson)][16] rrezet e së cilës vërshojnë me erën e freskët në tokë; është zogu (simbolikë e qiellit, hapësirës, ajrit)[17]që ndërmerr udhëtimin nga qielli tek toka, prej nga lartohet edhe valljasama, përfshirë edhe vetë zërin poetik, kundrues.[18]

شب لطيف  و ماه تابان دلبر  است

باد مشکين ،زمين پر ري ور است

مرغ هوشم می پرد اندر سما

در فظای نورپاش جانفزا 

 

Natë e qetë, hëna e bukur plot me dritë,

Fllad i ëmbël, toka hapur ka stolitë,

Zogu i mëndjes po më sulet drejt nga qielli,

N’hapësirat plot me afsh e dritë dielli. (Shqipëroi V. Buharaja)

Fillimi i një poezie mbi qiellin kështu është tregues i organizimit të tërësishëm, si pjesë e ritualit sufi të njëjtësimit dhe të ngazëllimit, prej ku kundrimi bëhet nga pikëvështrimi i brendshëm dhe i jashtëm. Në këtë proces, jo përveçimi – as individual dhe as autorial – vetë subjekti meditues lartohet e përndritet bashkë me përndritjen e mendimit meditim të tij, sepse e ndien veten pjesë të kësaj gjithësie, të këtij qielli. I vendosur në këtë pikë të meditimit perceptim të tij, poeti e kundron harmoninë, rendin e përkryer të vendosjes së sendeve në natyrë, me një ndjenjë mrekullimi, më fort se dyshimi e kërkimi dhe, ndërsa rreshton një tërësi pyetjesh, drejtuar gjithësisë, qiellit, Zotit, e pohon në veprim (ndiejnë përjetim) gjithëpërfshirjen, mrekullimin-habi dhe harmoninë, kundrejt kaosit, duke u bërë vetë dëshmues i mrekullisë qiell, Zot, natyrë, gjithësi.

 

Ç’është, ç’është kjo-e paana Gjithësi?

Dhe ky rregull dhe ky libër që sheh ti?

Kjo e kaltër hapësirë e paanë.

Këto drita që kufi e numër s’kanë?

Këto yje trupergjëndë e faqeartë,

Që vërtiten me nxitim e dritëqartë?

Kjo natyrë dhe ky det, burim i jetës?

Këto ligje, këto pamje të së fshehtës?[19] (Shqipëroi V. Buharaja)

Duke e parë veprën poetike të Naimit, në këtë këndvështrim, [Ëndërrimet] Tehajjulat (تخيلات) vërejmë që ajo organizohet që në titull me një marrëdhënie mistike, e cila, për më tepër, motivon dhe motivohet nga këndvështrimi përfytyrues. Ndërsa titulli i shqipëruar Ëndërrimet, (sipas V. B.) paraqitet i mjegullt dhe i përgjithësuar, duke i dhënë veprës motivin kryesor të ëndërrimeve, përfytyrimeve të parealizueshme, që ndodhin brenda mendjes së poetit; aq më tepër, kur ky përkon me mendësinë bashkëkohore evropiane romantike,[20] me të cilën, megjithëse autori ynë, në qasjen e vonë shqiptare, nuk i është shmangur; në lidhje me mendësinë dhe traditën poetike nga e cila vepra u shkrua, shqipërimi i këtij titulli është kufizues. Aq më pak është i përligjur përcaktimi i poezisë së tij, si romantike.

Duke iu bindur një leximi tekstual hermeneutik, i cili respekton edhe marrëdhëniet kulturore e fetare të poezisë së autorit, po shtyhemi të dallojmë cilësitë kuptimore të fjalës, e cila, është me rëndësi në vetë vlerën e përsiatjes poetike të autorit nga njëra anë, si edhe të harmonisë, si element i qenësishëm i shkrimit artistik dhe i krijimit, nga ana tjetër.

Së pari fjalori anglisht-persisht shtjellon se fjala تخيلات (Tekhajjulat) nuk do të thotë ëndërrime, porpërfytyrime, shfaqje.[21] Gjegjësja evropiane e kësaj fjale do të përkonte jo thjesht me konceptin e parë të të sjellit në mend, të të përfytyruarit, si veprim që ndodh në mendjen tonë, pasojë e mbamendjeve konkrete dhe ndërtim përmbyllës i objektit, ngjarjes, njeriut; si produkt i pavarur i mendjes dhe i shkëputur nga qasja shqisore, por një veprim i kujtesës dhe i ndjenjës njëkohësisht, kështu siç e shpjegon, William C. Chittick, në terma biblike: 

Më tepër se sa me perceptime ndjesore, Zbulesa fillon me vegime-ëndrra, sepse domethëniet e kuptueshme janë më afër përfytyrimit se sa ndaj perceptimit ndjesor. Perceptimi ndjesor është ana më e ulët e kuptimit, ndërsa kuptimi vetë është më e larta dhe më e holla anë. Përfytyrimi qëndron në mes të të dyjave. Zbulesa është ajo domethënie kur Zoti kërkon kuptim për të zbritur tek perceptimi ndjesor, asaj (zbulesës, shënimi im) i duhet të kalojë përmes Pranisë së Përfytyrimit përpara se të mbërrijë perceptimin ndjesor. Realiteti ose përfytyrimi kërkon që t’i jepet formë ndjesore çdo gjëje që aktualizohet brenda tij. Nuk ka ikje prej kësaj. Nëse zbulesa arrihet në gjendjen e gjumit, ajo quhet një përfytyrim-ëndërr, por nëse ajo arrihet në kohë ose zgjuar, quhet “të përfytyruar” Takhayyul…ja pse zbulesa fillon me përfytyrimin. Prandaj përfytyrimi ridërgohet tek engjëlli në botën e jashtme. Engjëlli e përfytyron veten si njeri ose si një person i cili perceptohet nëpërmjet perceptimit ndjesor. Mund të ndodhë që vetëm ai që është objekt ose zbulesa vetë e percepton engjëllin ose mund të ndodhë edhe që ato që janë me të, ta perceptojnë kur engjëlli shpërndan fjalët e Zotit të tij në veshin e profetit dhe kjo është “zbulesë”.[22]

Chittick këtu e shpjegon fjalën, تخيلا  (takhayyul) si veprim të zbulesës, perceptim të brendshëm të saj, duke na e lidhur edhe vetë titullin e veprës së Naim Frashërit, jo me një përfytyrim të thjeshtë, por me atë që, në radhë të parë ka të bëjë me besimin apo edhe një shkallë të lartë perceptimi dhe përjetimi të besimit.

Duke kërkuar që kësaj fjale t’i gjejmë më tej gjegjësen e vet kuptimore apo përbërësit kuptimorë, në gjuhën, gjuhët prej nga vjen, ndjekim më tej mendimin e Nabil Matar-it, i cili, duke iu referuar Al-Farabit[23] e shtjellon karakterin e fjalës, nisur nga rrënjaخال  (Khal). Matar vë në dukje, se, sipas Al-Farabit, kjo fjalë është gjegjësja semite, që i përgjigjet asaj greke përfytyrim, imagjinatë=(Phantasia) φαντασία,[24] “apparition” shtjelluar tek vepra e Aristotelit, De Anima. Por kjo nuk ka të bëjë me konceptin e trillimit apo gjësë së pavërtetë, përkundrazi. Autori bën fjalë për një përfytyrim fanitës تخيلا  (Takhayyul).[25] Termi si i tillë përkon me gjegjësen latine biblike aparicione /apparition/apareo.[26]

Një fjalë tjetër që afron (poetikisht) dhe nga ana e përjetimit, perceptimit të besimit, me fjalëntakhayyulat, ështëخد  (khad) prej nga fjalaتهجد  (tehexhud) = me vështrue, me qëndrue zgjuar natën në shenj përkushtimi, me kalue natën me lutje edhe pse nuk është veprim, që në rrënjë ka lidhje me fjalën e përmendur më sipër, vjen si pjesë e këtij përjetimi, duke sugjeruar një nuancë përjetuese të veprimit përfytyrues, تخيلا tekhayyul/takhayyul[27] dhe e lidh këtë të fundit me shtjellimin fundor të të përfytyruarit, cituar më sipër prej Chittick, duke na sugjeruar në kuptimin e fjalësتخيلا tekhayyul/takhayyul, jo veprimin e jashtëm dhe zbritës të zbulesës mbi subjektin përjetues, por veprimin e përkundërt, kërkues të njeriut drejt zbulesës, dijes, si një parapërgatitje për të.

Pra ky përfytyrim-vegim vjen si shfaqje e fundme e kërkimit dhe udhëtimit të besimtarit-mendimtar. Duke ndjekur më tej referencat, që gjejmë për këtë fjalë, ndjekim shtjellimin në Enciklopedinë e Islamit, e cila në vëllimin X të botimit Brill, 2000, fjalën tekhayïl (ky është transliterimi turk, shënimi im) e shpjegon si term poetik,[28] i cili, si i tillë, teknik, bart kuptime të ndryshme, të gjitha të fushës së hermeneutikës: teori e përfytyrimit, poetikë filozofike, interpretim kuranor, figurë retorike.  Ajo ka një traditë të tërë në poezinë mistike perso-arabe dhe shënon edhe një metaforë të veçantë.[29]

Duke u përpjekur të përmbledhim gjithë çfarë fjala nënkupton në përfytyrimin-vegim të titullit تخيلات(Takhayyulat) paraqesim këto kuptime: atë të lutjes si shenjë përkushtimi dhe atë të përfytyrimit fanitës, si shenjë frymëzimi dhe vegimi, pasojë e lutjes, si dhe llojin e përfytyrimit filozofik e teologjik, i cili shpreh dhe përpunon, me gjuhën e interpretimit kuranor një metaforë të veçantë, ngjashëm me parabolat biblike.

Titulli, më saktë, mund të përkthehet përfytyrime. Në këtë titull, Përfytyrime(t) përkojnë me natyrën e shkrimit poetik (të mesnevive mistike) që, sipas traditës prej së cilës Naimi shkruan, kanë po këtë marrëdhënie me përfytyrimin poetik të mistikut, udhëheqësit shpirtëror në ritualin bektashi, sufi të lutjes dhe të vallëzimit.

Leximi në këtë kontekst i poezive, sidomos i atyre kozmogonike (Qielli, Hëna, Dielli, Në breg të detit, Zoti) është një lexim që duhet të ketë parasysh pikërisht vlerën e përfytyrimit fanitës, që vjen si pasojë e ritmit të vallëzimit, rrotullimit (samas) prej nga ligjërimi poetik ritmon nëpërmjet enumeracionit, anaforës, inversionit, rimës së puthur dhe parimit zinxhir të lidhjes së distikëve – që do ta ndeshim më vonë të pasqyruar edhe në veprën e Dantes[30] tek tercinat e Komedisë hyjnore– simbolizmin tingullor etj. Kështu, përfytyrimet janë në vetvete një proces më i thellë dhe më i ndërlikuar se shkrimi a vargëzimi i zakonshëm poetik. Ata nuk janë fryt i vetëm një procesi ngjizës, por të një tërësie, që në termat e shprehjes së artit përmbledh, në ritualin e integruar të lutjes së frymëzuar, tekstin poetik, i cili është pasojë e botëperceptimeve, të përfytyrimeve (takhayyulat-ve), rezultat i një tjetër shprehie artistike – vallëzimit si përfytyrim, si akt përjetues i aktit krijues, si dalldi e shkrirjes, njëjtësimit në vallen rrethrrotulluese sufije, pikërisht përbashkuese e tokës dhe e qiellit, njeriut dhe të gjithësishmes, hyjnores.

Në këtë pikëvështrim motivohet edhe kërkimi autorial dhe personal i Naim Frashërit drejt një harmonie dhe njësimi, i cili nuk përkufizohet tek harmonizimi i tekstit poetik, përfytyrimeve të tija, autorit si shkrues, por vështrimit të këtij teksti dhe autorit si pjesë e së tërës së gjithësishmes, prej së cilës është pjesë e harmonishme. Në këtë pikëvështrim i gjithë libri poetik është vizionar dhe kërkues, drejt përfytyrimit të gjithësisë, Zotit. Poezitë e vëllimit poetik dallohen për këtë harmoni, e cila, përveçse përsiatje e të gjithësishmes, e vendos vetë poetin (zërin poetik, syrin kundrues soditës dhe të mahnitur të besimtarit-mendimtar) në këtë marrëdhënie shkrirje, njëjtësimi. Prej këtij pikëvështrimi buron ajo që e quajmë harmoni e natyrës, e cila është një pjesë e harmonisë së qenësishme, që evokojnë poezitë, si gjendje e frymëzuar shpirtërore.

 

[1]. Titulli Ëndërrime është vendosur këtu sipas shqipërimit të Vexhi Buharasë, ndërsa autorja gjatë punimit sugjeron një tjetër përkthim të tij.

[2]. ELSIE, Robert. Histori e letërsisë shqiptare, Përktheu nga anglishtja Abdurrahim Myftiu, Botim i dytë, Dukagjini, Pejë, 2001, f. 57. “Teqetë e bektashinjve, sidomos ato të Krujës, Korçës, Konicës, Frashërit dhe Gjakovës, do të bëheshin pas pak kohe qendra të fshehta të kulturës, shkollimit, tolerancës dhe, njëkohësisht, të qëndresës kombëtare kundër sundimit turk.”

[3]. Shih, TRENCSÉNYI, Balázs; KOPECEK, Michal (ed.) Discourses of Collective Identity in Central and Southeast Europe (1770-1945) Texts and Commentaries Volume One: Late Enlightenment Emergence of the Modern ‘National Idea’, Central European University Press, N. York, 2006, Program of The Albanian League of Prizren, f. 348. Këtu theksohet se që nga koha e Ali Pashë Tepelenës, Janina, bëhet njëra nga qendrat politike, ekonomike dhe kulturore shqiptare, veçanërisht për fshatarët e jugut të Manastirit dhe të Janinës. I rëndësishëm në kontekstin e lëvizjes kombëtare shqiptare është roli i shkollës “Zosimea”, ku u shkolluan pothuajse e gjithë elita. Gjuha e mësuar aty ishte greqishtja, por mësohej edhe latinishtja dhe frëngjishtja.

[4]. ELSIE, Robert. Histori e letërsisë shqiptare, Përktheu nga anglishtja Abdurrahim Myftiu, Botim i dytë, Dukagjini, Pejë, 2001, f. 57.

[5]. DOJA, Albert. Bektashizmi në Shqipëri: histori politike e një lëvizjeje fetare, Përktheu nga anglishtja: Shpëtim Çuçka, Instituti Shqiptar për Studime Ndërkombëtare, Tiranë, 2008, f. 30-31.

“…bektashizmi, pas shfaqjes së tij të dukshme në gjysmën e dytë të shek. XVII, nisi të lëshonte gjithnjë e më shumë rrënjë në Shqipëri aty nga fundi i shek. XIX. Përveç faktit që në Shqipëri bektashinjtë nuk njohën atë shtypje që provuan në Anadoll dhe në treva të tjera qendrore të perandorisë osmane pas vitit 1826, një tjetër arsye mund të ketë qenë klima e veçantë fetare në Shqipëri, falë së cilës vendosja e bektashizmit në Shqipëri ka ngjallur një vëmendje të veçantë si për një fe, që mendohet se ka trashëguar një numër shumë të madh tiparesh të vjetra dhe ka zhvilluar në Shqipëri një karakter të pavarur, që shërben si një tjetër shembull tipik për forcat e ngurtësisë kulturore dhe qëndresës politike. Për hir të natyrës panteiste dhe jozyrtare të bektashizmit ekziston një bindje e përgjithshme se pranimi i tij në Shqipëri u mundësua ndjeshëm nga fakti që sinkretizmi i bektashizmit kishte ndërthurur tanimë brenda vetes elementet paraislamike dhe shiite me ato të krishtera.”

[6]. Ndër shkrimtarët me origjinë shqiptare, në Perandorinë Osmane përmendim Mesihin e Prishtinës (1470-1512), Jahja Dukagjinin (v. 1575) që i përkasin një periudhe më të hershme, ndërsa edhe letërsia e bejtexhinjve vjen në këtë qasje kulturore me figura të spikatura si: Nezim Frakulla (1680-1760) për të vazhduar me Sulejman Naibin, Hasan Zyko Kamberin, Zenel Bastarin dhe Muhamet Kyçykun…. shih:  ELSIE, Robert. Histori e letërsisë shqiptare, Përktheu nga anglishtja Abdurrahim Myftiu, Botim i dytë, Dukagjini, Pejë, 2001, f. 49-57.

[7]. ELSIE, Robert. Histori e letërsisë shqiptare, Përktheu nga anglishtja Abdurrahim Myftiu, Botim i dytë, Dukagjini, Pejë, 2001, f.48-50.

[8]. AZADʹARMAKI, Taqi, Christophe Balay, and Melvut Bozdemir. Contact Des Langues Dans L’espace Arabo – Turco – Persan : Actes Du Colloques Organisé Par L’INALCO (erism), L’université De Téhéran Et L’ifri (9-10 Mai 2001, Téhéran). Téhéran: l’Institut Francais de Recherche en Iran, 2005.f.61. «Un contemporain de Muallim Naci, Naim Frasheri (1846-1900), d’origine albanaise et proche des milieux bektachi, composa encore une partie de ses oeuvres en persan dans son recueil de poésies intitulé Tahayyo1at (Fantaisies, Istanbul. 1301/1884) on trouve même un poeme tout à fait moderne en ce qui concerne son contenu, intitulé Vatan ( La patre ).» (Një bashkëkohës i Mullaim Naci-t, Naim Frashëri (1846-1900), me origjinë shqiptare dhe me shumë gjasa ndër më të mirët bektashi, do të krijojë edhe një pjesë të veprave të tij në persisht, nën përmbledhjen me poezi titulluar Tahayyolat (Fantaisies/ Përfytyrime, Stamboll. 1301/1884) ku gjendet edhe një poezi plotësisht moderne në atë që ka të bëjë me përmbajtjen, titulluar Vatan/ Atdheu).

[9]. BULO, Jorgo. Rumiu dhe Naim Frashëri, PERLA – Revistë shkencore – Kulturore tremujore, Viti XII 2007, Nr. 3 (46) f. 9-14 .

[10]. Makalat është vepra e Haxhi Bektash Veliut (1209-1271), themeluesit shpirtëror të Bektashizmit. Vepra është shkruar fillimisht në arabisht, për t’u përkthyer pastaj në turqisht nga Katipoglu, duke u bërë bazë e riteve dhe doktrinës sekrete, karakteristikë për bektashizmin. ShihThe Encyclopaedia of Islam, New edititon, prepared by a number of leading orientalists, editors: H. A. R. Gibb, J. H. Kramers, E. Levi-Provengal, J. Schacht, ass. M. Stern (p. 1-320) B. Lewiss, CH. Pellat and J. Schacht, C. Dumont…. (p. 321-1359) The International Union of Academies, Vol. I, A-B, Leiden E.J. Brill, 1991, f. 1161-2.

[11]. Sama/sema është një valle sufi, e shoqëruar me muzikë. Për kuptimin mistik të saj, i cili edhe pse nuk nxit dëgjimin midis ndjekësve të tij, veç shpjegon teorinë që vjen pas praktikës, i drejtohemi Ibn Arabit. Sama e vërtetë, – shpjegon ai, – është thjeshtë një përngjashmim i primordiales “qenie” (kun) që vjen, e cila sillet rreth qenësisë (kawn) së botës. Vallëzimi që bashkëshoqëron këtë përngjashmim pasqyron kalimin e gjërave nga thellësitë e qetësisë së paparë, në botë. Ajo qësama percepton në fjalët e këngëtarit është fjala e Zotit “ji” për gjërat para krijimit. Muzika dhe vallja sama i kalojnë sufijtë në gjendje ekstaze. Shih CHITTICK. C. William. Sufism, Never ending dance, Oneworld books, Oxford, 2008, f. 97.

[12]. Masnavia është një dyzim vargjesh, të një poezie, ku rima e të gjitha vargjeve është e njëjtë. Pas çdo dy vargjesh vjen një rimë e pavarur e cila bën që vargjet të organizohen në formë zinxhiri, duke u bërë shkas për një distik të ri. Persët e quajnë këtë mathnawi, sepse vargu përfundon me dy shkronja që rimojnë. Megjithëse fjala është me origjinë arabe, termi teknik i vargëzimit është pjesë e traditës poetike perse. Duke pasur një numër të pakufizuar vargjesh, mesnevitë janë poema të gjata epike, por zhvillimet e mëvonshme sjellin edhe llojin lirik e mistik, sidomos me mesnevitë e Xh. Rumiut. Shih: The Encyclopaedia of Islam, New edititon, prepared by a number of leading orientalists, editors: C. E. Bosworth, E. Van Donzel, B. Lewis, CH. Pellat, W. P. Heinrichs, As. F. TH. Dijkema and Mme S. Nurit (p. 1-512-1044), The International Union of Academies, Vol. VI, MAHK—MID, Leiden, f. 832-833. Përmbledhja me poezi e Naim Frashërit është mesnevi mistiko- fetare, sepse ajo është e organizuar në të tillë distikë, ku rima është e njëjtë, por pas çdo dy vargjeve është edhe një rimë e brendshme, e cila bëhet rima vazhduese në vargjet pasuese, për të vazhduar kështu sipas një parimi zinxhir. Gjithashtu, është e qartë se tematika e mesnevive të tij është mistike-fetare, prandaj edhe përkon me këtë lloj mesnevish të përfaqësuar nga Xhelaledin Rumiu.

Pjesa e skanuar e poezisë së mësipërme دخترنازنین (vajzë lozonjare) është marrë nga versioni origjinal i veprës së Naim Frashërit në persishtتخيلات /Tehajjulat, Istanbul, 1301/ 1884 dhe është mesnevia/poezia që hap përmbledhjen/divanin, botuar bashkë me studimin e گلشنى، عبد الكريم. ; GULSHANI;ʻAbd al-Karim; FRASHËRI, Naim:  فرهنگ ايران در قلمرو تركان : اشعار فارسى نعيم فراشرى، شاعر و نويسنده قرن نوزدهم آلبانى./Farhang-i Iran dar qalamraw-i Turkan: ashʻar-i Farsi-i Naʻim Farashari, shaʻir va nivisandah-ʼi qarn-i nuzdahum Albani (Rreth letërsisë perse shkruar në hapësirat turke dhe poezisë perse të autorit shqiptar të shekullit të 19-të, Naim Frashërit.),تجارتخانه گلشنى،  Shiraz : Tijaratkhanah-ʼi Gulshani, 1354 [1975].

[13]. CHITTICK, William C. The Sufi Doctrine of Rumi, Illustrated ed. , Foreword by Seyyed Hossein Nasr, World Wisdom, 2005, f. VII. “Është e vërtetë që Rumiu nuk shkroi drejtpërdrejtë interpretime metafizike ashtu siç bëri Ibn Arabi apo Sadr Al-Din Qunyawi. Por Xhalaledin Rumiu ishte një metafizik i shkallës së parë dhe i lidhur me çdo gnostik e çështje metafizike, të hershme, por shpesh në formën e parabolave, rrëfimeve apo të formave të tjera letrare e simboleve poetike.

[14]. SCHIMMEL, Anne Marie. A Two-Colored Brocade: The Imagery of Persian Poetry, University of North Carolina Press, November, 1992, f. 20-21.

[15]. FRASHËRI, Naim.تخيلات /Tehajjulat /Ëndërrime, shqipëroi Vexhi Buharaja, Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi”, Tiranë, 2005, f. 42, 43.

[16]. Po aty, v, 1. شب لطيف و ماه تابان دلبر است = në tekstin pers autori shtjellon një natë të butë dhe hënën që ndriçon tokën, duke e përqendruar, qysh këtu, edhe perspektivën e vështrimit poetik, nga lart-poshtë.

[17]. CHEBEL, Malek. Dictionnaire de Symbols Musulmans, Albin Mishel S. A., Paris, 1995. Oiseou, f. 306-307.

[18]. Po aty, v, 3. مرغ هوشم می پرد اندر سما = në tekstin pers zogu (morgh/ مرغ)lëshohet nga lartësitë qiellore, si vegim i valles sema (سما).

[19]. FRASHËRI, Naim تخيلات /Tehajjulat /Ëndërrime, shqipëroi: Vexhi Buharaja, Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi”, Tiranë, 2005, f. 44-45, v. 11-18

چيست اين کانًنات بی حساب 

اين نظام و اين کتاب مستطاب؟

اين فضای آب رنگ بی کنار 

پرتو اندازان بی عد و شمار؟

اين همه زرين لقا سيمين بران

نور پاش و چابک و رقص آوران؟

اين طبيعت ٬اين يم آب حيات؟

اين حکم٬ اين رازها٬ اين معجزات؟

اين چه اجرامند پرتاب و شرر؟

اين چه اکوانند پر از نور و فر؟

[20]. “Përmbledhja e poezive lirike romantike të poetit tonë kombëtar, Naim Frashëri, shkruar në persishte dhe botuar në Stamboll më 1884, nën titullin e përbashkët Tehajjulat, përbën fazën e parë të krijimtarisë së tij.” Shih: KONDO, Ahmet Pak fjalë lexuesve, tek FRASHËRI, Naim. Ëndërrimet, Biblioteka Zehra, shqipëroi: Vexhi Buharaja, Rumi, 1996, f. 4.

[21]. English-Persian Dictionary, Ed. Arthur N. Wollaston, W. H. Allen & Co. London, 1882, f. 151.

[22]. CHITTICK, William C. Imaginal words: Ibn Al-Arabi and the oblem of religious diversity, Suny series, 1994, f. 75.

[23]. AL-FARABI, Abu Nasr (875–950) ose Alfarabius, në tekstet e latinishtes mesjetare, i vlerësuar si “mësuesi i dytë”, pas Aristotelit, është një nga mendimtarët më origjinalë të filozofisë islame, gjatë periudhës së artë të saj.. Shih WINTER, Tim. The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology, ed. by Cambridge Companions to Religjion, III. Series, 2008, f. 63.

[24]. Gjuhët latine dhe më gjerë, zgjedhin për këtë fjalën APPARITION (angl.), apareo (lat.), shih.Diccionario auxiliar espańol-latino para el uso moderno del latín – Bahía Blanca: Instituto Superior Juan XXIII, 2007, f. 80. “aparicion” dhe RODALE, J. L. The synonym finder, Jerome Irving, 1898-1971. Warner Book Edition, Rodale Press, 1986, f. 57. “Apparition”.

[25]. Shih. MATAR, Nabil. Magazine/Journal, Literature/writing, West Chester University, Feb, 1996, v. 23, Issue: n. 1, ISSN: 0093-3139.

[26]. Diccionario auxiliar espańol-latino para el uso moderno del latín – Bahía Blanca: Instituto Superior Juan XXIII, 2007, f. 80. (aparicion) dhe Rodale, J. L. The synonym finder, Jerome Irving, 1898-1971. Warner Book Edition, Rodale Press, 1986, f. 57.

[27]. The Encyclopaedia of Islam, New edititon, prepared by a number of leading orientalists, editors: H. A. R. Gibb, J. H. Kramers, E. Lfivi-Provencal, J. Schaht, The International Union of Academies, Vol. X, T-U, LEIDEN E. J. BRILL, 2000, f. 129-32.

[28]. Transkriptimi fonetik është bërë sipas shqiptimit turk, që gjendet në këtë enciklopedi.

[29]. The Encyclopaedia of Islam, New edititon, prepared by a number of leading orientalists, editors: H. A. R. Gibb, J. H. Kramers, E. Lfivi-Provencal, J. Schaht, The International Union of Academies, Vol. X, T-U, LEIDEN E. J. BRILL, 2000, f. 129.

[30]. Teknika e vargëzimit të mesnevive ka një histori më të hershme se ajo e Dantes, madje edhe para sonetit.

 

Burimi: http://zaninalte.al/2015/02/harmoni-e-natyres-vepra-tehajjulat-enderrimeperfytyrime-e-naim-frasherit/

Kur romansierët shndërrohen në historianë e historianët shndërrohen në teologë!

09/12/2014 Lini një koment

Dr. Muhamed MUFAKU

 

KUR ROMANSIERËT SHNDËRROHEN NË HISTORIANË E HISTORIANËT SHNDËRROHEN NË TEOLOGË!

Prof. Muhamed Mufaku (Arnauti)

Prof. Muhamed Mufaku (Arnauti)

Me befasi vërtet të madhe e lexova (me vonesë) shkrimin “Ismail Kadare godet ashpër qarqet islamike në Kosovë”, i botuar në gazetën “Zëri” me datën 18 nëntor 2014, e pastaj edhe librin e shkrimtarit tonë të njohur Ismail Kadaresë “Mëngjeset në kafe Rostand” (Tiranë 2014).

Kuptohet, Kadareja viteve të fundit po bëhet figurë problematike me esetë e tij, pasi që nuk po krijon më. Si duket, mungesën e shkrimeve të mirëfillta letrare, dhe për ta mbajtur emrin të pranishëm në opinion, merret me gjërat provokuese. E them këtë duke u bazuar në shkrimin e fundit të tij, akuzë ndaj meje, që e “fabrikon” duke u mbështetur te citati i tjetërkujt, e jo te libri im që nuk e ka lexuar dhe, besoj, as që do ta lexojë ndonjëherë. Nuk është i rastit që mu për librin e tij të fundit me ese “Mëngjeset në kafe Rostand”, u botua në Tiranë artikulli analitik i prof. dr. Hysamedin Ferajt: “Kadareja, gabi i mendimit shqiptar“, i cili ka të bëjë me temat e shtruara këtu nga Kadareja.

Nga libri i tij “Mëngjeset në kafe Rostand” është nxjerrë fragmenti që u botua te gazeta “Zëri”, ndërkaq nëse lexohet në tërësi libri me ese i shkrimtarit, e shohim Kadarenë si historian dhe, me një lloj prepotence, përpiqet të bindë opinionin se vetëm ai e di mirë historinë e kombit tonë, se vetëm ai ndan thirrje shkencore kush është historian e kush nuk është historian, etj. Por, për fat të keq, këtu “historiani” nxjerr gjykime e akuza të rënda në bazë të trillimeve dhe të gjysmë të vërtetave kundër meje, sa që (kësaj i thonë ironi) më nxjerr “pranë Serbisë në orët e këqija të saj”, kurse dihet ç’fushatë ishte kundër meje në shtypin serb pas 1981, kur Kadareja ishte figurë e privilegjuar e regjimit monist në Shqipëri.

Deri tani Kadareja u shfaq me qëndrime antiturke, antiaziatike, antikomuniste e antiislame, që i lidh ato me mjeshtëri, kurse tani merret me “makthin” e “arabizmit” të shqiptarëve. E për këtë niset nga disertacioni im “Lidhjet letrare shqiptare-arabe” që u mbrojt në Universitetin e Prishtinës në vjeshtë të vitit 1981, dhe u botua si libër në Tiranë më 2009. Pasi që në hyrje është dashur të shkruhet për lidhjet historike është përmendur një traditë e pasur që trashëgohej me shekuj te shqiptarët e te arabët për “prejardhjen arabe të shqiptarëve”. Edhe pse në disertacion flitet shprehimisht se “këto mendime nuk marrin vlerë shkencore” (f. 28 nga disertacioni i botuar në Tiranë), Kadareja kapet me një fragment për të dëshmuar tendencën e re të rrezikshme për “arabizmin” e shqiptarëve!

Kadareja në vend që të lexojë librin tim, ai mbështetet në një vështrim të librit të tjetrit “Shqiptarët në botën arabe” nga orientalisti shqiptar Ermal Bega, për ta shndërruar në përrallë satirike në stilin kadarejan. Kadareja, me fjalë të tjera, nuk mbështetet në librin tim, sepse për traditën e përmendur aty e kam si burim librin e A. Stipçeviqit “Ilirët” që tregon versionin e hershëm fenikas-grek e legjendës për djalin e mbretit fenikas Agnor, i cli doli në Perëndim për të kërkuar motrën e vet të humbur, Europën, prej nga kontinenti e mori emrin që do të thotë Perëndim në gjuhën fenikase, por në Ballkan u vendos dhe u martua duke pagëzuar djalin e tij të parë me emrin Ilir.

Për të dëshmuar se kjo tezë (prejardhja arabe e shqiptarëve) lindi me porosi në kohë të duhur për shqiptarët (pas demonstratave të marsit 1981), Kadareja nuk ngurron të trillojë gjithçka. Ai, për momentin që atij i është dashur të tregohet historian, nga shkrimet e disertacionit në fjalë (që, po e përsëris, nuk e ka lexuar) paraqet këtë skenë si të ishte pjesë e historisë, e jo pjese e ndonjë romani të tij. Ja çfarë shkruan: “Në universitetin gjysmë të braktisur, ndërsa shokët copëtoheshin nga tanket, në një kthinë të heshtur, një student nga Peja vijonte të shkruante doktoratën e vet “Zanafilla arabe e shqiptarëve”. Është doktor i ardhshëm Muhamed Mufaku. Ai që do t’i gjendej pranë Serbisë në orët e këqija të saj. Më pranë se tanket. Doktorata e Mufakut tridhjetë e ca vite më parë dëshmon se projekti i turqizmit të Shqipërisë nuk ka qenë asnjëherë një frymëzim i rastit” (f. 172).

Sikurse shihet këtu, Kadareja nuk ngurron të më shpallë për tradhti sa që jam gjendur “pranë Serbisë në orët e këqija të saj”, madje “më pranë tankeve”, që është baras me një dënim me vdekje morale. Mirëpo, këtu “historiani” Kadare nuk përfill të vërtetat e njohura, se disertacioni në fjalë (mund të shikohet e vërtetohet në arkivin e F. Filozofik) u krye në fund të vitit 1980 e u formua komisioni përkatës në fillim të vitit 1981. Për shkak se në komision ishte një profesor shqiptar nga Universitetit i Stambollit (Nezif Hoxha), procedura për mbrojtjen u vonua deri në tetor të vitit 1981. Po ashtu, menjëherë pas mbrojtjes së disertacionit filloi edhe fushata e shtypit serb kundër meje, për çka jam detyruar ta lëshoj Kosovën në verë të vitit 1987.

Përkundër trillimeve, Kadareja i jep vetes të drejtë të vendosë kush është historian e kush nuk është. Ai me “respekt” tregon emrin tim të plotë, kurse nuk tregon as emrin e historianes së njohur franceze Nathalie Clayer, duke e konsideruar “historiane amatore” pse e përdor nëntitull “Lindja e një kombi me shumicë myslimane në Evropë” për veprën e saj kapitale “Në fillimet e nacionalizmit shqiptar”. Për Kadarenë, pra, është trillim të thuhet një e vërtetë (komb me shumicë myslimane në Evropë), kurse N. Klayer do të bëhet “historiane profesionaliste” nëse thotë sikur dëshiron Kadareja. Është edhe një intencë tjetër të më shmangë nga profesioni shkencor i historianit që merrem tërë jetën. Në “Zëri” jam shndërruar edhe në teolog, ku thuhet se Kadareja në këtë libër të ri “godet disa teologë të islamit në Kosovë, të cilët i akuzon për tjetërsimin e identitetit shqiptar”, ndërkaq në librin e tij Kadareja nuk sulmon me emër ndokënd tjetër në Kosovë, përveç meje. Për një “historian” si Kadare jam “dikush nga Peja”, pra nuk jam anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës dhe bartës i Medaljes Presidenciale për Merita më 2012, me një stazh pune universitare 40-vjeçare e me shumë libra për Shqipëri e Kosovë në mesin e tyre edhe autor i librit “Kadareja në mes të letërsisë dhe politikës” që doli në Amman më 2005 dhe u shit shumë shpejt. Tani, pas këtij libri të fundit të Kadaresë po më duket shumë e arsyeshme të nxirret sa më shpejt një ribotim i librit në fjalë, kuptohet me plotësime të reja.

 

Burimi: http://zeri.info/kultura/9847/kur-romansieret-shnderrohen-ne-historiane-e-historianet-shnderrohen-ne-teologe/

Në gjurmët e miniaturave artistike të shkrimtarit të talentuar Idajet Jahaj

29/05/2014 Lini një koment

Prof.dr. Eshref YMERI

 

NË GJURMËT E MINIATURAVE ARTISTIKE TË SHKRIMTARIT TË TALENTUAR IDAJET JAHAJ

Eshref Ymeri
Eshref Ymeri

Para pak ditësh më ra në dorë një vepër artistike e shkrimtarit vlonjat Idajet Jahaj që ma dërgoi me kushëririn tim Arshi Ymeri, një veprimtar i njohur ky i Shoqatës “Mesapliku”. Vepra titullohet: “Loti i diellit dhe hënëzat e limonit”. Është një përmbledhje me grimca lirizmi të artë, me 22 miniatura artistike në 67 faqe gjithë-gjithë.

Këtë shkrimtar e kam bashkëpatriot. Të dy jemi nga Smokthina, nga fshati Mesaplik. Që në moshë të re, pas përfundimit të studimeve të larta në Institutin Pedagogjik të Shkodrës, ai filloi punë në shkollën 8-vjeçare të fshatit të tij të lindjes. Që asokohe, ai i hyri me shumë zell punës për hapjen e një muzeu të fshatit në mjediset e shkollës. Më pati lënë përshtypje të jashtëzakonshme puna e tij këmbëngulëse për pasurimin e muzeut me të dhëna interesante nga jeta e figurave historike të fshatit tonë.

Me kalimin e viteve, në personin e Idajetit erdhi e u kristalizua figura e një krijuesi të aftë në fushën e gazetarisë, të publicistikës, të memorialistikës historike dhe të letërsisë artistike. Prandaj sot, kur ai po i afrohet moshës së pensionit, në inventarin e krijimtarisë së tij në këto fusha, figurojnë 35 libra të botuar, 13 nga të cilat i përkasin artit poetik dhe prozës artistike.

Libri në fjalë është një perlë e vërtetë në botën e letrave shqipe. Ai të rrëmben me miniaturat tërheqëse që autori i ka qëndisur aq mjeshtërisht, saqë të befasojnë me larminë e figuracionit artistik.

Miniatura është një gjini mjaft interesante e letërsisë artistike. Ka mendime të ndryshme rreth vlerësimeve që i bëhen asaj në lëmin e kritikës letrare. Dikush mendon se ajo është një poezi në prozë, dikush tjetër thotë se në këtë rast kemi të bëjmë me një tregimth të shkurtër apo thjesht me një formë të gjinisë letrare të përmasave tejet të rrëgjuara. Kësisoj miniatura përfaqëson një largim nga kornizat   tradicionale të gjinive letrare.

Me këto miniatura, shkrimtari Idajet Jahaj ecën në gjurmët e shkrimtarëve të shquar të traditës sonë letrare, si Migjeni dhe Nonda Bulka, duke e pasuruar edhe më tej këtë traditë me larminë e figuracionit artistik.

Miniaturat e këtij shkrimtari të talentuar dhe të heshtur deri në thjeshtësi të admirueshme, bien në sy për pasurinë e mjeteve artistike, në të cilat krahasimi i lë vendin metaforës, metonimia zëvendëson sinekdokën, pas epitetit vjen personifikimi etj.

Fjala, në miniaturat artistike të shkrimtarit Idajet jahaj, përfaqëson në vetvete një botë origjinale. Fjala artistike në këto miniatura është pasqyrë e raportit të autorit me realitetin, e perceptimit të veçantë të botës që e rrethon. Në tekstet e tij artistike, saktësia e rrëfimit përcillet përmes larmive metaforike, të vërtetat jetësore përfaqësojnë zbulime artistike. Mënyra e rrëfimtarisë së autorit në këto miniatura, më sjell në kujtesë një dyvargësh të shkëlqyer të poetit të shquar gjerman Henrik Hajne (1797-1856):

 

Në një fjalë të vetmëve do të doja

Ta shkrija brengën dhe trishtimin.

 

Arti i fjalës në këto miniatura është shprehje e individualitetit të autorit. Përmes metaforave, autori na përcjell thurimën letrare, e cila krijon figura që lexuesin e ngrejnë peshë, figura këto që ndikojnë mbi të me një forcë emocionale të jashtëzakonshme. Fjalët autori i pasuron me ngarkesa kuptimore mjaft domethënëse, duke i stërpikur ato me magjinë e ngjyrimeve stilistikore.

Figuracioni në miniaturat e këtij autori, vjen e shpërfaq gjallërinë, qartësinë, natyrën bukurimore të pasqyrimit artistik, që janë tipar i përhershëm i çdo lloj arti, që janë forma të njohjes së realitetit nga pozitat e një ideali estetik.

Me stilistikën e vet krijuese, shkrimtari Idajet Jahaj, figuracionin e ligjërimit e trajton si një tipar të veçantë të rrëfimtarisë artistike, tipar ky që vjen e përfton shprehjen më të plotë në gjuhën e miniaturave të tij të magjishme. Prandaj, në kontekstin artistik, fjala e autorit në këto miniatura bëhet pjesë e pandashme e sistemit të mjeteve figurative dhe kryen domosdoshmërisht një funksion estetik.

Në ditët tona, miniatura është një gjini letrare mjaft e qëlluar. Prandaj edhe shkrimtari Idajet Jahaj, duke pasur parasysh ritmet e përshpejtuara të jetës bashkëkohore, kohën e racionuar për leximin e librave, morinë e reklamave me subjekte të shkurtra, del para lexuesve me këtë buqetë miniaturash që të emocionojnë jo vetëm me rrëfimtarinë fjalëkursyer, por edhe me natyrën  e tyre poetike që herë-herë shoqërohet edhe me kadencën karakteristike të vargëzimit.

 

Tiranë, 28 maj 2014

Disa vërejtje një vepre me vlerë

16/09/2013 Lini një koment

Nuhi ISMAJLI

 

DISA VËREJTJE NJË VEPREJE ME VLERË

Vështrim kritik

 

Divani shqip

Divani shqip

Me shkrimet e tij të deritashme, veçmas me veprën “Nezim Frakulla dhe Divani i tij shqip” (bot. Logos – A, Shkup – Prishtinë – Tiranë, 2008), pa dyshim, studiuesi Abdullah Hamiti radhitet në radhën e studiuesve më të shquar të poezisë së bejtexhinjve.

Vepra “Nezim Frakulla…” është një studim i rëndësishëm monografik për jetën e veprën letrare të N. Frakullës, por edhe për poezinë e bejtexhinjve në përgjithësi, /ku mendojmë se studiuesi, me studimin e tij, sjell risi dhe rezultate me rëndësi, në radhë të parë, sa i përket trajtimit të problematikës, çështjes së ndikimeve, çështjes së poetikës orientale dhe çështjes së gjuhës së veprave të bejtexhinjve/. Në vepër autori ka botuar edhe dy kopjet e divanit të Nezimit, duke ofruar kështu mundësinë e njohjes, leximit dhe të studimit më të mirë të veprës së këtij autori. Gjithsesi, në veprën e përmendur, rëndësi të veçantë ka kapitulli: Shpjegimi i termonologjisë orientale /mistike, në të cilin është dhënë fjalori i shpjegimeve të fjalëve orientale, i cili, me gjithë mungesën e shpjegimit të disa fjalëve të nevojshme, ofron një ndihmesë të madhe për kuptimin e veprës së Nezimit dhe të bejtexhinjve të tjerë.

Krahas vlerës së pamohueshme që ka vepra “Nezim Frakulla dhe Divani i tij shqip”, në të  vërehen edhe disa të meta, si: sistemimi jo i mirë i lëndës, përsëritja e mendimeve, shprehja e mendimeve të paqëndrueshme dhe, shpesh, kundërshtimore.

Kështu, çështjes së ndikimeve të ndryshme: letrare, kulturore, fetare, gjuhësore etj., në poezinë e Nezimit dhe të bejtexhinjve të tjerë, në vepër, me të drejtë, i është kushtuar vëmendje e posaçme, me ç’rast janë vënë në dukje veçanti, karakteristika të dalluara të veprës së Nezimit dhe letërsisë së bejtexhinjve, të pavërejtura më parë, në atë masë. Por, në këtë aspekt, ky interesim (mbase i mbështetur në parime fetare, si: “Në islam, në esencë, edhe vetë mësimet zyrtare janë mistike…Islami i cili preferon nënshtrimin total, është i mbështetur në dorëzim të pakushtëzuar dhe të plotë ndaj Zotit ” (f. 61), bëhet i tepërt, kur kaptina të tëra i kushtohen çështjes së dijes për fenë, duke bërë çështjen e përhapjes së dijeve e porosive fetare objekt kryesor të veprës; kur vepra e Nezimit dhe letërsia e bejtexhinjve përgjithësisht trajtohen nga pikëvështrimi fetar, dhe kur çdo elementi letrar të trajtuar i jepet fryma fetare, duke reduktuar në këtë mënyrë tematikën e veprës së Nezimit dhe të të tjerëve në tematikë fetare, duke njëkuptimësuar semantikën e figurave (simboleve) vetëm në kuptimin fetar (me përjashtim të ndonjë rasti dhe përkundër faktit se ndonjë rast përmendet polivaleca kuptimore e gjuhës së Nezimit), duke shprehur ide të çuditshme, absurde, si ideja e vetëshkatërrimit (f.53-55 ), ideja e fatalitetit dhe e nënshtrimit ndaj shtypjes (f. 104 ) etj.

Ndonëse në vepër theksohet shumë ndikimi i thellë i Nezimit nga letërsia orientale (”…ai nga çdo aspekt është nën ndikim të poezisë orientale-islame” (f. 44), ndikimi nga literatura klasike persiane për të cilin ishte model (f. 44), krijimi i Nezimit “nën ndikimin dhe në kuadër të shkollës neopersiane” (f. 43)  etj., në veprën “Nezim Frakulla…”, Nezimi konsiderohet krijues i një rryme të re me tematikë, motive e strukturë të re metrike (“Kur kthehet në Berat, Nezimi…filloi të krijonte poezi në gjuhën shqipe, duke i vënë kështu themelet e një rryme të re, me tematikë, me motive e strukturë të re metrike” (f. 23-24).

Por, kundër një mendimi të tillë, edhe në vetë veprën, shprehet një mendim tjetër, sipas të cilit: “…Nezimi sjell një frymë të re poetike që, megjithatë, në Berat nuk ishte e panjohur, sepse në Berat, në mos shqip, turqisht krijohet edhe para tij dhe aty kishte një traditë të poezisë…” (f. 24) etj.

Në veprën “Nezim Frakulla dhe Divani i tij shqip” është shprehur mendimi se Nezim Frakulla “i vuri themelet e letërsisë artistike te shqiptarët” (f. 13), dhe mendimi i përsëritur tashmë mjaft në shkrimet për letërsinë e bejtexhinjve se me bejtexhinjtë “nisi të zhvillohej letërsia artistike shqipe, e cila dilte nga rrethi i ngushtë i një letërsie fetare dhe didaskalike e filloi të ngrihej në nivel të një letërsie artistike” (f. 16), duke mohuar vlerën e pamohueshme artistike të poezisë së P. Budit, të P. Bogdanit, të L. Bogdanit, të N. Brankatit, por edhe të krijuesve para tyre, si vlerën e poezisë së Matrëngës, apo të veprës së Buzukut.

Vlera letrare, pra edhe letrarësia e veprave të autorëve shqiptarë, që krijuan para bejtexhinjve, në shkrimet e ndryshme për letërsinë shqipe, si edhe në këtë të tashmin, është mohuar pa kurrfarë baze shkencore, sepse është marrë si shkak prania e problematikës fetare në veprat e autorëve të përmendur. Siç dihet, tema, pra, as tema fetare nuk paracakton letrarësinë apo joletrarësinë e një vepreje. Në anën tjetër, autorët shqiptarë, të cilët shkruajnë para bejtexhinjve, nuk trajtuan vetëm temën fetare në veprat e tyre.

Tani që në veprën Nezim Frakulla…, jo vetëm nuk mohohet, por edhe çmohet lart vlera artistike e poezive fetare të N. Frakullës dhe e bejtexhinjve të tjerë (për Nezimin thuhet se “…krejt talenti e afshi poetik i Nezimit vihet në pah pikërisht me poezitë e tij mistike artistikisht të realizuara, në figuracionin dhe simbolikën e tyre…” (60), kurse për poezinë e tij se “ishte poezi sublime që i reflektonte vlerat e artit poetik islam e të kulturës islame”,f. 14, etj.), nuk dihet se ç’merret për bazë për të mohuar vlerat e mëdha letrare të autorëve shqiptarë të shek. XVI-XVII, të krahasuara edhe me vlerat e mëdha të letërsisë evropiane, siç janë p. sh. poezitë e P. Budit e të P. Bogdanit dhe për të pohuar se N. Frakulla ose bejtexhinjtë përgjithësisht janë themeluesit e letërsisë shqipe.

Në veprën “Nezim Frakulla…” mohohet edhe ekzistenca e mëhershme e identitetit kulturor e gjuhësor të qyteteve shqiptare, ndërsa bejtexhinjtë konsiderohen si themelues dhe krijues të tij. Duke identifikuar të përgjithshmen, universalen me të  veçantën, tipiken, kombëtaren, në vepër thuhet se bejtexhinjtë, përmes idetitetit kulturor islam, krijuan identitetin shqiptar të qyteteve shqiptare (“Ky identitet kulturor-islam i përshkonte pothuaj të gjitha qytetet shqiptare të atëhershme, në të cilët pëer shekuj me radhë mungonte identiteti gjuhësor e kulturor i shqiptarëve, që ishte pasojë e inferioritetit dhe dezintegrimit” , f. 142).

Letërsia e bejtexhinjve trajtohet si pararendëse e letërsisë romantike, ndonëse letërsia romantike, si letërsi e esencave të identitetit dhe të idealit kombëtar, ishte një  letërsi krejtësisht e kundërt me të, mohimi dhe refuzimi i saj.

Kështu, në veprën “Nezim Frakulla…” flitet edhe për, siç thuhet, “Poezinë patriotike e shoqërore me karakteristika të romantizmit që flet për vendlindjen për mallin e atdheut…” (f. 114), ndonëse, në letërsinë e bejtexhinjve kurrë nuk e kemi konceptin atdhe, kurse vendlindja e bejtexhinjve nuk mund të barazohet me atdheun e romantikëve, as malli e vuajtja e poezisë së bejtexhinjve me mallin e vuajtjen romantikëve.

Shkaqet sociale të mallit të bejtexhinjve nuk mund të krahasohet me shkaqet atdhetare të mallit të romantikëve, as malli i bejtexhinjve për vendlindjen (p.sh. Beratin),  me mallin e romantikëve për atdheun (Shqipërinë).

Nezimi braktis vendlindjen për të siguruar mirëqenie sociale, romantikët braktisin atdheun ose dëbohen nga revolta e pakënaqësia me realitetin shoqëror, duke kërkuar një ndryshim të tij, ose dëbohen me dhunë nga pushtuesi, për shkak të veprimtarisë së tyre atdhetare, siç ndodh me romantikët shqiptarë.

Në veprën “Nezim Frakulla…” , në njërën anë ngulmohet për theksimin e ndikimeve të thella të Nezimit dhe të bejtexhinjve të tjerë nga kultura orientale dhe të integrimeve të thella të letërsisë së bejtexhinjve me kulturën orientale, në anën tjetër synohet të theksohet origjinaliteti i veprës së Nezimit (“Nezimi ishte poet origjinal…”, f. 138), kombëtariteti ose lidhja e ngushtë e veprës së tij dhe e bejtexhinjve të tjera me kulturën kombëtare, si dhe vlera e tyre për zhvillimin e saj (“…Nezimi e poetët e tjerë të alhamiados shqiptare janë ata që me krijimet e tyre shqipe e argumentuan manifestimin dhe zhvillimin e identitetit kulturor dhe gjuhësor të shqiptarëve” , f. 142, etj.).

Elementet e shumta dhe esenciale të ndikimeve nga kultura orientale, si dhe përmasat e mëdha të integrimit e njëjtësimeve të veprës së Nezimit dhe të bejtexhinjve të tjerë me kulturën orientale, e përjashtojnë origjinalitetin krijues dhe lidhjen e ngushtë të tyre me kulturën kombëtare. Elementet e huaja dhe universale nuk përcaktojnë veçantinë e kulturës së një populli, po bota dhe gjuha e tij e veçantë.

Nëse Nezimi mori vargun tetërrokësh dhe u përpoq që poezisë së tij t’i jipte ngjyrë lokale (f. 43), kjo s’ka ndonjë peshë, përballë ndikimeve të mëdha që ka pësuar vepra e tij. Madje, edhe ngjyra lokale e poezisë së Nezimit, është ngjyrë tipike orientale, e kohës dhe e meseve të bejexhinjve.

Poezinë e polemikës me politikanët nuk e bën poezinë e Nezimit gjithsesi patriotike, siç thuhet, f. 24. Poezia patriotike nuk varet vetëm nga polemika e poetit me politikanët, po nga ajo që thuhet për kombin dhe atdheun, në kuadër të saj. Nezimi nuk polemizon me politikanët për çështjen robërisë së atdheut, për pozitën e popullit të robëruar, për rrezikimin e gjuhë dhe të kulturëës shqiptare, për mungesën e arsimit shqip dhe prapambeturinë e shqiptarit, për imponimin dhe praninë aq të madhe të shkollës dhe të botës së pushtuesit në Shqipëri etj.

Është e çuditshme se si në veprën ”Nezim Frakulla…”, edhe pozitë e Nezimit kushtuar figurave të pushtetit (f.104), konsiderohen poezi patriotike (“…poezitë panegjirike (lavdithurrëse) që Nezimi u kushton Ibrahim pashës dhe Sulejman pashës, mund të futen në kuadër të angazhimit patriotik…”(f. 104).

Nëse nuk tradhtohet natyra dhe ideali i vërtetë i artit, poezitë kushtimore e lavdithurëse, për njerëzit e pushtetit (madje edhe për sulltanin!), aq më tepër, në rrethanat e pushtimit të vendit dhe të popullit të poetit, paraqesin një të metë të madhe: dobësinë, servilitetin, nënshtrimin e poetit, (në këtë rast Nezimit si poet), por edhe gabimin e madh të interpretimit të tyre si poezi patriotike.

Sipas interpretimeve të poezive kushtimore të Nezimit, në veprën “Nezim Frakulla…”,  në Shqipëri s’ka pasur robëri e varfëri, po ka qenë parajsë, ku udhëheqësve iu thuret lavdëratë.

Por, sa i paqëndrueshëm është ky mendim dhe parimi i interpretimit të dyfishtë (që nuk mungon në këtë vepër), shihet edhe nga mendimi tjetër, i kundërt me këtë, shprehur, f. 110: “…poezitë që u kushton këtyre dy udhëheqësve lokalë, nuk mund të merren si përshkrim serioz i jetës shoqërore, i organizimit shoqëror, sepse këto janë poezi lavdithurrëse, nuk e paraqesin edhe anën tjetër të medaljes, që s’ka dyshim se do të ishte krejt ndryshe nga ajo që na del në poezitë që Nezimi ua kushton këtyre dy figurave figurave politike vendore.”

Në veprën “Nezim Frakulla…” janë dhënë mendime e vlerësime të ndryshme (dhe kundërshtimore) për gjuhën e veprës së N. Frakullës dhe të letërsisë së bejtexhinjve , në përgjithësi. Kështu, kemi vlerësimin (e qëndrueshëm) se gjuha e Nezimit “…ishte e stërngarkuar me orientalizma”, të cilat “shfaqnin ambientin kulturor të atëhershëm të popullit tonë, sidomos të rrethit e ambientit të qytetit shqiptar, çfarë ishin Berati, Vlora, Elbasani etj.” (f. 36); mendimin për stërngarkimin e poezisë së Nezimit dhe të alhamiados shqiptare me leksikun oriental islam, “me qëllim të caktuar, pra me funksion poetik” (f.18- 19),  për hir të kërkesave të poetikës orientale; mendimin (e paqëndrueshëm dhe të kundërt me dy të parët) se Nezimi “…aftësitë dhe prirjet krijuese të tij i vuri në shërbim edhe të ruajtjes dhe të kultivimit të gjuhës shqipe…(f. 14). (Si mund të thuhet se Nezimi ka ndihmuar gjuhën shqipe, duke mos kërkuar e imponuar një nivel tjetër, më të lartë gjuhësor, se niveli gjuhësor i masës, po duke përdorur barbarizma në kohën e rrezikimit të shqipes dhe duke braktisur atë për hir të poetikës letrare orientale  ?!); trajtimin e fjalëve orientale në poezinë e Nezimit (dhe në letërsinë e bejtexhinjve), si fjalë terma, siç trajtohen edhe në fjalorin, në fund të veprës (fjalët orientale “nuk duhet marrë thjesht si fjalë leksikore, por më tepër si terma, nocione me kuptim të caktuar teorik e filozofik…” (f. 80) dhe, ç’është edhe më e pazakonshme, trajtimi si terma edhe i figurave (simboleve) të poezisë së Nezimit (“duhet të njihet gjuha mistike dhe zhvillimi i leksikonit të misticizmit, duhet të njihen e të kuptohen nocionet dhe termat e shumtë të përdorur si simbole e figura, që janë të lidhura ngushtë me misticizmin…” (f. 80), d.m.th. trajtimi i figurës në kundërshtim me natyrën e saj polisemike, me mundësitë e saj të shumta kuptimore ose kufizimi semantik i figurës  vetëm në kontekstin e përdorimit fetar.

Duke ia nënshtruar vlerësimit fetar vlerësimin e çdo gjëje, pra edhe vlerësimin e gjuhëve, në vepër janë shprehur edhe pikëpamje e vlerësime fetare për gjuhët, sipas së cilave gjuha kombëtare shqipe injorohet në raport me gjuhët tjera ( “vetë leximi i Kur’anit është akt i shenjtë, veçmas nëse ai lexohet në origjinal arabisht ”, f. 61) etj.

Në veprën “Nezim Frakulla…”, herë thuhet se poezia e Nezimit ishte një poezi që ka qenë shumë larg bejteve (f.17),”një poezi elitare, e cila iu drejtohej atyre që kishin një farë arsimimi, që kishin mbaruar medrese apo shkolla të tjera” (f.18), “Ishte poezi e qarqeve intelektuale ”, që iu dedikohej “intelektualëve të formuar  (f.15),  herë thuhet se Nezimi shkroi  për receptuesit jo aq të arsimuar, për ata që nuk njihnin gjuhët orientale (f.15), se Nezimi dhe bejtexhinjë të tjerë filluan të shkruanin për popullin e tyre (f.15), se Nezimi shkroi poezinë fetare, poezinë më të kërkuar nga masat e gjera (f.76-77), se Nezimi shkroi poezi mistike, e cila i kishte ithtarët e vet në shtresat e gjera (f.130), poezi përmes së cilave ai “donte të formonte e të mbillte te masat mendimin fetar” (f. 78) etj. , pra, shprehen dy mendime të kundërta, të cilat e përjashtojnë njëra-tjetrën.

Ndonësë e pabotuar, pra edhe e pamundshme për t’u përhapur masivisht, dhe e shkruar vetëm për një pjesë të popullit shqiptar, për atë të besimit islam, për poezinë e Nezimit thuhet se “poezia e tij ishte e shpërndarë në të gjitha trojet shqiptare (f.13)… dhe… lexohej me ëndje” (f.14) (receptuesi më i shpeshtë mbase ka qenë dëgjuesi).

Po kështu, për letërsinë e bejtexhinjve, e cila nuk qe e botuar që të kishte mundësi të shihej, letërsi e krijuar nën ndikimin e shkollës së pushtuesit dhe e lidhur ngushtësisht me botën e tij, letërsi, krijuesit e së cilës i kushtuan vjersha sulltanit, figurave të pushtetit, apo shkruan poezi lutje dhe poezi në të cilat paraqesin nënshtrimin ndaj tyre dhe pozitën e robit etj., thuhet se “nuk ishte parë me sy të mirë nga pushtetarët, madje se ajo dhe krijuesit e saj luftoheshin si nxitës të pakënaqësive popullore dhe prishës të rendit e qetësisë. Për këtë arsye shumë krijues të alamiados shqiptare e kanë pësuar keq…” (17)

Rivalitetet personale të krijuesve me njerëzit e pushtetit dhe pësimi i ndonjërit prej tyre, siç është rasti me Nezimin, nuk duhet të keqinterpretohen e t’u jepet një kuptim tjetër, i pavërtetë, si luftë e pushtuesit kundër letërsisë së bejtexhinjve, apo si përndjekje dhe dënim i autorëve për shkak të veprës së tyre. Siç dihet, në kohën e rrezikimit të gjuhës dhe të kulturës kombëtare shqiptare, bejtexhinjtë i ofrohen gjuhës dhe botës së pushtuesit dhe i kontribuojnë  përhapjes së tyre të mëtejme tek shqiptarët. Veprat e bejtexhinjve, duke qenë të krijuara nën ndikimin e shkollës së pushtuesit dhe lidhur ngushtësisht me botën e tij, ishin produkt dhe në shërbim të tij, prandaj pushtuesi s’kishte pse t’i dënonte ato as autorët e tyre.

Autori i veprës “Nezim Frakulla…” ka shfrytëzuar një bibliografi mjaft të pasur, por ka edhe shkrime shumë të rëndësishme, të cilat nuk i ka shfrytëzuar, as përmendur. Disa shkrime shfrytëzohen pak, duke injoruar interpretimet e deritashme të qëndrueshme të poezisë së Nezimit, etj.

Përkundër vërejtjeve që mund t’i bëhen veprës Nezim Frakulla…, siç u tha që në fillim, ajo ka vlera të mëdha dhe duhet çmuar si një vepër shumë të rëndësishme.

Nezim Berati, mendimtar dhe poet mistik

18/08/2013 Lini një koment

NEZIM BERATI, MENDIMTAR DHE POET MISTIK

134f737Themi se Nezimi është poet-mendimtar mistik, gjykuar nga vepra e tij dhe nga gjykimet që kanë dhënë mendimtarët bashkëkohor për të. Nezimi, mesa dimë, nuk ka lënë ndonjë vepër të mirëfilltë mistike, të karakterit studimor, siç kanë lënë të tjerë. Por, po t’i hedhim një vështrim veprës së tij, do të shohim se ajo rrezaton kudo botën e tij mistike. Pas vdekjes tragjikisht të Nezimit, në një nga burgjet e Stambollit, për të u shkruan shumë poezi kushtuar jetës dhe veprës së tij, por ajo që na e jep më të plotë portretin e tij, është poezia e shkruar nga miku i tij poet beratas, Fejziu, bashkëkohës me të. Ja, ç’thotë ai, i prekur thellë dhe i zemëruar, kur e qan mikun-poet duke treguar edhe fundin e tij të dhimbshëm: “Perëndia e shenjtëroftë misterin e tij! I parë ndër shumë dijetarë, krye ndër faltarë…, i zoti në fushën e diturisë, njohës i hollë i kuptimeve dhe dijetar i lartë. Fati e burgosi pa faj në dhe të huaj, i torturuar vdiq dëshmor dhe u nis në parajsë. Mirësia e Zotit e gëzoftë atë dijetar të kohës me të parët e fytyrës së tij dhe me hyritë e caktuara për strehën e tij. Fejziu qau dhe dha datën e vdekjes: “Prej burgut të kësaj jete Nezimi u bë banor i parasjsës.” Poezia u perhaps shumë dhe bëri përshtypje për guximin me të cilën u shkrua. Fejziu tregohet mjeshtër në dhënien e portretit të poetit-martir, duke nënvizuar meritat e tij. Nga ky portret mund të zbulojmë disa veçori të poetit: Nezimi ishte me kulturë të gjerë, i parë ndër shumë dijetarë. Ai ishte një besimtar i devotshëm islam, krye ndër faltarë. Njohës i hollë i kuptimeve, pra, një mistik i thellë, dijetar i lartë, me kulturë që nxiti smirën e karrieristëve të paaftë që e detyruan të shkonte në internmim dhe të përfundonte në burg ku gjeti edhe vdekjen. Fejziu i del në mbrojtje poetit, e quan të pafajshëm, që vdiq i torturuar, që u largua nga burgu i kësaj jete për t’u bërë banor i parajsës. E shohim kështu Nezimin të veçuar në tri fusha: si dijetar, si besimtar dhe si mistik. Por, para se të njihemi me mistaken e poetit, le t’i hedhim një sy jetës së tij plot tallaze. Lindi dhe u rrit në mjedisin  e Beratit të shekullit XVII-XVIII, që ishte kthyer në një qendër të rëndësishme ekonomike, kulturore dhe administrative, ku lulëzonte arsimi, dhe ku kishte filluar të lulëzonte poezia shqipe e shkruar me alfabet turko-arab. Kjo letërsi në Berat, dhe jo vetëm në Berat, pati dy drejtime kryesore. Drejtimi i parë e mbajti krijimtarnë poetike afër kulturës poetike të Lindjes. Përfaqësuesi kryesor i këtij drejtimi është Nezim Berati. Të kësaj kohe janë edhe poetët Muçi Zade,  Sulejman Naibi, Mulla Aliu, Mehmet Ashkiu, Fejziu dhe të tjerë më pak të njohur. Këta poetë e dijetarë mblidheshin në vendshplo-dhjet buzë Osumit, në mjediset e pazareve dhe në sallat e bibliotekave dhe, bashkë me diskutimet për probleme të diturisë, komkuronin dhe vinin në diskutim edhe krijimtarinë e tyre poetike, që shumë shpejt i kapërceu   kufijtë e qytetit të tyre, Beratit, dhe me ndikimin e fuqishëm që pati, krijoi kushtet e lëvrimit të kësaj poezie në rrafsh kombëtar. Kjo letërsi u ndikua nga modelet letrare turke, persiane dhe arabe. U lëvruan marabeja (vjershë e gjatë lavdëruese), ilahija (himn fetar), kronogrami dhe epigrami. Përmbledhjet poetike të kësaj letërsie u quajtën divane. Nezimi është më i madhi ndër poetët e letërsisë shqipe të shekullit XVIII. Është autor i shumë poezive dhe i disa divaneve në gjuhën shqipe, persiane, turke e arabe, me vlera të dukshme artistike. Divani shqip i vitit 1735, kopjuar nga Sali Durdia, u botuas pjesërisht nga beratasi Abdullah Ferhati në vitin 1938 në reviastën “Zani i naltë”. Siç e thotë vetë “vatani i tij është Berati.” Emrin e fshatit Frakull nuk e gjejmë të përmendet në asnjë nga divanet e tij. Familja e tij ka banuar gjithmonë në Berat, në lagjen “Murat Çelepi”. Mendohet se ka patur shtëpi edhe në Velabisht. Ka qenë në traditën e bejlerëve beratas që të kishin, veç shtëpisë në qytet, ku kalonin kohën më të madhe të vitit, që, sipas rasteve, varej edhe nga detyrat e ndryshme që mbanin në administratën shtetërore, të kishin shtëpi të dytë edhe në pronat e tyre, ku banonin, zakonisht, për verim ose në periudhën e mbledhjes së prodhimeve bujqësore. Nga kjo traditë nuk ka si të ketë bërë përjashtim familja e Nezimit. Megjithë këtë vendlindja e tij  ka qenë Berati. Më kot nuk e kanë quajtur dhe e quajnë studiuesit edhe sot  Nezim Berati. Ndonjë studiues nënvizon se Nezimi mësimet e para i mori në Frakull. Kjo s’ka si të jetë e vërtetë. Në Frakullën e veçuar, nëse e marrim për vendlindje këtë fshat (edhe pse autori nuk e thotë), në atë kohë, nuk bëhej fjalë për ndonjë shkollë. E  pakta, atje mund të ketë patur ndonjë hoxhë. Vitet e shkollës i pati në Berat. Studimet e larta, sipas traditës, i kreu në vendet e Lindjes. Në këto vite përvetësoi gjuhët klasike dhe fitoi një kulturë të gjerë. Në vitin 1731 kthehet në qytetin e tij dhe i kushtohet poezisë. Në jetë pati shumë shqetësime. Mërgimi, kritikat, smira, ia rrëmbyen qetësinë. Hyri në debate letrare me poetët beratas të kohës. E dëgjuar mbeti polemika me Mulla Aliun. Jeta e tij ishte e një rebeli. Nuk pranoi të poshtërohej dhe as të nënshtrohej. Në poezitë e tij në shqip dhe turqisht përdori një gjuhë që fanatikëve u  dukej e papranueshme. Hani, studiues gjerman, nënvizon se fanatikët e Beratit, për shkak të poezisë që përmbante vargjet: “Mihrab’ i Qabesë ejvallah, vetullat e tua janë…”, u zemëruan keq me të, se e morën si shkelje të moralit fetar. Mundet që në raportimin te sulltani, të kenë ndikuar edhe këta fanatikë në ndëshkimin e poetit. Në këto kushte duhet gjykuar dhe vlerësuar edhe debate që pati me Mulla Aliun. Ky debat vazhdoi me vite dhe tërhoqi pas përkrahësit e poetëve. Shehu prej të cilit Mulla Aliu kishte marrë dorë, mbajti anën e Nezimit. Për këtë debat, në Divanin e tij, poeti shkruan: “Ç’faj ju paçë, o Mulla Ali, pse ju mburra me nasihat, a ujdis t’i bëhesh asi shehut që ke marrë bejat?” Thelbi i këti debate nuk duhet të ketë qenë thjesht për probleme arti, por të botëkuptimit. Kjo vihet re edhe nga qëndrimi që ka mbajtur shehu ndaj Mulla Aliut duke iu gjetur krah Nezimit. Nezimi ishte i thellë në mistikë dhe kishte bërë për vete shumë pasues, sa t’i bënte ballë edhe një personaliteti fetar siç ishte Mulla Aliu, myfti i Beratit. Ndonjë kundërshtar, që nuk u bë i ditur, këtë debat ia bën të njohur Shej-ul-islamit në Stamboll si një rast që kishte sjellë pështjellim në popull. Pa hetime dhe pa kërkuar sqarime nga kadiu i Beratit, në korrik të vitit 1739, urdhërohet shkarkimi i Mulla Aliut. Për dyshimet që pati ndaj Nezimit, poeti i përgjigjet: “Vetë ju thotë fakiri: në ju paça faj, më mviri… O zemra ime, mos qaj, se Nezimi nuk ka faj”. Nezimi mërgoi në Besarabi dhe Stamboll. Bëri jetë të lirë. Nga ky internim i detyruar, u zemërua. Zuri të fliste edhe kundër sulltanit. U burgos dhe u dënua si fajtor politik. Vdes në burg nga torturat.  Miqtë e tij në Berat u dëshpëruan. Ata qenë poetë dhe e bënë emrin e Nezimit të paharruar. Sipas traditës, u shkruan shumë kronograme. Mehmet Ashkiu shkroi katër poezi të tilla. Por kronogrami më i arrirë u shkrua nga miku i tij poet, Fejziu. Për vitin e lindjes dhe të vdekjes ka mendime të ndryshme. Në botimet kryesore, së fundmi, jepen si vit i lindjes 1685 dhe i vdekjes 1760. Nga krijimtaria e tij njihen një divan shqip dhe poezi të shkëputura, dy divane turqisht, njëri gjetur në bibliotekën e Sali Vrionit, një divan persisht, gjetur në bibliotekën e Faik Vrionit, dhe një divan arbabisht. Divani shqip i plotë nuk njihet. Njihen vetëm tri kopje të tij: një kopje e  Elbasanit me 55 poezi, me gjuhë të prishur, kthyer në të folmen e këtij qyteti; një kopje e Tepelenës me 78 poezi dhe një kopje e Beratit me 16 poezi.  Divani shqip duhet të ketë qenë me 200 faqe dhe 110 poezi. Nezimi lëvroi poezinë lirike dhe fetare. I këndoi bukurisë së njeriut, natyrës dhe Zotit. U thuri lavde sundimtarëve të Beratit, Ismail Pashës dhe Bajram Pashës. Trajtoi tema shoqërore. Shprehu pakënaqësinë ndaj sunduesit të huaj. Kritikoi paragjykimet e kohës. Lartësoi punën e zanatet. Trajtoi edhe temën e krijimtarisë poetike. Me Divanin që krijoi, i vuri vulën e personalitetit të tij gjithë një periudhe në historinë e letërsisë shqipe. Një pjesë të poezive i muzikoi. Duke zënë, kështu, vend edhe si kompozitori i parë beratas. Janë ruajtur deri në ditët tona këngët: “Behari u lulëzua”, “Një zog në sabah, more, ç’më thirri”… Hani e vlerësoi si “Anakreont të Shqipërisë”. * Nazimi si poet mistik e shikonte botën të krijuar nga Allahu në shumëllojshmërinë e shfaqjes së saj si burim të frymëzimit të tij. Në këtë mënyrë mendimi poetik i tij lëviz nga e dukshmja tek e padukshmja. Kjo krijimtari tregon lidhjen e ngushtë të poetit me tarikatin dhe mistikën islame. Në poezinë “Behari”, këtë stinë të bukur dhe të begatë, ai e sheh si krijim të Allahut, prandaj i drejtohet atij: “Bismil-lah thirra, Allah, zura nijazë; o behar, el-hamdylil-lah, fole avazë. Narqizeja me zymbylë myzhde na dhanë; erdhi behari për bilbilë, mendtë na vane. Nëpër bahçetë bilbilëtë zun’ e këndojnë; çelënë trëndafilëtë, jetën gëzojnë. Kënga jote s’harronetë, ka shumë lezet; o shpirt, do të këndonetë gjer në kiamet.” Nezimi, nëpërmjet këtyre vargjeve, i drejtohet me lutje Allahut dhe e falënderon atë që solli stinën e përtëritjes së natyrës, që u lajmërua me çeljen e luleve dhe me këngën e bilbilit, këngë, që nuk do të harrohet dhe ka për t’u kënduar deri në kiamet. I dehur nga kjo bukuri, vepër dhe dhuratë e Allahut, në një poezi tjetër, ai i thërret frymëzimit të tij se tani ka ardhur koha që t’i derdhë vargjet si inxhi, që t’i shohin poetët e tjerë: “Nashti ti kasavet mos ki, zëre xhamn’ e ashkut e pi; bejtet derdhi siinxhi, t’i shohënë shuheraja.” Edhe figuracionin, fjalorin poetik, poeti e zgjedh nga bota e tij mistike. Le të përmendim me këtë rast këto vargje: “Zogjtë sot heqin tespih e këndojnë; o syr’ i insanit, a s’e shih se ç’punojnë! Manushaqeja Shej-ul-islam rri e jep fetfa; nëpër jetë ka dhënë nam, i bëjnë dua.” Edhe kur merr rrugët e kurbetit, ai mbështetet në besimin tek Allahu. Edhe miqësinë dhe detyrat e saj i sheh si një nga shtyllat e moralit islam. Këtë e ndeshim fare qartë në vargjet e mëposhtme: “Jemi nisur në gyrbet, ai Zot na bëftë derman e na nxirrtë në selamet, të mirë mbeç, o gjylistan! Miqëve ju kemi rixha, të na bënjënë merhamet këtu-këtje me një dua, ashtu qofshin në devlet! Muradnë jua mbaroftë ai Zot q’është një Rrahim! Edhe për ty u dëgjoftë, këjo fjal’, i mjeri Nezim!” Edhe dashurinë, edhe kalimin nga kjo botë e sheh nën dritën e besimit të tij islam, si mistik. Midis të tjerave ai thotë: “… Sevdanë ti ma ke dhënë, unë s’e kërkova vetë; do të heq si ta kem thënë, dersa të vete m’atë jetë. Veç ty të jam bërë teslim, ti m’i di hallet e mia, në çdo punë ti më je alim, robt’ e tu ashikërija! Ymri ynë posi vesë, mjerët ne të mjerët! Kush ka ymër që të jesë, tek s’e bënë pejgamberët?” Miqësinë e vlerëson si një nga shtyllat e moralit islam: “Mik atij i them në xhihan e dua, i bëhem kurban, kur të të shohë në zëndan, me ty të jetë në figan. Jokse posi janë ca miq për të ngrënë oshaf me fiq, ej, Nezim, prej syresh u hiq, sevdan’ e tyre mos e ndiq…” Edhe karrieristin e vë në giditje të vargjevetë tij: “Gallat punën e mendove, si dolle sipër, ç’fitove? Sorrë, as u turpërove! Meqan’e biblilit ç’t’u desh?” Nezimi godet edhe krenarinë e të pasurve. U kujton atyre se pasuria e vënë pa mund e djersë dhe që harxhohet pa mend, një ditë mund të shpjerë në mjerim dhe ti ke për ta parë veten në fund, në varfëri: “Pse ke mall në këtë dynja, mos pandeh se je vakti hosh, akibet bie në bela kush vë kësulën në qosh. Kush nuk i ka mendtë tamam, veçë ta rrahsh bëhet izlam, atë pemë që është ham, shkopi në e shtyftë përposh.” * Në fund të këtyre shënimeve do të nënvizojmë edhe një fakt, që shpreh të qenit e poetit një besimtar i bindur: Nezimi e nisi punën për krijimin e Divanit të tij në shqip, me bismil-lah: “Bismil-lah nisa divanë me sevdatë fale, ja Mevla, për Muhamed Mustafanë zemra vete, ja Mevla!”

Burimi: http://bashkiaberat.gov.al/?p=1916

Imam Vehbi Ismaili – Pionieri i përkthimit midis dy letërsive, asaj shqipe dhe arabe

16/07/2013 1 koment

Dr. Muhamed MUFAKU (ARNAUTI)

IMAM VEHBI ISMAILI

(Pionieri i përkthimit midis dy letërsive, asaj shqipe dhe arabe)*

Imam Vehbi Ismaili

Imam Vehbi Ismaili

Javë më parë gazeta siriane “Revolucioni” botoi (në numrin e datës 27/08/2007), një intervistë të bërë nga Umer En-Neameh me shkrimtarin Abdulatif Arnauti, ku e përshkroi atë si “përkthyesin e parë që e njohu popullin arab me letërsinë shqipe”. Sigurisht, në vlerësimin tonë për atë çfarë dha Abdulatif Arnauti në përkthimin e disa punimeve letrare prej gjuhës shqipe në atë arabe, me të vërtetë duhet të kujtojmë praninë e përkthyesit të parë i cili vazhdon të jetojë, shkrimtarin dhe përkthyesin e njohur Imam Vehbi Ismailin i cili e nisi përkthimin e letërsisë shqipe në arabisht para se Abdulatif Arnauti të fillojë të veprojë në këtë fushë.

Në fakt, atë çfarë ka bërë Imam Vehbi Ismaili në udhëheqjen e kësaj fushe është i njohur për opinionin publik shqiptar, ku kanë shkruar shumë për të si në Shqipëri ashtu dhe në Kosovë për shkak të pranisë së tij dhe në fusha të tjera.

Imam Vehbi Ismaili lindi më 1919 në qytetin e Shkodrës, në veri të Shqipërisë, e cila ishte qendra e jetës kulturore para se Tirana të bëhej kryeqyteti i Shqipërisë më 1920. Imam Vehbi Ismaili ka lindur në një familje me tradita fetare, kulturore dhe kombëtare. Babai i tij Hakiu ishte imam në Shkodër dhe mufti në Krujë dhe Vlorë. Kështu që Vehbiu i ndoqi studimet në medresenë e Tiranës ku mësoi gjuhën arabe dhe nëpërmjet saj u njoh me kulturën arabe. Gjatë këtyre viteve u shfaq prirja e tij për të shkruar dhe përkthyer, ku botoi disa artikuj në revistën e njohur “Zëri i ngritur” me pseudonim për shkak të moshës së tij të vogël. (Vehbi Hoxha)

Pas diplomimit nga shkolla islame fitoi një bursë për të shkuar në Kajro e për të vazhduar studimet në universitetin e Az’harit por interesi i tij letrar mbizotëronte mbi të. Kajro ishte e mbushur me revista të mëdha si “Hëna”, “Letra” etj. Ai u diplomua në universitetin Al-Az’har më 1945.

Kështu, Imam Vehbi Ismaili nisi të provojë veten e tij në përkthime, e më pas në shkrime në gjuhën arabe dhe shqipe, gjatë viteve 1945-1948. Ai nisi me botimin e disa tregimeve në gjuhën shqipe të shkrimtarëve të mëdhenj si Ernest Koliqi (“Jeta”, numri 02.07.2003), pastaj Qemal Guranjaku në revistat letrare egjiptiane të tilla si “Mesazhi”, “Kultura” dhe “Libri”.

Përmbledhja e disa prej këtyre historive u botua më vonë në një libër me titull “Djepi i artë” që u botua në Kajro më 1948, ku parathënien e saj e shkroi Hasan Ulvani, ku theksoi ngjashmëritë në mes dy letërsive, asaj shqipe dhe arabe të buruara nga dy vende me natyrë të ngjashme të shqiptarëve dhe arabëve. Në këtë mënyrë libri “Djepi i artë” është quajtur si libri i parë i njohur i letërsisë bashkëkohore shqipe i përkthyer në gjuhën arabe.

Përveç kësaj, Imam Vehbi Ismaili është marrë me shkrimin e dramës historike, nën ndikimin e asaj që kishte lexuar, dhe në Kajro ai shkroi një dramë për Umer bin Hatabin. Por qëndrimi i Imam Vehbi Ismailit në Kajro, i cili zgjati deri në fillim të vitit 1949 ishte i frytshëm edhe për disa përkthime në drejtime të tjera si nga gjuha arabe në gjuhën shqipe. Dhënia rëndësi dramës në Kajro nxiti që ai të zgjedhë komedinë “Banorët e shpellës”, dhe të marrë lejen e përkthimit të saj në gjuhën shqipe. Kjo dramë është shfaqur në edicionin e saj të parë më 1962 dhe kjo ishte drama e parë e përkthyer nga letërsia bashkohore arabe në gjuhën shqipe, e cila më pas u shfaq në edicionin e dytë me një hyrje nga Lee në Prishtinë gjatë vitit 1986.

Pra, kjo ishte jeta e Imam Vehbi Ismailit në Kajro, ku qëndroi pas përfundimit të arsimit të lartë më 1945 duke pasur parasysh pamundësinë e tij për t’u kthyer në Shqipëri, e cila ra nën sundimin e Partisë Komuniste. Ai vazhdon të numërohet ndër të parët në përkthimin midis letërsisë arabe dhe letërsisë shqipe. Por për shkak të kushteve të jetesës Imam Vehbi Ismaili lëvizi në fillim të 1949 për në Shtetet e Bashkuara me ftesë të komunitetit shqiptar atje për të udhëhequr “Qendrën Islame Shqiptare”. Megjithëse qendra kishte shumë aktivitete, sidomos në fushën e botimit, Imam Vehbi Ismaili hoqi dorë nga përkthimi i letërsisë për shkak të zënies së tij me punën e re dhe daljen e një brezi të ri përkthyesish të cilët e morën këtë rol, përkthimin mes dy letërsive, asaj arabe dhe shqipe.

Duhet të theksohet se presidenti shqiptar Sali Berisha në vitin 1996 i ka dhënë Imam Vehbi Ismailit titullin”Flamur demokrat”, një vlerësim për rolin e tij në mërgim për një Shqipëri demokratike. Ai mbajti një ceremoni të madhe festive në qytetin e tij, ku vuri në dukje dhe fjalën kryesore dhënë nga Islam Dizdari për punën pioniere të bërë nga Imam Vehbi Ismaili në përkthime midis dy letërsive, asaj shqipe dhe arabe. Shpresojmë që ky artikull është një gjest dhe përmbushje për pionierin e përkthimit në mes letërsive shqipe dhe arabe, i cili tashmë ka hyrë në moshën 89 vjeçare.

/Orientalizmi Shqiptar/

Përktheu nga gjuha arabe:

Rezarta SALIAJ


* Ky shkrim është botuar në revistën “URA”, nr. 5, botim special për Arnautët, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 87 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d blogues: