Arkiv

Arkiv për Kategorinë ‘Trashëgimi kulturore’

Qarku i Tiranës, shkolla e parë shqipe në Shëngjergj, si i hapi dyert xhamia për nxënësit

03/04/2013 Lini një koment

Luan SHTËPANI

 

QARKU I TIRANËS, SHKOLLA E PARË SHQIPE NË SHËNGJERGJ, SI I HAPI DYERT XHAMIA PËR NXËNËSIT

Mësimi në shqip para shpalljes së Pavarësisë, kujtimet e mësuesve të parë dhe pasardhësve të tyre

Xhafer Shtëpani, nr. 2, foto e vitit 1915

Xhafer Shtëpani, nr. 2, foto e vitit 1915

Mësimi i gjuhës shqipe në Shëngjergj të Tiranës, ka filluar para shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë. Këtë fakt e përforcojnë shumë dëshmi të cilat hedhin dritë mbi kohën ku filloi mësimi në gjuhën shqipe. Historia nis me normalistin e Elbasanit i cili në vitin 1910 largohet nga ky qytet për shkak të një incidenti. Me anë të ndërmjetësve ai shkon dhe strehohet në shtëpinë e Xhafer Shtëpanit në Shëngjergj, ku fillon t’u mësojë të rinjve dhe të moshuarve A, B, C. Ata që mësuan me këtë normalist, lanë kujtimet e tyre për këtë periudhë e cila mund të quhet si fillesa e mësimit në gjuhën shqipe në qarkun e Tiranës. Ndërsa shkolla e parë shqipe (ilegale) ka filluar në fund të vitit 1911 me ardhjen në Shëngjergj të mësuesit Ramiz Hatibi. Gjithçka ishte e përgatitur dhe studiuar mirë, që tek justifikimi tek autoritetet se ishte hoxhë dhe se do t’u mësonte fëmijëve të Shëngjergjit turqishten, dhe deri tek mësimi i shqipes në fshehtësi të plotë. Historiani i njohur Petraq Pepo në librin e tij ”Lufta për çlirimin kombëtar 1878-1912 në fq. 310 boton kujtimet e mësuesit të parë të shkollës ilegale.

Rrëfimi i mësuesit Ramiz Hatibi

“Lëvizja kombëtare në Shëngjergj si në shumë vise të tjera të Shqipërisë ka filluar me përpjekjet e para për hapjen e një shkolle në gjuhën amtare. Katundarët e Shëngjergjit në kohën e Turqisë kanë bërë pazarin ku në Elbasan ku në Tiranë. Pas shpalljes së Hyrietit, patriotët e këtyre qyteteve kishin ngritur klube e kishin çelur shkolla e hynë në lidhje në zona e në miqësi me katundarët. E kështu, Xhafer Shtëpani me nxitjen e këtyre patriotëve filloi përpjekjet për hapjen e një shkolle për djemtë e Shëngjergjit. Por ka pasë dhe katundarë, që të shtyrë nga fanatikët e qytetit, që mundoheshin të fusnin fitime e të pengonin mësimin e gjuhës shqipe. Por, Xhafer Shtëpani t’ui pasë përkrahjen e patriotëve dhe të disa familjeve që kishin miqësi më të, me anë të një miku të vet ( Shefqetit të Bashaçushit) hynë në marrëveshje me mua e këshu u bëra mësues në Shëngjergj me 800 groshë në muaj rrogë e ushqim dhe një dhomë dërrase të cilën e përshtata për mësim (paratë, ushqimi e dhoma nga Xhafer Shtëpani). Shëngjergji ka qenë një krahinë e prapambetur dhe ka pasë fanatikë që besonin se shkolla e prishte fenë, prandaj unë e filloja mësimin me shpjegimin e Kuranit. Pas Kuranit, plot qejf fillonim mësimin e gjuhës sonë amtare. Librat sidomos abetaret na i jepnin pa të holla patriotët e Tiranës. Shkollarët e mësuan shpejt e shpejt alfabetin dhe pa shkue shumë kohë mundoheshin me lexue copa të vogla. Këto copa leximi kanë qenë me përmbajtje diturake dhe morale, ka pasë gjithashtu pjesë nga historia jonë kombëtare, përshkrime gjeografike etj. Këto unë ua shpjegojsha me qejf nxënësve dhe ata ndigjonin me vëmendje të madhe se në shpirtat e tyre të njomë ndizej flaka e atdhedashurisë”.
Duke analizuar rrëfimin e mësuesit Ramiz Hatibi bindesh se Xhafer Shtëpani ishte iluminist. Ai dhe familja e tij kishin lidhje me familje me emër si Myrtesim Këlliçi, Sinan Kruetani, me familjen Toptani e në mënyrë të veçantë me Murat Toptanin. Ata vinin vazhdimisht në Shëngjergj. Murat Toptani shpeshherë në familjen Shtëpani ku dhe e nxiti Xhaferin që të hapte shkollën e parë shqipe.

Kujtimet e mësuesit Cen Bylyku

Mësuesi tjetër i cila ka dhënë mësim në Shëngjergj në ato vite në material prej dyfaqësh ndërmjet të tjera thotë: “Në Shëngjergj kam qenë dy herë, si mësues kam shkuar në vitin 1912 dhe në vitin 1917. Në fillim kur shkova në Shëngjergj, bëja mësim në shtëpinë e Musa Shokut e për të fjetur flija në shtëpinë e Islam Shtëpanit. Kur unë shkova në Shëngjergj për të mësuar nxënësit, konstatova se ato kishin njohuri për A,B.C-në e dinin shqip. d.m.th se atje qe mësuar shqip para vitit 1912 në mënyrë ilegale. Mësues para meja pra para 1912 ka qenë Ramiz Hatibi nga Dibra. Familja Shtëpani kishte lidhje të ngushta miqësore me Murat Toptanin e ai kishte nxitur dhe e kishte kurajuar mësimin e gjuhës shqipe në Shëngjergj të Tiranës nëpërmjet Xhafer Shtëpanit në fillim në shtëpinë e tij. Pas vitit 1913 unë u arrestova nga Esat Pashë Toptani, po ashtu u arrestua dhe Xhafer Shtëpani i cili dhe vdiq në Itali ndërsa unë si më i ri që isha më liruan në Durrës. Si libra për mësimin e gjuhës shqipe në Shëngjergj, përdorja Gramatikën e Naim Frashërit e më vonë libra të tjera të botuara në Vjenë që mesa më kujtohet kanë qenë shtypur nga Simon Shuteriqi. Këto libra mi pat dhënë Refik Beu përpara se atij t’i digjnin shtëpinë. Këto kanë qenë rreth viteve 1912-1913. Gjithsej 13-14 copë libra”.
Në kujtimet e tij mësuesi Cen Bylyku tregon se nxënësit kishin dëshirë të mësonin, po ashtu kishte shumë persona dhe familje që luftonin për të përhapur gjuhën shqipe. Mësuesi këmbëngul që mësimi i gjuhës shqipe në mënrë ilegale është bërë para vitit 1912 dhe se ai bëhej në familje dhe miq të besuar. Kështu bëhej në Shëngjergj dhe kudo ku kishin ardhur mendimet përparimtare për mësimin e gjuhës shqipe.
Ndërsa arsimtari i vjetër Sulejman Shota thotë se në Shëngjergj mbizotëronte feja ashtu si dhe në vende të tjera. Mësuesi i asaj kohes sipas vendit ishte dhe misionar i këshillave fetare. Por kishte dhe nga ato patriotë që kontribuonin për gjuhën shqipe. I tillë sipas mësuesit Shota ishte Ali Shtëpani i cili u dha urdhër njerëzve të tij që të fillonin merementimin e shkollës sa më shpejt me shpenzimet e veta pa bëra asnjë fushatë në katund. Pati dhe nga ata që nëse do t’u thoje se do t’u mësohej nxënësve dhe feja, nuk nguronin t’i regjistronin fëmijët e tyre në shkollë.

Mësimi në xhami dhe kontributi i imamit

Meqenëse dhoma e dhënë për shkollë dhe kushtet higjenike ishin të papërshtatshme, shumë persona me peshë në Shëngjergj po mendonin për të gjetur një lokal të përshtatshëm ku mund të bëhej mësim. Ndërsa nevoja për libra ishte e madhe, ku vlen të theksohet se një pjesë e tyre kopjoheshin nga arsimtarët e normales së Elbasanit të cilët i kishin të përkthyera dhe të adoptuara për nxënësit shqiptarë. Kishte pak tekste të botuara, gramatika e Aleksander Xhuvanit, një libër këndimi. Përdorej në atë kohë abetarja e Mati Logorecit. Sipas programit kishe dhe një orë besim fetar. Pavarësisht mangësive të sipërcituara, mbetej shqetësim për të gjithë banorët e zonës, ambienti ku bëhej mësim. Këtu vjen kontributi i Hoxhë Alush Dukës i cili hapi dyert e xhamisë për nxënësit e Shëngjergjit që ato të mësonin shqip. Kushti i vetëm ishte që të premten ku bëhej dhe falja të bëhej disa orë më pak mësim, që nënkuptohej, fëmijët të bënin mësimin jashtë si; gjimnastikë dhe këngë. Në xhami u vendos e gjithë baza materiale, dhe fotografi që ishin të ndaluara për disa hoxhallarë. Imami Alush Duka jo vetëm që nuk i hoqi fotografitë, përkundrazi me humor do të deklaronte se ia kishin zbukuruar xhaminë. Kontributi i tij do të shkonte dhe më tej teksa ai ra dakord së bashku me të tjerë, që në strehën e xhamisë të ndërtoheshin dy dhoma mësimi. Ky fetar dhe patriot i flaktë ka tashmë mirënjohjen dhe nderimin e popullit të Shëngjergjit.

Kërkesa e banorëve të Shëngjergjit për konvikt

Në një artikull të botuar në gazetën “Telegraf” të 11 korrikut 1928 thuhet se kryepleqësia e krahinës së Shëngjergjit i bëri një kërkesë ministrisë së Arsimit për hapjen e një konvikti në qendrën e Shëngjergjit. Në gazetë shkruhet se populli i Shëngjergjit po tregon një interes të madhe për arsimin dhe se djemtë i kanë dërguar në shkollën normale të Elbasanit dhe në shkolla të tjera. Meqenëse krahina e Shëngjergjit është në mes të Bastarit e Çermenikës, që kanë mbetur shumë pas në arsim, hapja e konviktit në Shëngjergj do të ishte shumë e rëndësishme. Fillimisht kërkesa u pranua nga ministria për vitin shkollor 1928-1929. Për konvikt u propozua përkohësisht që të merrej ndërtesa e Ali Shtëpanit ku ishte vendosur komuna dhe postkomanda e saj. Ali Shtëpani ishte dakord, por autoritetet lokale e refuzuan lirimin e këtij ambienti, kështu pra konvikti u transferua në Peshkopi.
Në kohën e okupacionit fashist është fakt se në shkollën e Shëngjergjit nuk u vendosën asnjëherë portretet e Viktor Emanuelit apo të Musolinit, nuk u lejua asnjëherë që nxënësit e shkollës të nderoni në mënyrë alla-fashiste apo të regjistroheshin “balilë” e të dërgoheshin ndoshta edhe në Iltali. Shkolla do të bëhej propaganduesja e LANÇ. Ndërsa në vitin 1942 paria e Shëngjergjit e përbërë nga 20 veta vendosën që të ndërtohen edhe 3 shkolla të reja me paratë e fshatit, konkretisht për çdo shkollë 600-700 napolona. Menjëherë pas çlirimit të vendit, shkolla do të bënte përpjekje të mëdha për zhdukjen e analfabetizmit në fshat duke ngritur kurse, ku prioritet iu dha të rinjve dhe të rejave. E kështu do të ecnin vitet dhe së bashku me to puna e lavdërueshme e mësuesve. Në këtë krahinë u hapën disa shkolla për të kulmuar në vitin 1975 me hapjen e shkollës së mesme bujqësore me shkëputje nga puna e dhe ajo e mbrëmjes.
Pikërisht në këtë vit, drejtori i shkollës Veli Dusha i cili njihet për reputacionin e shkëlqyer në Shëngjergj e më gjerë si drejtues i talentuar që kërkonte disiplinë dhe përsosmëri në mësimdhënie, do të nxitonte për të krijuar klasën e parë të shkollës së mesme, për të përmbushur kështu ëndrrën e paraardhësve të tij për të patur një nivel sa më të lartë të edukimit në Shëngjergj. Disa nxënës të cilët e kishin nisur vitin shkollor në Tiranë u rikthyen në vendlindje për të vazhduar studimet, sepse tashmë ishin krijuar të gjitha kushtet për të patur shkollën e mesme, ku duhet të përmendet, kontributi i vlerësuar dhe nga banorët e Shëngjergjit i drejtorit Veli Dusha. Ndonëse në pension, teksa bisedon me të, mëson shumë gjëra rreth veprimtarisë së tij dhe kolegëve falë dhe memories të fortë që ka. Përshëndetjet dhe respekti për të nuk mungojnë si në ambiente familjare e shoqërore dhe në rrugë. “Si je drejtor”, “ke qenë i rreptë por i drejtë”, “faleminderit që na ke edukuar që të jemi të rregullt, kërkues dhe të disiplinuar”, “mësues dhe drejtues si t’i janë të rrallë”. Kështu i drejtohen Veliut ish nxënësit e tij, kolegët dhe bashkëfshatarët. Ka edhe nga ata të cilët dëshirojnë që të kthehet edhe njëherë “koha e tij” që nënkupton vendosjen mbi baza rregullsie dhe disipline të një shkolle që aspiron të nxjerrë sa më shumë nxënës fitues dhe të përgatitur për t’i shërbyer sa më mirë vendit.
Eveniment për Shëngjergjin është dhe hapja e shkollës së mesme te përgjithshme. Përkushtimi i treguar në vite i mësimdhënësve në këtë krahinë ka qenë kaq i madh sa do të duheshin mijra radhë. Në Shëngjergjin arsimdashës kanë dhënë mësim vendas dhe jo, të cilët ndër vite kanë bërë maksimumin për të edukuar brezat.
Të jesh nga Shëngjergji ke privilegjin që në momentin e parë të prezantimit. “Ju jeni të zgjuar”- të thonë ku mësojnë se je nga Shëngjergji i Tiranës”. Ndërsa shëngjergjasit me krenari vazhdimisht deklarojnë se ky konstatim është i lidhur me shkollën e parë shqipe (ku është mësuar shqip edhe me shkrim edhe me gojë) në Qarkun e Tiranës e cila është hapur pikërisht në Shëngjergj të Tiranës.
Shkolla e Shëngjergjit meriton të vlerësohet shtetërisht, po ashtu dhe mësuesit që përgatitën kuadro të cilët shërbejnë me ndershmëri dhe profesionalizëm në të katër anët e Shqipërisë. Nder dhe respekt për të gjithë mësuesit dhe patriotët që sakrifikuan në ditë të vështira për gjuhën shqipe, për familjet që lanë shtëpitë e tyre për shkollë, dhe për fshatin që i mbajti këto shkolla gjithmonë të hapura.

 

Burimi: http://www.tiranaobserver.al/2012/11/20/qarku-i-tiranes-shkolla-e-pare-shqipe-ne-shengjergj-si-i-hapi-dyert-xhamia-per-nxenesit/

 

Ura antike e Goricës, një monument drejt shkatërrimit

01/04/2013 Lini një koment

URA E GORICËS, NJË MONUMENT DREJT SHKATËRRIMIT

Ura e Goricës

Ura e Goricës

Rrethon lagjen e moçme, do të ndërhyhet për të mos lejuar shembjen

Specialistët: Dëmtime serioze në pjesën e bazamentit dhe të parmakëve

BERAT- Ura shekullore e Goricës në qytetin e Beratit po shkon drejt degradimit. Dëmtimet e shumta rëndohen edhe nga shkelja e rregullave për moskalimin e mjeteve të tonazhit të rëndë. Drejtoria rajonale e Monumenteve të Kulturës në Berat, prej disa javësh ka kërkuar marrjen e masave urgjente për bllokimin e saj, por masat nuk respektoheshin. Për të gjetur një zgjidhje, pas takimit të drejtorit të degës se monumenteve, Lonik Çuedari, me kreun e Bashkisë së qytetit, Fadil Nasufi, u vendos që bashkia të ndërmarrë masat e duhura. Prej se mërkurës në të dyja anët e urës janë vendosur disa platforma hekuri që izolojnë hyrjen e mjeteve në këtë urë, duke lejuar vetëm kalimtarët. Pas inspektimit të urës, specialistët thonë se ka dëmtime serioze në pjesën e kalldrëmtë të bazamentit dhe të parmakëve. Në fakt, problemi më shqetësues vjen nga çarjet serioze që uji ka krijuar në tri pjesë të saj, duke depërtuar thellë nëpër muret kryesore të harqeve të saj. Ndërsa tubi kryesor i ujit të pijshëm, i cili përshkon këtë urë ka sjellë dëmtime tepër serioze në të gjitha shtyllat mbajtëse të harqeve të urës. Ky tub i montuar në vitet ‘60 ka shërbyer si një nga degët kryesore të furnizimit me ujë të pijshëm për lagjen muzeale të “Goricës”. Kjo urë, përveçse lidh lagjen “Goricë” me pjesën tjetër të qytetit, shërben edhe si rrugë kryesore për të lidhur fshatrat dhe komunat përreth me rrugën nacionale. Në të gjithë gjatësinë e saj, urës së Goricës i janë dëmtuar parmakët, i është shkatërruar krejtësisht kalldrëmi, ndërkohë që harqet janë dëmtuar në shumë vende. Ura e Goricës, e cila ndodhet në lagjen me të njëjtin emër, është një nga objektet më të rralla të këtij qyteti. Për vlerat arkitekturore është shpallur monument kulture i kategorisë së parë, por pavarësisht kësaj, fondet e vëna në dispozicion për restaurimin e saj gjatë këtyre viteve kanë qenë të papërfillshme. Kjo urë është njëkohësisht një nga objektet më të vizitueshme nga vendasit, por edhe turistët e huaj. “Duke qenë se ura është e vetmja që lidh dy pjesët më të rëndësishme të qytetit, mbi të qarkullojnë të gjitha llojet e mjeteve. Kjo ka bërë që ura të dëmtohet gjatë viteve të fundit. Por, gjithashtu mungesa e fondeve për restaurimin e saj ka bërë që ndërhyrjet nga ana jonë të kenë qenë të pakta. Bllokimi i kësaj ure do të bëjë që mjetet të shmangin lëvizjet mbi të dhe të drejtohen nga ura tjetër në rrugën hyrëse të qytetit. Gjithsesi, për evidentimin e shkallës së dëmtimit të saj do të thirren një grup ekspertësh specialistë të monumenteve nga Tirana, të cilët do të studiojnë dhe matin çdo parametër të dëmtimit të saj. Në bazë të provave të mbledhura do të bëhet dhe projekti, i cili do të paraqitet pranë Ministrisë se Turizmit, Kulturës dhe Sporteve për të akorduar fondet për meremetimin e saj”, pohon drejtori i Drejtorisë rajonale të Monumenteve, Lonik Çuedari. Ura e Goricës është ndërtuar fillimisht prej druri e më pas prej guri nga Kurt Pasha. Për shekuj me radhë kjo urë ka përballuar përmbytjet, luftërat apo vërshimet e lumit Osum.

http://www.gazetametropol.com/ura-antike-e-gorices-nje-monument-drejt-shkaterrimit/

Ervehe Grabocka: Ju rrëfej masakrën e Panaritit nga “andartët” grekë

25/03/2013 Lini një koment

Raimonda MOISIU & Skënder DEMOLLI

 

ERVEHE GRABOCKA: JU RRËFEJ MASAKRËN E PARARITIT NGA “ANDARTËT” GREKË

95 vjeçarja vjen në një rrëfim të rrallë për masakrat greke

Ervehe Grabocka

Ervehe Grabocka

Ervehe Grabocka-Bacelli është një nga veteranet më të vjetra në moshë dhe gruaja më heroike që ka nxjerrë Grabocka, e cila edhe sot akoma me një fizik e kujtesë interesante e të admirueshme ruan tiparet e një gruaje fisnike, të fortë e të zonjën. Është shëmbull i gjallë i vitalitetit të një gruaje në moshën e tretë (sot ajo i ka kaluar të 95 vjetët),dhe kujtdo që i bie rasti të takohet me Ervehenë, ngelet i çuditur se si ajo shpalos dimensione të perceptimit të dukurive e ngjarjeve në kohë e pa kohë, në ecje me kohën, që ia kanë treguar të parët e saj apo përjetuar edhe vetë, me forcën e logjikës, kujtesës dhe intelektit, që e bëjnë portretin e saj të dallojë, gjë që ia rrit vlerat kësaj zonje të hekurt e të madhërishme. Sigurisht mosha bën të sajën por nga goja e Nënë Ervehesë, askush nuk dëgjon të ankohet për shëndetin dhe pleqërinë, apo çfarëdolloj ankese që zakonisht, bëjnë në përgjithësi, sidomos pleqtë, por meraku i kësaj zonje idealiste qëndron ende për lirinë shpirterore, e intelektuale të popullit të saj e më gjerë-idealit për Liri & Demokraci-që ajo luftoi. Fillimisht le të bëjmë një retrospektivë se kush është Ervehe Grabocka-Bacelli.
Ka lindur në Grabockë, fshat në thellësi të maleve të Korçës, në zonën ku ndahet Korça me Skraparin. Fshatin e saj e ndan një përrua me fshatin Backë të Skraparit. Është e bija e Bektash Grabockës (1870-1956) nga Panariti, dhe Zylfie Shtyllës (1890-1981) nga Shtylla. Dy prindërit e saj vijnë nga një familje me tradita të mëdha luftarake, patriotike, arsimdashëse që i kanë dhënë Shqipërisë burra të mëdhenj si luftëtarë për liri apo burra shteti, si Dëshmorin e Kombit, Qazim Panaritin, (1866-1918), i cili ka qenë xhaxhai i Ervehesë, Medar Shtylla, (1888-1963), daju i saj, Behar Shtylla,(1918-1994), kushëriri i parë,dhe Myftar Grabocka, (1917) vëllai i Ervehesë , është edhe halla e regjisores së shquar shqiptare, Vera Grabocka, etj, burra dhe gra të shquar që i ka njohur Shqipëria. Duhet përmendur se paraardhësi i shtatë i Ervehesë takohet me themeluesin e Korçës, Iliaz Bej Mirahorin, (Ilia Panariti) që ishte nip i Papa Petro Panaritit (1360-1440), stërgjyshi i Ervehesë. Vetë Erveheja ka qenë luftëtare në radhët partizane që me krijimin e formacioneve të para luftarake. Ajo është dalluar në luftime me armikun dhe mban dekorata të shumta që tregojnë se ka qenë një luftëtare dhe punëtore e palodhur në shërbim të kombit dhe shqiptarëve. Që në fillim të vitit 1942 Erveheja u aktivizua nga Lëvizja Nacional-Çlirimtare për të ngritur në luftë fshatrat Grabockë dhe Panarit së bashku me tre shoqe të tjera të cilat kanë qënë, Noi Polena, Antigoni Gjançi dhe Anie Vila. Këto gra bënë të mundurën, që disa vajza prej këtyre dy fshatrave të dalin partizane. Erveheja doli partizane në fillim të vitit 1944 së bashku me tre vajza të tjera nga Grabocka; Sedie Sejfulla Selenica, Përparime Brahim (Abazi) Cane dhe Vajide Jaupi. Erveheja u inkuadrua në Brg. XV S. në batalionin e parë me komandant Selman Vishocicën dhe komisar Hamdi Babanin. Pas çlirimit Erveheja ka punuar në Kryqin e kuq Shqiptar, në fillim në Voskopojë së bashku me tre shoqe, Përparime Cane, Meleqe Protopapën dhe Dadenë e Porodinës.- kështu e njihnin të gjithë korçarët. Në Voskopojë ajo u njoh me burrin e saj të ardhshëm, i cili punonte si sekretar lokaliteti. Më pas ajo punoi në Korçe derisa u martua me Ademin, një nga ish partizanët më trima i cili ka mbajtur medaljen e Trimërisë dhe ka qenë korrieri i Shtabit të Brg. IV S. Ademi vdiq papritur në moshën 65 vjeçare nga një atak kardiak dhe u varros në Lezhë në vitin 1987. Kujtesa e saj është e plotë, e saktë dhe e veshur me mëncuri, urtësi e pasion rrëmon në “arshivat e kujtesës”, tregon ngjarjet sikundër kanë ndodhur atëherë  me qetësi. E ndërpret bisedën për një çast, pi pak lëng frutash, na pyet nëse duam kafe tjetër, dhe më pas vazhdon bisedën për të na sjellë ngjarje të dhimbshme e copëza jete të vyera për historinë e kombit, vecmas në këtë bisedë ajo na rrëfen për Masakrën e Panaritit nga “andartët” grekë, sikundër e kanë përjetuar dhe qënë pjesë e asaj masakre, prindërit e Ervehe Garbocka-Bacelli.

Masakra e Panaritit – rrëfyer nga Nënë Erveheja

Në shtëpinë prindërore të Ervehesë u krye një nga masakrat më të tmerrshme të grekut në zonën e Korçës. Maskara filloi pasi komitët shqiptarë me Th. Gërmenjin në krye i ndalën andartët disa herë të hyjnë në Zonën e Vakëfeve duke i vënë përpara si lopët dhe duke vrarë shumë prej tyre. Njëra nga ato beteja ishte ajo e 15 janarit të 1914, kur komitët qenë në Panarit, qeveria shqiptare dha urdhrin e gabuar që z. Themistokli Gërmenjit, i cili qe kajmekam (nënprefekt) në Skrapar, të vejë në Kolonjë të marrë në dorëzim detyrën, se grekërit do të hiqen prej Kolonjës. Grekët i prisnin t’i çarmatosin dhe pastaj me siguri t’i vrisnin. Themistokli Gërmenji, siç e thashë ishte në Panarit në shtëpi të Dajlanit bashkë me Sali Butkën e me të tjerë trima shqiptarë. Në atë kohë ngrihen fshehurazi grekut në Kolonjë patriotët kolonjarë, Tike Prifti Spirua dhe Xeka i vëllaj i Nucit nga Trebicka dhe venë e piqen me shqiptarët në Panarit, u rrëfejnë fuqinë e grekërvet, atëhere shqiptarët përmbledhin fuqinë e tyre dhe filloi lufta e madhe e papritur në Qesarakë dhe në Selenicë të Pishës, ku vriten 30 grekër, 4 plagosen dhe 2 grekë bien rob në duart e shqiptarëve. Andartët u tërbuanë dhe sollën përforcime të shumta.
Strukturat ushtarake greke organizuan “Batalionin e Shenjtë”, i përbërë nga kriminelë lufte, dezertorë dhe të burgosur nga burgjet e Greqisë, të cilët më vonë do të njiheshin si “Andartët”. Ky batalion kreu masakra në të gjithë Jugun e Shqipërisë, duke vrarë mijëra gra dhe fëmijë për të spastruar zonën nga shqiptarët pasi më parë kishte pastruar Çamërinë dhe Gjirokastrën.
Fushata antimyslimane (kupto antishqiptare) e andartëve grekë, në fakt prapa tyre ishin kisha dhe qeveria greke, bënë edhe masakrën e Panaritit që nuk do të harrohet kurrë nga përmasat dhe egërsia me të cilën u krye.
Kjo ndodhi në atë kohë siç e quajmë ne korçarët, Greku i Parë, gjatë Luftës së Parë Botërore. Pushtimi i të ashtuquajturës Vorio Epir nga Greqia u bë në prag të Luftës së Parë Botërore, menjëherë pasi qenë caktuar kufijtë e Shqipërisë nga Fuqitë e Mëdha europiane. Ata hynë në jugun e Shqipërisë dhe pasi mobilizuan tërë ata shqiptarë që e quanin veten grekër, filluan pastrimin etnik duke vrarë, internuar dhe përzënë nga trojet e tyre të gjithë ata që patën guximin ta quanin veten shqiptarë. Në Jug të Shqipërisë nisën revoltat. “Batalioni i Shenjtë” ishte vënë në veprim. Ushtarakët hoqën uniformat dhe nisën masakrat dhe djegiet duke argumentuar se nuk pranonin vendimin e Evropës për lënien jashtë Greqisë të Korçës dhe Gjirokastrës. Sipas kronikave të kohës, ishin rreth 40 mijë ushtarë që kryen masakra të pashembullta në qytetet e fshatrat e Gjirokastrës, Korçës e Përmetit.
Masakra e Panaritit ka ndodhur në vitin 1914. Po e tregoj ashtu siç ma kanë treguar nëna dhe babai im pasi kjo masakër u krye në atë shtëpi qe ne e blemë, pas Masakrës së Panaritit, nga të zotët e shtëpisë që ishin orthodoks dhe që u larguan nga fshati dhe shkuan në Korçë dhe Tiranë pasi ata nuk mund t’i qëndronin dot kërkesës greke që të bashkoheshin me ata kundër vëllezërve të tyre muslimanë. Masakra mizore, sikundër tregon Myftar Grabocka, vëllai i Ervehesë, u bë nga andartët (banditët) grekë më 1914 në fshatin Panarit, si hakmarrje për ngritjen e Flamurit Kombëtar Shqiptar në shtëpinë e Dajlan Panaritit. Grekët therrën mbi 400 burra, gra, fëmijë dhe pleq. Veprim më të llahtarshëm s’mund të të dëgjojnë veshët. Por grekët me këtë akt makabër, si kanibalë, nuk donin të ndëshkonin vetëm popullsinë panaritase, që në pjesën dërmuese ishte myslimane, por të gjithë zonën. Ndaj ata me djallëzinë më të madhe, gratë, pleqtë, dhe fëmijët i therën në Grabockë, kurse burrat vendosën t’i thernin në fshatra të tjera. Së pari, tentuan t’i çonin burrat të lidhur njëri pas tjetrit në Trebickë, por aty hasën në rezistencën e mjaft patriotëve të shquar të krishterë trebickallinj, të cilët nuk pranuan të bëheshin pjesë e atij krimi të shëmtuar çnjerëzor. Atëhere grekët ju drejtuan fshatit Panarit, ku për fat të keq nuk hasën ndonjë rezistencë për arësye se edhe ata pak njerëz që ishin, qenë të moshuar. Hauret dhe shtëpitë e boshatisura të grabockallinjëve në Panarit e Grabockë u mbushën me 300 burra të lidhur njëri pas tjetrit me litar. Prej andej në të gëdhirë, i çonin në gijotinën e caktuar tek vëndi i quajtur Karakoll, në krye të Rripës së Melckës, një hon i vërtetë dhe tepër i frikshëm ku rrokulliseshin kokat e prera të djemve panaritas dhe gjaku rridhte tatëpjetë si në një thertore. Qëndrimi i atyre pak krishterëve grabockallinj në këtë rast nuk qe pajtues, përkundrazi, me aq sa mundën, ata morën në mbrojtje panaritasit që tentonin t’u shpëtonin thonjëve të bishave të tërbuara. Për t’u përmendur është rasti i Bajram Bilo Rezhdës, i cili shpëtoi nga këto masakra sespse e ndihmoi Guri Liko që e nxorri nga oxhaku pasi mashtroi rojet greke, duke e marrë në kurriz të mbështjellë me qilim dhe me enët në duart e tij gjoja për të mbushur ujë. Fatmirësisht ose fatkeqësisht ekziston lista e personave që mbështetën sjelljet vandale greke (kjo e botuar në revistën “Ylli i Mëngjezit” SHBA në vitet 1917-1918, artikulli “Nisja e Zjarrit në Toskëri” nga Sotir Dhosi Treska ku rezulton se martirët më të shumtët ishin nga Trebicka, por edhe nga Kolonja, Marjani dhe Panariti. Ata të krishterë që ndihmuan muslimanët janë: Gjik Prifti, Niçi Nikolla, Peçi Mihali, Toli Dhosi, Naum Toli, etj.

 

Burimi: http://www.tiranaobserver.al/2013/02/18/ervehe-grabocka-ju-rrefej-masakren-e-panaritit-nga-andartet-greke/

Kujtime nga Çamëria

18/03/2013 Lini një koment

KUJTIME NGA ÇAMËRIA

Nënë ShemoNënë Shemo është larguar 9-vjeçe nga Çamëria. Ndërsa prinderit e saj përpiqeshin të seleksiononin ushqimet për të përballuar rrugën, ajo mblidhte kukullat e saj prej lecke. 

“Kur e mendoj atë ditë që ikëm nga Çamëria, nëntë vjeçe isha, por si 30 e kam jetuar, aq shumë u mërzita, kur mendova si i kthyem krahët shtëpisë, katandisë, nikoqiratave. Po prindërit e mi si mund të jenë ndjerë? Ikëm, vetëm të shpëtojmë kokën thonte babai im. Të shpëtoj fëmijët, pa s’dua gjë tjetër”, kujton nënë Shemo, me një kujtesë që nuk është ndikuar nga vitet e shumta që kanë kaluar nga eksodi dhe masakrat e çamëve, në shtetin grek.

Këtë histori e kanë dëgjuar shumë herë nipërit e mbesat e saj, të cilët në vend të përrallave janë rritur me historitë e trishta e të pazakonta të gjyshes.

“Ec e ndalo, rrugëve, zbadhur, zhveshur, në këmbë, ulu këtu e qëndro atje. Të lodhur, të munduar, të rraskapitur”, rrëfen e moshuara.

Histori të cilat u kanë kultivuar atyre dashurinë për një tokë të cilët ata e njohin tashmë prej së afërmi.

“Nëna na i ka treguar shumë herë këto histori dhe unë kërkoj që t’i përsërisë. Pastaj, kur e pashë Çamërinë me sytë e mi, mbeta i mahnitur nga bukuritë e saj të jashtëzakonshme”, thotë nipi.

Megjithëse i takon brezit të tretë, Silvestri, është shumë i lidhur me Camërinë.

Çamëria, për mua është vendi i nënës gjyshit, gjithë trungut, pemës me mbiemër Hamiti dhe Velo, një nga vëndet që dëshiroj e më pëlqen më shumë për shkak se është shumë i bukur dhe i pastër.

Këtë dashuri, padyshim ai e ka trashëguar nga i ati, Shpëtimi, i cili ka pasur fatin të jetojë për një vit në Çamëri, në vitet ’90 atëherë kur për një jetë më të mirë atij i duhej të emigronte.

“Ishte një rastësi më tepër, pavarësisht dëshirës që çdo çam të ishte atje në mënyrë absolute, ishte një rastësi sepse atje ku po rinim, na erdhi dikush e na mori për punë, e duke qenë se isha rritur me dialektin çam, unë e kuptova më mirë nga të gjithë dhe më përzgjodhi”, kujton Shpëtimi.

Ai na tregon se ishte habitur kur në vendin ku puonte atje në Çamëri vazhdohej të flitej shqip dhe madje se ne konfidencialitet banorët tregonin se ishin shqiptare.

“Kur dikushi në një moment më tha: “Më thuaj a je verioroperiot apo çam. i thashë jam nga Tirana, por ai këmbënguli përsëri. Iu përgjigja, “Tirana është në zemër të Shqipërisë dhe unë jam shqiptar”. Aty ai më thotë duke u ngritur në këmbë, quhej Tasho: “Edhe ne këtu të tërë shqiptar jemi, por e kemi këmbën këtu në fyt dhe nuk ndihemi dot. Edhe ky që punon ti, që e ka Spiro Thanasi, e ka Rexhep emrin e vërtetë”. Aty bëra lidhjen pasi kisha dëgjuar që ta thërrisnin Rexho, Rexho. Ishte një kënaqësi e jashtëzakonshme, kam kujtime të jashtëzakomshme nga ajo zonë”.

Me kujtime jeton dhe nënë Shemoja, dhe me këto kujtime rriten ditë pas dite dhe nipërit e mbesat e saj të cilet sidoqoftë kanë mundësi të shkojnë të shikojnë vendin ku kanë lindur të parët e tyre.

Video:


Burimi: http://www.top-channel.tv/artikull.php?id=253242

Kultura e kafesë në Perandorinë Osmane dhe më gjerë

15/03/2013 Lini një koment

KULTURA E KAFESË NË PERANDORINË OSMANE DHE MË GJERË

 

turkish-cafe
Fjala arabe “kahwa” në origjinë tregonte një lloj pije të prodhuar me lëngun e disa farave, që konsumohej si një lëng i kuq i errët, i cili kur pihej provokonte efekte eksituese e stimuluese, saqë përdorej si ilaç. Sot kjo fjalë e arabishtes tregon saktësisht kafenë që përdorim ne. Nga termi “Kahwa” u kalua në fjalën turke “Kahve” dhe nëpërmjet një tkurrje progresive të kuptimit në fjalën “kafe”. Ky derivat është kundërshtuar nga ata që e mbështesin prejardhjen e termit kafe nga emri i rajonit në të cilin kjo bimë rritet masivisht në mënyrë spontane, Kaffa, në Etiopinë jug-perëndimore.

Bima e Kafes përfshin rreth 90 specie pemësh të vogla e shkurresh të familjes Rubiacee, dhe vetëm disa prej tyre kultivohen për të prodhuar kokrrat e kafes. Nga llojet më të mirënjohura dhe më të vyerat është Moka Arabica, e cila parapëlqehet shumë nga konsumatorët e rregullt të kafesë.

Stambolli u njoh me kafenë nga Ëzdemir Pasha, valiu osman i Jemenit, më 1517 tek i cili ishte rritur dashuria për këtë pije ndërsa kishte jetuar atje. E përgatitur me xhezve bakri, duke përdorur teknikat e Turqve kjo pije u bë e njohur në të gjithë botën si Kafe Turke. Kultura e kafesë shumë shpejt u bë pjesë integrale e Stambollit dhe e kulturës shoqërore osmane. Pasi kafja u bë një element themelor i pallatit sulltanor, po aq sa edhe i shtëpive të thjeshta konsumi i saj pësoi një rritje dramatike. Kokrrat e kafesë piqeshin në enë të posaçme (qebapë kafeje prej llamarine të hollë) dhe bluheshin në dybekë, duke u rrahur e më pas u shfaqën edhe mullinjtë klasikë të kafesë në ato familje, të cilat i kishin mundësitë për ta pasur atë. Më pas kafeja zihej në xhezve dhe shërbehej me kujdesin më të madh për miqtë e çmuar. Falë përpjekjeve të tregtarëve e udhëtarëve, të cilët kalonin nëpërmjet Stambollit, deri edhe të Ambasadorëve Osmanë, Kafeja Turke u përhap dhe mori famë në të gjithë Evropën, e më pas në të gjithë botën. Një filxhan kafeje bashkëshoqërohet me një numër të ndryshëm konotacionesh: miqësi, dashuri dhe ndarje momentesh. Kjo mund të ilustrohet më mirë me një thënie të vjetër: “Një filxhan i vetëm kafeje mund të japë një miqësi, që zgjat 40 vjet.” Të shërbesh një filxhan kafeje është gjithashtu mënyra më e mirë për t’i vënë vulën një miqësie. Të përgatisë dhe të kujdeset nga i zoti i shtëpisë për t’i shërbyer kafenë mysafirëve të tij ka qenë dhe është një aspekt i rëndësishëm i mikpritjes në Lindje, po ashtu edhe në trojet tona.

Kultura e kafesë u përhap gjerësisht në të gjithë botën nëpërmjet dyqaneve të kafeneve, të cilat sot janë një fenomen i zakonshëm. Në shqip ato njihen si “kafene”, në italisht “Caffe”, në frengjisht “Cafe” dhe në anglisht “Coffehouse”. Kështu janë të njohura gjerësisht ato ambiente që prej 500 vjetësh përgatisin dhe shërbejnë kafenë. Legjenda të ndryshme tregojnë hyrjen e kafes në Stamboll në “Hanin Kiva” në fund të shek. XV dhe qarkullojnë gojarisht nëpër ambientet kulinare pa pasur ndonjë të dhënë të saktë që ta dokumentojë këtë. Në vitin 1530 u hap kafeneja e parë në Damask, ndërsa në Stamboll kafeneja e parë u hap më 1475 nga tregtarë që vinin nga Damasku dhe Halepi. Shumë shpejt kafenetë do të bëheshin pjesë e kulturës osmane, duke u përhapur me shpejtësi në të gjitha rajonet e Perandorisë Osmane. Në shek. XVII shfaqet për herë të parë në Evropë jashtë Perandorisë Osmane dhe kafenetë u përhapën me shpejtësi dhe u bënë shumë popullore. Kafeneja e parë në Evropë u shfaq në Venedik, si rezultat i marrëdhënieve ndërmjet Republikës Venedikut dhe Osmanëve, dhe e para kafene regjistrohet më 1645. Kafeneja e parë në Angli u ngrit në Oksford më 1650 nga një hebre me emrin Jakob në një ndërtesë, e cila tashti njihet me emrin “The Grand Cafe”. Pas vitit 1675 u ngritën më shumë se 3,000 kafene në të gjithë Anglinë. Më 1672 një armen me emrin Paskal hapi një sallë kafeje, e cila nuk pati sukses dhe qytetit iu desh të priste deri më 1689 për kafenenë e parë, kohë kur Prokop Kuto’ hapi “Kafe Prokop”. Kjo kafene ekziston edhe sot dhe ka qenë një nga vendtakimet e njerëzve të shquar të Iluminizmit Francez në Paris, si: Volterit, Rusosë dhe Denis Didero, të cilët e frekuentuan atë dhe diskutohet të ketë qenë vend-lindja e Enciklopedisë së tyre, enciklopedia e parë moderne. Amerika e ka pasur kafenenë e parë në Boston 1676. Kafeja, çaji dhe birra shpesh janë shërbyer së bashku në të njëjtën ndërtesë, e cila ka shërbyer njëkohësisht, edhe si kafene, edhe si tavernë; një e tillë ka qenë “Dragoi Jeshil” në Boston, ku planifikuan rebelimin e tyre Xhon Adams, Xhejms Otis dhe Pol Revere (nga baballarët e pavarësisë amerikane). Më 1684 Frantishek Jerzy Kulzhicki ushtar i trupave të mbretit polak Jani III Sobieski, që kishte shkuar të mbronte Vienën nga rrethimi osman pasi këta të fundit e ngritën rrethimin dhe u larguan nga Viena hapi në këtë qytet kafenenë e parë, nga të parat në Evropë. Në fillim ai përdori thasët e kafesë të braktisura nga ushtria osmane, që u largua. Edhe sot e kësaj dite gjendet kjo kafene në Vienë. Një zhvillim i madh për kulturën e kafesë ka qenë zbulimi i ekspresit dhe zhvillimi i tij deri në aparaturat e sotme moderne. Tashmë kafenetë janë një fenomen global dhe zinxhirë të famshëm kafenesh gjenden në të gjithë botën, ku në Amerikë dallojnë “Starbucks” e “Donkin Donuts”.

Edhe në Shqipëri e veçanërisht në Tiranë ka hyrë masivisht kultura e kafesë dhe e kafeneve, të cilat mund t’i gjesh në çdo cep lagjeje apo grup pallatesh dhe që frekuentohen gjerësisht në mëngjes herët dhe në mbrëmje pas orarit të punës.

Përktheu dhe përgatiti: Roald A. HYSA

Antagonizmi ndërmjet dy kishave për dominim në tokat e Arbërisë (i hapi rrugë fesë islame)

11/03/2013 Lini një koment

Dr. Iljaz REXHA

 

ANTAGONIZMI NDËRMJET DY KISHAVE PËR DOMINIM NË TOKAT E ARBËRISË (I HAPI RRUGË FESË ISLAME)

Dr. Iljaz Rexha

Dr. Iljaz Rexha

Përveç faktorëve ekonomiko-shoqëror, etj., të cilëtndikuan që shqiptarët të kalojnë në fenë islame, faktor ishte edhe antagonizmi ndërmjet kishës katolike dhe ortodokse, i cili i hapi rrugë përhapjes së fesë islame ndër shqiptarët në tokat e Arbërisë mesjetare, të cilat gjendeshin nën sundimin 1600 vjeçar: romak, bizantin, venedikas, bullgar dhe serb.

Qysh para ndarjes së kishës perëndimore dhe lindore (1054), në vitin 1043 ndodhi një kryengriqe kundër sundimit bizantin, kur popullsia e Arbanonit mesjetar, me kulturë latine perëndimore (që shtrihej në hapësirën Prizren-Tivar, Ohër-Vlorë), nuk ishte më shtetase bizantine, meqë disa bujarë shqiptarë kishin arritur të formonin një formation politik dhe shtetëror, duke u shkëputur nga sundimi bizantin dhe kisha greke. Në anën tjetër, jashtë Arbanonit si formation politik dhe shtetëror mbeti gjysma e tij me kulturë bizantine greke (që shtrihej prej Prizrenit deri në Nish, Vilazora (Velesi), Kumanova e Shtipi), nën sundimin serb. Arbanoni etnik i mesjetës së hershme nuk shtrihej vetëm deri te Prizreni dhe Ohri, por deri atje ku hasen vendbanimet arbane-albane në burimet e shkruara mesjetare të shekujve XIII-XV, siç ishin: Arbanashi i Nahijes së Shtipit, Arbanashka e Nahijes së Kumanovës, Arbanashi i Nahijes së Prilepit, Arbanashi i Nishit, Arbanashka e Prokupës, Arbanashi i Kurshumlisë, Arbanashoviku i Nahijes, Kllopotnikut, Arbanasi i Tuzit (Mali i Zi), e shumë vendbanime të tjera mesjetare që na dalin të emëruara me emrin etnik ArbanArbanas, që dëshmojnë kontinuitetin e autoktonisë shqiptare në këto vise që nga periudha antike e shekullit Il, kur na del të përmendet fisi ilir Arbanasi-Albanoi nga gjeografi i Aleksandrisë Ptolemeu. Këto vendbanime, edhe pse dalin të përmenden në burime të shkruara gjatë shekullit XIII-XV, nuk ka kurrfarë dyshimi se ato edhe më heret ekzistonin, meqë administrata bullgare, e cila për një kohë i sundoi këto territore, qysh në shekullin XV i quajti si vendbanirne arbane-albane.

Në këtë periudhë historike (XI-XII), kisha katolike e Arbanonit latino-perëndimor u paraqit si faktor kryesor integrimi i etnosit shqiptar dhe integrimit tokësor si në aspektin etnokulturor, po ashtu edhe në atë shpirtëror e religion duke e shtrirë ndikimin e vet edhe në gjysmën tjetër të Arbanonit lindor me kulturë bizantine ortodokse, që kishte mbetur nën sundimin bizantin e më vonë nën sundimin serb.

Nga burimet mesjetare shihet se zhvillimi i institucioneve të kishës katolike kishte filluar me të madhe dhe ndër shqiptarët e Kosovës, Maqedonisë dhe Toplicës (shumica i takonin besimit ortodoks) dhe shumë kisha ishin ndërtuar nëpër qëndrat kryesore: Prizren, PrishtinëRas (Rashkë), Kotorci-Mitrovicë, fanjevë, Trepçë, Vuçiternë, Nish, Krushevc, Prokupe, eq.. Administrata e shtetit bizantin dhe kisha e tij dhe më vonë edhe kisha sllave kishin filluar luftën e ashpër kundër kishës katolike dhe kulturës latine, duke mos lejuar diferencimin e shqiptarëve nga riti ortodoks, i cili çonte në integrimin etnokulturor të shqiptarëve dhe në integritetin tokësor rreth kishës katolike në një formation politik dhe shtetëror unik. Administrata dhe kisha serbe, pasi i pushtoi viset e Kosovës dhe Maqedonisë, nuk lejoi zhvillimin e kishës katolike dhe veprimtarisë së saj në këto vise dhe atë e shpalli si herezi, që punon kundër fesë ortodokse pravosllave dhe kundër pushtetit serb. Sundimtarët serbë dhe kisha pravosllave filluan të zëvëndësojnë gjuhën greke me atë sllave. Ata i përvetësuan kishat e ritit ortodoks grek në tokat shqiptare në të cilat shkonin shqiptarët dhe arumunët e ritit ortodoks. Ashtu vepruan edhe me alfabetin e tyre duke marrë për bazë alfabetin grek me pak modifikime e formuan alfabetin e tyre cirilik. Ata i përvetësuan edhe kishat katolike shqiptare, duke bërë përshtaqen e tyre sipas frymës dhe ngjyrës sllave me mbishkrime cirilike dhe i shndërruan në kishat e tyre nationale. Këto fakte na i dëshmojnë të dhënat arkivore nga Vatikani, ku në mes të qerash thuhet se kishat katolike në Prizren, Janjevë, Trepçë, etj., i kishin administrata dhe kisha serbe. Zhvillimin e mëtejmë të institucioneve dhe kishave katolike e ndërpreu pushteti mesjetar serb. Kjo më se miri mund të shihej nga Ligji i Dushanit, ku thuhet se katolicizmi është herezi latine, ndërsa katolikët janë gjysmëbesimtarë. Asnjë pravosllav nuk guxon të kalojë në fenë katolike; nëse kalon në të, duhet të dënohet ose të kthehet që më parë në krishtërizëm. Është i njohur fakti se nën presionin e administrâtes së Dushanit nënshtetasit e besimit katolik ishin kthyer në fenë pravosllave dhe ajo i kryqëzonte në kundërshtim me ligjet e kishës. Martesat e personave në mes të katolikëve dhe pravosllavëve rreptësisht anulloheshin, nëse burri nuk kalonte në fenë pravosllave. Sipas një letre të Papës – Klementi VI, të cilën në vitin 1346 ia kishte dërguar Stefan Dushanit, përmendej se kishën e Shën Mërisë në Prizren dhe kishën e Shën Pietrit mbi Prizren, që më parë ishin nën mbikqyrjen e Biskupisë katolike të Kotorrit qysh moti i kishin përvetësuar mbretërit serbë nga Rashka. jo vetëm paraardhësit e tij, por edhe vetë Dushani kishte vepruar në të njëjtën mënyrë. Këto veprime i përcillte shumë mirë në atë kohë Zyra e Papës në Romë. Në një krisobulë të Dushanit thuhet se edhe shqiptarët që vijnë për të bërë meshë në kishat pravosllave, duhet të punojnë sikurse serbët. Këto të dhëna të burimeve të shkruara na dëshmojnë se sundimtarët mesjetarë serbë ia kishin arritur qëllimit të vet, meqë pjesën më të madhe të shqiptarëve të besimit katolik i kishte kthyer në fenë pravosllave. Këto dëshmi shihen edhe nga dokumentet kishtare sllave të shekullit XIII si dhe nga regjistrimet e popullsisë së administratës osmane të shekullit XV, ku zakonisht të bijtë a fëmijët i mbanin emrat tipikë sllavë, ndërsa prindërit e tyre i mbanin patronimet (mbiemrat) karakteristikë dhe tradicionalë shqiptarë. Ndryshimi i antroponimeve – emrave të popullsisë shqiptare kishte filluar që në fillim të shekullit XIII dhe vazhdoi deri në rënien définitive të pushtetit serb në Kosovë e Maqedoni, përkatësisht deri në vendosjen e administratës osmane në vitet 1451-1455.

Të gjitha burimet e shkruara mesjetare flasin qartë se në tokat e Arbërisë mesjetare u zhvillua një luftë e ashpër në mes kishës latine perëndimore dhe bizantine lindore, për mbizotërimin në Ballkan, jo vetëm në aspektin shpirtëror e religion por edhe politik-tokësor. Depërtimi i osmanëve në Ballkan dhe administrata e tyre, shqiptarët i gjeti në një dezintegrim të plotë, të ndarë në aspektin etnokulturor dhe politiko-tokësor. Po aty shqiptarët ishin të ndarë në tri kisha: ata të besimit katolik ishin të lidhur me Romën nëpërmjet Biskupisë së Tivarit, ndërsa ata të besimit ortodoks e pravosllav ishin të lidhur me Kostandinapolin (Stambollin) nëpërmjet kishës së Ohrit dhe të Durrësit. Në këtë periudhë mesjetare administrata e fisnikëve shqiptarë – ekskluzivisht mbahej në gjuhë të huaja. Muzakët administratën e mbanin në gjuhën greke, Kastriotët e mbanin në gjuhën latine dhe sllave, Balshajt në gjuhën latine dhe sllave, ndërsa fisnikët logofetët dhe tregëtarët e vegjël në Kosovë me prejardhje shqiptare, si Lesh Spani, qeveritar i Novobërdës, Gjergj Mazrreku, logofet, Bogban Krizma, tregëtar i Prizrenit, administratën e mbanin vetëm në gjuhën sllave-serbe. Kisha sllave-serbe gjatë shekujve XIII-XIV e kishte përforcuar mbizotërimin vetëm në Kosovë dhe Maqedoni, por kisha sllave dhe popa me prejardhje shqiptare kishte edhe në Ulqin, Shkodër, e deri në Elbasan, Berat e Vlorë. Në anën tjetër, kisha katolike ishte dobësuar, meqë kundër saj zhvillonin një luftë të ashpër kisha ortodokse greke dhe ajo sllave e më vonël edhe administrata osmane e vazhdonte të njëjtën propagande, ndërsa në anën qetër e favorizonte kishën greke dhe sllave në dëm të asaj katolike në tokat shqiptare. Kjo veprimtari kundër kishës katolike vazhdoi edhe në shekujt e mëvonshëm, e kjo shihet nga raportet e vizitorëve të Romës, të cilët dëshmojnë se gjatë shekullit XVI dhe në fund të atij XVII në viset e Shqipërisë Veriore – në Kosovë dhe në Maqedoninë Perëndimore kishte shumë shqiptarë të besimit katolik (150.000), por shumica e tyre kalonin në fenë ortodokse pravosllave; vizitorët gjithashtu pohojnë se në viset e lartpërmendura ka edhe shumë shqiptarë të besimit ortodoks, që jetojnë sipas zakoneve fetare serbe dhe greke. Për këtë arsye shpeshherë kronistët dhe shkrimtarët e huaj, shqiptarët e besimit ortodoks-pravosllav i konsideronin në pikëpamje etnike si sllavë serbë dhe si grekë helenë, çka nuk është’aspak objektive dhe nuk ka të bëjë me realitetin e strukturës etrùke në tokat shqiptare. Në vazhdim vizitorët pohojnë se në mungesë të priftërve dhe të institucioneve të kishës katolike, të cilat më heret i kishte pezulluar administrata bizantine e më vonë ajo serbe, ndikoi që një pjesë e popullatës së besimit katolik të kalojnë në fenë ortodokse – pravosllave, ndërsa një pjesë në fenë islame.

Sundimi shekullor mesjetar serb kishte arritur që pas pushtimit të Kosovës dhe Maqedonisë të pushtojë edhe pjesën më të madhe të Shqipërisë duke i shkatërruar institucionet e kulturës materiale shpirtërore shqiptare, të cilat i sunduan me pak ndërmprerje më se 300 vjet.

Në këto kushte dhe rrethana historike shqiptarët u gjetën në një dezintegrim të plotë, andaj është fakt i pamohueshëm se depërtimi i osmanëve në Ballkan dhe vendosja e administratës së tyre në tokat e Arbërisë e ndërpreu sundimin shumëshekullor bizantin dhe serb. Shqiptarët e besimit katolik kishin mbetur pa institucionet kulturore dhe fetare për arsye se veprimtaria e kishës katolike ishte ndërprerë. Shqiptarët e besimit ortodoks ishin të detyruar të shkonin në kishat pravosllave, të cilat më parë ishin përvetësuar nga sundimtarët serbë dhe kisha e tyre, në të cilat mesha dhe uratat mbaheshin vetëm në gjuhën sllave, por me përhapjen e islamit, shqiptarët filluan t’i braktisnin këto kisha, meqë pushteti serb udkishte imponuar.

Me përhapjen e fesë islame dhe vendosjen e administratës osmane në tokat e Arbërisë, shqiptarët nga një amulli shumë shekullore, dolën në skenën politike nëpërmjet sistemit të timarit osman, arritën të inkuadrohen në administratën osmane dhe gradualisht duke punuar për integrimin etnokulturor dhe territorial, rikthyen administratën e vet në tokat e tyre etnike në Dardaninë antike dhe në Arbanonin mesjetar, në të cilat më parë kishin jetuar albanët në hapësirën: Prizren, Nish, Kumanovë, Shtip (Arbanoni lindor – bizantin) si dhe Arbanoni latin – perëndimor që shtrihej në hapësirën: Prizren-Tivar-Ohër-Vlorë, që i kishin pushtuar sllavët pas Bizantit, si dhe ato të Epirit e të Çamërisë, që i kishin pushtuar grekët.

Kalimi në fenë islame nga shqiptarët në këto rrethana historike ishte i domosdoshëm dhe e vetmja rrugëdalje për të ruajtur qënien etnike dhe integritetin tokësor. Duhet theksuar se në radhë të parë në fenë islame filluan të kalojnë bujarë shqiptarë të Kosovës dhe Maqedonisë Perëndimore edhe ata të Toplicës që më parë ishin zhveshur nga pozitat shoqërore dhe i kishin humbur feudet (pronat e tyre) në kohën e sundimit serb. Disa bujarë të tjerë kaluan në fenë islame me pretekst që t’i ruajnë pozitat shoqërore dhe feudet e tyre që kishin pasur deri në vendosjen e administratës osmane, e këta ishin bujarë shqiptarë të principatave shqiptare të Arbanonit latin – perëndinmor, e më vonë ata i zëvend’e’sonin me bijtë e tyre myslimanë, ndërsa anëtarët e familjes së tyre gradualisht e pranuan islamin. Kalimi në fenë islame është bërë në mënyrë vullnetare dhe me bindje që krijonin individët e interesuar nga misionarët që punonin për përhapjen e fesë islame. Deri në fund të shekullit XVII, nuk mund të hasim në të dhëna sa kishte pasur presione të hapëta për kalimin në islam, por kjo nuk do të thotë se nuk ka pasur edhe shtrëngime nga individë përgjegjës që e,kanë keqpërdorur pozitën e tyre kundër dispozitave të Kur’anit, ku thuhet që askush nuk bën të detyrohet që ta ndërrojë me dhunë fenë. Edhe sipas fermanëve të sulltanëve të parë garantohej liria e bësimit për të gjithë të krishterët në Perandorinë Osmane, me kusht që të paguajnë haraçin, sipas dispozitave të legjislacionit islam, Sheriatit.

Është fakt i pamohueshëm se procesi i përhapjes së fesë islame ndër shqiptarët e krishterë është zhvilluar gradüalisht dhe shumë ngadalë, në bazë të vullnetit të lirë të individu që ka shprehur dëshirën të kalojë në islam. Këtë fakt mund ta argumentojë më së miri me shembuj se deri në fund të shekullit XIX, ka pasur shumë familje shqiptare të një farefisi, gjysma e të cilëve kishin përqafuar islamin, ndërsa gjysma tjetër vazhdonte të jetojë në fenë e krishterë e së bashku, duke respektuar fenë e njëri-tjetrit, që do të thotë se feja islame është jashtëzakonisht tolerante ndaj feve të tjera dhe nuk nxit urrejtje ndaj tyre.

Gjithashtu, në përhapjen e fesë islame, përveç faktorëve ekonomikë e shoqërorë të kohës, ndikuan jashtëzakonisht institucionet islame fetare, popullsia shqiptare e konfesionit ortodoks, për t’u diferencuar nga sllavët dhe grekët në aspektin etnokulturor dhe fetar, me të madhe filloi t’i respektojë dhe t’i pranojë, meqë institucionet e kishës ortodokse sllave dhe greke ishin në shërbim të shteteve të tjera nacionale dhe nuk i konsideronte si të vetat, ndërsa kisha katolike në mungesë të priftërinjve dhe shkaqeve që i theksuam më lart, nuk funksiononin fare. Shqiptarët e krishterë, për ta ruajtur qenien e tyre etnike dhe integritetin tokësor e duke mos dashur të sllavizoheshin ose të greqizoheshin parapëlqyen që ta ndërrojnë fenë e të parëve, duke përqafuar fenë islame, e cila ofronte status më të favorizuar shoqëror dhe ekonomik, sepse ajo nuk bën dallime në bazë të përkatësisë etnike e pozitës shoqërore dhe klasore. Për këtë arsye ndërmjet shqiptarëve t’e’ besimit islam dhe atyre të krishterë nuk ekziston kurrfarë urrejqeje fetare. Shqiptarët janë fenomen i rrallë në botë, sepse u takojnë tri feve, katolike, islame dhe ortodokse, por ata i bashkon gjaku i kombit të njëjtë dhe gjuha e njëjtë amtare, ata nuk i përçan asnjëra fe.

 

Marrë nga “Bashkimi paqësor” – revistë e përkohshme edukativo-arsimore dhe kulturore, organ i shoqatës Bashkimi – Prishtinë, nr. 4-5, gusht-shtator, 1992, Prishtinë.

Gjurmë të ndikimit të kulturës perse në eposin e kreshnikëve: rasti i emërtimit të karaktereve

01/03/2013 Lini një koment

GJURMË TË NDIKIMIT TË KULTURËS PERSE NË EPOSIN E KRESHNIKËVE: RASTI I EMËRTIMIT TË KARAKTEREVE

Eposi i kreshnikëveDuhet të theksoj qysh në fillim se për përgatitjen e kësaj kumtese kam pasur ndihmën dhe bashkëpunimin e studiuesit Shaban Sinani. Këtij etnologu i takon merita që për herë të parë ka trajtuar në monografinë e tij “Mitologji në eposin e kreshnikëve“, tezën në lidhje me emërtimin e personazheve në epos në bazë të përveçmit (individualizimit) si etnonime duke u ndalur në emërtime të caktuara, të tilla si, Llatinka e Bardhë, Jevrenija e Vogël, Budi i Talit, Harapi i Zi, Filipe Magjari etj. Dihet se ekzistenca e shtresave të ndikimeve orientale në epos lidhet me dy periudha të mëdha, periudhën prehistorike, me burimin e përbashkët indoeuropian të popullit shqiptar dhe me periudhën historike të zhvillimit të humanizmit pers dhe me formimin e Perandorisë Otomane.1

Në eposin shqiptar të kreshnikëve vetëm një pjesë e kufizuar e karaktereve individualizohen me emra. Si rregull, edhe në këtë rast, karakteret kanë pasur emra të përgjithshëm, të cilët me kohë janë kthyer në nominime të përveçme. Kjo ndodh me vetë emrat e kreshnikëve, ndërsa karakteret e devojkave, të dashurave të tyre, individualizohen edhe më pak.

Janë disa figura të botës femërore prej eposit që marrin emra të tillë, gjysmë të përgjithshëm – gjysmë të përveçëm. Rapsodi mjaftohet më së shumti të flasë për devojka të krajlive e çika të Jutbinës. Në ato fare të pakta raste që vashat individualizohen, si rregull kanë një emër dhe një epitet, si Tanusha e Krajlit, Llatinka e Bukur, ose Begzadja e Bardhë. Pikërisht mënyra si është përftuar në epos emri i Begzades së Bardhë është interesi parësor i kësaj trajtese. Këtë personazh femër e gjejmë në disa këngë legjendare ku shfaqet si vajza e Begut Haxhi bek, ose si  vajza të cilën e rrëmben kreshniku Halil në këngët: “Halili mund Mihate Harambashin dhe merr për grue Begzaden e Begut Haxhi bek”2, “Halili mund Balozin dhe merr Begzade Devojkën”3 ose si motra e Ali Bajraktarit në këngën “Martesa e Ali Bajraktarit”4 etj.

A mund të shihet në individualizimin e kësaj figure prania e një jehone të kulturës perse në Ballkan? ?shtë krejtësisht e mundshme, përderisa në epos shfaqen të identifikuar sipas etnonimeve, që përbëjnë dallimin mes detit dhe tokës , Harapi ose edhe Harambashët (edhe ky një aglutinim i Arape-pashait, sikurse është përmendur); edhe Dizdar Osman aga. Duke qenë tek emri i këtij karakteri vlen të përmendet se edhe në emrin e personazhit, që njësohet me periudhën osmane, domethënë të Dizdar Osman agës, kemi praninë e një formanti fisnikërues pers, “-dar”, njësoj si te “muhurdar”, “hobardar”, “bajrakdar”, “haznedar”, një formant mjaft i përhapur në shqip. Në epos përmendet dhe një emërtim më i dukshëm Dervishe Imeri. Prania e këtij nominimi duhet të ketë ardhur bashkë me jehonën e rendit të dervishëve mevlevinj, një rend që ka lënë gjurmë dhe që është dëshmuar dhe në Shqipëri qysh herët, po të kihet parasysh që vetë themeluesi i këtij urdhri dervishësh, Mevlana Rumiu ka jetuar rreth viteve 1200-1300.

Në përgjithësi emrat e karaktereve të eposit vijnë prej etnonimesh, dhe nuk ka ndonjë habi nëse edhe te Begzadeja e Bardhë kemi një dëshmi të ngjashme.5

Në emrin e Begzades së Bardhë gjejmë aglutinimin (përngjitjen) e dy titujve orientalë: njëri ushtarak me burim osman (Beg, sikurse del edhe historikisht qysh më 1356 në emrin e fisnikut beratas Skuripek, domethënë Skura-becho), kurse tjetri aristokratik, me burim pers (“Zade”, me kuptimin “ardhur prej”). Në pjesën e parë të emrit të Begzades së Bardhë kemi një shfaqje të hiperkarakterizimit, të dyfishimit të hijeshimit të emrit me mjete të kulturës orientale, një prej të cilëve me burim pers. Kjo mund të ketë ndodhur edhe për shkak se ish-Perandoria Osmane nuk i njihte titujt aristokratikë dhe i zëvendësoi ato me ofiqe ushtarake, kurse tradita arbërore ishte më e afërt me atë perse. Pikërisht mosruajtja e mbiemrit në emërtimin e këtij karakteri të eposit e përforcon idenë e gjurmëve të hershme të pranisë orientale, pra asaj perse në ciklin legjendar, që faktohet qysh para periudhës historike të lidhur me ardhjen e dyndjeve osmane. Le të kujtojmë se gjedhja emër plus emër ati plus mbiemër, ose identifikimi prej tri njësish, që shpërfaqet në epos, është konsideruar si shenjë hershmërie për vetë shqipen. Në mjaft raste më vonë, kjo strukturë trepjesëshe pas ndikimeve orientale të lidhura me kontaktet me dyndjet otomane, në shumë këngë shfaqet me hiperkarakterizim të ofiqit ushtarak turk, si në rastin e Begu Haxhi Beg, Begu Ymer Beg, Begu Osman Beg, Aga Hasan agë etj.

Sikurse dihet, “zade” në persishte përdoret njësoj si “bin” në arabishte, njësoj si “von” në gjermanishte ose “son” në anglishte. Në të dyja kulturat, kjo mënyrë identifikimi e njeriut ishte privilegj i familjeve me trashëgimi fisnore. Kjo është arsyeja pse një prej shkrimtarëve më të njohur të ish-Perandorisë Osmane, Jahja Dukagjin-zade (Yahya Dukadjin-zade), shkroi osmanishte, por për të dëshmuar prejardhjen e tij fisnike nga dera e Dukagjinëve, nuk përdori titujt e Perandorisë, por mënyrat perse të identifikimit.

Në emrin e Beg-zades së Bardhë vërehet një shpërngulje theksi nga rrokja e fundme në atë të parë, dhe kjo filologjikisht shpreh hershmëri, sepse një dukuri e tillë ka ndodhur vetëm me huazimet më të hershme të fjalëve me burim gjuhët orientale. Kjo dukuri e rotacionit të theksit është e mundshme gjatë procesit të transmetimit gojor. A ka qenë individualizuar kjo figurë në një periudhë paraosmane? Kjo është një çështje që meriton diskutim të gjatë. Dihet që eposi në fundin e mesjetës ishte një “opus finita”, por, sa u takon emrave të karaktereve, pranoi disa përshtatje. Me interes është të krahasohet eposi shqiptar me “junaçke musulmanske pjesme” të Bosnjes, ku, sipas të dhënave që njohim, një figurë me emrin “Begzadja e Bardhë” nuk del, ndonëse dalin figura të kohërave të mëvonshme, deri te dinastia Kupruly (Qyprillinjtë). Le të shtojmë se emrat Begzad dhe Begzade janë edhe sot të pranishëm në përditshmërinë shqiptare.

Është për t’u përmendur fakti që emri i Begzades së Bardhë ndeshet në këngët legjendare si personazh dhe përkrah një tjetër personazhi, Ashike Imerit. ?shtë interesante sesi këto karaktere gjenden si protagonistë të së njëjtës këngë dhe janë të dy emra me burim pers. Në pjesën e parë të emrit Ashike gjendet rrënja perse ashk që në persisht ka dy konotacione në kuptim; si shprehje e dashurisë më sublime, asaj hyjnore dhe si shprehje e dashurisë ktonike, tokësore, njerëzore. Pikërisht në këtë formë e gjejmë në rastin këngës “Ashike Imeri dhe Begzadja e Bardhë”6 (Në variante të tjera e gjejmë në këngën “çika Potureshë”7 me emrat e personazheve Aga Hasan Agë e Mereme Devojka.

Është mjaft e qartë që të dy emërtimet e karaktereve paraqiten si nominime me bazë kalkimin nga persishtja. Ky pohim bëhet më i vërtetë dhe nga fakti se këtë binom e gjejmë dhe në një variant tjetër ku emri i protagonistes femër gjendet sërish si kalk nga persishtja, por kësaj radhe me emrin Beg-gjyle, në këngën “Ashike Imeri dhe Beg-gjylja e bardhë8. Kjo trajtë trigjymtyrëshe e hiperkarakterizimit këtë herë formohet me përngjitjen në emërtim huazimin e një simboli tashmë të njohur të kodit poetik pers, trëndafilit - gjyle që i jep një ngjyrim të veçantë përforcues konotacionit femëror e atij të dashurisë.

Simbolika e emrit Ashike dhe atij Begzade (Beg-gjyle) përforcon kontekstin erotik të këngës, që në të vërtetë paraqitet si baladë, me bazë dashurinë e pamundur të dy të rinjve dhe zgjidhjen tragjike me vetëvrasjen e tyre, konflikt, të cilin kënga popullore e zbut me eufemizmin e njohur të mbirjes së bimëve mbi varrin e tyre.

Në fondin e krijimtarisë folklorike gjejmë edhe termin këngë ashikësh (të dashurish) në kuptimin e këngëve të dylberëve, por vlen të theksohet në rastin e emrit të Ashike Ymerit, ky nominim nuk ka ngarkesën që merr në këtë cikël këngësh. Ai vjen si nominim i përveçëm duke e përforcuar të njëjtën dukuri që ndodh dhe me emërtimin e Begzades së Bardhë. Prania e elementeve të kulturave të tjera lidhet dhe me shtegtimin e motiveve të këtyre të fundit në kulturën shqiptare. Ka këngë në ciklin e kreshnikëve ku flitet për pamundësinë e jashtëzakonshme për të parë e takuar Begzaden e Bardhë:

…Qiti e foli Zuke Bajraktari:
” Zoti t’vraft, Halil i paska than;
Be t’madhe ti kot ke ba
Begzade Devojka s’shihet me sy,
Në mes të krajlive cika si asht
Kurr ymri atje s’të mrrin me shkue”9

kontekst i cili, nuk mund të mos na kujtojë motivin e lashtë e të njohur pers të pamundësisë së Mexhnunit për të parë Lejlanë.

Nuk mund të mbetet jashtë vëmendjes që dy prej figurave të individualizuara të eposit, Begzadeja e Bardhë dhe Harapi i Zi, krijojnë përmes epiteteve ndajshtues, njëfarë opozicioni, që, në një farë mënyre, bën të ditur dy qëndrime emocionale. Njëri prej karaktereve përftohet në vetëdijen e rapsodit si ogur, kurse tjetri si rrezik. Këto opozicione janë të njohura në ciklin legjendar dhe në raste të tjera dhe përgjithësisht mbartin konotacione të karakterit pozitiv ose negativ, pohues ose përjashtues, vlerësues ose përçmues.

Studimet që po bëhen gjatë viteve të fundme në fushën e patronimeve, sidomos prej Jusuf Shpuzës, por dhe prej disa të tjerëve, që dëshmojnë ardhjen e një numri të vlerësueshëm mbiemrash prej persishtes, përforcojnë argumentet sesi te karakteri i Begzades së Bardhë mund të shihet një jehonë e largët e gjedheve perse të individualizimit të vetjeve me rend aristokratik.

Referencat e Artikullit

Bibliografi:

- Mitologji në eposin e kreshnikëve”, Sh. Sinani, (ribotim) Tiranë 2007.
- AF-IAKSA, Fondi Qemal Haxhihasani, vëll. 21.
- Folklor Shqiptar II, Epika legjendare, Tiranë 1966.
- Hylli i Dritës, 1941.
1 Sh. Sinani, “Mitologji në eposin e kreshnikëve“, (ribotim) Tiranë 2007, f. 179.
2 AF-IAKSA, Fondi Qemal Haxhihasani, vëll. 21, f. 74.
3 Po aty, f. 83.
4 Folklor Shqiptar II, Epika legjendare, Tiranë 1966, f. 150.
5 Më hollësisht shih, Sh. Sinani “Mitologji në eposin e kreshnikëve“, (ribotim), Tiranë 2007.
6 AF-IAKSA, Q. H, vëll. 31, f. 93.
7 Hylli i Dritës, 1941, f. 246.
8 AF-IAKSA, Q. H, vëll. 31, f. 103.
9 AFIKSA, Q. H, vëll. 21, f. 84.

Ky shkrim është botuar në revistën shkencore-kulturore “PERLA”, 2009, Nr. 1.

Mbërrita në Shqipëri mbi trupat dhe gjakun e njerëzve të mi

26/02/2013 Lini një koment

MBËRRITA NË SHQIPËRI MBI TRUPAT DHE GJAKUN E NJERËZVE TË MI

tragjediacameriseFlet për masakrat e Napoleon Zervës 80-vjeçarja Kadrie Jakupi

Një jetë plot dhimbje, një jetë plot lot dhe tashmë, e lodhur nga ky kalvar i gjatë dhimbjesh dhe malli, loti i ka ngrirë dhe heziton të flasë për atë që kurrë nuk do ta kujtojë. Masakër, dhimbje, fëmijë, nëna, baballarë, të moshuar u përfshinë në atë që tashmë njihet nga të gjithë si “gjenocidi ndaj çamëve”.

Rrëfimi…

Rrëfen dhe druhet të tregojë shumë gjëra, pasi kërkon t’i harrojë, edhe pse e ka të pamundur: vegimet, ëndrrat e natës e rikthejnë në ato vite të vegjëlisë së saj, të pafajësisë së saj, moshë që e përballi me situata të frikshme, por ajo mbijetoi…

Është plot 80 vjeç, rrethohet nga fëmijë, nipër e mbesa, rrudhat i kanë përshkruar tërë pjesët e trupit, por vuajtjet e kanë mësuar të jetë e fortë. Kadrie Jakupi, e njohur nga të gjithë me pseudonimin “Dea”, do të rrëfehet pikërisht përpara mbesës së saj, e cila bashkë me të do të hynë në atë botë që rinia e sotme e pagëzon me emrin “bota e vrasjes”. “Isha vetëm 15-vjeçe, pikërisht në vitin 1944. Jetoja në fshatin Nihuar të qytetit të bukur Paramthi. Napoleon Zerva, ‘Banditi’, të paktën me këtë emër e njihnim në fshat, pushtoi Paramthinë. Nëna më kishte vdekur dhe unë jetoja me babanë dhe vëllanë, që ishte vetëm 5 vjeç. Zerva pushtoi qytetin, theri gra, fëmijë, burra dhe u drejtua për në fshatin Nihuar. I gjithë fshati u grumbullua në Nimin (qendra e fshatit), aty isha dhe unë me babanë dhe vëllanë tim. Më kujtohet se në këtë qendër mblidheshim gjithmonë kur kishte alarm dhe, edhe pse isha e vogël, kuptova se diçka e keqe po ndodhte me ne popullin çam. Ikëm fshat më fshat, nga Minina në Varfaj, në Spatar dhe aty na kapi Napolon Zerva me ushtarët e tij. I mori të gjithë burrat dhe u tha se do të shkonin në një xhami shumë pranë Spatarit. Por në të vërtetë më pas dëgjuam se burrat i burgosi në një burg të Filatit, kryeqytetit grek, dhe pas një kohe shumë të shkurtër i vrau. Shumë u vranë me armë, shumë të tjerë u bënë copa me thika e sëpata. Më morën edhe babanë, i cili mbaj mend se më puthi në ballë dhe më tha: ‘Mos u nda nga turma dhe ik… ik…Mos e lësho nga dora vëllanë.’ Me lot në sy, e humba babanë tim dhe kurrë nuk e pashë më. E vrau Zerva atje në burg, e kështu mbeta fillikat, e vetme. Pasuria ime ishte vëllai dhe unë gjithashtu isha e vetme pasuri e tij. Isha me fat, sepse dija greqisht dhe dëgjova ushtarin, i cili në një gjuhë të egër greke tha: Parta vrosta tuta ta korica! (“Merri këto vajzat përpara!”), ndërsa dëgjova ushtarin tjetër, që ia ktheu: Ine mikra (“Janë të vegjël”). Dhe kështu u detyrova të pushoja vëllanë, i cili nisi të dëneste, dhe u nisa drejt. Ecja, ecja, pa e ditur ku shkoja. E zbathur, e lodhur, pa ngrënë, me vëllanë herë në krahë dhe herë për dore, ndiqja turmën e madhe me gra e me vajza, që po shkonin drejt kufirit, në Konispol. Ikëm fshat më fshat, nga Minina në Varfaj, Spatar, flinim në rrugë, pinim ujë moçali, shumë fëmijë vdiqën rrugës, shumë të moshuara patën të njëjtin fat. Por unë ecja e ecja, shikoja krime, masakra, të vrarë, të sëmurë, të plagosur, të cilët kanë vdekur më pas dhe nuk mund të ndalonim. Zerva mund të vinte pas nesh dhe ne mund të kishim të njëjtin fat. Ushtarët e Zervës kishin vetëm një qëllim: të na vrisnin. Duke ecur me ditë të tëra, dëgjoja ngjarje nga më të ndryshmet: nëna pa dashur hodhi fëmijën në humnerë, fëmija vdiste nga e pangrëna dhe nga etja, burrat, gratë shtatzëna vdisnin në rrugë bashkë me fëmijët e tyre në bark. Dhe pas shumë vuajtjesh, mes dhimbjesh, se vëllai im ishte shumë i sëmurë, munda të shpëtoja dhe të arrija në Konispol. Me qindra çamë kishin ngritur çadrat dhe munda të gjeja xhaxhanë tim, i cili kishte më shumë se pesë ditë që më kërkonte. Isha shumë e vogël për të marrë ndonjë gjë nga shtëpia me vete. I vetmi kujtim ishte një shami e babait, të cilën atë ditë që u ndava ma dha pasi lotët më rridhnin çurg. Kisha shumë nevojë për të, i cili pas vdekjes së nënës asnjëherë nuk na kishte lënë vetëm. Por gjithsesi shpëtova, xhaxhai u kujdes për ne të dy, për mua dhe vëllanë. Pasi ndenjëm njëfarë kohe në Konispol, erdhëm këtu ku jetojmë sot. Kurrë nuk dua të shkoj më atje! Torturat që përjetuan njerëzit e mi atje, edhe sot e kësaj dite më dalin përpara szve. Ajo tokë, po të shtrydhet, nxjerr veç gjak. Ne populli çam jemi të zotë, uroj që një ditë të marrim vatanin tonë, uroj që fëmijët e mi të gëzojnë atë që nuk e gëzova dot unë, por unë uroj që atë ditë të prehem e qetë dhe të mos kthehem më atje, ku në çdo rrugë, në çdo fshat, në çdo shtëpi prehen shumë shpirtra, shumë njerëz, të cilët vdiqën padrejtësisht nga një barbar.

Përkujtohen viktimat e gjenocidit grek ndaj çamëve. Memorial në mes të Elbasanit

Ardian Tana: “Klithma” për të mos harruar të shkuarën

Shoqëria “Çamëria”, komuniteti çam në Elbasan, Partia për Drejtësi dhe Integrim dhe pushteti vendor kanë kontribuar në vendosjen e një memoriali në qendër të qytetit të Elbasanit, që simbolizon edhe gjenocidin ndaj shqiptarëve në të gjitha kohërat, por edhe rezistencën e tyre. Ky memorial, i titulluar “Klithma”, ka hapur siparin e aktiviteteve në përkujtim të viktimave të popullsisë çame të dëbuar nga trojet e veta më 1944 nga shovinistët grek. Kreu i shoqërisë atdhetare politike “Çamëria” Ardian Tana në një intervistë përcjell ndjenjat, përshtypjet dhe jehonën e çështjes çame në këtë ditë të rëndësishme

Z. Tana, ndryshe nga vitet e tjera, 2008-ta shënon vendosjen e një memoriali të veçantë dhe mjaft kuptimplotë, që nuk i përket vetëm Elbasanit, por gjithë shqiptarëve. Si e përjeton populli çam 27 qershorin?

Në çdo 27 qershor ne përkujtojmë viktimat e masakrës së vitit 1944, që zgjati për disa muaj, një dhunë dhe një gjenocid i pashembullt i shovinizmit grek i udhëhequr nga Napolon Zerva. Këtë vit, disi ndryshe nga vitet e tjera, ne kemi menduar të sjellim disa veprimtari për të përkujtuar viktimat e kësaj ngjarje të dhimbshme, por që na kujton se të mblidhemi të gjithë bashkë me këmbëngulje brenda të gjithë kuadrit demokratik e të kërkojmë zgjidhjen e çështjes çame. Tiparin e aktiviteteve e kemi nisur me inaugurimin e monumentit kushtuar 27 qershorit titulluar “Klithma”. Ideja për realizimin e këtij monumenti ishte e drejtuesve të shoqërisë “Çamëria” të degës Elbasanit me kryetar zotin Neritan Sejko, e mbështetur fuqimisht edhe nga kryesia e përgjithshme dhe u kontaktua me skulptorin Vladimir Caridha, i cili arriti të materializojë me skulpturën e tij idetë e përfaqësuesve të shoqërisë “Çamëria”.

Çfarë simbolizon ky monument?

Monumenti ka qenë mjaft i realizuar dhe mjaft impresionues, gjë që e kanë shprehur të gjithë ata që kanë mundur ta shohin qoftë në ditën e inaugurimit, qoftë edhe në ditët e tjera. Falënderoj realizuesit e këtij monumenti përkujtimor, i cili në fakt i kushtohet 27 qershorit, pra masakrës greke kundër popullsisë çame, por njëkohësisht ai simbolizon edhe të gjithë viktimat e gjenocideve të ushtruara mbi shqiptarët në Kosovë në Mal të Zi dhe kudo ku janë keqtrajtuar dhe masakruar shqiptarët. Ky monument mund të qëndronte shumë mirë edhe në Vlorë, edhe në Tiranë, edhe në çdo vend tjetër. Qëllimi i këtij monumenti është për të mos harruar, se kush harron të shkuarën, nuk mund të shohë nga e ardhmja. Vetë kjo vepër tregon me trupin e gjymtuar, që mund të jetë një trup njeriu, por edhe një skulpturë. Pra, kemi gjenocid ndaj njerëzve, por edhe ndaj kulturës dhe artit. Gjenocidi ndaj njeriut është ajo femra që ngre duart lart dhe thotë: “Mjaft, boll më me masakra!”, ndërsa ndërthurja dhe vendosja e trupave tregon edhe mbijetesë, edhe qëndresë.

Cilat kane qenë të rejat e këtij 27 qershori?

Tashmë është bërë traditë që të marrin pjesë qindra banorë nga Çamëria nga të gjitha zonat e Shqipërisë ku ata janë vendosur në pelegrinazhin për në Qafëbotë, por këtë vit është vendosur të organizohet edhe nata finale e valles për Çamërinë. Ky festival, në fakt, ka filluar më 25 qershor dhe finalja është vendosur ditën që përkujton gjenocidin, duke sjellë edhe një element të ri, që nuk ka qenë vitet e shkuara. Pra, aktivitetet këtë vit do të zhvillohen gjatë gjithë javës. Ka pasur edhe aktivitete të tjera, si p.sh. promovimi i librit të Ahmet Mehmetit “Nektari i shpirtit shqiptar”.

Do të jetë zgjidhja e çështjes çame një hap i radhës pas pavarësisë së Kosovës?

Pavarësia e Kosovës e vështirë, por tepër rezultative dhe shumë impresionuese dhe na ka dhënë ne të tjerëve njëlloj modeli se si mund të zgjidhen çështje të tilla. Unë besoj se tashmë është koha që kjo gjë të marrë rrugën e drejtë dhe me vullnet të mirë çështja çame është një çështje e zgjidhshme. Ne kërkojmë që ky vullnet të realizohet nga të dyja qeveritë: nga qeveria shqiptare dhe nga qeveria greke, duke pasur ndërmjetës ndërkombëtarët.

Kalaja e Krujës, vatër artizanati dhe suveniresh

14/02/2013 1 koment

Entela Xheraj

 

KALAJA E KRUJËS, VATËR ARTIZANATI DHE SUVENIRESH

 

Aty mund të gjesh shumëllojshmëri produktesh, kryesisht souvenire dhe prodhime artizanale. Rruga që të çon në qytetin e vogël turistik, është e mbushur nga të dyja anët me pemë të llojeve të ndryshme, ndërsa në brendësi të qytetit rrugicat janë të shtruara me kalldrëm.

Pazari i Krujës

Pazari i Krujës

500 vjet më parë, Kalaja e Krujës u pushtua nga turqit, 500 vjet më pas, porta e saj u “pushtua” nga tregtarët vendas. Janë një numër i madh tregtarësh, të cilët vitet e fundit kanë zgjedhur portën hyrëse të kalasë për të tregtuar mallrat e tyre. Të shtyrë nga numri i madh i turistëve që vizitojnë këtë kala, krutanët e kanë parë si mënyrë fitimi tregtinë në rrugicat e saj.

Aty mund të gjesh shumëllojshmëri produktesh, kryesisht souvenire dhe prodhime artizanale. Rruga që të çon në qytetin e vogël turistik, është e mbushur nga të dyja anët me pemë të llojeve të ndryshme, ndërsa në brendësi të qytetit rrugicat janë të shtruara me kalldrëm. Në faqen e malit shtrihet madhërisht qyteti i Krujës, i cili është një ndër qytetet më të vjetër dhe më të njohur të Shqipërisë. Kalaja mijëravjeçare është shembulli më i mirë dhe dëshmitarja më e saktë që vërteton origjinën e një qyteti të lashtë e me tradita. Ndërsa suveniret karakteristike, me anë të të cilave gërshetohet shumë bukur tradita e lashtë shqiptare me atë moderne, janë të punuar me mjeshtëri nga banorët e zonës.

Aty mund të gjesh flamuj kuq e zi, qeleshe me shqiponjën dy krenare, veshje kombëtare, kostume tradicionale të krahinave të ndryshme, qilima shumëngjyrësh, mbulesa tavoline të punuara me dorë, kartolina me pamje të ndryshme të qytetit, piktura të heroit tonë kombëtar “Skënderbeu”, ikonën e Nënë Terezës, e deri edhe tek fotot e krerëve më të lartë politik të vendosur (stampuar) në gotat e ujit. Pra, me pak fjalë, gjithçka që mund t’i duhet një turisti si kujtim nga qyteti i lashtë e historik i Krujës. Tregtarët presin me padurim stinën e verës e të dimrit, pasi sipas tyre këto janë dy stinët që Kalaja e Krujës vizitohet më shumë nga turistët. Një pjesë e tyre janë të kënaqur me punën që bëjnë, ndonëse ka edhe nga ata të cilët ankohen pasi, krahasuar me disa vite më parë fitimet e tyre kanë rënë ndjeshëm.

Turistët

Numrin më të madh të vizitorëve që “pushtojnë” kalanë e Krujës, sigurisht, kësaj radhe me dëshirë, janë qytetarët e ardhur nga Kosova dhe nga shtete të huaja. Kureshtarë, njëkohësisht edhe të mirëinformuar sa i përket historisë së heroit tonë legjendarë “Skënderbeut”, ata shohin me vëmendje çdo detaj që përbën kalanë, sikur duan të vërtetojnë apo ta lidhin atë me historinë.

Ndër suveniret më të preferuara mbeten pjatat porcelani të murit ku është skalitur kalaja, ose “Skënderbeu”. Po kështu edhe suveniret e tjera si p.sh një qilim i punuar me mjeshtëri artizanale, një mbulesë tavoline me punim grepi, apo në rastet kur e ‘adhurojnë’ Shqipërinë, një flamur a një veshje jona kombëtare nuk përbën asnjë problem për ta. Megjithatë, ndonëse më të pakët në numër, në qytetin historik nuk mungojnë as vizitorët të cilët vijnë nga rrethe të tjera të Shqipërisë, enkas për t’i treguar pasardhësve të tyre, një pjesë të historisë, që u shkrua me gjak.

Opinionet

Abdullah Aliademi është një shtetas Kosovar. Ai ka ardhur në Kalanë e Krujës për të shoqëruar një grup turistësh, nga Çikago, Amerika, të cilët i ka miq prej vitesh. Ata vijnë për herë të parë në Shqipëri, e dëshira e tyre ishte të vizitonin kalanë e Krujës. “Kishin dëgjuar të flitej shumë për të, kureshtarë insistuan të vinin e ta vizitonin këtë qytet të vogël, por që mban brenda një histori të madhe. Unë i shoqërova me dëshirë të madhe. Kështu m’u dha mundësia të shihja edhe unë këtë qytet të bukur e me tradita. Janë mahnitur kur kanë parë kostumet tona popullore dhe flamujt e punuar me dorë”,- tregon Abdullahi.

Tregtarët

Xhemal Kullai është një 60 vjeçar i cili prej tre vjetësh vjen për të tregtuar mallrat e tij pranë portës kryesore të kalasë. Vite më parë, bashkëshortja e tij punonte në ndërmarrjen artizanale të qilimave në Krujë. Me prishjen e ndërmarrjes, ajo filloi ta ushtronte zanatin e saj në shtëpi. “Kështu nisi puna ime në këtë portë. Ajo i punonte, unë i shisja”, tregon Xhemali. Xhemati është kaldajist, ai ka pas punuar në spitalin e qytetit historik, por reformat e lanë atë në “rrugë të madhe”. “Kishim dy fëmijë për të ushqyer, kështu që e vetmja mënyrë për të mbijetuar ishte të punonim vetë për të siguruar bukën e gojës. Tani jemi të kënaqur, vërtet nuk fitojmë për të vënë pasuri, por jetojmë normalisht si të gjithë shqiptarët”, shprehet ai.

Lavdije Kalaja është një tjetër tregtare në kalanë e Krujës. Ajo ka një vit që është vetëpunësuar në këtë vend, kohë kjo kur u shkëput nga puna. “Kam pas punuar në një fabrikë këpucësh italiane. Merrja një pagë minimale prej 20 mijë lekësh të reja. Bëra një llogari të shkurtër e pashë se ishte shumë më mirë të vija këtu. Vërtet nuk fitoj ndonjë shumë të madhe por krahasuar me punën në fabrikë, ku isha nën urdhrat e të tjerëve, jam shumë më mirë. Edhe fitimi e kalon shumën që unë merrja në fabrikë, sidomos në periudhat kur vijnë turistë” nënvizon Lavdija.

Ylli Abazaj, është një prej tregtarëve më të vjetër në Kalanë e Krujës. Ai ka 15 vjet që tregton mallra të ndryshme artizanale në këtë zonë. Sipas tij “krahasuar me vite më parë puna ka rënë paksa. Ka ditë që nuk bëjmë asnjë lek xhiro, kjo edhe për shkak të motit të keq ose stinës në të cilën ndodhemi, por ka ditë që fitojmë deri në 3-4 mijë lëkë të reja. Klientët më të mëdhenj i kemi nga Kosova ose turistë që vijnë nga vende të huaja, por nuk mungojnë as shqiptarët të cilët vijnë nga rrethe të ndryshme për të parë kalanë e me këtë rast marrin edhe diçka kujtim nga ky qytet”, tregon Ylli Abazaj.

Historia

Kalaja e Krujës është një nga kalatë më të njohura në Shqipëri. Kjo kala me trajtë eliptike dhe me perimetër 804 m, zë një sipërfaqe prej 2.5 ha tokë dhe është ngritur në një kodër shkëmbore. Gërmimet arkeologjike të vitit1978 dëshmojnë se kodra ka qenë e banuar që në shek e III p.e.r. ndërsa kalaja është ngritur në shek. V-VI e.r. Pranë saj është zbuluar një varrezë e madhe e kulturës arbërore. Përmendet me emrin e sotëm në shek e IX bashkë me qytetin e Krujës si qendër peshkopale. Në shek XIII-XIV ishte qendra e shtetit të Arbrit. Gjatë periudhës së Skënderbeut u bë kryfortesa e qëndresës së shqiptarëve kundër pushtimit osman.

Veprimtaria publicistike e Hafiz Ibrahim Dalliut

10/02/2013 Lini një koment

Bedri ALIMEHMETI

VEPRIMTARIA PUBLICISTIKE E HAFIZ IBRAHIM DALLIUT*

Bedri Alimehmeti

Bedri Alimehmeti

Para se t’ju njoh me atë çka kam përgatitur në referatin tim lidhur me veprimtarinë publicistike të Hafiz Ibrahim Dalliut, desha të thoja dy fjalë me anën e të cilave dua të falënderoj nënkryetarin e shoqatës “Hafiz Ibrahim Dalliu”, z. Xhemal Balla, i cili prej vitesh i është përkushtuar me një zell vërtet për t’u marrë shembull, figurës dhe veprimtarisë së Hafiz Ibrahim Dalliut. Librat e njëpasnjëshëm që ka botuar kushtuar pikërisht kësaj figure të ndritur jo vetëm të trevës së Tiranës, por të mbarë kombit, dëshmojnë më së miri këtë gjë, pa harruar që edhe ky tubim i sotëm është fryt i kontributit të tij.

Po kështu një falëndërim të veçantë dua të bëj në adresë të shoqatës “ALSAR”, me drejtues z. Mehdi Gurra, falë kujdesit të të cilit u mundësua organizimi i kësaj veprimtarie, e cila sot më datë 22 nëntor 2012 përkon mjaft bukur me një datë shumë të rëndësishme për historinë e kombit tonë. 104 vite më parë, më 22 nëntor të vitit 1908 në Manastir u dha fund punimeve Kongresi, i cili kishte nisur më 14 nëntor, ku u vendos përfundimisht Alfabeti i gjuhës shqipe. Ai alfabet pra, me të cilin shkruajmë e lexojmë sot. E pra në atë Kongres pjesëmarrës ka qenë edhe Hafizi ynë, i madhi Ibrahim Dalliu. Madje, ai bashkë me klerikët e tjerë muslimanë pjesëmarrës në atë Kongres ishin mbështetësit kryesorë për vendosjen e alfabetit të përgatitur nga shoqëria “Bashkimi”, që drejtohej nga At Gjergj Fishta. Fakt ky që dëshmon se sa largpamës ishin ata për interesat e kombit.

Por, nuk mbaron këtu. Ishte po Hafiz Ibrahimi me gjithë këta hoxhallarë të nderuar muslimanë, absolutisht vetëm me këta hoxhallarë, që financuan gjatë ditëve të punimeve të kongresit për blerjen dhe vënien në punë të një shtypshkronje elektrike, moderne për kohën, ku u shtypën numrat e parë të gazetës “Bashkimi i Kombit”, e cila i bëri jehonë vendimeve historike të Kongresit. I përmenda këto fakte, sepse në këtë aspekt historiografia shqiptare, është për të ardhur keq, thuajse ka heshtur. Ndaj them se, në kuadër të këtyre kremtimeve me rastin e 100 vjetorit të pavarësisë ia vlen të evidentohen edhe këto kontribute padyshim dinjitozë.

Gjithsesi tani të përqendrohemi në analizën e veprimtarisë publicistike të Dalliut.

Figura e ndritur e Hafiz Ibrahim Dalliut padyshim që është numri një i frymëzimit, imitimit e përkushtimit për çdo tiranas të vërtetë. Dëshiroja ta thoja këtë që në krye të asaj çka do të përpiqem të them pak më poshtë për krijimtarinë e tij të gjerë e të pamatë publicistike e letrare. Them kështu sepse vepra e Hafiz Ibrahim Dalliut është ajo e një atdhetari të flaktë të orëve të para, e një mësuesi të shquar, që si askush bëri aq shumë për përhapjen e gjuhës shqipe, e një publicisti të gjithanshëm e të rrallë për kohën, që diti të depërtojë edhe nëpër skutat më të errëta të prapaskenave të asaj kohe për të nxjerrë në dritë të diellit të vërtetën, e një shkrimtari e poeti që ndonëse shkroi vetëm pak vepra letrare, na ka lënë aq shumë, sa që edhe sot pasi po bëhet një shekull nga botimi i tyre, tiranasit ende i mbajnë nëpër gojë dhe vargje prej tyre shpesh i recitojnë me njëri tjetrin. Ndodh kështu sepse gjithçka, Hafiz Dalliu ia kushtoi popullit e kombit. Dhe ndonëse ishte një teolog i shkolluar në një universitet oriental, aspironte dhe luftonte me të gjitha forcat që vendi i tij të kishte një qeverisje perëndimore, me qëllimin e madh aq evident edhe në ditët e sotme të të gjithë shqiptarëve, që atdheu i tij Shqipëria të bënte pjesë në Europën perëndimore.

Publicistika e Dalliut e ka zanafillën e saj që në krye të shekullit të kaluar, natyrisht shumë më shpejt se sa veprat e tij letrare. Ndaj edhe fillimisht ne do të përpiqemi të marrim në analizë pikërisht krijimtarinë e tij publicistike, ndonëse jemi të përgjegjshëm, që sado të jemi përpjekur për ta analizuar sa më thellë, prapëseprapë do të mbeten ende hapësira të pashkelura, në ato ç’ka hedhur në faqet e shtypit të shekullit të kaluar një nga mendjet më të ndritura të këtij kombi, Hafiz Ibrahim Dalliu.

Së pari, firma e Hafiz Dalliut u duk në faqet e periodikëve “Bashkimi”, “Dita e re” dhe “Zani i ri”, kjo e fundit ishte gazeta e parë tiranase, që drejtohej nga miku i tij i ngushtë, personaliteti dhe orientalisti më i shquar shqiptar Osman Myderrizi, por veçanërisht penda e Dalliut spikati në faqet e gazetës “Xhoka”, përpos që ajo nuk mungoi edhe në organet e klerit musliman si “Udha e së vërtetës” dhe “Zani i naltë”, ku ai padyshim kishte obligimet e petkut fetar që mbante. Por shkëlqimin e vërtetë, dinjitoz ende vezullues edhe në ditët e sotme, penda potente e Dalliut do ta shfaqë në faqet e gazetës “Dajti”, të cilën e ideoi, e krijoi dhe drejtoi vetë për tre vite me radhë në 130 numra të rregullta, që arriti të botonte gjatë kësaj kohe.

Publicistika e tij në faqet e “Dajtit” dëshmon më së miri për rolin që kishte marrë përsipër të luante dhe misionin e detyrat që i kishte vënë vetes, ku parësore ishte ndihmesa e madhe, madje e pandalshme, që duhej dhënë për ta çuar vendin përpara në rrugën e zhvillimit e të qytetërimit. Dhe këtë mision fisnik, që ka marrë përsipër ta bëjë nëpërmjet publicistikës, fare lehtë mund ta konstatojë cilido që do të ulet e të shfletojë koleksionin e plotë të kësaj gazete. Dhe në këtë mision Dalliu ka parasysh të informojë saktë, shkurt e thjeshtë lexuesit me ngjarjet e brendshme e të jashtme, të karakterit politik e shoqëror me kusht për t’u pasqyruar ashtu siç ndodhin në të vërtetë. Së dyti, t’i analizojë, gjykojë e komentojë ato në frymën e interesave kombëtare, me synimin për ta drejtuar kombin e tij në hullinë e mirësisë, përparimit e qytetërimit europian. Së treti, të luajë rolin e një kritikuesi të rreptë për çdo hap të gabuar të qeverisë, teksa të godasë e qortojë pa hezitim të gjithë zyrtarët, që do të veprojnë në kundërshtim me ligjet e shtetit. “Dajti” do t’i tregojë gjithë Shqipërisë kiblen, udhën e drejtë. “Nuk do e bëjmë pleshtin bullë” – thekson ai në editorialin e kësaj gazete më 15 janar të vitit 1924 – “tue zmadhue një send të vogël, për me shfry mllefet dhe nuk do vocrrojmë ndonjë ngjarje të madhe për hatër e frykë të kërkujt. Do ju shkrujm paansisht dhe do gjykojmë me gjak të ftohët…” Për çka citova më lart mendoj se nuk ia vlen fare komenti im, ndonëse ndihem shumë mirë si tiranas që Dalliu ynë gati një shekull më parë i ka njohur e përdorur aq mirë parimet bazë të etikës së gazetarit.

Por veçmas kësaj, Dalliu e ndjente më shumë se kushdo domosdoshmërinë e bashkimit, njësisë e unitetit kombëtar duke e parë këtë si faktor të rëndësishëm jo vetëm për përballimin e rrezikut, që mund t’i kanosej vendit nga jashtë por edhe si kusht për zhvillimin, përparimin e demokratizimin e vendit, për ta shëndoshur shoqërinë shqiptare, që lëngonte nga problemet. Dhe ishte kjo e vetmja mënyrë për t’iu bërë ballë tendencave përçarëse krahinore, fisnore e fetare. Ndaj pikërisht për këto probleme ai shkruan në kryeartikullin e “Dajtit” më datë 1 janar 1925 me titull: “Ndryshimi dhe shpresë e jonë”. Kurse në artikullin “Qytetnimi” në faqet e brendshme të këtij numri ndër të tjera shkruan: “…qytetnimi asht pasunia e asaj njerëzie që mendon e punon”. Një temë kjo të cilën ai e shtjellon mjeshtërisht edhe në artikujt e tjerë, si “Atdhetarë e tradhëtarë”, në artikujt “Ku jemi”, “Qysh jemi e si duhet të jemi”, të cilët për nga ajo çka ka marrë përsipër të trajtojë, mendojmë që në shumë drejtime i shërbejnë ende kohës që jetojmë.

Dalliu në faqen e parë të “Dajtit” nuk abuzon asnjëherë me tituj bombastikë të kronikës së zezë, ndonëse rastet i ka pasur të shumta për ta bërë këtë gjë, siç kanë vepruar rëndom kolegët e tij nëpër gazeta të tjera. Vetëm një herë në kushtet e dhimbjes së madhe, për humbjen e ish-nxënësit të tij në Normalen e Elbasanit, Avni Rustemit, është i detyruar për ta bërë këtë gjë. Sepse prej kohësh atë e kishte mik e bashkëluftëtar të idealit kombëtar ndaj nuk ngurron ta quajë “Hero i kombit”, dhe “Zëri i nacionalizmës së vendit” (gazetar “Dajti”, 25 prill 1925).

Duke qenë një mjeshtër i vërtetë i publicistikës ai e ka përsosur vazhdimisht “Dajtin” e tij, me rubrika nga më të ndryshmet duke e bërë atë tejet të larmishme e tepër të kërkuar në treg nga lexuesit, e sidomos nga ata tiranas. Çka e dëshmon këtë është fakti që edhe sot nëpër shumë familje tiranas gjenden koleksione të plota të kësaj gazete, mundësuar nëpërmjet abonimit të rregullt, që kanë pas bërë që në atë kohë. Kështu lexuesit e “Dajtit” në faqet e tij gjenin jo vetëm lajmin politik e ekonomik, por edhe atë të problematikës, të kronikës së zezë, faqen letrare e atë të humorit. Kështu shumë të dashura ishin bërë për lexuesin e asaj kohe rubrikat: “Fjalë pa doganë”, “Letër e hapur” dhe sidomos “Dajti në gaz”, jehona e së cilës edhe pse kanë kaluar dekada vitesh gjithsesi ende nuk është shuar. Ibrahim Dalliu ishte ndër ata atdhetarë demokratë, i cili donte ta shihte Shqipërinë duke ecur në një udhë të re nën shembullin e demokracive europiano-perëndimore. Ndaj në majën e goditjes së humorit të tij të hollë, por edhe në sa e sa artikuj do të jetë gjithnjë administrata e shtetit dhe nëpunësit e saj anadollakë. “Populli lipset ta dijë mirë – shkruan ai në një artikull më 13 gusht 1924 – se ai asht zot i vetes e i pasunis së vet, e nuk asht rob i urdhnave të qeverisë, kur ata urdhna janë kundra ligjit, si në kohën e sundimit turk ose të sunduesve të tjerë. Edhe qeveritarët lipset ta mbajnë gjithmonë parasysh se ato s’janë gjë tjetër veçse shërbëtorë të popullit me rroga të veçanta”. Por më fort se kurrë qeverinë dhe administratën Dalliu do t’i godasë në radhët e rubrikës “Dajti në gaz”. Për ironi të fatit tek e lexon edhe këtë rubrikë historike dhe njëkohësisht fantastike do ta quaja unë për nga ajo që çfarë është trajtuar e shigjetuar nëpër ato radhë përsosmërie humori e sarkazme të pashoq, shumë nga anët negative të kryeqytetit të atëhershëm, që godiste i madhi Dalliu si baltën, pluhurin, ndotjen, kanalet, rrugët, mejhanet e zhurmshme, nëpunësit e korruptuar etj., janë imediate edhe sot për Tiranën tonë.

Gjithsesi zhvillimin e përparimin e Shqipërisë Hafiz Ibrahim Dalliu e shikon te arsimi dhe vetëm te arsimi. “Që arsimi i rregullt – shkruan ai në një kryeartikull të gazetës “Dajti” me titull “Vetëm arsimi” – do të zhdukë injorancën dhe do të syprimojë një jetë të lumnueshme për mbarë kombin…” “Nuk ka sepse – vijon Dalliu në një artikull tjetër më 11 korrik 1924 po në “Dajti” – arsimi të shihet nga qeveria si e mbramja brimë e kavallit” dhe po aty thekson “se pa shkolla të mira e pa mësues të zotë, nuk do të kemi qytetarë të vlefshëm, për vete e për shoqninë, prandaj të hapen sa më shumë shkolla të mesme të mira, me mësues të mirë me vegla e mjete mësimore të mira.” Dhe pikërisht për problemin e arsimimit të popullatës Dalliu, për të pasur një efektshmëri sa më të madhe nç qeverinë e asaj kohe në faqet e gazetës së tij angazhon për të shkruajtur penda të tilla kalibri si Lumo Skëndo, Haxhi Isuf Banka, Ferit Vokopola, Mehdi Frashëri etj.

Publicistika e Hafiz Ibrahim Dalliut, e cila sikurse thamë është shumë e gjerë dhe e shpërndarë nëpër faqet e periodikëve të ndryshëm, gjithsesi me atë ç’ka marrë përsipër të trajtojë nëpërmjet saj mendja dhe penda e tij, mendoj se do të ishte vërtet një punë me vlerë nëse një ditë, faqet më të ndritura të kësaj krijimtarie të begatë të përmblidheshin në një vëllim më vete, i cili mendoj se padyshim do të shërbente jo pak edhe në ditët tona. Sepse Dalliu ynë edhe pse ishte klerik musliman i mirëfilltë posedonte një shkallë të lartë emancipimi ekonomiko-shoqëror të stilit europiano-perëndimor, vërtet për t’u pasur zili nga kushdo.

Dhe së fundi, në mbyllje të këtyre që thashë, kisha dëshirë t’ju lexoja një poezi timen kushtuar Hafiz Ibrahim Dalliut.

PËRPARA MONUMENTIT TË HAFIZ IBRAHIM DALLIUT

(Shkruar për inat të Maks Velos)*

Çallma e bardhë
si bora e Dajtit
xhybja lehtë
të derdhet shtatit

Dritë në shpirt
flori në mendim
djalë i Tironës
hafizi ynë Ibrahim

Për gjuhn’e shqipes
për Islam e Muhamed
për Shqipninë e shenjtë
jeta jote shkoj krejt

Nuk t’u ndal fryma
penda nuk të reshti
nuk iu tute hasmit
stuhisë e rrebeshit

Herë me pushkë
e herë me penë
nuk e ndale luftën
për mëmëdhenë

Se ty ndaj të thonë
Hafiz Ibrahim Dalliu
që për Shqipninë
krejt jetën e shkriu

Dhe kurrë s’u tut
e asnjëherë s’u dha
vigan i pamposhtur
n’doresh ja Resul Allah![1]

Se je bir i Tironës
“zonjës barkmbarë
që gjithnjë ka nxjerrë
shumë shqiptarë”[2]

/Orientalizmi Shqiptar/


* Kumtesë e mbajtur në seminarin kushtuar Hafiz Ibrahim Dalliut, organizuar nga shoqata “Hafiz Ibrahim Dalliu”, më datë 22 nëntor 2012, në sallën e Akademisë së Shkencave, Tiranë.

* Në një artikull botuar para disa kohësh në gazetën “Shekulli” (26 janar 2004) Maks Velo u përpoq të denigrojë figurën madhore të atdhetarit, luftëtarit e mësuesit të gjuhës shqipe, poetit, shkrimtarit e publicistit të shquar tiranas Hafiz Ibrahim Dalliu “Mësues i popullit” dhe “Martir i Demokracisë”. Në atë artikull famëkeq Maks Velo përpiqet të baltosë edhe monumentin e Hafiz Ibrahim Dalliut vendosur nga populli i Tiranës në sheshin përpara Medresesë, që tashmë mban emrin “Hafiz Ibrahim Dalliu”. Si ish i burgosur politik, Maks Velo duhej të kishte shumë më tepër respekt për të madhin Hafiz Ibrahim Dalliu, që burgun e diktaturës komuniste e provoi shumë më përpara se ai, që në vitin 1945.

[1] Shprehje fetare: “Në dorën tënde o i dërguari i Allahut”.

[2] Shprehje krahasuese, të cilën ai e përdorte shpesh për Tiranën. Me termin shqiptarë, Ibrahim Dalliu identifikon gjithmonë atdhetarët.

Në Roshnik, në gjurmë të Qyprilinjve

04/02/2013 Lini një koment

Fatos BAXHAKU

 

NË ROSHNIK, NË GJURMË TË QYPRILINJVE

Fatos Baxhaku

Fatos Baxhaku

Nuk kemi se ç’të bëjmë babuç, rruga është ca e keqe, po do bëjmë si do bëjmë. Deri në Roshnik është vetëm 12 kilometra”. Fitim Mimani, 65-vjeçar, e di thuajse përmendësh rrugën që po bëjmë. Tre-katër herë në ditë bën të njëjtin itinerar: Berat-Roshnik dhe kthim. Ai ka lindur në këtë vend, në “Nahijen e Beratit”, një zonë e gjerë e shtrirë në këmbë të Tomorit madhështor. Eshtë pasardhës i Qyprilinjve të famshëm, familje nga e cila dolën tre vezirë të mëdhenj që qeverisën Perandorinë Osmane në shekullin e ngatërruar XVII. Eshtë i pasionuar pas dy gjërave të vetme, pas fshatit dhe pas historisë së familjes së tij. Eshtë ndër të paktët që është rikthyer në fshat. Ka hapur një iniciativë të vetën majë një kodre të mbushur me vreshta, ullinj dhe fruta. “A s’është gjynah të ikësh që këtu”, bën me shenjë nga arat e mbjella dhe ullinjtë e mbajtur mirë.

Rruga për në Roshnik nis në periferi të Beratit, pak pa vajtur në Uznovë. Një fabrikë e braktisur baterish dhe disa godina, që duken se i kanë takuar ushtrisë, janë ngrehinat e para që lemë pas. Një gjuetar dhe zagari i tij po kthehen nga kodrat. Që të dy nuk duken aq entuziastë. Zagari i lodhur nga udha e gjatë e ndjek pas të zotin që mban mbi shpinë një trastë të zbrazët. Pastaj hasim vetëm furgona që venë e vinë në Berat.

Nga Ura e Bardhë e tutje

Rrugës kemi kohë të flasim me Fitimin mbi historinë e familjes së tij. “Unë e kam ditur gjithnjë lidhjen tonë me Qyprilinjtë. Që i ri dëgjoja copa bisedash të pleqve për këtë punë – nis të flasë Fitimi me sytë e mbërthyer mbi xhadenë që ka nisur të bëhet ca e përpjetë – babai im, Ali Fetah bej Mimani ishte nip te Frashërlinjtë. Ka qenë njeri shumë i dhënë pas vendit të vet. Ishte pjesëmarrës në kryengritjen e 1924, më pas në Kryengritjen e Fierit, ndihmoi sa mundi LANÇL, por në 1946 e futën në burg. Që nga ajo kohë nuk na panë me sy të mirë.

Mbaj mend një herë kur bëhej një aktivitet në fshat kishin ardhur paria e rrethit.

Në radhë të parë ishte edhe babai, si një nga njerëzit e nderuar të fshatit që ishte.

Një nga drejtuesit e atëhershëm dha urdhër ta largonin:

Ç’ma mbani atë këtu, nga ajo derë kanë dalë pesë pashallarë.

Vonë, nga vitet e fundit të jetës, babai më tregoi lidhjen tonë me trungun e Qyprilinjve të Turqisë. Ma ka lënë amanet që kurrë të mos e harroj këtë histori dhe të bëj ç’është e mundur që ta dinë edhe brezat e rinj. Kështu është puna”.

Pastaj Fitimi nis të na tregojë se si ka shkuar një udhëtim i tij në Turqi ku ka parë varret e kushërinjve të famshëm dhe veprat që ata kanë lënë pas për bamirësi, shkolla, biblioteka, vende të shenjta.

Në anë të një përroi Fitimi e ndalon makinën. “Ja këtu ka qenë një urë shumë e vjetër. Ura e Bardhë i thoshin, sepse ishte ndërtuar me gurë të bardhë. Kjo ishte e kohës së Mehmet Pashë Qypriliut. Ky pati bërë shumë për vendlindjen e tij. E prishën kot këtë urë. Vetëm për t’i marrë gurët”. Fitimi mundohet më kot të gjejë ndonjë pjesë të shpëtuar nga ura e vjetër.

Duhanasi është fshati i parë që hasim rrugës. Një avull i lehtë që ngrihet nga arat e porsapunuara kush e di se përse na kujton atë aromën e mirë që mban buka e porsapjekur e fshatit. Në qendër disa të rinj presin me padurim që të vijë furgoni i Beratit. Një kafe në “kasaba” nuk është njësoj si një kafe në fshat. Përballë tashmë kemi Tomorrin e bardhë nga dëbora e porsarënë. Më shumë se një mal na duket si një rojtar i thinjur që e ka mendjen poshtë, atje ku njerëzia mbase bën ndonjë zullum që ai nuk e di.

“Plaku” i lartë nuk do të na ndahet gjatë të gjithë udhëtimit tonë.

“Suzuki” i vogël i Fitimit shmanget ca nga rruga kryesore. “Tani do t’ju tregoj punën time – thotë Fitimi pa e fshehur kënaqësinë – kjo maja e kodrës që shihni është puna ime e fundit. Ka ardhur një ditë edhe Ismail Kadareja. Ka mbjellë një ulli”. Mbërrijmë në majë të një kodre të lartë dhe para nesh shfaqet një panoramë e mrekullueshme. Tomorri i veshur me dëborë, ca më tej Vojniku, një fshat që mban një emër ushtarak (vojnik në sllavisht do të thotë ushtar) dhe ca më tej Roshniku vetë i vendosur në një faqe kodre të butë. Fitimi nis të na tregojë fshatrat e “Nahijes” me radhë: “Gjithë problemi është te rruga.

Po të kishte një rrugë për të qenë kjo zonë do të ishte një thesar i vërtetë. Ja – bën me dorë ai – atje tej është Sazhdani, nga 35 familje dikur tani janë vetëm dy.

Pastaj është Perisnaka, kjo ka pasur 50 familje, tani vetëm dy, në Ferrth kanë mbetur vetëm dy familje, në Kostren po ashtu dy. Ç’t’ju them unë më parë juve? Njerëzia ikën, ikën vetëm nga mungesa e rrugëve”. Fitimi i hedh sytë me trishtim nga vendlindja e tij, pastaj kujtohet:

“Kam një kërkesë, nuk e di se si i keni rregullat tuaja, por unë kam shkruar një poezi atë ditën e tragjedisë së Gërdecit. A mund të ma botoni?”. Nuk kemi se si t’ia prishim kushëririt të Vezirëve të Mëdhenj. Ja poezia e shkruar nga Fitim Mimani, në majën e kodrës përballë Roshnikut:

Mali i Tomorrit përse rënkon/ Lumi i Osumit përse vajton/

Bilbili i kalasë 2400-vjeçare përse nuk këndon/Hallet e popullit po vajton/

Nuk vajton vetëm Tomorri/ Por të gjithë malet me radhë/ Për hallet që ka

Shqipëria vajton gjithë populli shqiptar/ Shqipëri moj nëna ime përse ke

ngelur jetime/Shqipëri moj hallemadhe dhe politikanët me ne përse tallen/

O ju zotërinj politikanë/Qofshi të majtë a të djathtë/ Hiqni dorë nga korrupsioni/

Larg nga hajdutëria se koha ecën përpara?

Kjo është pak a shumë poezia, e cila vazhdon edhe më, për të cilën ndonjë mësues letërsie apo kritik mund të ketë ndonjë mendim të vetin edhe më profesional, por gjithsesi.

Nga shkolla te xhamia

Roshniku është qendra e komunës.

Eshtë një fshat i madh dhe me shtëpi të mbajtura mirë. Fiqtë dhe ullinjtë duket se janë specialiteti i banorëve të këtushëm.

Fitimi na tregon një fik të stërmadh.

“Ky duhet të jetë më shumë se 300-vjeçar – na thotë – këtë lloj varieteti e patën sjellë të parët tanë nga Izmiri. Ku se kanë provuar që ta shtojnë, në Vlorë, në Shkodër, në Tiranë. Në asnjë vend nuk ka zënë vend. Kush e di sepse ky lloj fiku, që jeton shumë gjatë, rritet vetëm këtu te ne”. Ndërsa shohim fikun e lashtë na vijnë ndërmend vitet kur etiketa “Fiq Roshniku” ishte kthyer në një simbol të festimit të Vitit të Ri. Në librat e historisë dhe ndër dokumente Roshniku citohet shpesh me emrin sllav të vjetër “Rudnik”.

Ky term ka dy kuptime: më i mirëfillti është miniera, apo gërmimi dhe kuptimi i dytë do të thotë brinjë mali. Neve na duket më bindës ky kuptimi i dytë.

Fshati është i vendosur mes dy përrenjve në këmbë të Tomorrit, njësoj si një brinjë e vërtetë mali.

“Këtu kanë qenë sarajet e të parëve të mi. U prishën gjatë komunizmit. Tani këtu është shkolla e bashkuar që mban emrin Mehmet Pashë Qypriliu Roshniku”, bashkë me mikun tonë tani jemi në mes të zhurmës karakteristike të një oborri shkolle duke bërë muhabet për histori të vjetra. “Vëllai i gjyshit tim Beqiri, ishte adjutant i Sulltan Abdyl- Hamitit. Ishte nga ajo racë e Qyprilinjve që vazhdonte traditën e të parëve. E ekzekutuan në kohën e Qemal Ataturkut.

Beqiri kishte vetëm dy çupa, Fairenë dhe Merushen e meqë ishte kështu adoptoi një nipin e tij, Luton. Ky u kthye në vendin e origjinës dhe jetoi më pas derisa vdiq këtu. Këta mund të quhen pasardhësit më direktë të Qyprilinjve të parë dhe pas tyre neve. Por fisi është shpërndarë kudo në Berat, Vlorë, Tiranë.

Gjithsej duhet të jemi 45 familje a më shumë”. Drejtori i shkollës, Arif Qato, na pret me përzemërsi. Në një klasë, nxënësit çohen në këmbë kur shohin të hyjë drejtori me ca miq të tjerë. Duket sheshit se nxënësit kanë ftohtë. “Këtu ç’bie jashtë hyn brenda – thotë drejtor Arifi – shkolla u rikonstruktua në 2004, por shikoni se si është. I kam bërë kërkesa komunës e të gjitha instancave të tjera, por askush nuk kujtohet. Tani mësues e nxënës e bëjnë mësimin në shi”.

Nxënësit e mbledhur nga të ftohtët për disa momente na kanë bërë që të harrojmë ato historitë e vjetra me vezirë e pashallarë.

Një tjetër kujtim i kohëve të vjetra është një shtëpi e madhe që të paktën mbahet ende në këmbë. Fitimi na shpjegon se kjo është ndërtuar në shekullin XVIII nga Servet bej Brahimi. Shtëpia, monument kulture dhe dikur muzeu i fshatit tani është një haur i madh. Një gomar i trishtuar, që është lagur ca nga shiu, dhe një dele që zgjat turirin në gardh janë të vetmet qenie të gjalla që takojmë në shtëpinë e vjetër. “Këtu ka qenë çezma e ndërtuar nga Qyprilinjtë, kjo ura mbi përrua është ndërtuar po nga ata. Ja ku kanë mbetur edhe disa gjurmë të kalldrëmit të vjetër. Ky guri i mullirit të vajit, që e kanë futur në mur duhet të jetë i po asaj koha”, Fitimi nuk rresht së kërkuari gjurmë të shkëlqimit të të parëve derisa më në fund kemi arritur para një gërmadhe të rëndë. Eshtë, a më mirë me thënë ishte, xhamia e ndërtuar nga Mehmet Pashë Qypriliu që në 1660-ën. Rrënoja e zgaflluar duket si një objekt fare i harruar në mes të shtëpive të reja. “A e mban mend o Fitim se si i hidhnim hoxhës farë urofi që të shkiste shkallëve?”, xha Beqo Fiska, një shok i fëmijërisë së Fitimit, mjeshtër i vreshtarisë dhe i verës, i është bashkuar grupit. “Si nuk u kujtua njeri xhanëm që ta rindërtonte këtë xhami – psherëtin xha Beqoja – ka lloj-lloj fondacionesh, apo ku ta di unë, dhe askush nuk u kujtua. Nuk e kam se jam besimtar i madh, por ama kjo ndërtesë është pjesë e historisë, jo vetëm e asaj të Roshnikut, por të tërë Shqipërisë”.

Vonë, në të ngrysur marrim rrugën e kthimit në këmbë të Tomorrit.

Mbase jemi duke bërë të njëjtën udhë, që bënte 4 shekuj më parë, një djalë i këtij fshati me mendjen top se do bëhej Kryeministri i fuqisë më të madhe të kohës.

Nga kuzhina në majë të pushtetit

Ai që më vonë do të quhej Mehmet Pashë Qypriliu lindi në Roshnik dikur andej nga fundi i shekullit XVI. Ishte ndër djemtë e krishterë të fundit që rekrutoheshin si jeniçerë sipas sistemit të devshirmesë. Karrierën e nisi si një kuzhinier i thjeshtë oborri. Një boshnjak, Husrev Pasha, çambellan i oborrit të sulltanit, e ndihmoi shqiptarin e ri që të bënte karrierë. Pas një zënke në oborr, Mehmeti i Roshnikut shkon e vendoset në Qypri, një qytet në Anadoll. Këtu martohet me të bijën e sanxhakbeut. Që prej asaj kohe ai do të quhej Mehmet Qypriliu. Kur mbështetësi i tij Husrev Pasha u bë kryevezir, Mehmet Qypriliu u bë për disa kohë aga i jeniçerëve, një post me pushtet të frikshëm.

Para se të bëhej Vezir i Madh, Mehmet Qypriliu ka shërbyer në disa detyra të tjera: kryepolic i tregut (ihtisap aga), mbikëqyrës i depove perandorake të armatimit (tophane naziri), komandant i spahinjve, komandant i rojeve të oborrit të sulltanit, shefi i stallave sulltanore.

Ishte për disa kohë ministër pa portofol. Mori pjesë në rrethimin e Bagdadit dhe për disa kohë shërbeu edhe në Siri si kryetaksambledhës.

Ishte shumë i shtyrë në moshë, kur miqtë e tij, kryeshkruesi i oborrit dhe kryearkitekti (mimar bashi), ky i fundit një shqiptar i njohur me emrin Arkitekt Kasemi, ia mbushën mendjen sulltanit dhe nënës Mbretëreshë se pikërisht Mehmeti nga Roshniku duhej të ishte Veziri i Madh në vitet e ardhshme. Ishte viti 1656, ai ishte në prag të të tetëdhjetave. Ishte nga të paktët njerëz që mund t’i vinte kushte Sulltanit. Vetëm nëse Sulltani nuk do të ndërhynte në emërimet dhe shkarkimet e tij dhe vetëm nëse ai nuk i dëgjonte gojët e liga, që do të nisnin të flisnin keq për të, vetëm atëherë plaku nga Roshniku do të pranonte postin. Sulltani ra dakord. Hapi i parë që hodhi Mehmet Pashai ishte ekzekutimi apo dëbimi i kundërshtarëve të tij politikë. Spahinjtë e Stambollit që guxuan të kundërshtonin u përballën menjëherë me jeniçerët e tmerrshëm. Shumë prej tyre u masakruan. Një ish-kryevezir, Sijavush Pasha, u ekzekutua, sepse nuk kishte pranuar të transferohej në Damask. Udha e pushteti ishte hapur. Tani Mehmeti duhej t’i hidhte sytë jashtë perandorisë, andej nga po mblidheshin re të zeza.

Mehmet Pasha urdhëroi vetë ekzekutimin e admiralit të flotës, një njeriu i tij i afërt, vetëm sepse ky nuk po arrinte që të hiqte bllokadën venedikase nga Dardanelet. Një flotë e re u krijua me njerëz të ardhur nga Afrika. Më 1657, ngushtica e rëndësishme u bë krejtësisht osmane.

Në Transilvani, një vit më vonë, Mehmet Pasha i udhëhoqi vetë tartarët që masakruan me mijëra njerëz në shtypjen e kryengritjes së Gjergj Rakocit. Thuajse në të njëjtën kohë në Anadoll shpërtheu kryengritja e Abaz Hasanit. Me të u bashkuan të gjithë të pakënaqurit nga politika e dorës së fortë të shqiptarit. Trupat kryengritëse arritën deri në portat e Stambollit. Mehmet Pashë Qypriliu u kthye nga Transilvania dhe në fillim u dha gjashtë muaj rrogë ushtarëve. Pas shumë betejash, Kryeveziri e thirri në një “drekë paqeje” Abaz Hasanin, armikun e tij të betuar. Ky dhe shtabi i tij i ngushtë u masakruan pa mëshirë.

Në fund të jetës Mehmet Pasha ishte bërë paranoiak.

Shihte kudo armiq dhe nuk hezitonte të urdhëronte vrasjen e kujtdo, qoftë ky edhe njeriu i tij afërt. Ditën që ai vdiq, më 3 tetor 1661, erdhi nga Damasku ku ishte guvernator, i biri, Fazëll Ahmet Pasha. Ky do të ishte Kryeministri i ri i perandorisë më të fuqishme të kohës.

Fazëll Ahmet Pashë Qypriliu do ta mbajë postin e tij për 15 vjet, deri në 1676. Ndryshe nga i ati, ky ishte i shkolluar. Ai synoi që vendin ta qeveriste me mjete politike duke iu larguar dhunës dhe terrorit që kishte ushtruar i ati, Mehmet Pasha. Ku austriakët ndërhynë në Transilvani Fazëll Ahmet Pasha bëri gati ushtrinë kolosale. Ai vetë ishte kryekomandant i saj. Një betejë e përgjakshme u zhvillua në Shën Gotard. Me sa duket nuk kishte as fitimtarë dhe as humbës. Në gusht 1664 u nënshkrua paqja me Austrinë. Pesë vjet më vonë trupat osmane pushtuan Kretën. Në këmbim të pozicionit të saj neutral Fazëll Ahmeti i njohu Francës të drejtën e kombit më të favorizuar në tregti në trojet e Perandorisë Osmane. Në vitet 1672-1677, Fazëll Qypriliu u angazhua në drejtimin e luftës kundër Polonisë për pushtimin e disa territoreve të Ukrainës.

Më 3 nëntor 1676, Fazëll Ahmet Qypriliu vdiq papritur. Ishte një vdekje e pazakontë.

Trupi i tij ishte stërmbushur me ujë. Vendin e tij e zuri i vëllai nga nëna, Kara Mustafa Pashë Qypriliu. Ky është i njohur në historinë e Perandorisë Osmane sepse drejtoi fushatën kundër Rusisë, e cila u mbyll me paqen e Bahçserajit në janarin e 1681. Kara Mustafait iu desh të udhëhiqte rrethimin e Vjenës në korrikun e 1683. Me gjithë plaçkën e luftës kolosale të grumbulluar, kjo fushatë ishte një dështim. Sulltani e shkarkoi Mustafa Pashë Qypriliun. Pak ditë më vonë në Beograd atij iu pre koka.

Historia e Qyprilinjve nuk është më aq e lavdishme sa më parë derisa në fillim të shekullit XX, një tjetër pinjoll i tyre, Fuad Qypriliu, njeri i letrave dhe politikan, bëhet zëvendëskryeministër dhe ministër i Jashtëm i Turqisë. Thuhet se pikërisht ky ishte iniciatori i qëndrimit proshqiptar të Turqisë në anëtarësimin e Shqipërisë në OKB.

Marrë nga linku: http://www.gazeta-shqip.com/reportazh/7d081dead1cc0be38a05ac0306497a56.html

Shirazi (شیراز)

01/02/2013 Lini një koment

SHIRAZI (شیراز)

Shirazi

Persian: شیراز Shiraz; është qyteti i gjashtë më i populluar në Iran dhe është kryeqyteti i provincës Fars, popullsia e qytetit në vitin 2009 ishte 1.455.073. Shiraz ndodhet në jugperëndim të Iranit në rajonin Lumi i thatë. Shiraz ka një klimë të moderuar dhe ka qenë një qendër rajonale e tregtisë për më shumë se një mijë vjet.

Referenca e hershme të qytetit, si Tirazis, është në pllakat argjilore Elamite datuara në vitin 2000 pes. Në shekullin e 13, Shirazi u bë qendra kryesore e artit dhe letrave, në sajë të nxitjes së sundimtarit të saj dhe prania e shumë dijetarëve dhe artistëve persianë. Shirazi ishte kryeqyteti i Persisë gjatë dinastisë Zand nga 1750 deri 1781, si edhe për pak kohë gjatë periudhës Saffarid.

Shirazi është i njohur si qyteti i poetëve, letërsia vera dhe lulet. Fjala “shir” në persisht do të thotë “Luan”, por ajo gjithashtu mund të thotë “qumësht”. Ai është konsideruar edhe nga shumë iranianë të jetë qyteti i kopshteve, për shkak të kopshteve dhe pemëve frutore të shumta që mund të shihen në qytet. Shirazi ka komunitete të mëdha hebraike dhe të krishtera.

Historia e Shirazit Para-islamik

Historia e Shirazit është më e hershme, më shumë se 4000 vjeçare. Emri Shiraz përmendet në mbishkrime kuneiform rreth vitit 2000 pes, dhe gjendet në këndin jug perëndimor të qytetit Shiraz. Sipas disa gojëdhënave mitologjike iraniane, ai është ngritur nga Tahmuras Diveband, dhe pastaj ra në shkatërrim. Mostra më e vjetër e verës në botë, që daton në rreth 7,000 vjet më parë, u zbulua në kavanoza balte të zbuluara në rrethinat e Shirazit.

Në epokën Akamene, Shirazi ishte në rrugën nga Suza në Persepolis dhe Pasargade. Në Shāhnāma Ferdowsi-së është thënë se Artabanus V, Perandori Parthian i Iranit, zgjeroi kontrollin e tij mbi Shiraz. Ghasre Abu-Nasr (do të thotë “në pallatin e AbuNasr”) i cili është me origjinë nga periudha Parthian, është e vendosur në këtë fushë. Gjatë dinastisë Sassanide, Shirazi ishte në mes të rrugës e cila lidh Bishapur me Gur të Istakhr. Shirazi ishte një qendër shumë e rëndësishme rajonale nën sundimin Sassanid.

Periudha Islame

Porta Kur’ani ishte një pjesë e murit të qytetit të madh të ndërtuar nga perandoria Buwayhid. Qyteti u bë kryeqyteti i provincës në 693, pasi që pushtuesit arabë pushtuan Istakhr. Pasi ra Istakhr, rëndësia e Shirazit u rrit shumë gjatë administrimit të dinastive të ndryshme lokale. Perandori Buwayhid (945-1055) e bëri Shirazin kryeqytet dhe urdhëroi ndërtimin e xhamive, pallateve, një biblioteke dhe një mur të zgjeruar. Ai ishte kryeqendra edhe e Selxhukëve dhe Khwarezmid përpara pushtimit mongol.

Qyteti nuk u prish dhe u shkatërrua gjatë pushtimit mongol, pasi sundimtari lokal iu nënshtrua Xhenghis Khanit. Shirazi u kursye sërish edhe nga Timurlani, kur në vitin 1382 monarku lokal, Shah Shoxha ra dakord të dorëzohet tek pushtuesit.

Në shekullin e 13, Shirazi u bë një qendër kryesore e artit dhe letrave, në sajë të nxitjes së sundimtarit të tij dhe pranisë së shumë dijetarëve persiane dhe artistëve. Për këtë arsye qyteti u quajt al-Elm, Shtëpia e Dijes. Në mesin e poetëve të rëndësishëm iranianë, mistikë dhe filozofë lindur në Shiraz ishin poetët Sa’di dhe Hafiz, Roozbehan mistiku dhe filozofi Mulla Sadra. Kështu Shirazi është mbiquajtur edhe “Athina e Iranit”.

Gjeografia

Shiraz ndodhet në jug të Iranit dhe në veriperëndim të provincës Fars. Ai është ndërtuar në një fushë të gjelbër në këmbët e maleve Zagros 1500 metra (5200 ft) mbi nivelin e detit. Shirazi është 919 kilometra (571 mi) në jug të Teheranit. Një lumë sezonal, Rudkhaneye Khoshk (lumi i thatë), rrjedh nëpër pjesën veriore të qytetit dhe pranë Liqenit Maharloo.

Në mbrojtje të bejtexhinjve

28/01/2013 Lini një koment

NË MBROJTJE TË BEJTEXHINJVE

flamuriBejtexhinjtë janë marrë pak si shumë nëpër gojë këto kohë, prandaj ca gjëra duhen saktësuar.

Duam apo s’duam ne sot, këta janë po aq pjesë e kulturës dhe e letërsisë shqipe sa edhe Buzuku, Matrënga, Budi, Bogdani, Bardhi, Chetta e Variboba. Në kuptimin që tradita e bejtexhinjve është e trupëzuar në kulturën tonë të sotme, edhe pse në trajta që nuk shquhen aq lehtë.

Kulturorisht krijimet e bejtexhinjve i përkasin letërsisë orientale që kultivohej brenda perandorisë osmane. Kjo ishte letërsi e mbështetur kryesisht në letërsinë klasike arabe dhe persiane. Studiues seriozë të bejtexhinjve shqiptarë, si Osman Myderrizi, Hasan Kaleshi dhe Armin Hetzer, kanë vënë re se këta afrohen më shumë me modelet arabe dhe me të ashtuquajturin stil “të mesëm” sesa me poezinë më të sofistikuar persiane.

Letërsia e bejtexhinjve konsiston në dorëshkrime në alfabet arab që kryesisht kanë mbetur të pabotuara. Vetë bejtexhinjtë nuk shkruanin me synimin që të botonin libra, por që t’i fiksonin në letër krijimet e tyre të destinuara për deklamim. Të shkruarit ishte praktikë mnemonike. Kontakti i kësaj letërsie me publikun kryhej në mjedise si teqe ose çajhane, ku mblidhej mileti të dëgjonte poetët të recitonin krijimet e tyre. Ky milet ishte zakonisht analfabet.

Për këtë arsye, fakti që këto krijime u shkruan me alfabetin arab është praktikisht irrelevant për natyrën e asaj letërsie; meqë publiku nuk i konsumonte në trajtë të shkruar, por i dëgjonte të deklamuara. Kjo duhet theksuar, sepse zakonisht nuk kuptohet mirë. Ne sot e asociojmë letërsinë me tekstin e shkruar dhe librin; por ky nuk është model universal, por historik dhe lokal.

Gjuha e bejtexhinjve, nga ana tjetër, është një shqipe e rënduar me fjalë orientale, kryesisht arabe e persiane. Shumë nga këto fjalë nuk përdoreshin fare në gjuhën e zakonshme të kohës kur krijonin bejtexhinjtë, por janë futur në tekste si mjete stilistike. Nga ana tjetër, ndonjë autor, si Nezimi, ka qenë i vetëdijshëm që ishte “i pari” që po e shkruante shqipen.

Bejtexhinjtë janë konsideruar edhe si të parët që shkruan letërsi laike në trojet shqiptare në Ballkan, madje ndonjëherë edhe satira sociale, çka nuk është pak, po të kihet parasysh se deri atëherë prodhimi letrar në katolikët kufizohej brenda komunikimit fetar, ndërsa ortodoksët shqiptarë nuk lejoheshin fare të kishin letërsi të tyren në shqipe…

Temat e trajtuara nga Nezimi me shokë ishin konvencionale (formulaike), merreshin nga kanoni arabo-persian dhe përcilleshin nga një autor në tjetrin; po aq konvencionale sa ç’ishte, bie fjala, tema e “oxhaqeve të nalta” apo e “të rënëve” në lirikën realiste-socialiste shqiptare të viteve 60.

Sot bejtexhinjtë nuk i lexojmë dot, por vetëm ngaqë me Rilindjen e këtej kultura dhe letërsia shqipe erdhën duke iu larguar atij modeli kulturor: duke adoptuar alfabetin latin, duke e pastruar gjuhën nga orientalizmat, duke krijuar neologjizma e duke iu drejtuar letrarisht modeleve folklorike autentike, ose modeleve perëndimore. Te Fishta këto dy modele bashkëjetojnë.

Mirëpo bejtexhinjtë nuk mund të likuidohen lehtë nga tradita jonë kulturore. Pa bejtexhinjtë përnjimend nuk do të ekzistonte, bie fjala, Naim Frashëri, i cili kishte bejtexhinj edhe në familje, të tillë si Dalip e Shahin Frashëri. Nga pikëpamje formale e strukturore, Naimi ka aq shumë gjëra të përbashkëta me bejtexhinjtë, sa ndonjë kritik ka shkuar deri atje sa ta quajë “bejtexhi pa bejte”.

Ajo që bëri Naimi, në pajtim me frymën e Rilindjes, ishte ta merrte atë traditë e ta modernizonte duke e pastruar nga orientalizmat e deri diku nga tematika. Edhe të tjerë Rilindës vepruan njëlloj. Jani Vretoja, p.sh., përshtati një poemë të Muhamet Kyçykut, “Erveheja”, e cila më pas e në versionin e ri fitoi popullaritet të madh në lexuesit.

Thashë që pa bejtexhinj Naimi nuk do të ekzistonte. Pa Naimin, as Asdreni as Lasgushi nuk mund të mendohen. Pa Asdrenin e Lasgushin, Kadareja nuk do të ishte bërë ai poet që u bë. Birësimi letrar procedon pikërisht në këtë mënyrë, nga daja tek nipi; madje sa më i rreptë që të jetë mohimi, aq më të thella afëritë.

Një vizitë në shtëpinë e Faik Konicës

19/01/2013 Lini një koment

Msc. Dorina ARAPI

NJË VIZITË NË SHTËPINË E FAIK KONICËS

Shtepia e Faik KonicesNë të njëjtin qytet ngrihen shtëpitë e gjyshit dhe nënës së Ali Pashë Tepelenës. Ato ofrojnë pamje të braktisjes dhe humbjes së shkëlqimit të dikurshëm

Por ajo çka është më e rëndësishmja në këtë qytet të vogël dhe që unë ndihesha më e lidhur me to ishte shtëpia e Zenel Beut dhe Hamkos, gjyshit dhe nënës së Ali Pashë Tepelenës, si dhe shtëpia e Faik Konicës, por që në qytet kjo e fundit njihet e emërtuar si shtëpia e Hysein Siskos. Këto dy banesa të mëdha u përkisnin familjeve më të pasura myslimane të qytetit të Konicës. Duke pasur fatin të qëndroja disa ditë në këtë qytet, fillova të pyes qytetarët rreth këtyre dy shtëpive. Për shtëpinë e Hamkos, qytetarët ishin më se të informuar për vendndodhjen e saj dhe të gjithë e njihnin si nëna e Ali Pashës dhe me shumë lehtësi të tregonin shtëpinë. Madje, dhe me një farë bindjeje, thoshin se kishte qenë një grua shumë e njohur për kohën e vet dhe e fuqishme, ashtu siç pohohet nëpër libra, Hamko pat qenë një grua me një bukuri mahnitëse, ku i gjithë qyteti asokohe fliste për bukurinë e saj, madje i kishin thurur dhe këngë. Shumë djem e patën kërkuar për grua, por ai që arriti të martohej me të ishte Veli Bej Tepelena. Nga martesa e tyre lindi Aliu dhe vajza e tyre, Shanisha. Roli i Hamkos në jetën e djalit të saj, ka qenë vendimtar. Ashtu siç shkruan Richard A.Davenport në librin e tij “Jeta e Ali Pashë Tepelenës, vezir i Epirit”(1837), Ali Pashai do t’i shprehej një konsulli francez ku thoshte se nëna e tij e bëri burrë dhe vezir ashtu siç përmenden dhe fjalët e saj drejtuar të birit se ai, i cili nuk mbron pasurinë e tij, meriton ta humbë atë. Lidhja e Pashait me të ëmën ka qenë tejet e fortë dhe vendimtare në krijimin e figurës së vezirit të Janinës.

Një tjetër shtëpi, e cila gjendej në afërsi të shtëpisë së Hamkos, ishte shtëpia e Faik Konicës, shtëpia ku ai u lind, jetoi vitet e para të fëmijërisë derisa shkoi në shkollë të mesme. Faik Konica është një nga figurat më të rëndësishme të kulturës, letërsisë dhe historisë sonë kombëtare. Ai ishte prozator, publicist, estet, i cili u diplomua në Universitetin e Harvardit për letërsi. Konica ishte kryetar i shoqatës “Vatra”, ishte një ndër udhëheqësit e grupit përfaqësues në konferencën e ambasadorëve në Londër, si dhe ministër i Shqipërisë në SHBA. Kaloi vitet e para të fëmijërisë së tij në Konicë dhe nga përshkrimet e tij duket se ka qenë i lidhur me shtëpinë e tij me një lloj nostalgjie e malli që e mundoi gjatë gjithë jetës së tij.

Për shtëpinë e Faik Konicës, asnjë njeri nuk kishte njohuri se ku mund të ishte dhe ku mund të ndodhej. Rastësisht, një ditë në kafenë e rrapit e cila ndodhej në qendrën e qytetit, duke bashkëbiseduar me një shqiptar me origjinë nga Leskoviku, ai më tregoi se shtëpia e Faik Konicës ndodhej në pjesën e sipërme të qytetit. Ajo faktikisht në qytet njihej si shtëpia e Hysein Siskos, vëllait të vogël të shkrimtarit. Personi në fjalë, filloi të më shpjegonte ashtu siç e kuptonte ai, për një shtëpi të rrënuar, ku dallohej një oxhak i madh. U lumturova shumë dhe menjëherë shkova ta shoh. Nuk mund të humbja kurrsesi një gjë të tillë. Atë pasdite, një shi i lehtë kishte freskuar disi qytetin e vogël. Një shqiptar, që punonte e jetonte aty me familjen e tij prej vitesh, na shoqëroi të shihnim shtëpinë e Faik Konicës. Ai na shpjegoi se falë shiut, rreth shtëpisë nuk mund të dilnin gjarpërinj. Duke qenë se ishte një vend plot rrënoja e barishte të larta e plot myshk, mund të ishte një terren i favorshëm për shfaqjen e tyre. Pasi kaluam gardhin e hekurt dhe barishtet e larta, vështrova me entuziazëm shtëpinë e Konicës. Për fat të keq, ndërtesa kishte mbetur në gjendje të mjeruar. E dëmtuar gjatë kohës së tërmetit, sot kjo rezidencë e madhe është tejet e rrënuar. Për shumë vite me radhë ajo ishte përdorur si shkollë e mesme. Ndjeva keqardhje për shtëpinë duke menduar për figurën e lartë të kombit tonë. Teksa e sheh, dallohet ngrehina e një rezidence të madhe që ka humbur shkëlqimin. Familja e Konicës kishte qenë asokohe një nga më të pasurat familje shqiptare myslimane të kohës. Ndërtesa ishte një shtëpi e madhe, ku mungonte çatia e ku muret ishin të larta e prej guri, të rrethuara me lule zvarranike. Kati i parë i shtëpisë ishte i ndërtuar me blloqe guri të rregullta drejtkëndore, ndërsa kati i dytë ishte me gurë jo të rregullt dhe me një ngjyrë disi të errët. E tërë shtëpia kishte një ton gri në umbra, ku në sfondin e maleve dukej sikur zhytej akoma më shumë në një atmosferë mistike e të humbur në kohë. Hyrja kryesore e shtëpisë ishte një portë me një hark të plotë e të konsiderueshëm, i cili rrethohej në pjesën e sipërme nga një tjetër hark gurësh drejtkëndorë. Në pjesët anësorë të sipërme të portës,  gjendeshin dy pllaka guri të shkruara në arabisht. Nga kërkimet e mia falë miqve të mi, të cilët mund ta deshifronin, u arrit të lexohej se në njërën pllakë është shkruar në arabisht një sure për mbarësi, ndërsa te pllaka tjetër është shkruar data e ndërtimit të banesës sipas kalendarit islam, e cila përkon me 19 safar 1261 dhe me kalendarin tonë 26 shkurt 1845. Arkitektura e shtëpisë përngjason me atë epirote, që të kujton shtëpitë e gurta të Epirit e me kulla të larta e të fortifikuara. Nga pamjet satelitore në “Google”, duket që shtëpia ka një planimetri në formën e U-së. Në cepin juglindor gjendet kulla, të cilën e dalloja me vështirësi ndërmjet trarëve që zaptonin shtëpinë. Ndoshta ky grumbull trarësh mund të ishte struktura e çatisë. Brendësia e ndërtesës ishte e mbushur me gurë, me shumë barishte e myshqe dhe dukej që kishte prani lagështie. Kjo shtëpi dallohej që mund të kishte qenë mjaft e madhe. Sapo hyje brenda, në të majtë dhe në të djathtë, dalloheshin nga 3-4 shkallë, të cilat zbrisnin e të çonin në dy porta me harqe. Ndoshta këto dy porta mund të bënin lidhje me pjesën e poshtme të shtëpisë ose mund të kenë qenë hambare.

Sipas studimeve të kryera, para tërmetit, shtëpia e Faik Konicës  kishte në katin përdhes 7 dhoma dhe në katin e parë kishte 6. Thuhet se ka pasur mure të larta e të mbuluar me lule kacavjerrëse, dyert e dritaret kanë qenë prej druri, si dhe dhoma kryesore e tavani kanë qenë të dekoruar me gdhendje druri dhe të pasur me elemente dekorative e ndoshta të realizuar nga mjeshtrit dru gdhendës të zonës. Kopshti i shtëpisë ka qenë i mbushur me lule të ndryshme, me shatërvanë guri të gdhendur që ftonin njerëzit në një atmosferë të këndshme dhe aristokrate.

Sipas autobiografisë së Faik Konicës, ashtu siç shkruan dhe gazetari Ilir Konomi në librin e tij, Faik Konica binte në fis me Aliun, gjyshi i Ali Pashë Tepelenës ishte katragjyshi i Faik Konicës.

Shtëpia e Zenel Beut dhe e Hamkos ishte disa hapa më sipër se ajo e familjes së Konicës. Në pamje të parë, shtëpia e Hamkos, ashtu siç e thërrisnin të gjithë e siç njihej, ishte një ndërtesë me të vërtetë impresionuese. Ajo ishte në përmasa shumë më të mëdha në krahasim me atë të familjes së Konicës. Që në momentin e parë më dha përshtypjen e një familjeje të fuqishme e të pasur të asaj kohe. Zeinel Beu kishte qenë një nga vendasit myslimanë më të pasur të qytetit, i cili kishte pasur prona dhe në Selanik. Sipas studimeve që janë kryer, duke qenë se kishte mjaft pasuri, për shkak të sigurisë së tij shtëpia ka pasur hyrje-dalje sekrete për t’u mbrojtur nga sulme të ndryshme. Që në pamje të parë, rezidenca shfaqet madhështore me muret e saj rrethuese dhe portën e hyrjes kryesore, e cila mban një hark të plotë e të lartë. Harku i portës ishte i gjerë, i rregullt dhe i rrethuar me tre breza harqesh të tjerë. “Për nga stili i ndërtimit dhe ornamentet e përdorura në harkun e jashtëm të hyrjes, kjo gjë është cilësuar si një traditë që përdorej zakonisht nëpër kisha dhe shtëpi të Epirit”. (Një takim me qytezën e Konicës, Dhionisios Dhim Tacis, Konicë, 1993)

Interesante ishin disa daltime e vizatime që gjendeshin në brezin e mesëm të harkut te porta e jashtme ku pasqyroheshin rozeta, kalorës, çekiçë, skuadra që ishin mjete të gurëgdhendësve, sëpata, shpata, bimë dhe ndoshta kaligrafi arabe. E ndërtuar në pjesën e sipërme të qytetit të Konicës, shtëpia e Hamkos duket sikur mbështillet nga malet e larta të qytetit. Ajo çka mbetur nga e gjithë kjo ndërtesë është kulla mbrojtëse, një pjesë e shtëpisë, disa kolona guri, si dhe muret rrethuese. Sipas studimeve të kryera, shtëpia e Hamkos filloi të ndërtohej nga mesi i shekullit XVIII nga babai i saj, Zenel Beu, dhe me kalimin e kohës u shtuan dhe hapësira të tjera. Në pjesën e saj perëndimore gjendet kulla e cila është ndërtuar në vitin 1843 dhe është restauruar në vitet ‘97-‘98. Gjatë viteve janë bërë ndërhyrje të shumta si ndërrimi i çatisë duke ruajtur stilin e kohës, ndërrimi i mureve, konservimi i harqeve të shtëpisë dhe i oxhakut, si dhe kthimi në gjendje funksionale i portave dhe i dritareve. Në projektet e shumta të bashkisë për shtëpinë e Hamkos mendohet të realizohet një muze për figurën e Ali Pashës.

Dëshira për të vënë në dukje këto momunte, vjen si një reflektim ndaj tyre, duke qenë se ato flasin diçka për historinë e dy figurave shqiptare. Duke menduar figurën e lartë të Faik Konicës dhe kontributin e tij për Shqipërinë, si dhe duke menduar figura historike si ajo e Ali Pashë Tepelenës, që paraqet një periudhë të rëndësishme të historisë sonë, e ndjeva si diçka që të vjen natyrshëm ta shprehesh e ta bësh ditur. Duke u larguar nga qyteti i Konicës, ndjeva një lloj keqardhjeje. Ato ditë korriku në këtë qytet, kishin qenë për mua të mbushura me kuriozitet, me një sfond historik që do të mbeten në kujtesën time për një kohë të gjatë.

Marrë nga faqja: http://gazeta-shqip.com/lajme/2012/09/04/nje-vizite-ne-shtepine-e-faik-konices/

Qeverisja në Islam dhe sistemi politik islam

18/01/2013 Lini një koment

Murad Wilfried HOFMANN

 

QEVERISJA NË ISLAM DHE SISTEMI POLITIK ISLAM*

Dr. Murad W. Hofmann

Dr. Murad W. Hofmann

I.

Të pyesësh një musliman mbi këtë çështje është sa e çuditshme aq dhe tipike. Është e çuditshme sepse muslimanët pohojnë se ndjekin një besim i cili ka një skemë për të gjithë aspektet e jetës: duke qenë se Islami është besim dhe qytetërim, askush nuk duhet të ketë dyshime mbi sistemin islam të shtetit dhe qeverisjes. Është tipike sepse muslimanët bashkëkohorë kërkojnë përgjigje për pyetjen se si të qeverisim sipas Islamit, dhe akoma janë të përfshirë mbi këtë çështje.

Unë nuk do të isha bërë musliman në rast se nuk do të kërkoja qartësim nga burimet, Kur’ani dhe Sunneti dhe nga historia islame. Por shqetësimet fillojnë me historinë. Në fakt, mund të dallohen tre periudha në historinë islame nga e cila mund të nxjerrim konkluzione:

• Lidhja islame-çifute e Medinës, drejtuar nga profeti i islamit, Muhammedi a.s. për 10 vjet, nga 622-632.

• E ashtuquajtura Periudha e Artë e “katër halifëve (sundimtarëve) të drejtë”: Ebu Bekri, Umeri, Uthmani dhe Aliu, nga 632-661, për 29 vjet.

• Periudha prej vitit 1340 sipas vitit diellor, gjatë së cilës muslimanët u drejtuan nga halifët, mbretërit, emirët, sulltanët, gjeneralët, kolonelët, dhe drejtuesit revolucionarë – një periudhë e karakterizuar nga tirania, despotizmi, abuzimi i pushtetit, padrejtësia dhe shfrytëzimi i të varfërve.

Çfarë duhet, në rast se çdo gjë, të mësohet nga periudha kur muslimanët kishin fatin e mirë të drejtoheshin nga i dërguari i Zotit, Muhammedi a.s. i cili kishte të gjithë bekimin dhe dhuntinë shpirtërore të profetit të fundit të Allahut dhe gjithashtu epërsinë si burrë shteti, diplomat, strateg, gjykatës, baba dhe bashkëshort. Thënë qartë, shumë tipare të kësaj periudhe nuk mund të kopjohen. Ne duhet të punojmë pa të mirën e frymëzimit hyjnor (vahj) dhe shpalljen (tanzil). Megjithatë, periudha profetike ka përcatuar disa rregulla të qëndrueshme:

a) Shteti i Medinës ishte një republikë federale, jo një mbretëri. Muhammedi a.s. e mohoi kurorën e ofruar atij nga kundërshtari i tij mekas, dhe ai asnjëherë nuk ka pranuar të trajtohet si një mbret arab. Përkundrazi, ai nuk bëri asnjë përpjekje për të vendosur pushtet në duart e vajzave të tij, përfshirë dhe Fatimen. Është për t’u theksuar se në atë kohë nuk kishte asnjë republikë ekzistuese. Në këtë periudhë kishte vetëm mbretër, si perandori i Bizantit dhe i Persisë dhe mbreti i Etiopisë. Kur’ani nuk e ka zbukuruar atë çfarë thotë për mbretërit. Sure an-Naml, 27:34, tregon për mbretëreshën e Sabas të thotë (dhe ajo duhet ta dijë): “…Me të vërtetë, kurdo që mbretërit hyjnë në një vend e korruptojnë atë, dhe e kthejnë fisnikërinë e njerëzve të tij në mjerim. Kjo është mënyra që ata sillen gjithmonë.”

Belkizja e tha këtë shumë kohë përpara George Washington (Xhorxh Uashington). Me pak fjalë, mund të themi se shteti islam duhet të jetë republikë.

b) Pavarësisht se ishte i dërguari i Allahut, Muhammedi a.s. nuk e drejtoi komunitetin e tij si një autokrat. Përkundrazi, ai e respektoi urdhërin Kur’anor të këshillimit (shura) siç shprehet në ajetet 2:233, 3:159 dhe 42:38. Në një rast, sunneti profetik tregon se vendimet e marra nga këshillimi ishin detyruese: Përpara Betejës së Uhudit, më 23 mars 625, profeti kishte këshilluar me zgjuarsi që të mos e fillonin betejën. Ai me të drejtë besonte se muslimanët mund t’i kundërviheshin numrit të madh të mekasve më mirë duke luftuar derë më derë. Gjatë shura (këshillimit) ai nuk fitoi sepse shumë muslimanë, të etur për të treguar fuqinë e tyre, votuan për fillimin e betejës nga mali i Uhudit. Profeti pranoi kundër gjykimit të tij të drejtë, dhe ne e dimë përfundimin. Kështu që mund të përfundojmë se këshillimi është i domosdoshëm dhe i detyrueshëm.

c) Kur e urdhëroi Kushtetutën e Medinës, Profeti a.s. mori në konsideratë se popullsia përbëhej nga fise të ndryshme dhe me besime të ndryshme. Për këtë arsye ai krijoi një konfederatë. Ne mund të nxjerrim si konkluzion se shteti islam nuk ka nevojë dhe nuk duhet të jetë i centralizuar.

4a) Duke kaluar në të ashtuquajturën Periudha e Artë, mund të habitemi nga fakti se 4 halifët e parë ishin zgjedhur. Në atë kohë, është për t’u theksuar se asnjë kryetar shteti nuk zgjidhej. Muslimanët përtërinë politikën. Në të vërtetë, zgjedhësit ishin të kufizuar, dhe procedura e ndjekur ishte e ndryshme në çdo rast. Megjithatë, në rastin e Ebu Bekrit dhe Uthmanit kishte një garë ndërmjet kandidatëve të ndryshëm dhe diskutim të meritave të tyre. Pa dyshim, parimi moderd i drejtimit nga zgjedhje popullore mund të bazohet mbi këto precedente të hershme.

b) Hulefai Rashidunët lanë një tjetër trashëgimi të çmuar, të zbatuar me korrektësi të paktën nga Umer ibn al-Hattabi dhe Ali ibn Ebu Talibi: rregulli i ligjit. Si rrjedhojë, gjykatësit mund të drejtojnë kundër halifin, gjë që ka ndodhur në të vërtetë. Kur një gjykatës i quajtur Shurejh u ngrit nga vendi i tij sepse hyri Aliu, halifi i tha atij: “Kjo është padrejtësia jote e parë”. Ky ishte një qëndrim i habitshëm sepse, në atë kohë, asnjë sundimtar në të gjithë botën nuk e konsideronte veten e tij të kufizuar nga rregulli ligjor – por mbi atë ligj. Në kontrast të plotë me këtë ide të mbretërimit, sundimtarët më të mirë muslimanë përgjatë historisë pajtohen me modelin e sheriatit, së paku në teori.

c) Ne mund të flasim për një shembull tjetër nga historia islame, tërësisht të pajtueshëm me Kur’anin dhe Sunnetin, p.sh. që Ummeti nuk duhet të drejtohet nga një komision por nga një emir. Duke pasur parasysh sovjetikët dhe byrotë politike ky sundim nuk është pa importe praktike, që ndiqet nga të gjitha lëvizjet islame.

d) Shpirti republikan është ruajtur nga Halifët e Drejtë. Umeri e përjashtoi djalin e tij nga lista e 6 ndjekësve të mundshëm, të vendosur prej tij, gjithashtu dhe Aliu në shtratin e tij të vdekjes e shmangu nga emërimi një nga djemtë e tij. Megjithatë, në atë kohë, ndarja në Sunni, Shi’a dhe Harixhitë që shënoi ngritjen e mbretërive muslimane nisi kur sunnitë i konsideronin kurejshët si të aftë për halifatin ndërsa shi’itët vetëm pasardhësit e drejtpërdrejtë të Profetit nëpërmjet Fatimes. Farefisi nuk do të thoshte zëvendësim i meritave, por u kthye në faktorin vendimtar. Rrjedhimisht, parimi republikan u përmbys vetëm nga zvogëlimi i harixhitëve, që më vonë u quajtën Ibadije. Këta mbijetuan vetëm në vende të shkreta si Mozabite, një rajon në Ghardaia në Algjerinë jugore.

4. Çfarë mund të mësojmë ne për çështjen tonë nga pjesa tjetër e historisë islame? Unë kam renditur 3 pika:

a) Islami mund të mbijetojë pa një halif, por jo pa sheriat. Ibn Tejmije ishte aq i arsyeshëm sa të pranonte përfundimin se parimi i ligjit është më i rëndësishëm për islamin sesa parimi i vetë caktimit të përfaqësuesit të Zotit.

b) Islami vuajti në periudhën gjatë të cilës fukaha me vullnet të fortë i rezistuan shkatërrimit duke refuzuar integrimin në mbretëri. Nuk ishte për t’u habitur që ulema të tillë (dijetarë islamë) i shihje brenda dhe jashtë burgut, si Ebu Hanife, Ibn Hanbeli dhe Ibn Tejmije.

Ne mund të nxjerrim si konkluzion se duhet të ketë një ndjarje të pushtetit, jo vetëm ndërmjet qeverisë dhe gjyqësorit por gjithashtu dhe ndërmjet qeverisjes dhe institucioneve fetare. Asnjë e mirë nuk mund të vijë kur Shejh al-Azhar është qartësisht një i punësuar i shtetit. Fukahatë, në çdo kohë, humbin shumë nga funksionet e tyre në rast se nuk mund të mbështesin sheriatin, si një pasqyrë, me ata në pushtet duke qenë shumë afër me ta. Në këtë kuptim, dhe vetëm në këtë kuptim, duhet të ketë një ndarje të shtetit dhe besimit, madje dhe në islam – jo nga pikëpamja laike por nga ajo fetare.

c) Ka patur shumë despotizëm, por vetëm një gjë tiranët muslimanë nuk kanë guxuar: të vendosin ligjvënës – vetëm brenda strukturës së normave hyjnore të Kur’anit dhe Sunnetit dhe në hapësirat e lëna të lira për rregull (mubah). Sado të këqinj që mund të kenë qenë ata, asnjëri prej tyre nuk e kundërshtoi Kur’anin dhe Sunnetin si ligji më i lartë në tokë.

Sipas mendimit tim, kjo ka një rëndësi të madhe për teorinë moderne të Shtetit: Islami është qytetërimi i parë i cili konceptohet si një Ligj Kushtetues i pandryshueshëm, p. sh. një strukturë ligjore e cila nuk është në dispozicion të ligjvënësve – pavarësisht shumicës së tyre – dhe me cilën i gjithë legjislacioni duhet të përputhet. Ky koncept bazë është zbuluar në perëndim vetëm gjatë revolucionit amerikan dhe francez.

5. A ka ndonjë gjë tjetër që mund të nxjerrim nga historia dhe mendimi islam? Ka dhe nuk ka. Të vetmit emra që më vijnë në mendje si autorë në shkencat politike janë al-Farabi (870-950), al-Mavardi (974-1058), Nizam al-Mulk (1018-1092) dhe Ibn Khalduni (1332-1406).

• Shkrimet e Al-Farabi mbi halifin ideal dhe Shtetin ideal nuk janë më pak të dobishme se ato të burimit kryesor, “Republika“ e Platonit.

• Al-Mavardi, gjykata supreme në Bagdat, me librin e tij mbi Sijasat al-Mulk dhe al-Ahkam al-Sultanijah mund të jetë themeluesi i shkencës politike islame, por ajo se çfarë mund të mësojmë prej tij është funksionimi i mekanizmit administrativ gjatë sundimit Abbasid.

• Nizam al-Mulk, veziri persian i sulltanit selxhuk Malikshah, me librin e tij Sijasat Nameh idealizon detyrën e tij dhe justifikon konceptin para-islam persian të mbretërisë absolute[1]. Në mënyrë tipike, ai do të kërkonte bindje pa pyetur për një “princ” për aq kohë sa ai ka autoritetin, de facto autoritetin e mjaftueshëm.

• Ibn Khalduni, në historinë e tij të botës (Kitab al-bar) dhe hyrjen e njohur në të, al-Mukaddimah, në të vërtetë nuk ishte i interesuar në një teori islame të Shtetit por në teorinë gjenetike dhe natyrale ku si themel ishte koncepti i tij i njohur i solidaritetit social (asabijah). Mprehtësia e tij ishte shumë abstrakte për të pasur një vlerë vepruese sot.[2]

S’është e çuditshme që 2 volumet e Historia e Filozofisë Islame (History of Muslim Philosophy)[3] i kushtojnë vetëm 154 faqe nga 2449 faqe, që është 6%, për mendimin politik islam. Për këtë arsye është koha që të kthehemi në skenën moderne dhe për ta bërë këtë duhet të kthehemi në burimet parësore islame.

II.

Historia e mendimit modern politik islam nuk mund të ndahet nga përvoja e kolonizimit. Në fakt, angazhimi i fortë politik i muslimanëve të sotëm është një produkt i luftës për pavarësi. Të gjitha lëvizjet e hershme popullore islame të shekullit 20 në Egjipt, Siri, Irak, Jordani dhe më vonë në Algjeri e Tunizi – u politizuan së tepërmi.[4] Gjatë procesit, disa koncepte perëndimore në mënyrë të pashmangshme shkelën mendimin musliman në një formë dialektike.

a) Le t’i referohemi sloganit modern “I gjithë sovraniteti i Allahut” (la hukma il-Allah) i cili ka kuptim vetëm në rast se vihet përballë me sovranitetin kombëtar të shtetit në perëndim në periudhën pas Rilindjes. Nëse shteti dhe më vonë arsyeja bëhen praktikisht të adhuruar gjatë shekullit 18, qartësimi ishte mëse i natyrshëm për muslimanët që të insistonin për sovranitetin (hakimijah) e Zotit.[5] Fatkeqësisht, kjo nuk është vetëm se të thënit se Zoti ekziston dhe duhet të shikohet Dëshira e Tij. Shprehja “i gjithë sovraniteti i takon Allahut” është përdorur sikur siguron zgjidhjen konkrete të problemeve konkrete politike. Kështu, Meududi me krenari deklaroi se “Sovranitet në këtë univers nuk ka dhe nuk mund të ketë përveçse nga Zoti” dhe shtoi: “E drejta për të drejtuar i takon vetëm Zotit.”[6]

Për fat të keq, në terma praktike një deklaratë e tillë do të thotë njëlloj si premtimi se “Islami është zgjidhja” (al-islam huve al-hal). Duke ju shprehur në këtë formë njerëzve dikush mund të thotë: “Në rregull, dhe tani çfarë?” Slogani mbi sovranitetin e Zotit megjithëse i vërtetë nuk është zgjidhja dhe sido që të jetë ata janë njerëz, dhe vetëm njerëz, secili prej tyre si përfaqësues i Zotit në tokë (24:55), si teologë, juristë, guvernatorë dhe administratorë, duhet të përkthejë normat e Allahut në praktikë. Hukm Allah nuk do të thotë se Allahu kujdeset për politikën. Të citojmë Fet’hi Osman: “Ligji i Zotit nuk është një alternativë për mendjen njerëzore, dhe as nuk duhet të hamendësohet për ta nxjerrë jashtë veprimit.”[7] Në fakt, asnjë vendim politik nuk është i mundur pa ixhtihadin njerëzor të mëparshëm.

b) Situata është e ngjajshme me një slogan tjetër modern dominues: Al-islam din ua deula. Ky gjithashtu është një reagim i realitetit perëndimor: laicizmi i plotë i sferës publike nën doktrinën e “ndarjes së shtetit dhe Kishës” siç është praktikuar krejtësisht në Francë dhe Meksikë. Në fakt, edhe pse fjala “laik” u zbatua në pjesën më të madhe të demokracive perëndimore ai është një term i gabuar[8] përderisa ata janë akoma të varur nga bazat fetare apo pseudo-fetare. Përsëri, kundër-slogani musliman bën një formulim të vërtetë: Shteti dhe feja duhet të kenë një marrëdhënie harmonike. Besimi nuk duhet të bëhet një çështje private.

Në të njëjtën kohë, slogani turbullon atë që për muslimanët feja dhe shteti janë dy gjëra të ndryshme. Në fakt, ne nuk themi ad-din ad-deula, por flasim për shtetin dhe për fenë si dy qenie të ndryshme. Siç e kemi përmendur dhe më parë, në botën e vërtetë islame në shumicën e kohës ka pasur një ndarje të shëndetshme të dy sferave: së bashku kanë bashkëpunuar me njëra-tjetrën, pa patur dominim të njërës apo tjetrës, si në shumë vende të botës, përfshirë Britaninë e Madhe, Gjermaninë, Austrinë, Belgjikën, Spanjën dhe Rusinë.

Me fjalë të tjera: Një shtet islam ndonëse konceptualisht nuk është e nevojshme një teokraci dhe nuk duhet të jetë, drejtohet nga një imam, p.sh. nga kleri islam, në praktikë. Në këtë kuptim laicizmi, p.sh. mungesa e klerit sundues, është në të vërtetë islame.

c) Historia e kohëve të fundit gjithashtu shpjegon drejtimin anti-demokratik akoma dominues në disa qarqe muslimane.[9] Në të vërtetë, dikush mund të takojë muslimanë dhe në Shtetet e Bashkuara të cilët e konsiderojnë demokracinë si shirk billah ose, si anëtarë të Hizb at-Tahrir, si nizam al-kufr (sistemi i mosbesimit) dhe thërrasin sloganin pa kuptim të “Shura, jo demokraci!”[10] Presidenti i Këshillit Musliman të Amerikës (AMC) është i mendimit se “fatkeqësisht,  liderët e moderuar muslimanë nuk kanë baza të forta të mjaftueshme për të mbështetur qartësisht demokracinë” dhe në këto kohëra.[11]

Kjo reflekton faktin se bota islame për herë të parë u ndesh me demokracinë nën drejtimin kolonial, ku e panë atë që të përdorej për të shkatërruar strukturat tradicionale muslimane në fuqi. Për këtë arsye ishte e natyrshme që muslimanët që përfshiheshin në luftrat për pavarësi do ta kundërshtonin demokracinë, do ta konsideronin atë si një sajesë të djallit, d.m.th. si jo-islame dhe të papajtueshëm me Kur’anin dhe Sunnetin. Gjatë këtij procesi, muslimanët u bënë viktima të nominalizmit. Ata besuan se demokracia është e papranueshme sepse, përkthyer nga latinishtja, do të thotë “qeverisje e popullit, nga populli.” Nëse është kështu, siç ka sugjeruar Shejh Nahnah i Algjerisë, problemi mund të zgjidhet duke e ri-emërtuar demokracinë shurakratija ose me të folurën e Maududit të një “Teo-demokraci” ideologjike.

Sigurisht ajo që ka më rëndësi nuk është emri por thelbi i demokracisë: përfaqësues të shtetit për kontrollin e titullarëve nëpërmjet mekanizmave si ndarja e pushtetit; konsultime të detyruara; dhe rizgjedhje periodike. Asnjëra prej tyre nuk e përjashton pranimin e Allahut si sovran dhe parimin e sheriatit. E tëra kjo është në përputhje me Islamin. Fet’hi Osman për këtë shkak ka të drejtë kur kërkoi që “polemikat demokraci-shura duhet të zgjidhen njëherë e përgjithmonë.”[12] Shejh Jusuf al-Kardavi shprehet hapur: Ai që thotë se demokracia është kufr, ai nuk e kupton mjaftueshëm as islamin dhe as demokracinë.[13]

2. Diskutimi musliman në çështjet politike evoluoi shumë gjatë shekullit 20, megjithatë, sipas Graham Fuller, “Islami politik është ende në hapat e para të tij.”[14]

a) Fillimisht është dominuar kryesisht nga Sejid Kutb (1906-1966), libri retorik i tij “Gurët kilometrikë” (Ma’lim fi-t-Tarik, 1964)[15] luajti një rol kryesor për ndërgjegjësimin politik të Lëvizjes Islame, rol të cilin e ka luajtur Manifesti Komunist (1848) i Karl Marksit për lëvizjet socialiste.[16]

Ajo që neve na intereson këtu nuk është doktrina e Sejid Kutbit se Islami “është një lëvizje për të zhdukur tiraninë” (f. 50) duke justifikuar përdorimin e forcës fizike kundër çdo shtypësi, “duke larguar çdo pengesë në rrugën e tij” (f. 61) por më shumë këndvështimi i tij se të gjitha shtetet ekzistuese janë joligjore dhe jo-islame (f. 69). Meqë ishte radikal, ai pretendonte se “një musliman nuk ka asnjë vend përveç asaj pjese të tokës ku është vendosur sheriati i Allahut…, nuk ka asnjë kombësi përveç besimit të tij…, nuk ka asnjë të afërm përveç atyre që ndajnë besimin në Allah” (f. 103). “Nacionalizmi këtu është besim, vendlindja këtu është dar al-Islam, sundimtari këtu është Allahu, dhe kushtetuta këtu është Kur’ani” (f. 110).

Kutbi nuk besonte në mundësinë për një demokraci islame (f. 115) dhe paralajmëroi kundër gjetjes së ngjajshmërive ndërmjet islamit dhe sistemeve politike ekzistuese, duke thënë “Ne nuk i pranojmë këto sisteme si në Lindje ashtu dhe në Perëndim. Ne i refuzojmë të gjithë ato” (f. 117).

Si rezultat, shumë lëvizje islame dhe në kohët tona kanë një strukturë të brendshme autoritare. Hasan el-Benna i udhëhoqi në fillim Vëllezërit Muslimanë si një shejh tradicional. Nëse Xhefri Lang ka parë me saktësi, shumë emigrantë muslimanë në Amerikë ende kanë arsye për t’u ankuar që qendrat e tyre islame u kujtojnë atyre sistemet totalitare të Lindjes së Mesme.[17]

3. Refuzimi është afër për t’u kthyer si një gjë e së kaluarës. Në të vërtetë, Mumtaz Ahmed e parashikoi këtë gjë në vitin 1996 duke e quajtur një nga artikujt e tij “Islami dhe demokracia: Konsensusi i Shpallur.”[18]

Një autor i vetëm bëri dallimin në ndryshimet e paradigmës së politikës islame: Muhammed Asadi e arriti këtë me librin e tij të vogël por thelbësor “Parimet e shtetit dhe të qeverisjes në Islam”[19], vetëm duke u bazuar në normat e shpallura Kur’anore dhe në 70 hadithe. Ky libër i domosdoshëm u shfaq 3 vjet parë librit “Gurët kilometrikë” por pati një ndikim të gjatë.

Ashtu si Kutbi, edhe Asadi ngulte këmbë se “nuk ka ekzistuar asnjëherë një shtet islam i vërtetë pas periudhës s njëqind vitet e kaluara ose historia islame nuk mund të na ofrojë asnjë drejtim”. Por në kundërshtim me Kutbin, Asadi e konsideron si “naive për të besuar që një qeverisje e vërtetë islame mund të modelohet afërsisht si në halifatin e parë dhe kundërshtoi përfshirjen e konceptit perëndimor të “revolucionit” në konceptin islam të xhihadit.

Në retrospektivë, dy çështje të Asadit ishin ndoshta më revolucionare sesa gjuha e Kutbit, dhe kjo në një kuptim dobiprurës:

a) Asadi bëri që ummeti të kuptojnë se titulli hilafet është përshtatur gabimisht nga drejtuesit muslimanë të cilët duhet të kishin mbajtur titullin e tyre kur’anor emir (f. 83). Sipas Kur’anit të gjithë qytetarët muslimanë në një shtet islam janë në të vërtetë hulefa. Secili dhe çdonjëri janë përfaqësues të Zotit në tokë (2:30; 6:165; 24:55; 27:62; 73:72; 35:39). Si mundet që këto 6 ajete të bëhen mosvepruese gjatë 1300 viteve të historisë islame? Ata janë neglizhuar prej atyre që kanë pushtet sepse kur asambleja e përfaqësuesve ishte në mexhlis esh-shura vota e tyre ka pasur më shumë peshë dhe dinjitet sesa një asamble e thjeshtë    024subjektive.

Hasan el-Turabi bëri shumë për këtë çështje kur vendosi themelet e dem  okracisë në lëvizjen islame në Sudan.

b) Pika e dytë revolucionare e Asadit ishte metodologjike. Ai e kuptoi se një shtet islam modern nuk mund të ndërtohet mbi fikh-un e vjetëruar mesjetar i cili, bazuar shpesh në interpretime subjektive dhe duke deduktuar arsyen njerëzore, veçse u bë i shenjtë (f. 11). Sipas Ibn Hazmit, Asadi propozoi për këtë shkak të kërkojë nga sheriati vetëm ato dispozita tërësisht të pandryshueshme të Kur’anit dhe sunneti të cilat janë (i) normative nga natyra dhe (ii) të qarta dhe të vetme (al-nusus) (f. 13).

Duke iu kthyer vetëm Kur’anit dhe Sunnetit, Asadi ishte në gjendje të vendoste se:

• nuk ka asnjë formë islame të veçantë për shtetin (f. 22),

• detyra kryesore në një shtet islam është të forcojë sheriatin (f. 34),

• asnjë legjislacion nuk duhet të jetë kundër mendimit të sheriatit,

• bindja ndaj një qeverisjeje të drejtë, islame apo jo, është një detyrim fetar i muslimanëve (f. 35),

• konsensusi ndaj çështjeve të shtetit është kushti më thelbësor në një shtet islam (f. 36),

• pa disa dallime të qarta ndërmjet muslimanëve dhe jomuslimanëve nuk mund të ketë një shtet islam (f. 40),

• parimi i Shura (42:38) kërkon votimin sa më të gjerë (f. 45),

• vendimi i shumicës është metoda më e mirë për zgjidhjen e mendimeve të ndryshme (f. 50),

• vendimet e mexhlis ash-shura janë ligjërisht detyruese mbi zbatuesit (f. 52),

• nuk është joislame për të formuar parti politike konkurruese (f. 61) përderisa dallimet në mendime brenda ummetit mund të jenë një mirësi hyjnore,

• një sistem qeverisës “presidencial”, diçka e ngjashme me praktikën në Shtetet e Bashkuara do të përkonte më afër kërkesave të një qeverie islame sesa një qeverisje “parlamentare” (f. 61),

• gjykata e lartë duhet të veprojë si një ruajtës i kushtetutës, d.m.th. sheriati (f. 66)

Librat e rëndësishëm kërkojnë pak faqe: “Manifesti Komunist” ka vetëm 45 faqe, “Gurët kilometrikë” ka 133 faqe, dhe “Parimet e shtetit dhe të qeverisjes“ ka vetëm 107 faqe. Pikëpamja e Asadit tashmë është pranuar gjerësisht në botën islame. Madje edhe organizata Vëllezërit Muslimanë (al-ikhuan al-muslimun) në Egjipt e Sejjid Kutbit tani e shikon ummetin si burimin e vërtetë të pushtetit, përballen me një kushtetutë të shkruar duke garantuar të drejtat e njeriut, zgjedhje të lira dhe të ndershme, rotacion të pushtetit nëpërmjet “një shumice partish në një shoqëri muslimane.”[20] Organizata Vëllezërit Muslimanë në Egjipt u zhvillua deri në atë pikë që në vitin 1994 ata pranuan të drejtën e grave muslimane për të votuar, të zgjidhen, të zënë vende në qeverisje, dhe në sektorin publik në përgjithësi.[21]

4. Thënë qartë, Muhammed Asadi nuk mund të ketë orietuar mendimin islam i vetëm drejt demokracisë. Ai kishte ndihmues të devotshëm, duke përfshirë Fet’hi Osmanin (Los Angeles), Hasan al-Turabi (Khartum), Rashid al-Ghanuçi (Londër) dhe Xhefri Lang (Lawrence, Kansas) të cilët fuqishëm mbështetën sistemin demokratik pluralist islam[22] dhe barazinë në politikë të gruas.

a) Hasan al-Turabi, kryetar i parlamentit sudanez, ndërkohë që është trajtuar nga administrata amerikane si terrorist është një ndër mendimtarët muslimanë më liberalë të kohës sonë. Asnjë nuk ka bërë më shumë për rivlerësimin e gruas në islam bazuar në Kur’an dhe Sunnet sesa ai në librin e tij ”Gratë, Islami dhe Shoqëria Islame” i cili filllimisht u shfaq gjysmë-anonim në vitin 1973. Ai erdhi në përfundimin se “një revolucion mbi kushtet e gruas në shoqërinë tradicinale muslimane është i pashmangshëm.”[23] Kështu, demokratizimi dhe ri-angazhimi i gruas në islam do të ecin dorë për dorë ose aspak.

b) Shejh Ganuçi, i dënuar me vdekje në vendin e tij në Tunizi, në vitin 1999 ka thënë: “Shumë muslimanë e shikojnë demokracinë me ndërhyrjen e huaj dhe mosbesimin. Por demokracia është një grup mekanizmash për të garantuar lirinë e mendimit dhe e mbledhjes dhe konkurrimit paqësor për autoritetin qeverisës nëpërmjet kutive të votimit. Ne nuk kemi një përvojë moderne të islamit që mund të zëvendësojë demokracinë. Islamizimi i demokracisë është gjëja më e afërt për të zbatuar Shura-n. Ata të cilët e kundërshtojnë këtë mendim nuk kanë sjellë asnjë gjë ndryshe sesa drejtimi me sistemin një-partiak… Unë nuk shikoj ndonjë zgjidhje përpara nesh veçse të përshtatemi me idenë e demokracisë. Madje mund të jetë dhe e rrezikshme të injorohet demokracia… Ata të cilët mund të përfitojnë më shumë nga demokracia janë muslimanët.[24]

c) Fet’hi Osman, dijetar i njohur musliman me origjinë nga Egjipti, shprehet se demokracia bazohet si në natyrën e njeriut dhe në burimet e shkruara të Islamit, duke e parë shoqërinë pluraliste si një dhuratë të Zotit (5:48, 11:118). Për të “demokracia e plotë është i vetmi sistem që mund të sigurojë të drejtat e njeriut për çdo individ dhe grup në një shtet bashkëkohor.” Nuk ka një sistem më të mirë që siguron të drejta të barabarta dhe përgjegjësi për të gjithë. Për këtë arsye, “nuk ka alternativë më të mirë sesa demokracia.“ Mekanizmat e tij sigurojnë mënyrën praktike për zbatimin e shura. Në të vërtetë, parlamentarët muslimanë janë Al al-nakd ve al-hal modernë të përmendur në Kur’an. Parlamenti në këtë legjislacion duhet të respektojë epërsinë absolute të normave të qëndrueshme dhe parimeve të Sheriatit; por “për aq kohë sa ka vend për ixhtihad, aq ka vend dhe për legjislacionin.”

Osmani është i bindur se demokracia nuk përfshin asnjë nga 2 ekstremet e spektrit politik – teokracinë apo laicizmin. Ai pranon se shumica jo gjithnjë mund të ketë të drejtë. “Megjithatë, pasaktësia e shumicës nuk mund të përdoret si një justifikim për autokracinë dhe autoritarizmin.”

Osmani gjithashtu shprehet se sipas ajetit 9:71 si meshkujt dhe femrat ndajnë të njëjtën përgjegjësi për t’u siguruar se çfarë është e drejtë (al-ma’ruf) dhe të parandalojë atë që është e gabuar (al-munker). Për këtë arsye gratë muslimane duhet të pranohen si parlamentare, ministre në qeveri, gjykatëse dhe oficere policie dhe ushtarake.[25]

d) Xhefri Lang, si të gjithë muslimanët, e konsideron laicizmin si të papajtueshëm me islamin, por e veçon qartazi demokracinë nga laicizmi. Ai ngre një pyetje të mirë se përse demokracia duhet të jetë më shumë një sfidë për autoritetin suprem të Zotit sesa çdo sistem tjetër udhëheqjeje? Ai gjithashtu ngre një çështje të drejtë se nuk ka një model ekzistues të shtetit islam – as Arabia Saudite, as Pakistani apo Irani – që do të ishte i pranueshëm për një shumicën e muslimanëve. Për këtë arsye, kur diskutojmë për shtetin islam, ai i shikon muslimanët të përfshirë më shumë në kundërshtime apo duke ëndërruar. Çfarë është e rëndësishme për të në këtë diskutimin është fakti se republikat demokratike moderne thjesht bëjnë më të mirën e tyre për të mbrojtur të drejtat e individit.[26]

III.

1. Tani është e mundur, dhe gjithashtu momenti i përshtatshëm, për të përmbledhur:

Sistemi politik islam, i bazuar në Kur’an, Sunnet, arsye, dhe përvojën e tij historike duket të përfshijë 13 elementët e mëposhtëm:

1. Të gjithë muslimanët duhet të jetojnë në mbarë botën, por shteti islam i decentralizuar duhet të jetë republikë.

2. Sheriati është kushtetuta supreme e çdo shteti islam. Kjo nuk përjashton përshtatjen në kushtetutën e shkruar me afishimin e të drejtave bazë të dhëna nga Zoti.

3. Është në dorën e gjeneratës muslimane, si përfaqësues të Zotit në tokë, për të vendosur mbi formën specifike të shtetit të tyre brenda sistemit të sheriatit.

4. Duhet të ketë një parlament, bazuar në përballjen universale, vendimet e të cilit janë detyruese për ekzekutivin.

5. Legjislacioni duhet të jetë në përputhje me dokumentin dhe shpirtin e sheriatit.

6. Duhet të ketë pluralitet të partive politike islame, duke siguruar rotacion të pushtetit.

7. Kryetari i shtetit duhet të jetë një person i vetëm (mashkull dhe musliman), jo një organizim kolektiv, i cili zgjidhet në mënyrë periodike.

8. Duhet të ketë një gjykatë të lartë për të gjykuar mbi kushtetueshmërinë e ligjeve.

9. Çdo qytetar, musliman ose jo, mashkull apo jo, mund të jetë anëtar i qeverisë.

10. Gratë mund të ushtrojnë detyrën e kryeministrit, ministrit, anëtarit të parlamentit, gjykatësit, oficere të ushtrisë dhe policisë.

11. Të gjithë qytetarët janë të barabartë para ligjit. Por legjislacioni, për arsye të vlefshme dhe në mënyrë jodiskriminuese, mund të pasqyrojë dallimet ndërmjet muslimanëve dhe jomuslimanëve, ndërmjet femrave dhe meshkujve.

12. Jomuslimanët mund të mbajnë shtetësinë e tyre, vetëm në rast se ata preferojnë statusin e dhimmi (minoritet fetar i mbrojtur).

13. E tërë qeveria duhet të konsiderohet si “e lënë në dorë të Zotit” (4:58) me qëllim për të drejtuar se çfarë është e drejtë dhe e ndaluar, çfarë është gabim dhe duke siguar drejtësinë dhe xhihadin islam.

2. Mbetet çështja se si mund të vazhdohet për realizimin e këtyre elementëve në botën perëndimore. A duhet të krijojnë muslimanët parti politike? Plan anti-kushtetues? Të kërkojnë pozitë?

Shejh Gannuçi, duke pasur në mendje gjendjen në Europë, është disi skeptik, duke thënë “nëse minoritetet muslimane përvetësojnë idenë e qeverisjes islame sipas Sejjid Kutbit, ata do të firmosin vdekjen e tyre të sigurt… Roli që sugjeroj unë për minoritetet muslimane është që të fuqizojnë praninë islame në vendet ku ata jetojnë – duke mos punuar për të vendosur një qeverisje islame.” Ai është kategorikisht kundër partive që mbartin fjalën “islame” në emërtimin e tyre; për më tepër muslimanët duhet të marrin pjesë në partitë ekzistuese, të hapura, kombëtare. Shumë minoritete mund të shpresojnë të marrin pjesë në politikë.”

Për këtë arsye Gannuçi sugjeron që muslimanët në perëndim më mirë të përqendrohen në punë sociale dhe institucione të shoqërisë civile sepse “ajo që arrihet në anën sociale është më e qëndrueshme dhe më e mirë sesa ajo që arrihet politikisht.”[27]

Ka shumë urtësi në atë që Shejh Gannuçi thotë, megjithëse situata duket më pak e vështirë në Shtetet e Bashkuara sesa në Europë. Në kontinentin e vjetër, muslimanët – kur angazhohen në garën politike – akoma mund të provokojnë reagime të forta. Në Shtetet e Bashkuara, pluralizmi politik dhe fetar duket më i mirëformuar. Megjithatë, është e vërtetë që muslimanët, përpara se të hyjnë në fushën politike në nivel kombëtar, duhet të ngrenë kredencialet e tyre demokratike ndërmjet tyre. Ata nuk duhet vetëm të forcohen në numër dhe të jenë të edukuar mirë në islam në nivel bazë por duhet të zbatojnë pluralizmin ndërmjet tyre. Të gjithë zyrtarët në qendrat islame duhet të vihen me anë të zgjedhjeve periodike. Të gjitha lëvizjet islame duhet të drejtohen nga emirë të zgjedhur. Praktikimi i lirisë së mendimit së brendshmi është një mënyrë e mirë drejt reduktimit të frikës së islamit së jashtmi. Demokratizimi në këtë mënyrë do të jetë një kontribut i vlefshëm për davet-in islam.

Muslimanët ndajnë dëshirën për një harmoni dhe një frikë të përbashkët të të qenurit të ndarë në 73 sekte. Por ndryshimet në mendime, gjithashtu çojnë në parti të ndryshme islame – si në Malajzi – kjo është e logjikshme, dhe me Abdurrahman Alamudi unë besoj se muslimanët mund të mësojnë nga “mospajtimet miqësore”.[28] Ju kujtoj juve, se shteti i parë islam, shteti i Medinës, njihte dy parti politike. Ato quheshin al-muhaxhirun dhe al-ansar

Prof. Sulejman S. Nyang u kërkon aktivistëve politikë muslimanë në Amerikë që ”të çajnë në kuietizmin e ashpër politik” dhe të kërkojnë vota në zgjedhjet e ardhshme kombëtare.[29] Thënë qartë, ashtu siç është sugjeruar nga Lord Nazir Ahmed, kjo nuk mund të bëhet jashtë rrymës qendrore të sistemit dy-partiak, bile as në Britaninë e Madhe dhe në Shtetet e Bashkuara.[30] Prof. Ali Masrui zhvilloi një program aktiv për muslimanët në Amerikë për t’u angazhuar në veprime politike – nga regjistrimi i votuesit në konkurrimet në bordin e shkollës deri në shoqërimin e kandidatëve në Kongres me qëllim islamizimin e shpirtrave, të njohur si ummet, dhe – një ditë – më shumë nëpër botë.[31]

Vetëm me një program të tillë të sigurt muslimanët do të arrijnë së paku qëllimet e tyre minimale: Dhënia e të drejtave të tyre muslimanëve në perëndim siç garantohet nga kushtetutat perëndimore, dhe familjarizimi i të rinjve tanë në Europë dhe Amerikë me komunitetet muslimane në mesin e tyre. Në këtë rrugë të gjatë, konsensusi mbi sistemin e tyre politik është i një rëndësie vendimtare.

Përktheu nga gjuha angleze:

Eni MAÇI


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 4, Pranverë-Verë, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com
[1] Nizam al-Mulk, Libri i Qeverisjes, Londër 1960, Traité de gouvernement, Paris 1984; Das Buch der Staatskunst Siyasatnama, Zurich 1987.
[2] Ibn Khaldun, Mukaddimah, Priceton 1969.
[3] M. M. Sharif, ed., Historia e Filozofisë Islame, 2 vol., Wiesbaden 1963.
[4] Hassan Turabi, Islami, Demokracia, Shteti dhe Perëndimi, Tampa. FL 1993, f. 19.
[5] Shih Bustami Muhammad Khir. Koncepti i sovranitetit në lëvizjen bashkëkohore islame ENCOUNTERS, vol. 1. nr. 1, Markfield, LE, UK, Mars 1995, f. 5.
[6] Abu ‘Ala al-Maududi, Një histori e filozofisë islame, Vol. 1, Mësimet ekonomike dhe politike të Islamit, B. Political Teaching, Wiesbaden, 1963, f. 192.
[7] Të drejtat e njeriut në prag të shekullit 21, seminar i mbajtur në konferencën mbi Islamin & Modernizmin në Londër, 6 Korrik, 1996, f. 6.
[8] Kjo është edhe pikëpamja e Xhefri Lang: Të luftosh për t’u dorëzuar, Beltsville, MD, botimi i dytë, 1995, f. 191.
[9] Një shembull është artikulli i Abdul Rashid Moten mbi sistemet bazë të demokracisë dhe Shura: Një analizë krahasuese për NDESHJET, Vol. 3, Nr. 1, Markfield, LE, UK Mars 1997, f. 3-20. Shih gjithashtu Azzam Tamimi, Demokracia në Mendimin Politik Islam, i njëjti numër, f. 21-44.
[10] Shih Azzam Tamimi, Demokracia: Feja dhe politika në debatin bashkëkohor islam, ENCOUNTERS, Vol. 4, Nr. 1, Markfield, LE, UK, Mars 1998, f. 35-64.
[11] Intervistë me A. Alamudi, Middle East Affairs Journal, Vol. 2. Nr. 2, Annandale, Va, Verë/Vjeshtë 1996, f. 117.
[12] Vep. e cit., fusnota 7, f. 24.
[13] Esh-Shark al-Ausat, Londër, 5 Shkurt 1990.
[14] Graham E. Fuller, Islami Politik dhe Politika e SH.B.A-së, Middle East Affairs Journal ,Vol.5, Nr. 1-2, Dimër/Pranverë 1999, f. 157.
[15] Gurët kilometrikë, Indianapolis 1990.
[16] Karl Marx, Friedrich Engels, Manifest der Kommunistischen Partei, Berlin 1945.
[17] Even Angles Ask, Beltsville, MD, 1997, f. 229.
[18] Middle East Affairs Journal, Vol. 2, Nr. 4, Verë/Vjeshtë 1996, f. 29-38.
[19] Parimet e shtetit dhe të qeverisjes në Islam, Universiteti i Kalifornisë, 1961, botimi i dytë, Gjibraltar 1980.
[20] Deklarat e organizatës Vëllezërit Muslimanë për Shura-n në Islam dhe sistemi shumë-partiak në një shoqëri islame, ENCOUNTERS, Vol. 1, Nr. 2, Markfield, LE, (UK), f. 100-103.
[21] Shih për këtë deklaratë veprën e cituar, f. 85-89.
[22] Turabi, vep. e cit. f. 19.
[23] Gratë, Islami dhe Shoqëria Islame, Gurët kilometrikë (Londër), 1991.
[24] Rashid al-Ghanuçi, Lëvizja Islame: Vetë-kriticizmi dhe Ridiskutimi, Palestine Times nr. 94, Prill 1999, riprodhuar nga MSANEWS në INTERNET më 14 Prill 1999, cituar nga faqja 43.
[25] Fet’hi Osman, Shria in Contemporary Society, Los Angeles, 1994, pp.70,76,82.f: Fathi Osman , The children of Adam-an Islamic Perspective on Pluralism, Washington, D.C. 1996,pp.12,17,21,43 f.45 f, 51.
[26] Të luftosh për t’u dorëzuar, Beltsville, MD, botimi i dytë, 1995, f. 191-193.
[27] Gannuçi, vep. e cit., f. 2-4.
[28] Intervistë me A. Alamudi, Middle East Affairs Journal, Vol. 2, nr. 4, Annandale, VA, Verë/Vjeshtë 1996, f. 112.
[29] S. Nyang, Integrimi i Islamit në Amerikë, Middle East Affairs Journal, Vol. 5, Nr. 3-4, Annendale, VA, Verë/Vjeshtë 1999, f. 69-80, cituar në faqen 72.
[30] Intervistë me Lord Ahmed, Middle East Affairs Journal, Vol. 5, Nr. 3-4, Annandale, VA, Verë/Vjeshtë 1999, f. 170.
[31] Ali Masrui, North American Muslims Rising to the Challenge of a Dual Identity, Islamic Studies, Islamabad, Vol. 34, Nr. 4, Dimër 1995, f. 458-460, programi veprues gjendet në f. 458-460.

 

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 59 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: