Zekiye Doğar, në dobi të gruas shqiptare

14/04/2015 Lini një koment

ZEKIYE DOĞAR, NË DOBI TË GRUAS SHQIPTARE

Zekiye Doğar

Zekiye Doğar

Kontributin e saj për gratë shqiptare, e vlerëson si gjënë më me vlerë që po bën, sepse ato duhen larguar nga jeta e mbyllur në shtëpi dhe duhen integruar në një profesion.

Për Zekiye Dogar, ardhja në Shqipëri ka qenë më shumë një ndalesë për shkak të emërimit të bashkëshortit të saj si atashe ushtarak në këtë vend, sesa një zgjedhje e saj. Por duke qëndruar këtu për tre vjet, ajo ka arritur të integrohet dukshëm në Shqipëri, saqë tashmë i duket sikur është në vendin e saj. Duke qenë një grua energjike, ajo nuk do të reshte së kërkuari mundësi për të qenë e dobishme këtu për shoqërinë shqiptare. Rasti e deshi që Instituti i Kulturës Turke “Yunus Emre” të hapte një kurs artizanati, ku të mësonin gratë dhe vajzat shqiptare në bërjen e bizhuterive të ndryshme, i quajtur ndryshe si “Takı Kursu”.zekiye dogarKemi ardhur në Shqipëri në korrik të vitit 2012, kam ardhur për të shoqëruar burrin tim si atashe ushtarak, dhe më pas qëndruam këtu ku jemi deri më sot, plot tre vjet”, – pohon Zekiye.Ushtarakët janë eremitët e përhershëm, që nuk rrinë asnjëherë të ngulitur në një vend, e tillë ka qenë jeta edhe për bashkëshortin e Zekiye-s, së cilës i është dashur ta shoqërojë kudo, ku ai ka shkuar me detyra ushtarake. E tillë ka qenë edhe ardhja në Shqipëri, këtu për ta ka qenë një ardhje fatlume, pasi siç pohon edhe vetë Zekiye, ajo është ndjerë mirë që kur ka ardhur këtu. Për të motivi kryesor është jetë aktive, ajo përpiqet të japë maksimumin në cilido vend që shkon, kështu ka bërë edhe në Shqipëri.

Unë kam ardhur për të shoqëruar bashkëshortin tim, sepse ai do punonte këtu. Më parë në Turqi kam punuar si mësuese, por kur erdha këtu mendova të merresha me ndonjë aktivitet. Kështu nisa shkollën e turkologjisë. Gjithashtu njohja në “Yunus Emre” me z. Kalkan, bëri të mundur që të filloja kursin e Ebrusë , që u mëson grave shqiptare një zanat”, -thekson Zekiye.Sapo i pyet turqit që kanë ardhur këtu, nëse kishin dëgjuar më parë për Shqipërinë, të gjithë pohojnë të njëjtën gjë, po, sepse ka shumë shqiptarë që jetojnë në Turqi. Këta shqiptarë në mos tjetër kanë shërbyer në njëfarë mënyre duke përcjellë tek turqit mendësinë që i karakterizon shqiptarët. Ardhja e saj kishte dhe një synim tjetër, se si mund të jepte kontributin e saj për gratë shqiptare këtu.“Dhe në Turqi ne kemi shumë shqiptarë dhe kur erdha këtu unë isha në dijeni për ta. Pikërisht kur erdha këtu, duke e ndjerë edhe afërsinë me shqiptarët, më lindi ideja se si të ndihmoja gratë këtu”,- thotë Zekiye.

Në Shqipëri nuk të duhet ndonjë sy i hollë prej vëzhguesi të hollësishëm, për të parë ngjashmëritë e Shqipërisë me qytetet turke. Kjo i ka ndodhur çdo turku që ka ardhur këtyre anëve, që menjëherë vë re përngjasime.

Kur kam ardhur në Shqipëri mu duk si një qytet i vjetër i Anadollit, dhe kur erdha, vendosa të bëj diçka për shqiptarët. Nuk e duroj dot faktin të mos qenit e dobishme, në çdo vend që do shkoja”, -pohon ajo.zekiye dogarZekiye pothuaj ka jetuar në të gjithë qytetet e Turqisë, nëse e pyet nga cili qytet vjen, ajo menjëherë të thotë se është nga e gjithë Turqia, sepse i ka rënë fati të lëvizë shumë. Këto lëvizje i ka bërë për faktin se ka pasur ushtarak bashkëshortin. Kjo është arsyeja që ajo e ka të vështirë të përcaktojë edhe vendin e saj nga vjen, pasi ndihet kudo si në vendin e saj.“Nuk mund ta them se nga cila anë e Turqisë jam, sepse kam jetuar gjithandej. Edhe fëmijët jetojnë në qytete të ndryshme të Turqisë dhe pothuaj e ndjej veten të përfshirë në të gjithë Turqinë”, -pohon Zekiye.

Zyrtarët apo të afërmit e tyre kur vijnë në Shqipëri nga një vend i huaj e kanë më të lehtë të përshtaten, pasi për ta shërben pozicioni i njërit nga bashkëshortët, kështu që lehtësitë janë më të mëdha.

Kur erdhëm fillimisht këtu nuk ishim vetëm, sepse udhërrëfyesja jonë është Ambasada. Duke dashur të integrohemi përpiqemi që të mësohemi këtu”, -thekson Zekiya.

Çdokush që vjen nga Turqia e ndjen veten mirë këtu në Shqipëri, sepse ngjashmëria ndërmjet dy kulturave është shumë e dukshme. Por të gjithë e vënë theksin tek rinia, është ajo sipas tyre një nismëtare e zhvillimit të vendit dhe plot energji dhe ide të reja që mund të shërbejë për zhvillimin e vendit. Një tjetër aspekt i ngjashëm është se edhe rregullat familjare, të përcjella në breza që vihen re edhe këtu.“Kemi shumë të përbashkëta, sidomos gjuhën apo kulturën e kafes, e kemi të njëjtë. Familjet e mëdha janë të ngjashme si këtu, si atje në Turqi. Rinia është e ngjashme është shumë aktive”, -pohon Zekiye.Deri tani kemi takuar qytetarë turq, kurse sot takuam një zonjë, e cila flet me pasion edhe për gatimin. Ajo madje është shumë e përkushtuar për të përgatitur gatime të shijshme dhe të shëndetshme. Edhe në blerjet që bën përpiqet të jetë e kujdesshme, me qëllim që të marrë produkte që janë sa më organike.zekiye dogar

Që kur erdha këtu vura re se kishte të përbashkëta shumë midis ushqimit shqiptar dhe atij turk. Unë shkoj te tregu i atyre që vijnë nga fshati dhe i shesin vetë fermerët, me qëllim që të gjejë produkte bio, pasi janë më të shëndetshme“, – shton ajo.

Jo të gjithë që kanë ardhur në Shqipëri kanë pasur dëshirën e mirë për të qenë shembull dobishmërie. Kurse me Zekiye-n ka ndodhur e kundërta, ajo ka qenë e përfshirë që në fillim me nisma në dobi të gruas. Hartoi një projekt dhe e dërgoi tek qendra “Yunus Emre”, ku edhe gjeti mbështetjen për ta vënë në jetë këtë ide.

Kur erdha në fillim këtu dhashë idenë e bërjes së një kursi, që gratë shqiptare që mësojnë këtu, jo vetëm t’i përdorin për vete, por edhe për t’i shitur tek te tjerët. Unë mendoj që këtë ta transmetoj tek gratë shqiptare, të jetë dikush që të më zëvendësojë mua”, -pohon Zekiye.

Për Zekiye-n lodhja më e madhe është të mos merresh me diçka. Ajo përveç këtij kursi, i ka hyrë edhe studimeve për turkologji, e cila është në funksion të njohjes më të mirë të gjuhës turke. Kulturën e angazhimit ajo përpiqet ta përcjellë edhe tek gratë shqiptare.

Dita ime e punës zgjat 6 orë. Duke qenë se kam edhe impenjime të tjera. Kursi zgjat 5 ditë në javë dhe 4 ditë për gratë shqiptare një ditë për gratë rome. Qëllimi ynë në krijimin e këtij kursi ka qenë t’i largojmë gratë nga kafja dhe vetmia dhe t’ju japim atyre një profesion”, -pohon Zekiye.
Kohën e lirë si e kaloni keni mikesha turke apo shqiptare?
Ajo nuk ka kohë të lirë, ndryshe nga bashkëmoshataret e saj që mund të kenë kohë për të diskutuar me shoqet, ajo është e limituar në këtë drejtim.

Unë nuk jam tip që kam shumë kohë të lirë, gjatë gjithë jetës unë kam rritur tre fëmijë dhe nuk e kam pasur luksin të kem kohë të lirë. Edhe tani kur erdha në Shqipëri mendova se si të kaloj kohën e të jem e angazhuar. Kam shumë mikesha pasi duke pasur bashkëshortin ushtarak kam mikesha edhe nga vende të tjera”,-thotë Zekiye.zekiye dogarZakonisht gratë shtëpiake janë më të lidhura pas televizorit, sepse koha e tyre kalon më shumë në ambientin e shtëpisë. Kurse për Zekiye-n nuk është kështu, ajo është gjatë gjithë kohës në lëvizje dhe nuk ka kohë të lirë të ndjekë ndonjë serial apo film nga fillimi deri në fund. Por ajo thotë se telenovelat turke i tërheqin vëmendjen, nëse ajo ndodhet në shtëpi.“Ngaqë nuk më del koha të rri shumë në shtëpi, nuk rri para televizorit. Kurse në mbrëmje kur jam në shtëpi bashkë me bashkëshortin, apo kur na vijnë miq në shtëpi, atëherë mund të shoh pak televizor apo telenovela”,- pohon Zekiye.

Të jetosh në Shqipëri është këndshëm, sepse distancat që duhen përshkruar nga vendi që vijnë turqit janë më të shkurtra. Kushdo që ka ardhur ndihet shumë mirë këtu, mjedisi shumë mikpritës që rezervohet për ta, është shumë i dukshëm.

Unë erdha shumë vonë, d.m.th kur fëmijët ishin të rritur, nëse do kisha ardhur më shpejt pse jo. Unë po jetoj shumë mirë këtu, dhe këtë mund t’jua sugjeroja edhe fëmijëve të mi”, -përfundon Zekiye.

– Realizoi për TRT Shqip, Urim TUSKU

 

Burimi: http://www.trt.net.tr/shqip/rubrikat-tematike/nj%C3%AB-turk-n%C3%AB-shqip%C3%ABri/2015/04/05/zekiye-do%C4%9Far-n%C3%AB-dobi-t%C3%AB-gruas-shqiptare-199818

Uniteti i shqiptarëve në mbrojtjen e Shkodrës (1912/13) sipas epikës historike

13/04/2015 Lini një koment

Prof. Dr. Sadri FETIU, Instituti Albanologjik i Prishtinës

 

UNITETI I SHQIPTARËVE NË MBROJTJEN E SHKODRËS (1912/13) SIPAS EPIKËS HISTORIKE

Hasan Riza Pasha (në mes)

Hasan Riza Pasha (në mes)

Nuk ka dyshim se qëndresa e Shkodrës në luftë me pushtuesit sllavë (Serbinë dhe Malin e Zi), tetor 1912 – prill 1913, është një ndër ngjarjet e rëndësishme historike të gjysmës së parë të shekullit XX. Historikisht kjo çmohet, si qëndresë e popullit shqiptar dhe e ushtrisë së rregullt të garnizonit turk të Shkodrës të komanduar nga Hasan Riza Pasha, që jo vetëm se ua ndali hovin hordhive pushtuese sllave, që bënë krime të pashembullta mbi popullsinë shqiptare të Kosovës dhe të viseve të tjera shqiptare në Mal të Zi dhe në malësitë e Veriut, por e nxiti edhe ndërhyrjen e faktorit ndërkombëtar për t’i zvogëluar sadopak apetitet e pushtuesve të aleatëve ballkanikë, që, në emër të luftës për çlirim nga sundimi i Turqisë, po i copëtonin e ndanin midis tyre viset shqiptare.

Për këtë ngjarje janë shkruar më shumë se pesëmbëdhjetë libra të autorëve të ndryshëm, të cilët pos analizave historike, përmbajnë edhe shënime e kujtime të pjesëmarrësve të drejtpërdrejtë në to. Midis tyre shquhen disa botime të organeve ushtarake të Turqisë, si edhe botimet e autorëve të tjerë, siç është italiani B. Gerri, pastaj disa autorë serbë e malazezë. Për luftën e Shkodrës kanë dhënë vlerësime edhe autorë të ndryshëm, si: Gjergj Fishta, Edit Durhami, autorët turq Abdurrahman Gyrmani dhe Nafiz Koxhamani, Fevzi Çakmak, Hamdi Ertuna, e shumë të tjerë. Për një periudhë relativisht të gjatë, lufta e Shkodrës, si ngjarje e veçantë është trajtuar me shumë kujdes edhe nga të gjitha organet e shtypit evropian të asaj kohe.

Sado që në historinë shqiptare të kohës sonë nuk kemi ende ndonjë studim monografik për këtë ngjarje, që çështjet do t’i shtronte me objektivitet të plotë historik, jashtë çdo ndikimi të kufizuar ideologjik, ose shpjegimi romantik e pseudopatriotik të mendësisë së kufizuar krahinore, historianët tanë, brenda paraqitjes së ngjarjeve të periudhës, që i përkasin fillimeve të shekullit XX, i kanë dhënë vlerësimet e veta për Shkodrën e viteve 1912-1913. Në mënyrë të veçantë janë trajtuar rrethanat e përgjithshme historike-shoqërore dhe veprimi aktiv i faktorit ndërkombëtar, sidomos brenda veprimtarisë për përcaktimin e kufijve nga ana e Konferencës së Londrës.

Këto ngjarje i ka vlerësuar edhe populli në mënyrën e vet meritore, duke i ruajtur kujtimet e hidhura dhe duke krijuar këngë popullore, të cilat, përveç rëndësisë njohëse, shquhen edhe për vlerat e tyre poetike e muzikore. Këngët popullore historike, të frymëzuara nga qëndresa e Shkodrës e viteve 1912-1913 kanë një shtrirje të gjerë në viset shqiptare të Veriut, por jehona e tyre është e hetueshme edhe në jug të Shqipërisë, deri në Çamëri[1].

Këngët kanë një përhapje të gjerë në shumë vise të Kosovës, midis shqiptarëve në Maqedoni e në Mal të Zi, pastaj në krahinat e Shqipërisë së Veriut, duke u shkuar kah jugu deri në Durrës, në Tiranë e në Elbasan, e në ndonjë rast edhe në Fier, midis mërgimtarëve kosovarë[2].

Pesëdhjetë këngët, që i trajtuam me rastin e hartimit të kësaj kumtese, dëshmojnë se këngët historike për luftën e Shkodrës, si tekste poetike, kanë një strukturë të përcaktuar unike. Brenda traditës poetike të këngëve popullore epike të Veriut, ato i përkasin grupit karakteristik të këngëve pa narracion të zgjeruar epik. Kështu për shembull, një këngë e shënuar në Tiranë ka gjithsej 17 vargje dhe i kushtohet kryesisht trimërisë shkodrane, që i kundërvihet në mënyrë të vendosur ushtrisë së Kral Nikollës:

Dalin Shkodra si sokola:

– Ku po shkon o kral Nikola?

Nuk të lshoj, pa më lshue toka,

Se kët punë na dau Europa.[3]

Duhet theksuar se në këto këngë, krahas Kral Nikollës, theksohet edhe Serbia si agresore:

Dalë kadalë mori Serbi.

Tash ke hasë ne trima daji…

Ni taborr e kam Dibranë.

Ata i rrinë Serbit kallkan…

Kta janë topat e halis.

Qi luftojnë djemt e Shqipnis.[4]

Në vëllimin “Zana popullore” të Kasem Taipit, Shkodër, 1933, ku mbizotërojnë këngët shkodrane, është botuar vetëm një këngë për Luftën e Shkodrës, dhe ajo e sistemuar pa ndonjë kriter të veçantë, në fund të veprës. Kjo këngë sjell të dhëna të plota historike për ngjarjet e kohës, qoftë ato në frontin e luftës me serbë e malazezë, qoftë edhe për konfliktet e brendshme midis Esat Pashës dhe Hasan Riza Pashës. Mirëpo këtu theksohet uniteti ndërfetar dhe qëndresa e popullit në luftë të pabarabartë me pushtuesit sllavë, që e mbanin Shkodrën të rrethuar, duke u përpjekur që të dorëzohet për shkak të mungesave më elementare për jetesë, ushqimit dhe veshmbathjeve.

Këngë të tilla paraqesin sinteza të vlerësimit të rrethanave historike me një ndjeshmëri të theksuar emocionale, në të cilën gërshetohet tragjikja dhe heroikja.

Siç shihet nga epika jonë  popullore, dhe nga realiteti historik, që nga fillet e Rilindjes Kombëtare, Shkodra është shembull i një uniteti ndërfetar, që manifestohet  në mënyrë të veçantë në luftën e saj kundër pushtimit serbo-malazez (1912/13). E përbashkët është gatishmëria për flijime tepër të mëdha e të gjithëve (popullit dhe ushtrisë) për mbrojtje të Shkodrës, gjë që shihet edhe në pohimin e heroit të kësaj lufte, Hasan Riza Pasha: “Shkodra është fati ynë ose varri ynë, por jo turpi ynë”. Heroi i kësaj lufte pohonte kështu, sepse për një kohë të shkurtër e kishte njohur mentalitetin e shkodranëve dhe kishte krijuar lidhje të forta me përfaqësuesit e komuniteteve fetare, në mënyrë të veçantë me komunitetin katolik, që e kryesonte arqipeshkvi i qytetit, Jak Sereqi.

Uniteti ndërfetar manifestohet edhe në veprimet e Hasan Rizasë, që në bashkëpunim me udhëheqjen klerikale katolike, në mënyrë të veçantë me ndihmën e poetit kombëtar, Gjergj Fishta, përpiqej që luftës t’i jepte karakter kombëtar, duke e ngritur flamurin kombëtar dhe duke vënë lidhjet me Qeverinë e Ismail Qemalit.

Davi diten me çue bajrakun

Si mbas planit qi kish shenjue

Thehet Serbi me Karadakun

E pshton Shkodra qi ish rrethue.[5]

Kur është fjala për bashkëpunimin me poetin Gjergj Fishta, bashkëkohësit e poetit pohojnë se pashai kishte kërkuar nga poeti që ta hartonte tekstin e një himni, që do të këndohej në gjuhën shqipe nga luftëtarët që e mbronin Shkodrën e rrethuar[6].

Por kjo vendosmëri bazohej krejtësisht në unitetin e shkodranëve që siç pohohet në njërën nga këngët, janë të gatshëm të flijohen:

Xhevapë Shkodra i ka dhanë

Jemi gadi me të ndihmue

Karadakun mos t’a lamë

Der’ sa të mund’ na me qindrue[7].

Në vëllimin e dytë “Kangë popullore të Kosovë Metohis”, Prishtinë 1951, gjendet vetëm një këngë që i ka gjithsej 54 vargje. Në kuadër të ndërlikimeve ndërkombëtare, ku siç thuhet “shtatë ballkanat” i shpallin luftë “mbretit të Stambollit”, ngjarjet e këngës  përqendrohen në jetën e vështirë në Shkodrën e rrethuar, ku popullsia detyrohet të jetojë, duke ngrënë edhe mishin e kalit, por djemtë e Shkodrës janë të vendosur të qëndrojnë deri në fund për mbrojtjen e atdheut të tyre:

S’po kanë dert qata djem t’ri;

Huten n’ dorë, barutin n’gji

N’ istikam në borë e n’shi,

Gjith tuj nejtë dushmanit karshi.[8]

Në shumicën e këtyre këngëve, qëndrimi subjektiv i këngëtarit si vlerësim për ngjarjen, pastaj nama dhe anatema ndaj pushtuesit ose tradhtarit të popullit, bëhet motiv kryesor i këngës.

Esad Pasha, kjoftë mallkua,

Murtat i turkit ish qillua;

Ish murtat e haj medet

E ka pre dar çadër t’ vet![9]

Mënyra e këtillë e trajtimit të ngjarjeve të rëndësishme historike dhe e ndërtimit të personazheve që marrin pjesë në to, ka kushtëzuar që në këngë, brenda strukturës së saj poetike të mbizotërojnë përbërësit artistikë ndaj lëndës thjesht historike, që e ka nxitur frymëzimin për krijimin e këngës si tekst poetik dhe si melodi muzikore. Duke kufizuar narracionin epik këngët për qëndresën e Shkodrës së rrethuar nga forcat pushtuese serbo-malazeze, shpesh marrin trajtat e kushtrimit, të alarmit për mbrojtjen e atdheut, ose edhe të mallkimit të plotë të agresorit:

Bini, trima, bini, burra,

Mun ta shtym gjakun te ura!

Bini trima, pashallarē,

Mun ta shtijm gjakun n’pazar![10]

Ato me një shprehje të saktë sintetizuese përshkruajnë telegrafikisht edhe atmosferën e rëndë të ekzistencës së njerëzve në rrethana rrëqethëse të bllokadës së plotë, të mungesës së ushqimit dhe të municionit për luftë:

Hajmedet, si m’ ja bam hallit,

Na ardh’ vakti me har’ mish kalit

Hajmedet, shum’ medet,

Nji mexhite nji peksimet,

Fort e lyp e nuk u gjet![11]

Duke pasur parasysh se synimi i këngëtarit popullor ishte paraqitja e unitetit heroik të popullit shqiptar të Shkodrës, por edhe të viseve të tjera, vullnetarët e të cilave kishin ardhur në ndihmë, në këto këngë nuk kemi heronj të veçantë të individualizuar në aspektin poetik. Ndër të paktët kënga e përmend individualisht: Dan Alinë, Zog Sadrinë, Brahim Zenelin dhe Adem Haxhinë:

Adem Haxhija, ‘i trim drangue,

Komandatit i ka shkrue:

-Pak nimadin me ma çue,

iqind trima i kam bashkue,

nesër n’ Bardhaj dum me liftue![12]

Midis këngëve të botuara në vëllimin 3 të “Epikës historike” të Institutit të Kulturës Popullore të Tiranës, krahas heroizmit të viseve, që vijnë për ta ndihmuar Shkodrën, siç janë: Boksi, Postrriba, Bardhajt etj., pastaj emërtimeve të vendeve si, Taraboshi, Bërdica, Maja e Helmit, Bregu i Shtodrit, Myselimi etj., në të cilat bëhen luftimet që shndërrohen në simbole të qëndresës, paraqiten edhe heronjtë e individualizuar midis atdhetarëve të thjeshtë të popullit, si p.sh.:

Dem  Haxhija, ‘i djal’ pej djalit,

pes’ petica i ka marr’ krajlit!…

Dem Haxhija, i gjat’ e i hollë,

ja ka marr’ kaçakun n’ llogorë…[13]

Si vendet ku ndodhin ngjarjet luftarake, ashtu edhe heronjtë e këngëve përshkruhen me mjete tradicionale të epikës shqiptare, si burra të hollë e të gjatë, sypatrembur, me zë të theksuar mobilizues e të gatshëm për t’u flijuar për interesin e popullit dhe të atdheut.

Me simpati të veçantë këngët e paraqesin edhe komandantin e famshëm turk, Hasan Riza Pashën, si hero legjendar të kësaj lufte, duke rrëfyer me një gjuhë të drejtpërdrejtë pa ndonjë ngarkesë figurative edhe për qëllimet e tij në këtë luftë që janë të pandashme nga kërkesat e luftëtarëve shqiptarë, që sakrifikohen për mbrojtjen e interesave të tyre kombëtare:

 Hasan Rizaja e kish mendue,

Për këtë tokë të bajmë hyzmet,

Të njallim shqipen qi asht harrue

E ta pshtojmë na nji këtë milet.[14]

Ose

Vali Shkodra po bon gajret,

Shprazke topa me dorë t’ vet,

Vorri tyrbe iu boftë n’atë bjeshkë![15]

Kënga jonë popullore me një vlerësim objektiv di të bëjë dallimet e rolit të personaliteteve, prandaj krahas paraqitjes së madhështisë heroike të Hasan Riza Pashës, me shprehje të thjeshtë e të kuptueshme për nivelin e përgjithshëm të njohjes së popullit shqiptar do ta stigmatizojë tradhtinë e Esat Pashës:

 Esat Pasha me tradhti,

Vret Hasanin me tinzi,

Ban marrveshje me Mal t’ Zi,

Ta lshoj’ Shkodrën, mbrend’ me hi.[16]

Figura e Esat Pashës në këto këngë është paraqitur në përmasat e saj reale, brenda kontradiktave të plota që e shquajnë ambicien e tij për pushtet, që bëhet faktor vendimtar për veprimet e tij kundër interesave të përgjithshme të atdheut. Në disa nga këngët ai anatemohet plotësisht si tradhtar me shprehje përbuzëse, por është krejt e kuptueshme se ka edhe këngë që e heshtin në tërësi aktin e tradhtisë, dorëzimin e Shkodrës, pas të gjithë atyre sakrificave të popullit dhe ushtrisë.

Këngët në shumë raste mallkojnë kral Nikollën si shkaktar të të gjitha vuajtjeve të popullit të pafajshëm, por e nxjerrin në pah edhe dyfytyrësinë e tij ndaj malësorëve, që nën maskën e ndihmës për luftë kundër sundimit turk, me premtim për lirinë dhe të drejtat e tyre, i shfrytëzoi për interesa të luftës së tij, por në fund edhe i vrau me pabesi:

O, Kral Nikolla, pra, kopil Kopilit

Se na u ndau armet, o, pra te tane kshtenimit…

Kral Nikolla, po, ti kjosh i zi,,

E, s’ merret Shkodra, mor-o, me fuqi![17]

Duhet theksuar se brenda këtyre këngëve bashkë me jehonën e fuqishme të atmosferës së përgjithshme të krismave të topave e të armëve të tjera, bashkë me kushtrimin mobilizues kombëtar, populli e di fare mirë se koalicioni sllavo-serbo-malazez, kishte synime të qarta, që të mos lejonte funksionimin e shtetit shqiptar, që ishte shpallur në atë kohë dhe t’i pushtonte të gjitha viset e tij, gjë që është shprehur qartë në vazhdimësinë e politikës sllavo-ortodokse edhe në periudhat e mëvonshme, deri në kohën tonë. Megjithatë, brenda këtyre këngëve, bashkë me paraqitjen e unitetit të përgjithshëm të popullit shqiptar, me krenarinë ngadhënjyese dhe urrejtjen ndaj armikut, hasen edhe shenja të ndjeshmërisë humaniste, madje, edhe për humbjet e mëdha të kundërshtarit, sidomos për vrasjen e shumë të rinjve në llogoret e luftës në Tarabosh, në Bërdicë e në vija të tjera të frontit.

Në fund të kësaj kumtese mund të pohojmë se në aspektin e përgjithshëm artistik, këngët për qëndresën e Shkodrës në vitet 1912-1913, janë krijime origjinale, që e pasurojnë poezinë tonë popullore me vlera të tjera të artit, të realizuar me gjuhë të pasur e figuracion të ri, që krijohet në mënyrë origjinale ose ripërtërihet bashkë me strukturat tradicionale të krijimtarisë poetike popullore.

 

———–

[1]. Shih, Fatos Meri Rrapaj, Këngë popullore nga Çamëria, Instituti i Kulturës Popullore, Tiranë, 1982.

[2]. Shih përmbledhjen e këngëve popullore “Për vend tonë jem tuj liftue”, Tiranë, 1969.

[3]. Shih, Epika historike, v. III, Instituti i Kulturës Popullore, Tiranë, 1990, f. 30.

[4]. Po aty, f. 32.

[5]. Kasem Taipi, Zana Popullore (Kangë popullore). Shkodër, 1933, f. 279-280.

[6]. Prof. Dr. Gazmend SHPUZA, Hasan Riza Pasha dhe mbrojtja e Shkodrës; Shih, Dom Ndoc Nikaj, Kujtime të nji jete së kalueme, Tiranë, 2003, f. 156-162.

[7]. Po aty, f. 281.

[8]. Kangë popullore të Kosovë-Metohis, bl. II, Prishtinë, 1952, f. 60.

[9].  Po aty, f. 341.

[10]. Epika historike, v. III, Tiranë, 1990, f. 53.

[11]. Po aty, f. 48.

[12]. Epika historike, v. III, Tiranë, 1990, f. 51.

[13]. Po aty, f. 54.

[14]. Kasem Taipi, Zana Popullore (Kangë popullore) Shkodër, 1933, f. 279.

[15]. Po aty, f. 60.

[16]. Epika historike v. III, Tiranë, 1990, f. 48-49.

[17]. Këngë popullore historike II, IAP, Prishtinë, 2007, f. 330.

 

Burimi: http://zaninalte.al/2015/01/uniteti-i-shqiptareve-ne-mbrojtjen-e-shkodres-191213-sipas-epikes-historike/

Autoktoniteti i muslimanëve në tokat shqiptare

10/04/2015 Lini një koment

Nexhat Ibrahimi

 

AUTOKTONITETI I MUSLIMANËVE NË TOKAT SHQIPTARE

Nexhat Ibrahimi

Nexhat Ibrahimi

Shqyrtime hyrëse

 

Arritja e Islamit në Ballkan e sidomos në trojet iliro-shqiptare nga shekulli 8 e deri në shekullin XV në shkencën dhe politikën shqiptare ende paraqet temë të padëshirueshme, tendencë antikombëtare dhe prishje të imazhit shqiptar, i cili përjashtimisht shikon drejt Evropës. Për të tjerët futja e kësaj teme në itinerarin shkencor paraqet humbje kohe, kurse intelektualët me ndjenjë islame këtë temë nuk e zënë në gojë, sepse o frikësohen nga historia laiko-kristo-centriste shqiptare o bëjnë politikë ditore. Edhe kur e zënë në gojë këtë temë, të tillët disi e theksojnë si hipotezë, mendim të izoluar të një autori anonimus, por kurrsesi t’i kushtojnë rëndësi si një realitet nga i cili nuk duhet të ndiejmë inferioritet, frikë e turp.

Angazhimet tona në këtë fushë, ndonëse jo intensive, janë të vazhdueshme, tashmë mbi dy dekada, dhe me rezultate modeste[1], por pa fuqi më të madhe që arritjet dhe rezultatet të shtyhen dhe të vendosen në vendet relevante shkencore.[2] Në këtë rrafsh më e gatshme është treguar vetëm SHB Logos-A nga Shkupi, e cila i botoi tre libra të veçantë me këtë tematikë dhe së fundi një vepër si tërësi të këtyre shkrimeve.[3]

Kjo temë nuk është trajtuar në asnjë aspekt të saj në institucionet shtetërore në trojet shqiptare. Edhe kur theksohet ndonjë fjali apo paragraf lidhur me këtë temë, kjo bëhet rastësisht ose pa vetëdije për këtë. Është interesant të thuhet se kjo ndodh vetëm në trojet shqiptare, sepse në këtë rrafsh studimet kanë avancuar më mirë edhe te kroatët, edhe te serbët, edhe te maqedonasit e mos të flasim për boshnjakët.

 

Indiferenca jonë ndaj të vërtetave historike

 

Janë dy çështje që duhet trajtuar kalimthi. E para është indiferenca jonë ndaj të vërtetave të qarta dhe frika nga “piramida” e krijuar nga historiografia katoliko-centriste dhe pan-sllaviste. Deri sa historianët në dukje shekullaristë e në brendi posedojnë …izma të ndryshëm, edhe mitet e legjendat, edhe ëndrrat i shndërrojnë në histori, njerëzit tonë, madje edhe vetë Bashkësia Islame, frikësohen nga e vërteta. Të tjerët e shtrijnë krishterizmin qysh me lindjen e Jezuit e deri sot dhe atë e quajnë fe burimore, autoktone, të shenjtë etj.etj., ndonëse Jezui ishte aziatik nga Palestina, arameit, kurse Islamin e quajnë trup të huaj, monstrum, që i tëri prodhon dhunë, ekstremizëm dhe obskurantizëm. Madje, këtij karvani të pavërtetash më 2006, pa  dashje, i ndihmoi edhe vetë Bashkësia Islame e Kosovës, duke e titulluar një simpozium “Gjashtë shekuj të Islamit ndër shqiptarë”, duke i refuzuar të vërtetat e qarta. Në këtë mënyrë, me apo pa qëllim, ajo i kontribuoi mosprishjes së imazhit të gënjeshtrës të konstruktuar për një kohë të gjatë. Është i diskutueshëm ky qëndrim i organizatorit, kur kemi parasysh se historiografia botërore e pranon tezën që edhe ne e përfaqësojmë. Madje, edhe historiografia ballkanike e pranon këtë fakt dhe në vend të injorimit ajo e studion. Bile, kemi edhe disa studime serioze në këtë rrafsh.[4] Kjo klimë e krijuar, sidomos, gjatë shekullit XIX-XX, kohëve të fundit ka irrituar vetë shkencëtarët e huaj, të cilët thonë se komponenti islam në historinë shqiptare është neglizhuar dhe dëmtuar.

E dyta është koha e ardhjes së Islamit në këto troje, intensiteti i përhapjes së Islamit dhe rruga dhe metodat në këtë rrjedhim. Ajo që flitet në shkrimet e historiografisë shqiptare është periudha osmane, që fillon me intensitet të ulët me Betejën e Kosovës për t’u intensifikuar në gjysmën e dytë të shekullit XV. Mirëpo, shpesh herë këto shkrime nuk bëjnë dallimin ndërmjet marrjes (pushtimit) së një territori dhe procesit të islamizimit në atë vend. Ata nga mosdija apo nga neglizhenca e qëllimshme e fakteve historike, harrojnë ndikimin e pranisë së hershme të Islamit në Ballkan dhe në trojet iliro-shqiptare dhe ndikimin që Islami dhe muslimanët e kanë pasur në këto troje. Për këtë arsye, duhet dalluar dy periudha: periudha paraosmane dhe periudha e hershme osmane. Është me shumë rëndësi perceptimi i drejtë i islamizimit të Ballkanit dhe të trojeve iliro-shqiptare sepse kjo çështje është në lidhje të drejtpërdrejtë me perceptimin e mënyrës dhe kohës të ndikimit islam në këtë nënqiell.[5]

Nuk duhet harruar edhe faktin se islamizimi i iliro-shqiptarëve duhet vështruar në kontekstin e gjerë ballkanik, sepse nuk ka mund të përdoret një kriter për ilir-shqiptarët e një kriter për popujt e tjerë. Po ashtu, duhet pasur parasysh edhe faktin se depërtimi (pushtimi) ushtarak i territorit nga turqit dallon nga zgjerimi i Islamit. Edhe pse me depërtimin e Islamit në Ballkan kryesisht nënkuptohej asimilimi i popujve vendorë në turq apo musliman, prej nga i kemi edhe shprehjet turqizim e islamizim (i dhunshëm), kryesisht ka ndodhur e kundërta, sllavizimi apo iliro-shqiptarizimi i turqve[6], sepse iliro-shqiptarët apo sllavët ishin shumicë kurse ata pakicë. Rasti i sllavizimit dhe ortodoksizimit te bullgarëve, të bogumilëve, turqve vardariotë, peçenegëve, pjesëtarëve të Sari Salltëkut e të tjerë, flasin qartë për këtë fenomen deri tash të njohur në parim por të heshtur në shkencën tonë. Por, një pjesë e këtyre popujve edhe pse u asimiluan në aspektin nacional, megjithatë ata e ruajtën substancën fetare, fenë islame, dhe ua prezantuan popujve të tjerë. Edhe pse depërtimi ushtarak ka të dyja anët e medaljes, edhe atë paqësore edhe atë të dhunës, islamizimi ndërkaq ka qenë i shkallërishëm, i ngadalshëm, i qetë dhe pa dhunë dhe filluar jo me Betejën e Kosovës, por shumë më herët, qysh nga shekulli VIII e pas. Nëse do të merremi me të dhënat e hulumtuesve shkencorë do të vërejmë se procesi i pranimit të Islamit ka zgjatur disa shekuj. Defterët osmanë dhe dokumentet e tjera flasin qartë në favor të mendimit tonë, kurse nuk mund të gjendet asnjë fushatë dhune çfarë e gjejmë me kryqëzatat, inkuizicionin dhe ndërmarrjet e shumta evropiane gjatë shekujve.

 

Rrugët e përhapjes së Islamit në Ballkan dhe në trojet shqiptare

 

Ballkani dhe veçanërisht trojet shqiptare karakterizohen me një mozaik multikulturor, fetar, gjuhësor etj. Trojet tona lidhin veriun me jugun dhe lindjen me perëndimin jo vetëm në aspektin ushtarak por edhe në atë tregtar, fetar e kulturor. Kjo natyrë e reliefit gjeografik por edhe përparësitë e tjera e bënin territorin tonë një hapësirë kozmopolite ku koekzistonin popuj e fe të ndryshme gjatë gjithë historisë që e njeh njerëzia.[7]

Zakonisht pranohen tri rrugë të përhapjes së Islamit në Ballkan dhe në trojet shqiptare: nga jugu, lindja dhe veriu. Mirëpo, harrohet të ceket se edhe ana perëndimore nuk është për t’u anashkaluar. Prania tetëshekullore muslimane në Spanjë dhe numri i madh i muslimanëve atje, bëri që prurjet të jenë të konsiderueshme edhe nga Spanja, apo nga Andaluzia e njohur. Kjo sidomos ndodhi kur ushtritë kristiane filluan të godasin në territoret muslimane dhe ta tkurrin territorin e banuar me muslimanë. Me tkurrjen e territorit të tyre, muslimanët nën alternativën e shfarosjes fizike apo të konvertimit përçmues, zgjodhën rrugën e ikjes, të shpërnguljes. Kjo do të rezultojë me formimin e enklavave maure në Ballkan, e sidomos në Bosnjë dhe në trojet shqiptare. Edhe pse këto lëvizje nuk janë studiuar mirë, shumë patronime të vjetra si: Mavra, toponime si (liqeni) Mavrova e të ngjashme, kanë prejardhje nga maurët (muslimanët) spanjollë, të cilët pas ikjes nga shfarosja, u vendosën nëpër vende të ndryshme në Ballkan, e sidomos pranë lumenjve, liqeneve apo bregdeteve.[8]

Normalisht, rrugët kryesore të përhapjes së Islamit janë tradicionale dhe atë nga:

– Jugu – këto fërkime e kontakte janë më të hershmet;

– Lindja – këto lidhje janë më intensivet gjatë historisë;

– Verilindja – jo fort intensive, por të fuqishme dhe;

– Perëndimi – më pak intensive, por të qëndrueshme.

Normalisht, këto lëvizje, fërkime e kontakte janë zhvilluar në pajtim me rrethanat e kohës dhe me mjetet konvencionale karakteristike për mesjetën. Rrugët kryesisht janë ato nëpërmjet tokës që më së shumti vlen për kontaktet e Lindjes dhe Verilindjes, por edhe Perëndimit nëpërmjet detit dhe kjo vlen për kontaktet nëpërmjet Detit Mesdhe, Egje, Jon dhe Adriatik por edhe lumenjve, sidomos Danubit dhe lumenjve më të vegjël. Disa nga këto rrugë janë të njohura prej më herët dhe kanë lidhur perandoritë e lashta të bizantinëve e persianëve, por edhe rrugët e quajtura “dubrovnikane”, “bizantine” etj. Këto rrugë lidhnin mes veti trojet ballkanike me qendrat e mëdha botërore.

Sigurisht kontakti i parë i shënuar i popujve ballkanikë, dhe sidomos iliro-shqiptarëve, dhe Islamit u zhvillua gjatë ekspansionit të armatës së përzier bullgare-arabe dhe disa fiseve turke nga Azia qendrore. Këtë armatë të përzier më 679 e udhëhoqi kani Asperuhi (644-701), e cila e kaloi lumin Danub në Bullgari dhe e pushtoi Dobruxhën dhe Moesinë. Kanati i Asperuhit ishte i fuqishëm dhe në vitin 680 i sulmoi kufijtë verior bizantines në Ballkan dhe njëkohësisht e shtriri ekspansionin drejt qendrës së Ballkanit. Edhe një rast tjetër është sinjifikues. Kur më 639 Omer El-Hattabi e mori Jerusalemin, mundësia e ndikimit islam tek evropianët e sidomos në trojet iliro-shqiptare u bë e mundshme.[9] Siguria e hanxhinjve dhe e rrugëtimit të tyre shpesh ishte objekt i delegacioneve te shtetarëve muslimanë dhe kristianë, sikur ajo e Harunur-Rrashidit dhe Karlit të Madh, Riçardit I dhe Salahuddinit, El-Kamilit dhe Fridrihit II etj.[10]

Kjo ishte një periudhë e dobësisë bizantine edhe për shkak të fërkimeve të brendshme por edhe për shkak të invadimeve të avarëve, arabëve, persianëve, sllavëve, bullgarëve, peçenegëve, hazarëve, kumanëve të cilët tashmë ishin vendosur në pjesë të ndryshme të perandorisë bizantine.[11]

Mirëpo, këto fërkime e kontakte, nuk patën vetëm karakter ushtarak e shfrytëzues, por edhe karakter fetaro-kulturor e historik dhe praninë e parë të Islamit në brendi të Ballkanit.[12] Meqë territori për të cilin flitet kryesisht ishte i banuar me trakë, dakë e ilirë, do të pohojmë se iliro-shqiptarët kanë qenë ndër muslimanët e parë vendorë.

Ardhjen e popujve të ndryshëm muslimanë nga Lindja e ndihmuan edhe vendorët, duke ua huazuar monoksilat (lloj barke) për kalimin e Bosforit dhe lumenjve të mëdhenj dhe daljen në Evropë. Kjo ka rëndësi të madhe, sepse muslimanët e rinj jetuan dhe vepruan përgjithnjë në këto troje, ndonëse përjetuan ngritje dhe rënie.

Në Analin e Popit të Duklës (840-841) është shkruar se “në këtë kohë dolën nga Sicilia shumësi e madhe e anijeve saracene” … “anijet e tilla në gjuhën greke quhen “miria armeni” kurse në gjuhën latine quhen “decem milia vella” (dhjetë mijë vela). [13] Vëllimin e anijeve muslimane drejt bregdetit ballkanik e konfirmon edhe perandori bizantin Konstantin Porfirogeni (shek. X), i cili ka shkruar se “si 36 anije kanë ardhur deri në Dalmaci.” [14]

Sicily - Piri Reis

Harta historike e Sicilisë nga Piri Reis

 

Përndryshe, Sicilia u pushtua për herë të parë nga muslimanët qysh në kohën e Osmanit r.a. në vitin 652, por ushtria muslimane është tërhequr. Përfundimisht, Sicilia ra në duar të muslimanëve në vitin 965-1072. Këtë gjendje e përshkruan murgu Teodosius, i sjellë nga Sirakuzi me kryepeshkopin Sofronies, duke e përshkruar qytetin Palermo thotë: “Përplotë me qytetarë dhe të huaj, kështu që duket se aty është mbledhur gjithë populli Saracenë nga Lindja në Perëndim, dhe nga Veriu në Jug … të përzier me sicilianë, grekë, lombardianë dhe jehudijë; aty ka arabë, berberë, persianë, tatarë, zezakë, disa të mbështjellë me mantela të gjatë dhe turbanë, disa të veshur me  lëkurë e disa gjysmë lakuriq …”. [15] Kurse Ibn Xhubejri e përshkruan Palermon si vijon:“Është metropol i ishullit; duke i bashkangjitur pasurinë dhe shkëlqimin e saj, aty ke gjithçka që dëshiron, të vërteta apo të qarta, të gjitha nevojat e jetesës, të staxhionuara dhe të freskëta. Është një qytet antik dhe elegant, madhështor dhe i këndshëm e joshës për ta parë. … Gratë krishtere të këtij qyteti ndjekin modën e grave muslimane; kanë të folur të rrjedhshëm, mbështillen me mantel dhe janë të mbuluara.” [16]

Por, nën kontrollin musliman ranë edhe shumë qytete të tjera, si Tivari, Ulqini etj.[17] Me këtë rast, shumë muslimanë u vendosën në këto vendbanime: tregtarë, zejtarë, misionarë e të tjerë në kërkim të kushteve më të mira. Këto lëvizje dhe vendbanime të muslimanëve i shënon edhe Idrisi, gjeografi e hartografi më i njohur musliman, duke shkruar se në “Ballkanin romakë ka fusha të kultivuara jashtëzakonisht mirë, të rrethuara me vendbanime.” [18] Konkretisht, ekzistimi  i “Xhamisë së Marinarëve” në Ulqin është një nga provat e shumta materiale të jetëgjatësisë së muslimanëve në trojet shqiptare shumë kohë para osmanlinjve. Të dhënat e shkruara flasin se kur osmanlinjtë në vitin 1571 erdhën në Ulqin aty gjetën xhaminë që njihej si “Xhamia e maurëve apo e arabëve.”[19] Ndikimi nëpërmjet bregdetit Adriatik ndodhi edhe në muzikë, siç janë trubadurët.[20] Nga Verdikti i Peshkopit të Ohrit, Demetrius Komantianos, drejtuar Peshkopit të Durrësit, sipas kërkesës së tij, më 1220, se si të veprojë me minoritetet fetare, lexojmë: Grupet minoritare (fetare), duke përfshirë çifutët dhe muslimanët, duhet të kenë liri të kufizuar … Vendet e kultit të tyre nuk duhet toleruar jashtë vendbanimit të tyre.”[21]

Kurse historiani Porfirogeniti (905-959), mbret dhe historian bizantin, shënon se Peçenegët dhe grupimet e tjera muslimane në Ballkan, të cilët jetojnë përbri Danubit “jetojnë jetë nomade dhe lidhin vendbanime të tëra.”

Në këtë nënqiell kemi Hungarinë mesjetare dhe popujt e shumtë muslimanë si: peçenegët, kazarët, bullgarët nga Vollga, havarizët, kumanët, saracenët etj. këta përmendet nga autorë të shumtë muslimanë e jomuslimanë gjatë shekullit XI dhe XII. Ebu Hamid El-Garnati, Jovan Kinamosi dhe Nikita Homije i përmednin këto grupime në kontekste të shumta.[22] Edhe autori tjetër, Ibn Fadlani, ambasador i halifit abasit El-Muktedir, në veprën Kitāb ilā Mulk ‘il-Sakāliba (كتاب إلى ملك الصقالبة), [23] ka ecur nëpër Ballkan në pjesën e parë të shekullit X, dhe me këtë rast ka përshkruar grupimet muslimane.[24]  Është interesant të theksojmë se autorët e lashtë arabë rrëfejnë në kronikat e tyre se muslimanët evropianë në mesjetë kryesisht janë të medhhebit hanefij, çfarë janë të gjithë muslimanët e Ballkanit.[25]

Muslimanët i gjejmë edhe në aleanca luftarake, kështu që bani boshnjak Borisi e mbrojti Bosnjën nga bizantinët së bashku me muslimanët. Ebu Hamid El-Garnati, i  cili e vizitoi Hungarinë, shënoi se gjatë luftës ndërmjet Hungarisë dhe Bizantit (1151-1155) në të dyja anët kishte ushtarë muslimanë. Madje, disa feudalë boshnjakë në kapërcell të shekullit XIII dhe XIV. Kanë pasur emra muslimanë. Po në këtë kohë, mbreti boshnjak e dërgoi përfaqësuesin boshnjak musliman me emrin Reuf të bëjë kontratë me Dubrovnikun. Kjo është rreth 150 vjet para ardhjen osmane në Bosnjë/ Ballkan.[26] Mendohet se numri i muslimanëve me ndikim në shoqëri sidomos u shtua pas Betejës së Kosovës. [27]

Edhe autori i njohur Ricaut cek se ushtarët muslimanë në kufijtë e Hungarisë dhe Moravisë lexonin në gjuhën sllave por edhe lexonin në gjuhën arabe, lexonin Kur’an e madje lexonin libra edhe në gjuhën perse. Ishte dukuri normale përhapja e shkrimeve islame. Madje edhe misionari kristian dhe themeluesi i alfabetit çirilik, Çirili dhe Metodi (shek. IX), përveç gjuhëve sllave e njihte edhe gjuhën arabe[28], që e pati mësuar në vendlindjen e tij. Madje thuhet se edhe në Athinë ka ekzistuar një vendbanim me arabë.[29] Te çdo sundues bizantin do të gjejmë praninë e grupimeve muslimane, sikur edhe gjatë Andreut II dhe Ladislav Kumanit numër i madh muslimanësh e ka populluar brendinë e Ballkanit. Madje, mbreti hungarez Emeriku i kishte ismailitët për farkues të monedhave. Këta farkues ishin të gjallë në lëvizjet e tyre dhe në këmbimin e vlerave materiale, kulturore dhe fetare me popujt përreth.[30] Duke e marrë parasysh se pozita gjeostrategjike e trojeve iliro-shqiptare ishte në kryqëzim të rrugëve kontinentale, rajonale dhe lokale, që lidhnin Evropën dhe Azinë, Veriun dhe Jugun, por edhe qendrat brenda Ballkanit.

 

Lëvizjet (tarikatet) sufiste

 

Lëvizjet e dervishëve janë të hershme por gjithnjë të përcjella me misteriozitet. Ata kanë lëvizur pa ndonjë datë apo shkak tjetër, pos që të arrijnë në vende të ndryshme dhe ta prezantojnë fjalën e Zotit. Kjo mënyrë e tyre e punës ka bërë që mos të kemi data të sakta të lëvizjeve të tyre. Mendoj se këto lëvizje janë edhe gjatë shekujve IX, X e pas. Në këtë na shtyn të mendojmë kur lexojmë për synimin e tyre, metodat e tyre të punës dhe mënyrën e jetës së tyre askete. Megjithatë, shenjat e para konkrete i kemi rreth shekullit XIII ne Bosnjë, në Kosovë, Maqedoni e gjetiu. Metodat e tyre tejet fleksibile, elastike dhe humaniste, jeta askete dhe modeste i tërhiqte njerëzit përreth. Është dalluar lëvizja e Sari Salltëkut dhe e nxënësve të tij thuajse në tërë Ballkanin. Shtrirja e tyre bëri që ata 1-2 shekuj para osmanlinjve të themelojnë kampet e tyre të punës. Varret që prekin tërë Ballkanin, sidomos varri i Sari Salltëkut në Krujë, pastaj në Ohër, Pejë e vende të tjera provojnë se muslimanët qenë të pranishëm në këto troje gjatë shekullit XIII e pas. [31] Ky aktivitet i tyre ka ndikuar në formimin fetar dhe kulturor të nënqiellit kozmopolit të Ballkanit dhe tokave shqiptare. Tarikatet dhe prijësit e tyre, por edhe dijetarët endacakë nga Lindja e Perëndimi, sikur edhe delegacionet shtetërore të nivele të ndryshme, karvanët tregtarë e të tjera ndikuan që fjala e Zotit të dëgjohet çdo ditë e më shumë në mesin e popujve të shumtë, por më së shumti ndër shqiptarët. Duhet theksuar se këto lëvizje grupore apo individuale zakonisht kanë qenë jashtë strukturave oficiele. Me rritjen e numrit ë tyre ata krijuan enklava të caktuara, ndërtuan edhe xhamitë e objektet tjera. Megjithatë, ata përndiqeshin nga armiqtë e tyre kurse vlerat e tyre fetare dhe kulturore janë shkatërruar dhe zhdukur.

 

Kolonitë muslimane në Ballkan

 

Ndonëse një pyetje e tillë është e vështirë të merr përgjigje përfundimtare, për shkak të studimeve ende të brishta, megjithatë disa gjera janë të sigurta. Banishtat e para muslimane në Ballkan, kurse Ballkanin në këtë periudhë më së shumti e përbënin iliro-shqiptarët, do t’i gjejmë nga shekulli VIII e deri në shek. XIII. Përbërja e tyre ishte kryesisht nga fiset e ndryshme turke por edhe nga pjesë të tjera. Njëkohësisht, kemi edhe muslimanët e parë vendorë të islamizuar në këtë kohë. Edhe pse shtrirja e muslimanëve ishte pothuaj në të gjitha territoret, dendësia e tyre ishte e theksuar sidomos në territorin iliro-shqiptar, d.m.th. poshtë Danubit e deri në Selanik dhe nga Dobruxha në Traki e deri në Durrës e Ulqin në Adriatik.

Sipas Ebu Hamid El-Garnatit poshtë Danubit kemi disa grupime muslimanësh. Aty gjejmë emrat Magribitët, Ismailitët dhe Havarizmët etj. Deri sa për Ismailitët (mbase Peçenegët) thuhet se ishin luftëtarë dhe kalërues të mire, për Havarizmët thuhet se ishin këshilltarë mbretëror, tregtarë, doganierë, prerës monedhash etj.

Ardhja e muslimanëve në Bullgarët e Vollgës, që ndodhi rreth shek. VIII-IX krijoi një klimë të re, sepse Islamin filluan ta pranojnë jo vetëm banorët e zakonshëm, por edhe sundues të caktuar. Emrat e disa kanëve bullgarë gjatë shekullit X këtë më së mirë e dëshmojnë: Xhafer, Ahmed, Hasan, Naser, Mumin, Hajdar, Muhamed, Ibrahim, Sygyd, Burazh, Murad etj.[32]

Si rezultat i lëvizjeve të shumta të grupimeve muslimane, të formimit të banishtave të tyre të qëndrueshme dhe preokupimeve të tyre jetësore dhe intelektuale, do të gjejmë shumë emërtime toponimesh, patronimesh apo emërtime të tjera që asocojnë qartë në autoktoninë e tyre në Ballkan dhe trojet iliro-shqiptare.

Kemi toponime apo patronime me emrin Saraç që buron nga emërtimi saracen (musliman nga lindja), pastaj Agaren, që buron nga emri Haxhere, apo pasardhësit e Haxheres, d.m.th. muslimanët.

Një autor grek nga shek. XII thotë se “bezermanët janë të së njëjtës fe me arabët, persianët dhe turqit”.Toponimet dhe patronimet si Kozara janë me prejardhje nga Hazarët, Kalesia nga Kalisët, Halisët, Peçani, Peçenoviq, Peqin nga peçenegët etj. Edhe toponimet Mavrovë apo patronimet Mavra qartë asocojnë në praninë e maurëve (muslimanëve të ikur nga Spanja)[33], apo fshati Arapaj në Durrës dhe Berati, i cili këtë emërtim e mbanë para ardhjes osmane.[34] Edhe patronimi i lashtë në tokat shqiptare Saraçini (musliman) mbanë prejardhjen paraosmane. Po këtë emër e hasim në shekullin XV në Shkodër, ku përmendet fshati me emrin Saracinopol.[35] Sipër Tivarit kemi emrin e fshatit Turçin (Villa Iturchi) para kohës osmane, kurse është e qartë se formimi i një fshati nuk është punë dite, por e një kohe më të gjatë. [36]  Po këtë e kemi edhe me emrin e qytetit Kumanovë, që asocon në Kumanët, të cilët bashkë me peçenegët i banonin këto troje në mesjetë.[37]

Krahas Idrisit, gjeografit më të njohur musliman, që e konfirmon praninë muslimane në bregdetin Adriatik, këtë e bënë e Toma Arhidakoni (1200-1260), i cili thotë se sllavët e Adriatikut kanë mbajtur kontakte me muslimanët “gjatë ekspansionit arab të bregdetit Adriatik.” Këtë e argumenton edhe prania e fjalëve të shumta arabe nga kjo kohë, si fjala xhumruk (tatim për çdo direk anijeje), mogoris (tatim për copë toke). Praninë e muslimanëve e dëshmon edhe udhëpërshkruesi i madh musliman Jakut El-Hameviu në veprën monumentale të tij Mu’xhem’ul-Buldan (Kajro, 1906), i cili pohon se “atje jetojnë grupe sllave dhe muslimane që jetojnë njëri pranë tjetrit.”[38] Përveç të përmendurve kemi edhe grupimin e vardariotëve të cilët kryesisht përshkruhen si kufitarë që kanë gëzuar lirinë e praktikimit fetar. Këta i ka përshkruar edhe Muhammed El-Istahri El-Farisi “si ushtarë dhe tregtarë të cilët udhëtojnë mjaft.”[39]

 

2204296_orig

Mbishkrimi i xhamisë origjinal: 688 h./1289

 

Do ta cekim edhe vendbanimin Mlik në Gorë të Dragashit. Në këtë fshat në vitin 1095 u vendos familja e Ahmed El-Agës nga qyteti Halep i Sirisë. Edhe sot kjo lagje quhet Halebie. Kjo familje në vitin 688 h./1289 e ndërtoi edhe xhaminë, e cila ka ruajtur edhe mbishkrimin. Kjo xhami është objekti më i vjetër në Kosovë e rajon që ekziston e për të cilin kemi të dhëna.

Muftinia e Halepit, Siri, vërteton se familja e Ahmed Agës është nga Halepi.

Të gjitha banishtat me etni muslimane të periudhës paraosmane kryesisht ishin rezultat i shkrirjes dhe asimilimit të qetë dhe të përshtatshëm me elementin bashkëjetues, me të cilët jetonin, bashkëvepronin dhe këmbenin vlerat fetare dhe kulturore.

 

Farkimi i monedhës ndër muslimanët

 

Punëtoritë e shumta islame për farkimin (prerjen) e monedhave kryesisht me inskriptimet arabe të stilit kufik ishin në qarkullim të dendur qysh gjatë shekullit IX-X në hapësirat evropiane si rezultat i lidhjeve tregtare por edhe i lidhjeve të tjera. Po në këtë kohë edhe në mbretërinë hungareze, që ishte në kufij të iliro-shqiptarëve. Mirëpo, punëtoritë e para për prerje monedhash islame në Ballkan i kemi nga koha e halifit Mervan II El-Himarit (688-750), e të cilat janë gjetur afër Mostarit në Bosnjë. Por, monedha janë gjetur edhe nga koha e Sulejman b. ‘Abd al-Malikut (sundoi 715-717), El-Mutewekkilit (sundoi 861-862) e sundues të tjerë.

Nga historiani boshnjak Ali Dede nga shekulli XVI lexojmë se në shek. IX-X në Perandorinë Bullgare të mesjetës kanë ekzistuar punëtori prerje monedhash islame me emrat e latuar në monedha të emirit samanidas të Ismail ibn Ahmedit (892-907), pastaj të El-Muktefiut (902-908), sikur edhe të kanit bullgar Xhafer ibn Abdullahut.[40]

Në nënqiellin iliro-shqiptar të mesjetës kemi edhe monedha me prejardhje selxhuke, të cilat përcilleshin nëpërmjet tregtarëve dhe misionarëve anembanë territorit.[41] Të gjitha këto lëvizje edhe pse kryesisht zhvillohen në trojet iliro-shqiptare nuk vënë në pah elementin shqiptar. Kjo nga arsyeja sepse shqiptarët nuk posedonin shtet apo struktura qeverisëse, por duke e marrë parasysh se shtrirja e bullgarëve etj. ishte në territoret iliro-shqiptare, elementi iliro-shqiptar është evident.[42]

 

Roli i bogumilëve në përhapjen e Islamit në Ballkan

 

Roli i bogumilëve në përhapjen e Islamit në Ballkan është i pakontestueshëm, megjithëse ende me vakume të caktuara. Përse e themi këtë? Sepse, historianët boshnjakë, nën ndikimin e historisë serbe-kroate, prejardhjen e tyre e shohin si sllave.[43] Mendoj se kjo hipotezë e tyre nuk është e qëndrueshme dhe kryesisht rezultat i indoktrinimit nga serbët. Trojet boshnjake në lashtësi ishin të banuara me ilirë dhe këtë e vërtetojnë shumë prova materiale dhe historike. Ky fakt nuk mund të ndryshojë përkundër invadimit sllav në shumicë në Ballkan. Elementi sllav dominoi por popullsia vendore e ruajti substancën e saj fetare dhe tradicionale, edhe pse gjuhësisht u asimilua. Ngjashëm rezistoi edhe popullsia ilire, që për dallim prej boshnjakëve e ruajti edhe gjuhën. Normalisht, përzierje pati, por nuk është e rastit që vetëm shqiptarët dhe boshnjakët janë ndryshe popujve të tjerë në Ballkan. Këtë element “ndryshe”, këtë substancë të ruajtur, elementi bogumil e gjeti si faktor bashkëpunues, kurse Islami ishte ideja udhëheqëse dhe shpëtimi i tyre nga zhdukja fizike. Këtu e shoh rolin e tyre prej shekullit X e pas në pranimin e fesë islame. Ata, për shkak të afërsisë doktrinale me Islamin, përqafuan fenë islame dhe u integruan me popullsinë vendore me prejardhje ilire, dhe në këtë mënyrë, bashkë me shqiptarët shpëtuan nga asimilimi i tërësishëm sllav.[44]

 

Periudha e hershme osmane & Në vend të përmbylljes

 

Shtrirja osmane në Ballkan nuk paraqiste kontaktet dhe fërkimet e para të Islamit dhe popullsisë vendore, sepse kjo tashmë kishte ndodhur shumë më herët. Kjo prani e hershme muslimane në Ballkan dhe në trojet iliro-shqiptare qysh nga shekulli VIII-IX, lehtësoi kontaktin me Islamin dhe muslimanët në shekullin XIV e pas dhe përgatiti terrenin për kalimin më të shpejtë dhe më të lehtë në Islam[45]. Mirëpo, shpesh herë, në kërkim të faktorëve për pranimin e Islamit, historianët dhe analistët përmendin shumë faktorë: ushtarak, ekonomik, politik, kulturor, por e harrojnë faktorin e tërheqshmërisë së jashtëzakonshme të Islamit. Këtë fakt në shekullin XIX fetarisht e elaboroi edhe teologu kolosal Muhammed Abduhu[46], kurse këtij fakti legjitimitet historik i dha historiani e orientalisti anglez Th. W. Arnold[47].

Edhe pse është rëndë të përcaktohet roli dhe shkalla e secilit faktorë veç e veç në pranimin e Islamit[48], megjithatë veçimi i një faktori, siç është ai ushtarak e ekonomik, nuk çon në zgjidhje të çështjes por në ngatërrimin e mëtejshëm dhe krijimin e një pasqyre ndryshe realitetit, të përmbushur me paragjykime dhe urrejtje nacionale dhe fetare.

Pranimi i Islamit në këto troje ishte një kontinuitet që nga shekulli VIII e IX, për të vazhduar dhe intensifikuar në shekujt XIV e XV e më pas, pa kalime radikale dhe pa kthesa e valë revolucionare. Islami u pranua nga të gjitha klasat e shtresat e popullit dhe nga të gjitha ritet fetare.[49] Gjithashtu, pranimi i vazhdueshëm i Islamit nga masat popullore dhe angazhimi për Islamin nuk ishte “fenomen religjioz” por fakt dhe realitet historik se Islami ishte përgjigjja më adekuate për nevojat e popullsisë deri atëherë të latinizuar apo helenizuar / sllavizuar. Këtë bukur e shprehi Hasan Kaleshi: “Vetëm islamizimi mund të shpëtonte shqiptarët nga asimilimi i huaj. Konvertimi në fenë e pushtuesve aziatikë do t’i jepte mundësi popullit shqiptar t’i rezistojë sllavizimit në veri, helenizimit në jug dhe romanizimit në qendrat bregdetare, ku mbizotëronte elementi i huaj, sidomos venedikas…”.[50] Në fund të fundit, kjo ishte një fitore e frymës Islame kundrejt fitores së forcës që i karakterizonte forcat jomuslimane të kohës.

 

Literatura:

  1. Ferdinand Schevill, Ballkani, historia dhe qytetërimi, Tiranë, 2002.
  2. Filip Hitti, Istorija arapa od najstarijih vremena do danas, Sarajevë, 1973,
  3. Georges Castellan, Histori i Ballkanit, Tiranë, (-).
  4. Hajrudin S. Muja, Ulqini dhe Tivari – Ndërmjet Krishterimit dhe Islamit, Shkup, 2009.
  5. Halil Inaldzik, Od Stefana Dusana do Osmanskog Carstva, në: Prilozi za orijentalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih naroda pod turskom vladavinom, III-IV, 1952-1953, Sarajevë, 1953.
  6. http://en.wikipedia.org/wiki/Ahmad_ibn_Fadlan .
  7. http://en.wikipedia.org/wiki/Sicily .
  8. http://sr.wikipedia.org/sr/%D0%9F%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B0
  9. Ismet Busatlic, Studije o sljedbenicima knjige, Sarajevë, 1428/2007.
  10. Ismet H. Karamanaga, Kalaja legjendë dhe art, Ulqin, 2006.
  11. Jacques Le Golf, Qytetërimi i Perëndimit Mesjetar, Tiranë, 1998.
  12. Muhammed Abduhu, Risalet-ut-tewhid, Sarajevë, 1989.
  13. Nathalie Clayer, Në fillimet e nacionalizmit shqiptar, Tiranë, 2009.
  14. Nexhat Ibrahimi, Vepra 10, Logos-A, Shkup, 2009
  15. Rade Bozovic, Arapi u usmenoj narodnoj pesmi na srpskohrvatskom jezickom podrucju, Beograd, 1977.
  16. Roberto dela Roka, Kombësia dhe feja në Shqipëri 1920-1944, Tiranë, 1994.
  17. Salah Zaimeche, Sicilia – ngritja dhe rënia e muslimanëve, Shkup, 2009.
  18. Steven Runciman, Rënia e Konstantinopojës, Tiranë, 2006.
  19. Thomas W. Arnold, Historia e përhapjes së Islamit, Prishtinë, 2004.
  20. Džavid Haveric, Dolazak islama na Balkanu i u Bosni, në: http://bosnjaci.net/prilog.php?pid=18823&DOLAZAK_ISLAMA_NA_BALKAN_I_U_BOSNU .

 


[1] Shih: Nexhat Ibrahimi, Vepra 10, Logos-A, Shkup, 2009, +770 faqe, sidomos faqet 83 e tutje dhe 353 e tutje. Qëllimisht, nga shkrimet tona më mëhershme nuk kemi shfrytëzuar të dhëna, apo ku ka qenë e domosdoshme, vetëm i kemi cekur.

[2] Kërkesat gjithnjë e më të fuqishme për rishkrimin e historisë shqiptare janë konfirmim i tezës sonë se provenienca islame në studimet shqiptare është shpërfillur gjatë të kaluarës. Përkundër rezistencës nga vetë shkruesit e historisë aktuale, të cilët ende mbajnë pozita të larta dhe kanë ndikim të fuqishëm në qeverisje, mendojmë se nuk do të vonojë e do të kemi përmirësime në këtë rrafsh. Edhe oferta e shtetit turk që dokumentet për Ballkanin mund të hulumtohen nga studiuesit është një hallkë me rëndësi në këtë drejtim.

[3] Këto vepra janë:

1. Nexhat Ibrahimi, Kontaktet e paraIslamit me popujt ballkanikë në periudhën paraosmane, Shkup, 1997, f. 102.

2. Nexhat Ibrahimi, Islami në trojet ilir-shqiptare gjatë shekujve, Shkup, 1998, f. 300 dhe tri botime të mëvonshme.

3. Nexhat Ibrahimi, Islami dhe muslimanët në tokat shqiptare dhe në Ballkanin mesjetar (shek. IX-XIV), Shkup, 2002, f. 160.

4. Nexhat Ibrahimi, Vepra 10, Logos-A, Shkup, 2009, +770.

[4] Rade Bozovic, Arapi u usmenoj narodnoj pesmi na srpskohrvatskom jezickom podrucju, Beograd, 1977 e studime tjera.

[5] Shih një studim serioz: Nathalie Clayer, Në fillimet e nacionalizmit shqiptar, Tiranë, 2009.

[6] Bullgarët mbajnë prejardhje nga Azia dhe janë një nga fiset turke, e të cilët gjatë shekujve IX-X u sllavizuan dhe krishterizuan. Sipas: Ferdinand Schevill, po aty, f. 91-92.

[7] Ardhja e sllavëve asimiloi (pjesërisht) tre popujt ekzistues në Ballkan: ilirët, grekët dhe latinët. Sipas: Ferdinand Schevill, Ballkani, historia dhe qytetërimi, Tiranë, 2002, f. 77.

[8] Ferdinand Schevill, po aty, f. 84.

[9] Albert Rebic, Fenomen hodocascenja u Bibliji i u islamu, Bogoslovska smotra, Zagreb, 1984, 4, sipas: Ismet Busatlic, Studije o sljedbenicima knjige, Sarajevë, 1428/2007, f. 10.

[10] Filip Hitti, Istorija arapa od najstarijih vremena do danas, Sarajevë, 1973, fq. 573. Jacques LE Golf, Qytetërimi i Perëndimit Mesjetar, Tiranë, 1998, f. 74.

[11] Georges Castellan, Histori i Ballkanit, Tiranë, (-), f. 36 e tutje.

[12] Sipas: Džavid Haveric, Dolazak islama na Balkanu i u Bosni,  në: http://bosnjaci.net/prilog.php?pid=18823&Dolazak islama na Balkanu i u Bosni.

[14] Sipas: Džavid Haveric, po aty.

[15] J. D. Breckenridge, The two Sicilies, p. 43, sipas: Salah Zaimeche, Sicilia – ngritja dhe rënia e muslimanëve, Shkup, 2009, f. 11.

[16] The travels of Ibn Jubayr, sipas: Salah Zaimeche, po aty, f. 14.

[18] http://en.wikipedia.org/wiki/Sicily . Krhs.: Salah Zaimeche, po aty, f. 49-56.

[19] Sipas: Ismet H. Karamanaga, Kalaja legjendë dhe art, Ulqin, 2006, f. 56.

[20] Jacques LE Golf, po aty, f. 524.

[21] Cituar sipas: Hajrudin S. Muja, Ulqini dhe Tivari – Ndërmjet Krishterimit dhe Islamit, Shkup, 2009, f. 149.

[22] Nexhat Ibrahimi, Vepra 10, Shkup, 2009

[28]http://sr.wikipedia.org/sr/%D0%9F%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B0

[29] Sipas: Ismet Busatlic, po aty, f. 20.

[30] Sipas: Džavid Haveric, po aty.

[31] Gjerësisht për Sari Salltëkun: Nexhat Ibrahimi, Vepra 10, po aty, fq. 425-443.

[32] Sipas: Džavid Haveric, po aty.

[33] Ferdinand Schevill, po aty, f. 84

[34] Hajrudin S. Muja, Ulqini dhe Tivari – Ndërmjet Krishterimit dhe Islamit, Shkup, 2009, f. 149.

[35] Milan Shuflaj, Serbët dhe shqiptarët, Tiranë, 2002, f. 49 dhe 83.

[36] Milan Shuflaj, po aty, f. 152.

[37] Sipas: Džavid Haveric, po aty.

[38] Sipas: Džavid Haveric, po aty.

[39] Sipas: Džavid Haveric, po aty.

[40] Sipas: Džavid Haveric, po aty.

[41] Monedhat e njohura nga kjo kohë janë: monedhat e argjendta të Kilicarsanit II i farkuar në vitin 1186; ajo e Sulejmanit II nga 1201, ajo e Keyhusrevit I nga viti 1205, Keykavusit I nga viti 1212; ajo e bakrit të Sulejmanit II (pa datë apo shenjë), ajo e Mugisuddin Tugrul shahut nga viti 1215 dhe e Mesudit II nga viti 1287-1289, sipas: Sipas: Džavid Haveric, po aty.

[42] Lëvizjet e popujve myslimanë kanë shkuar deri në Skandinavi. Para disa kohësh në qytetin Hurum të Norvegjisë u zbulua monedha islame, dirhem, prej argjendi, tre gramë, e vitit 805-806. Haushang Hazai, zbulues pranë muzeut kulturo-historik të Universitetit të Oslos thotë se monedha në fjalë është përdorur dhe është shfrytëzuar në qytetin Muhamedie të Iranit. Supozohet se i takon kohës së dinastisë abasite, me fjalë të tjera i përket kohës së halifës Harun er-Rrashid. Shih: http://forumi.kurandhesunet.net/shkencat-natyrore(154)/zbulohet-monedha-islame-e-viti-805-ne-norvegji(39729).html (e shënuar më 25. 12. 2010).

Po ashtu, më 1841 në Angli u zbulua një monedhë me mbishkrim arab, që  i përkiste mbretit anglosakson Offa, që sundoi Anglinë për 39 vjet (757-796 e.s.). Mendohet se monedha i përket vitit 157 hixhrij.

[43] Shih: Ismet Busatlic, Studije o sljedbenicima knjige, Sarajevë, 1428 h./2007, fq. 50 e tutje.

[44] Bogumilët kishin simpati për Islamin dhe këtë e shënojnë edhe hereziografët e historianët e lashtë mysliman si Ebul-Feth Esh-Shehrestaniu (-1153) dhe Ali Ibn Ahmed Edh-Dhahiriu (-1064) dhe ai kristian Seid ibn Bitrik (-940). Sipas: Džavid Haveric, po aty.

[45] Shih edhe: Ferdinand Schevill, po aty, fq. 47 e tutje.

[46] Muhammed Abduhu, Risalet’ut-tewhid, Sarajevë, 1989.

[47] Thomas W. Arnold, Historia e përhapjes së Islamit, Prishtinë, 2004.

[48] Historianët F. Kuprulu dhe P. Wittek kanë vërejtur se vendosja e kadinjëve në postet më të larta politike dhe shoqërore ka ndikuar që qeverisja të bazohet në Ligjet islame, të cilat kanë mirëkuptim të plotë ndaj feve të tjera. Kjo ndikoi që banorët jomyslimanë të kenë simpati ndaj Islamit dhe një pjesë dërmuese e tyre gjatë kohës ta pranojë atë. Shih: Halil Inaldzik, Od Stefana Dusana do Osmanskog Carstva, në: Prilozi za orijentalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih naroda pod turskom vladavinom, III-IV, 1952-1953, Sarajevë, 1953, fq. 53.

[49] Steven Runciman, Rënia e Konstantinopojës, Tiranë, 2006, fq. 15.

[50] Roberto dela Roka, Kombësia dhe feja në Shqipëri 1920-1944, Tiranë, 1994, f. 22 e pas.

Tellalli i shovinizmit rusoserbomadh në Parlamentin Evropian

09/04/2015 Lini një koment

Prof. dr. Eshref YMERI

 

TELLALLI I SHOVINIZMIT RUSOSERBOMADH NË PARLAMENTIN EVROPIAN

Eshref Ymeri

Eshref Ymeri

Para pak ditësh, mbarë opinioni publik shqiptar u njoh me një deklaratë skandaloze të një eurodeputeti, një shovinist francez ky në parlamentin evropian, i quajtur Aymeric Chauprade. Ky tellall i shovinizmit rusoserbomadh, nga tribuna e parlamentit në fjalë, shprehu tërë urrejtjen e vet për Kosovën, të cilën e etiketoi si “çerdhe të krimit”, duke deklaruar se Parisi na paska bërë, demek, një “gabim historik” me njohjen e pavarësisë së Kosovës.

Sipas këtij shovinisti të regjur me dashurinë përvëlimtare për Serbinë dhe me urrejtjen shembullore për Kosovën, “Kosova kurrë s’mund të hyjë në Bashkimin Evropian”. Se Kosova, sipas këtij “injoranti me gramë të madhe”, jo vetëm që na qenka “çerdhe e krimit”, por mbaka përgjegjësi edhe “për spastrimin etnik të serbëve dhe të popullatës tjetër joshqiptare” (Citohet sipas: “Europarlamentari francez: Kosova çerdhe e krimit, njohja e saj gabim historik”. Marrë nga faqja e internetit “BalkanWeb”. 02 mars 2015).

Veç kësaj, sipas këtij eurodeputeti trulajthitur, Kosova duhet “t’i rikthehet Serbisë”. Çdo trulajthitje e ka një farë karari, por, me sa duket, këtij lumëziu i qenka bërë truri fushë fare, përderisa arrin të nxjerrë nga goja edhe një absurditet të tillë.

Ky eurodeputet me kulturë të mangët, në fillim le të shkollohet, për të mësuar të vërtetën për qëndrimin e shovinizmit serbomadh gjatë një periudhe mbinjëshekullore ndaj popullit shqiptar të Kosovës. Shkollimi i duhet me domosdo, që t’i kthjellohet truri dhe të mësojë të vërtetën se spastrimi etnik ka qenë një vepër e përhershme kriminale e serbosllavizmit, i cili e ka praktikuar rregullisht kundër shqiptarëve etnikë të Kosovës që prej Kongresit famëkeq të Berlinit dhe deri më 24 mars 1999, kur Aleanca Veriatlantike filloi bombardimin kundër Serbisë. Ky farë eurodeputeti, i cili, në të vërtetë, përfaqëson një njollë të errët për tribunën e këtij forumi të lartë evropian, le të njihet fillimisht me Përkujtesën e Vasa Çubrilloviçit (1897-1990), akademik, historian, profesor i Universitetit të Beogradit, një shovinist i kalibrit të lartë, armik i tërbuar i popullit shqiptar të Kosovës, i cili, në vitin 1937, ia drejtonte kryeministrit jugosllav Milan Stojadinoviç (1888-1961). Në atë Pëkujtesë ai kishte hartuar projektin akademik për dëbimin e shqiptarëve nga Kosova. Pas Luftës, Titua largoi një masë të madhe shqiptarësh nga trojet e tyre etnike në Jugosllavi dhe i degdisi në Turqi. Një tjetër projekt hartoi Akademia Shoviniste e Shkencave të Serbisë në vitin 1986 për shpopullimin e Kosovës nga shqiptarët dhe vendosjen aty të serbëve.

Millosheviçi, sapo erdhi në pushtet, hartoi menjëherë planin për zbrazjen e Kosovës nga shqiptarët, plan që filloi ta vinte në jetë që në vitin 1998 me bandat kriminale të Arkanit, të Sheshelit, si edhe të armatës fashiste serbe.

Me deklaratën e vet sa raciste, aq edhe shoviniste kundër Kosovës, ky eurodeputet francez u bashkohet tellallëve të shovinizmit rusomadh, si Karla del Ponte dhe Dik Marti, të cilët, të zhveshur tërësisht nga dinjiteti i tyre personal, me sponsorizimin e drejtpërdrejtë të Kremlinit, dolën me shpifje publike kundër Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Ai, në të njëjtën kohë, mohon paturpësisht luftën mbinjëshekullore që populli shqiptar i Kosovës ka zhvilluar për të shpëtuar nga zgjedha e shovinizmit serbomadh, mohon luftën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, e cila u bë mbështetja e fuqishme e NATO-s për ndëshkimin e Serbisë gjatë bombardimeve të pranverës së vitit 1999, mohon gjakun e mijëra dëshmorëve të asaj ushtrie që skuqi trojet e tyre amtare për shporrjen një herë e përgjithmonë të bishës serbe nga toka kosovare.

Eurodeputeti shovinist francez Aymeric Chauprade,  nga tribuna e parlamentit evropian, sulmoi edhe NATO-n dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës për bombardimin e Sebisë në pranverën e vitit 1999. Me këtë deklaratë, ky eurodeputet shovinist francez, radhitet përkrah skifterëve ushtarakë francezë që i jepnin të dhëna paraprake Beogradit për bombardimet e NATO-s.

Gjeneral kolonel Leonid Ivashov, personalitet i lartë ushtarak dhe politik rus, para disa vjetësh, ka pas dhënë një intervistë për revistën “Itogi”. Në atë intervistë, atij, midis të tjerash, i është drejtuar edhe pyetja e mëposhtme:

Pyetje: A është e vërtetë që një major francez u jepte të dhëna serbëve për bombardimet e NATO-s?

Përgjigje: Shefi i shtabit të përgjithshëm të forcave të armatosura të Francës, gjeneral-armatë Zhan Pjer Kelsh [Jean-Pierre Kelche (1942)], me të cilin unë kam marrëdhënie shumë të mira, po, ashtu, nuk ka qenë përkrahës i bombardimeve kundër Jugosllavisë. Me që ra fjala, ky ka qenë mendimi edhe i shumë ushtarakëve nga vende të tjera të NATO-s. Prandaj, në rastin e majorit francez, nuk ka asgjë për t’u habitur. Në këtë mes, nuk kanë luajtur rol paratë. Ky ishte një veprim burrëror dhe humanitar në shkallën më të lartë, sepse nuk kishte asnjë arsye se pse duhej të bombardohej Jugosllavia… Me rastin e 10-vjetorit të bombardimeve, ish-këshilltari i de Golit, gjenerali Pjer Galua [Pierre Marie Gallois (1911-2010)], pati dërguar në Beograd një videoregjistrim të një fjalimi të tij, në të cilin kishte zbuluar disa sekrete të NATO-s… (Citohet sipas: Revista “Itogi”. Marrë nga faqja e internetit “russmir.info”. 27 gusht 2010).

Këtu nuk po ndalem në atë çka deklaron në përgjigjen e vet gjenerali rus Ivashov, se ai është përfaqësues i shovinizmit rusomadh, i cili, tradicionalisht, që nga koha e carizmit, ka qenë dhe vazhdon të mbetet armik i betuar i kombit shqiptar, siç është argumentuar me fakte konkrete në librin me titull “Antologjia e Kryqëzimit. Rusia dhe çështja shqiptare 1878-1912”, të cilin e ka vënë në qarkullim Universiteti “Iliria”. Prishtinë, 2012. Këtu po ndalem te majori francez në shërbim të shovinizmit rusoserbomadh, si edhe te gjeneralët francezë, të cilët, gjithashtu, sekretet e NATO-s ia përcillnin Beogradit dhe, automatikisht, edhe Moskës. Majori francez, për të dhënat që i jepte Beogradit për trajektoren e bombardimeve të NATO-s kundër objektivave serbe, domosdo që ka pasur bekimin e shtabit të përgjithshëm të ushtrisë franceze, përderisa vetë shefi i shtabit, gjenerali Zhan Pjer Kelsh, ishte kundër ndëshkimit të Serbisë dhe, rrjedhimisht, pro masakrimit të popullit shqiptar të Kosovës nga bishat fashiste të Millosheviçit dhe pro spastrimit të saj etnik. Ky është një qëndrim sa i turpshëm, aq edhe kriminal, që hierarkia e lartë ushtarake franceze ka mbajtur ndaj popullit shqiptar të Kosovës, një qëndrim ky që zor se mund të besohet se është mbajtur edhe pa dijeninë e kastës së lartë politike franceze.

Nga intervista e gjeneralit rus Ivashov, të cilën, pak më vonë, mendoj ta riprodhoj të plotë në faqet e internetit, del në pah fakti që qarqet ushtarake franceze dhe disa përfaqësues të qarqeve ushtarake të Bashkimit Evropian, në heshtje, kanë qenë kundër Shteteve të Bashkuara të Amerikës për ndëshkimin e Serbisë me anë të bombardimeve të NATO-s, bombardime këto që kishin për qëllim ndalimin e gjenocidit të tmerrshëm që shteti kriminal i Millosheviçit po ushtronte kundër popullit shqiptar të Kosovës, duke e shoqëruar atë gjenocid edhe me spastrim etnik. Ato skena krimesh të tmerrshme, të cilat janë të fiksuara në celuloidin e të gjitha kanaleve televizive evropiane dhe amerikane, europarlamentari shovinist francez Aymeric Chauprade, i trullosur keq nga urrejtja e verbër që ushqen për Kosovën, nuk dëshiron t’i pranojë për të vërteta. Prandaj edhe ai merr përsipër rolin e një krekacori shovinist nga tribuna e parlamentit evropian, duke iu turrur Kosovës me mllefin e një të ndërkryeri që nuk di se ç’është institucioni i së vërtetës.

Por shqetësim kryesor për mbarë shqiptarët atdhetarë, nuk përbën deklarata armiqësore e një eurodeputeti francez me një formim kulturor gjysmak. Shqetësim kryesor për ta përbën heshtja e krejt eurodeputetëve të  tjerë, midis të cilëve nuk u gjend asnjë burrë për be që t’i jepte përgjigjen që Aymeric Chauprade meritonte për shpifjet që po nxirrte nga goja në adresë të Kosovës. Sepse kriminelë ka në çdo vend të botës, por asnjëri prej këtyre vendeve nuk mund të etikohet në asnjë mënyrë si “çerdhe krimi”. Heshtja e eurodeputetëve vërteton më së miri deklaratën e vitit 2011 të Shefit të UNMIK-ut në Kosovë, Lamberto Zanieri. Në atë deklaratë, ai është shprehur:

“…pas ndërhyrjes ushtarake, një pjesë e bashkësisë ndërkombëtare mori anën e Serbisë”. (Citohet sipas: Lamberto Zanieri. “Pas ndërhyrjes ushtarake, një pjesë e bashkësisë ndërkombëtare mori anën e Serbisë”. Marrë nga faqja e internetit. 16.04. 2011).

Përgjigjen që meritonte ky farë eurodeputeti francez, duhej t’ia jepnin edhe politikanët shqiptarë në trekëndëshin Tiranë-Prishtinë-Shkup, si edhe gazetarët dhe analistët në mjetet e informimit masiv. Por askush prej tyre nuk u bë i gjallë. Të gjithë heshtën. Kjo është një heshtje lënduese për mbarë kombin shqiptar.

 

Santa Barbara, Kaliforni

12 mars 2015

Kategori: Ballkanologji Etiketa: , ,

Mead Osmani, doktoranti nga Lugina: Me mijëra dokumente për Luginën në arkivat e Turqisë

08/04/2015 1 koment

Lugina e Preshevës së shpejti do të ketë një prej Doktorëve të pakët që kanë studiuar mbi Perandorisë Osmane, i cili në këtë intervistë për lexuesit e portalit informativ Titulli, shpalos informacionet historike që datojnë nga periudha e sundimit pesë shekullore të kësaj Perandorie në këto troje të banuara me shqiptarë.

Mead Osmani

Mead Osmani

Mead Osmani nga Tërnoci i Komunës së Bujanocit, shpjegon se gjatë studimeve të tij ka arrit që të ketë qasje në arkivat e shtetit turk që lidhen me Perandorinë Osmane, ku ndër arkivat më vlerë shumë të madhe, veçanërisht janë edhe ato për historiografinë shqiptare.

“Sa i përket historisë së Nishit më rrethinë, Preshevës, Bujanocit dhe rrethinës për të cilët kam hulumtuar pak a shumë, ka me mijëra dokumente që nevojitet punë ekipore për me arrit deri diku mi lexu dhe me i deshifru ato të dhëna”, shprehet Mead Osmani, i cili thekson se fatkeqësisht shqiptarët e kësaj ane nuk janë të vetëdijshëm për rëndësinë e tyre.

“Ne ndoshta nuk dëshirojmë  t’a dimë të kaluarën tonë, në krahasim më fqinjët tanë që janë të vetëdijshëm për rëndësinë e tyre dhe bëjnë çmos për ti lexuar dhe deshifruar ato dokumente”, nënvizon Osmani i cili është duke vazhduar studimet e Doktoraturës në Bursa të Turqisë, pran Universitetit “Uludağ”.

Tërnocasi shkollën fillorë e ka përfunduar në vendlindje, të mesmen në Medresen “Alauddin” në Gjilan, ndërsa studimet themelore i ka përfunduar në Universitetin e Prishtinës në Fakultetin Filologjik, dega Orientalistikës.

Studimet në Mater i ka vazhduar në Bursa të Turqisë pran Universitetit “Uludağ” në shkencat sociale për historinë e Perandorisë Osmane, me temën “Sanxhaku i Nishit në shekullin XIX.”

Tani është duke vijuar studimet e Doktoraturës në vitin e fundit, po në të njëjtin Universitet të Turqisë dhe të njëjtin drejtim.

Mead Osmani është në fazën e punimit të Doktoraturës  me temën “Sanxhaku i Nishit sipas arkivave në shekullin XIX. (prej Tanzimatit deri në kongresin e Berlinit)”.

 

LEXO intervistën e plotë:

 

Titulli: Studioni një drejtim që është paksa i rrallë dhe kompleks tek shqiptarët në përgjithësi. Cila është arsye që keni zgjedhur këtë drejtim?

Mead Osmani: Ndër arsyet kryesore që kam zgjedhur pikërisht këtë drejtim e që nënkupton historinë e Perandorisë Osmane, në veçanti Nishin me rrethinë, është sepse i përkas kësaj trevë e cila për një kohë të gjatë përafërsisht 5 shekuj ishte nën administrimin e Perandorisë Osmane. Kjo periudhë për të mos thënë që është e  pastudiuar nga ne Shqiptarët por në krahasim më fqinjët që na rrethojnë ata kanë avancuar dukshëm dhe nuk e kanë kompleks që të merren me këtë periudhë.

 

Titulli: Kur flitet për periudhën e Perandorisë Osmane,  kujtohen kohërat kur pjesë e këtij sundimi ishin edhe shqiptarët dhe disa prej tyre edhe më poste të larta qeverisëse.  A mundë të na përshkruani pak këtë sundim 500 vjeçar?

Mead Osmani: Zgjerimi i pushtetit Osman drejt Ballkanit përbën bazën ë lidhjes që do të zgjas deri në ditët tona, me grupe të ndryshme etnike ndër këto vise në të cilat gjinden  edhe tokat shqiptare. Me kalimin e kohës ndikimi i ndërsjellë ka bërë që popuj të ndryshëm të Ballkanit të arrijnë të integrohen në Administratën Osmane. Në këtë mënyrë që në mesin e shekullit XV deri në atë XIX këta popuj kanë bashkëjetuar dhe kanë ndarë të njëjtin fat. Për më tepër kjo seri vlerash të përbashkëta ka vazhduar të jetë dinamike edhe në periudhën e rënies së Perandorisë Osmane. Pa dyshim mund të thuhet së Shqiptarët përbëjnë një nga grupet më të qarta më të cilët Osmanët u përballën në Ballkan dhe u bënë pjesë e rëndësishme e zhvillimeve historike. Dukë dhënë ushtarë, drejtues të lartë administrativ dhe fetarë ku ndër ta ishin edhe dhjetëra  Sadrazam (kryeministra) Shqiptarë, ky grupim pati një kontribut të rëndësishëm në forcimin dhe përhapjen ë forcës së shtetit Osmanë i cili u ngrit në pozitën e një Perandorisë botërore.

Titulli: Në dokumentet Osmane me siguri mundë të gjenden edhe të dhëna për rajonin e Luginës së Preshevës. Çfarë duhet të dimë ne lidhur më këtë?

Mead Osmani: Padyshim që Arkivat e Perandorisë Osmane e në veçanti ai që është pran Kryeministrisë së Republikës së Turqisë (Başbakanlık Osmanlı Arşivi) është ndër arkivat më vlerë shumë të madhe veçanërisht për historiografinë shqiptare dhe ka të dhëna shumë të çmuara që sot këto lloj dokumente që njihen botërisht dhe shohim studiues të shumtë nga e gjithë bota të cilët frekuenton aty, mirëpo duhet theksuar që për të hulumtuar aty është ë domosdoshme të dihet gjuha Turke Osmane (gjuha e vjetër Turke) e cila është e shkruar me alfabet arab dhe shumica e dokumenteve janë dorëshkrime që janë shkruar nga administrata e asaj kohe dhe që tani shumica prej tyre janë të digjitalizuar në kompjuter. Sa i përket historisë së Nishit me rrethinë, Preshevës, Bujanocit dhe rrethinës për të cilët kam hulumtuar pak a shumë, ka me mijëra dokumente që nevojitet punë ekipore për me arrit deri diku mi lexu dhe me i deshifru ato të dhëna.  Sigurisht që ato të dhëna janë tejet të rëndësishme për të kaluarën tonë përafërsisht pesë shekullore, kurse ne fatkeqësisht nuk jemi të vetëdijshëm për rëndësinë e tyre ose  nuk dëshirojmë  t’a dimë të kaluarën tonë në krahasim më fqinjët tanë që janë të vetëdijshëm për rëndësinë e tyre dhe bëjnë çmos për ti lexuar dhe deshifruar ato dokumente.

Titulli: Kemi një numër të madh të studentëve shqiptar që po shkollohen në Turqi, ku një shumicë e madhe studiojnë përmes bursave që jepen nga Qeveria por edhe organizata të ndryshme. Cili është aktiviteti i këtyre studentëve atje.

Mead Osmani: Është e vërtet që ka një numër të madh studentësh në Turqi , thuajse nga gjithë Bota që mbështetën nga shteti Turk apo shoqatat e ndryshme me bursa, por sa i përket Ballkanit dhe në veçanti Shqiptarët unë nuk i di shifrat ë sakta, mirëpo ka me mijëra që studiojnë në lëmi të ndryshme duke filluar nga shkollimi  i mesëm e deri në doktoratë. Sa i përket aktiviteteve të tyre sigurisht që kanë aktivitete të ndryshme, mirëpo mu më duhet ti theksoj ato që ne i kemi në Bursa pasi që aty studioj. Në vitin 2010 një grup studentësh nga Ballkani që studionin për Master dhe Doktoratë në lëmi të ndryshme pranë Universitetit “Uludag” në qytetin Bursa të Turqisë, nisën të botonin revistën akademike-shkencore për studime ballkanike më emrin “BAD-Balkan Araştırmaları Dergisi/Journal Of Balkan Studies”. Në revistën BAD botohen materiale akademike në Turqisht dhe Anglsiht të cilat kanë si tematikë historinë, kulturën, ekonominë dhe vlerat e gjeografisë ballkanike. Revista në fjalë botohet një herë në gjashtë muaj dhe deri më tani janë botuar tetë numra. Me kalimin e kohës u shtua numri i studentëve që studionin në master dhe doktoratë prandaj lindi nevoja që revista BAD të zgjerohej me një organizim të ri. Pikërisht e kemi fjalën për qendrën “BAMER-Balkan Araştırmaları Merkezi/Qendra për Studime Ballkanike” e cila u themelua në fillim të vitit 2014. Edhe ne si hulumtues shkencor në sferën e historisë pranë Universitetit “Uludag” në qytetin Bursa  mundohemi të japim kontributin tonë për revistën BAD dhe qendrën BAMER.

Titulli: Kohëve të fundit është intensifikuar bashkëpunimi i Turqisë me vendet e Ballkanit në shumë fusha. Si e shihni rolin e këtij shteti në të ardhmen dhe cila do të ishte porosia juaj për shoqërinë shqiptare në përgjithësi?

Më ardhjen në pushtët të partisë së Tajip Erdoganit AKP-së në vitin 2002, Turqia ka arritur një zhvillim të fuqishëm ekonomik që pranohet tashmë botërisht e cila ka përdorur politika të ndryshme e një ndër to është edhe ajo siç e quajnë edhe vet ata “zero probleme” më fqinjët.  Kurse sa i përket ndikimit të Turqisë në Ballkan padyshim që është shumë i rëndësishëm dhe luan një rol shumë të madh në fushën ekonomike, kulturore dhe edukative dhe ky ndikim është i dukshëm pothuajse në tërë Ballkanin. Mesazhi im për të rinjtë shqiptarë që duan të studiojnë është që mos të ngurrojnë por të interesohen të shfrytëzojnë mundësit për t’u shkolluar jo vetëm në Turqi, por edhe në vende tjera në fusha të ndryshme e në veçanti në fushat që ne kemi nevojë më së shumti. Tash më ka filluar aplikimi për bursat e Turqisë (Turkey Scholarships), të shfrytëzohet kjo mundësi të shkollohemi të mësojmë të marrim përvoja tjera në vende të ndryshme me kultura të ndryshme, që të na ndihmoj kjo përvojë që ne pasandej t’a zhvillojmë vendin tonë në të gjitha sferat. Ne Besojmë që Turqia është vend i duhur për studime duke u mbështetur në eksperiencën tonë që tash më e kemi pasur në Turqi.

Për fund, pas falënderimit që më së shumti i takon Zotit, unë falënderoj Prindërit, familjen time, shokët, dashamirët edhe të gjithë ata që edhe me një fjalë ndoshta më kanë përkrahur. Një falënderim i veçantë shkon për portalin Titulli që ma dhatë mundësinë të jem pjesë e intervistës suaj. /Titulli.com/

 

Burimi: http://www.titulli.com/index.php?m=post&s=9871

Çështja e muhaxhirëve dhe trojet e tyre stërgjyshore në prag të Kongresit të Berlinit dhe Lidhjes Shqiptare të Prizrenit

07/04/2015 Lini një koment

Reshat AVDIU

 

ÇËSHTJA E MUHAXHIRËVE DHE TROJET E TYRE STËRGJYSHORE NË PRAG TË KONGRESIT TË BERLINIT DHE LIDHJES SHQIPTARE TË PRIZRENIT

(Qershor-Korrik 1878)

Reshat Avdiu

Reshat Avdiu

Porta e Lartë, duke e parë përkrahjen dhe nxitjen që e kishte nga Anglia, do ta zvarriste dhe nuk e kishte zbatuar në kohën e duhur protokollin e marsit të vitit 1877. Dhe m’u për këtë arsye qeveria ruse do t’i fillonte në mënyrë konsekuente përgatitjet e saja për luftë për ta larguar dhe neutralizuar ndonjë sulm eventual nga ana e Austro-Hungarisë. Në janar të vitit 1877, Peterburgu, do t’ia njohë Budapestit të drejtën që pas përfundimit të luftës, që ta pushtonte Bosnjën dhe Hercegovinën në tërësi. Qëndrimet dhe dispozitat e Raihshtatit, parashikonin se në rast se  shkatërrohej Perandoria Osmane, do të krijoheshin disa shtete të pavarura në Ballkan, në mesin e këtyre shteteve që do të lindnin do të ishte edhe Shqipëria. Ndërsa, pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik (Ilirik) Rusia Cariste, do ta njihte si pjesë të interesit Austro-Hungarez. Rusia më 24 prill të vitit 1877, do ta sulmonte Turqinë e kalbur përbrenda megjithëse kjo e fundit ishte e armatosur dhe e stërvitur shumë mirë. Turqia, ishte e pamundur t’i bënte ballë dhe ta ndalte depërtimin e ushtrisë ruse drejt Bullgarisë dhe atë pas thyerjes të qëndresës disa mujore të Kalasë së Plevnës. Në këtë kala të pamposhtur ishte zënë i gjallë strategu dhe luani shqiptar Osman Nuri-Pashai,  ushtria ruse më në fund, e kishte pushtuar Edrenenë gjegjësisht Adrianopojën. Trupat ruse, në janar dhe shkurt të vitit 1878, do t’i drejtoheshin Stambollit. Mali i Zi,duke i parë të favorshme operacionet e ushtrisë së Rusisë Cariste, që i kishte gozhduar në vend forcat kryesore turke dhe se ato nuk mundnin ta bënin as edhe një jardë të vetme në frontet e luftës me Rusinë, kësaj të fundit Cërna Gores, i kishte shkuar për dore që ta sulmonte Turqinë. Ushtritë malazeze do t’i vazhdonin veprimet e tyre okupuese ndaj tokave shqiptare deri në Hot dhe Grudë, ndërsa nga ana perëndimore të liqenit të Shkodrës, ushtritë malazeze, kishin arritur t’i pushtonin krahinat shqiptare të Krajës dhe ato të Anamalit. Ushtritë malazeze pos tjerash do ta pushtonin Tivarin, ndërsa pas një lufte titanike fyta-fyt dhe shtëpi më shtëpi me luftëtarët shqiptarë do ta merrnin edhe Ulqinin. Ushtritë okupuese malazeze, do të dilnin në brigjet e Bunës për t’iu ofruar shumë afër Shkodrës me malësi. As edhe Serbia, nuk do të mbetej anash, edhe ajo do t’i fillonte veprimet e saja gllabëruese në drejtim të juglindjes dhe do ta merrte mes tjerash Sanxhakun e Nishit dhe Luginën e Timokut të Shqipërisë së Vjetër Verilindore. Ndërsa një kolonë e ushtrisë sodomiste serbe, e kishte nisur marshimin e saj drejt Vilajetit të Kosovës dhe kishte arritur në Gjilan. As edhe Greqi nuk do ta përfillte fare kundërshtimin e Anglisë, porse edhe ajo i kishte filluar përgatitjet e saja intensive për luftë me Perandorinë Osmane. Për të fituar pastaj supermacion në ndarjen e plaçkës së luftës mbi trojet etnike shqiptare, thjesht atëbotë ndaheshin tokat e Shqipërisë për t’i mbajtur dhe ushqyer këlyshët e Rusisë,bishat e pa civilizuara të sllavëve të jugut dhe të lindjes.

Perandoria Osmane do të shembej dhe shpartallohej plotësisht, sepse trupat ruse marshonin shumë shpejt dhe po i afroheshin dita-ditës  shumë afër Stambollit. Anglia, duke e parë këtë përparim të trupave ruse, e kishte dërguar flotën e sajë luftarake në brigjet e detit Marmara dhe e kishte detyruar Turqinë, që t’i ratifikonte në Edrene më 29 janar 1878, kushtet e paqes. Në këto rrethana, sulltani do ta gjente rastin e volitshëm që ta shpërndante parlamentin dhe do ta flakte kushtetutën që ishte bërë pengesë kryesore e shumë proceseve të deri atëhershme. Ndërsa Rusia Cariste, atëbotë do të ndodhej para një kërcënimi me një luftë, të re nga fuqia e tretë evropiane Anglia, ku do të detyrohej që më 3 mars 1878 në Shën Stefan afër Stambollit,  ta nënshkruante  traktatin e paqes. Ky traktat famëkeq do ua njihte pavarësinë e plotë:Serbisë,Malit të Zi dhe Rumanisë të cilat vende gjer atëherë ishin shtete autonome edhe Bullgaria, do ta fitonte autonominë mirëpo kjo e fundit kishte mbetur edhe më tutje nën sovranitetin dhe integritetin  e Perandorisë Osmane. Edhe Shqipërinë, Traktati i Shën Stefanit, do ta linte nën varësinë e Portës së Lartë dhe m’u për këtë ajo do të fillonte të cungohej dhe sakatohej shumë rëndë dhe se territoret e saja do të jenë favoret para se gjithash për Bullgarinë Malin e Zi dhe Serbinë. Bullgaria, do të fillonte të shtrihej nga Danubi drejt detit Egje dhe nga deti i Zi, në Drinin e Zi dhe nga malet e Voskopojës dhe Maqedonisë, ku do t’i përfshinte disa krahina me popullsi tërësisht shqiptare siç ishin: Poradecin, Bilishtin dhe Korçën. Ndërsa Malit të Zi, do t’i jepeshin viset shqiptare të banuara tërësisht ose pjesërisht me etnos autokton shqiptarë siç ishin: Ulqini,Kraja,Anamali,Hoti, Gruda,Kelmendi, Vërmoshi, Plava, Gucia, Rugova dhe shumë vende tjera të Shqipërisë së Vjetër. Kurse Serbia, ishte zgjeruar qysh më parë në trojet etnike të Shqipërisë së Vjetër Verilindore, të Nishit dhe të Luginës së Timokut, në Shqipërinë e Vjetër Verilindore. Pastaj, ajo do  zgjerohej edhe në Sanxhakun e Prishtinës gjegjësisht Vilajetin e Kosovës, që ishte formuar më 31 janar 1877 dhe do t’i afrohej shumë afër Mitrovicës duke ia marr asaj disa vise të banuara shumë dendur me popullatë shqiptare. “Rreziku i copëtimit të Turqisë dhe i rritjes së ndikimit të Rusisë në detin Mesdhe nëpërmjet Bullgarisë, e alarmoi Anglinë dhe Austro-Hungarinë, të cilat kërkuan që kushtet e paqes të rishikoheshin nga një kongres i posaçëm nga fuqitë e mëdha. Këtë u detyrua ta pranonte, më në fund Rusia. Mbledhja e kongresit u vendos të mbahej në Berlin në fillim të qershorit të vitit 1878”[1].

Ndër popullatën shqiptare Traktati i Shën Stefanit, do ta nxiste një pakënaqësi të madhe dhe se protestat, kishin filluar nëpër tërë trojet etnike shqiptare. Tubimet, do të fillonin të organizoheshin nëpër tërë qytetet si në Kosovë dhe Shqipëri, nga këto protesta, kishte lindur si imperativ i kohës të krijoheshin një varg komisionesh gjegjësisht shoqatash dhe atë në nivel lokal dhe regjional. Këto organizime bëheshin për ta kundërshtua çdo lëshim dhe copëtim të tokave shqiptare nga Serbia dhe Mali i Zi. Këto komisione përveçse që organizoheshin për mbrojtjen e vendit, ato njëkohësisht bënin mbledhjen e ndihmave për dhjetëra dhe qindra mijëra muhaxhirë shqiptarë që ishin dëbuar atëbotë dhunshëm nga Shqipëria e Vjetër Verilindore. Për arsye të veprimeve luftarake dhe kolonialiste nga qeveria serbe dhe ajo malazeze e Millan Obrenoviqit dhe krajlin e Cetinës Nikolla i I-rë Petroviqin.

Për t’i dalë sa më mirë në mbrojtje dhe për të vepruar sa më konsekuent në të mirë të mëmëdheut tonë, shqiptarët më eminent atëbotë do të bashkoheshin dhe organizoheshin në rrafshin ndërkombëtar dhe në atë diplomatik. E tëra kjo bëhej dhe koordinohej si domosdoshmëri e nevojës se po afrohej data e hapjes së Kongresit të Berlinit, që do të bënte shqyrtimin dhe revidimin e gabimeve të bëra me Traktatin e Shën Stefanit të 3 marsit më 1878. Ndërsa shqiptarët si nga trungu i Shqipërisë amë dhe shqiptarët autokton të Shqipërisë së: Nishit, Toplicës, Luginës së Timokut, Leskovçes, Vrajës etj. Do t’i organizonin një sërë mexhlisesh (mbledhjesh), me tendencë që ta formonin më pastaj një qendër të përbashkët koordinuese gjithëshqiptare. Dhe se një rol, të organizimit fillestar e kishte iniciuar Ali Pashë Gucia apo Ali Begu, nga Gucia, që ishte atëbotë njeri shumë i pasur dhe me influencë të madhe kombëtare.

Porta e Lartë e Stambollit, nuk i kishte penguar përpjekjet fillestare të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, porse do t’i inkurajonte ato përpjekje shqiptare, dhe se një praktikë të njëjtë Perandoria Osmane, e kishte bërë edhe me popullatën autoktone shqiptare si në Maqedoni, Toplicë, Luginën e Timokut dhe në Bullgari. Duke i nxitur shqiptarët mysliman vendës që t’u dërgonin fuqive të mëdha, telegrame protestuese kundër Traktatit të Paqes së Shën Stefanit. Kjo nxitje e shqiptarëve të këtyre viseve autoktone bëhej nga Porta për interesat e saja të ngushta diplomatike. Porse nga ana tjetër Lëvizja Kombëtare Shqiptare, në Shqipëri gjer atëherë ishte rritur shumë dhe kishte gjasa të shndërrohej në një lëvizje mbarë kombëtare, kundër copëtimit dhe gllabërimit të tokave shqiptare. Pastaj protestat do të ishin edhe kundër sulltanit turk, i cili nuk ishte i aftë ta parandalonte copëtimin e mëtutjeshëm të tokave etnike shqiptare. Ata thoshin: “Shqipëria është një tokë me zot dhe  sulltani nuk mund ta nxjerr në pazar asnjë pëllëmbë tokë prej saj pa pyetur për  dëshirën e trashëgimtarëve që janë shqiptarët vetë…”[2]

Në Prizren, ishin ftuar përfaqësuesit më eminent të krahinave shqiptare që ishin atakuar nga vendimet e Traktatit të Shën Stefanit të 3 marsit 1878. Mbledhja do të mbahej më 10 qershor 1878 në prag të hapjes së Kongresit të Berlinit, i cili do t’i fillonte punimet e tija më 13 qershor 1878, Lidhja Shqiptare e Prizrenit për më tepër ishte edhe si pandan i kongresit në fjalë. Porse, koha shkurtër mes Kongresit të Berlinit dhe ditës së caktimit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, nuk ishte ndonjë pengesë që të grumbulloheshin delegatët e krahinave të Shqipërisë Lindore, Jugore dhe nga trojet e Shqipërisë së Vjetër Verilindore, të Nishit, Toplcës dhe luginave shqiptare të Timokut, Leskocit, Vrajës etj. Ku popullata autoktone e këtyre viseve për tri javë rresht, disa muaj më parë se të fillonte Kongresi i Berlinit dhe Lidhja Shqiptare e Prizrenit ishin dëbuar dhunshëm dha pa kurrfarë mëshire njerëzore nga pasuritë dhe shtëpitë e tyre të patjetërsueshme që nga Aliksinci e gjer në Moravën Jugore, te Nokta-Gjymrykhana e Ristocit, vendbanim ky mes Bujanocës dhe Vrajës, në Shqipërinë e Vjetër Verilindore.

Pjesa më e madhe e delegatëve pjesëmarrës në mbledhjen e Lidhjes së Prizrenit, përbëheshin nga çifligarë, feudalë e klerik mysliman, pastaj aty do të vinin edhe krerët malësor dhe element tjerë borgjez. Në mbledhje përveçse krerëve me ndikim në të morën pjesë edhe njerëz të thjeshtë, siç do të thoshte atëbotë dëshmitari dhe bashkëkohësi Vaso Pashai. “Ata nuk ishin as krerë dhe as njerëz me influencë, që folën në emër të popullit shqiptar, pasi ishte vetë polli që po vuante robërinë dhe hynë përsëri në gjirin e tij, prej të cilit kishin dalë”.

Pasi që koha kishte qenë shumë e shkurtër nga krahinat e jugut d.m.th. nga Toskëria në fillim do të vinin vetëm se dy delegatët e saj, njëri prej tyre ishte Abdyl Bej Frashëri, përfaqësuesi i komitetit me seli në Stamboll. Më pastaj, shumë krahina të Toskërisë do të solidarizoheshin me qëndrimet dhe vendimet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

 

Lidhja Shqiptare e Prizrenit dhe pjesëmarrja e muhaxhirëve në të

 

Në këtë mbledhje përveçse muhaxhirëve do të merrnin pjesë edhe delegatët mysliman sllavë nga Bosnja dhe Hercegovina dhe nga Sanxhaku i Yeni Pazarit, të cilët edhe ata luftonin me çdo kusht kundër shkëputjes së vendit të tyre nga sundimi shekullor i Perandorisë Osmane. Ndërsa, nga trojet etnike të Shqipërisë së Vjetër Verilindore, të Nishit, Toplicës, Luginës së Timokut, Pirotit, Kurshumlisë, Prokupjes, Tërnit, Vidinit, AAk Pllangës, Leskovçës, Vrajës etj. Pjesa më e madhe e kësaj popullate autoktone shqiptare pas dyndjeve të dhunshme mes viteve 1877-1878, ishin vendosur edhe në Bujanoc, Preshevë, Kumanov, Shkup e gjetiu nëpër vilajetin e atëhershëm të Kosovës. Sipas dëshmive ende të pakonfirmuara nga Kazaja e Preshevës, gjegjësisht nga dega e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, kishin marr pjesë katër përfaqësues të saj siç ishin: Sheh Maksut Efendiu, Mehmet Muhaxhiri nga Vraja, Haxhi Abazi, Kamber Aga dhe Osman Çaushi. Ndërsa si kryetar i grupit përfaqësues i degës së Preshevës ishte Sheh Maksut Efendiu, këto të dhëna siç thamë edhe më lart ende janë të pakonfirmuara dhe hulumtuara gjer në fund.

Ndërsa sipas shënimeve arkivale serbe AS, MUD; dhe të konfirmimeve  nga disa historian dhe publicist të tyre, për pjesëmarrjen e muhaxhirëve thonë kështu: “Kur filloi Lidhja Shqiptare e Prizrenit, atë e përkrahu edhe elementi muhaxhir, kështu që ajo u bë njëra ndër forcat e saja të sigurta. Këta përkrahës qenë ata shqiptarë të dëbuar nga viset e ndryshme të Serbisë Jugore (nga trevat e Toplicës, Jabllanicës, Pusta Rekës, Gërdelicës etj.) gjatë luftërave serbo-malazeze-osmane 1877-1878, si edhe ata shqiptarë, të cilët ishin dëbuar nga Mali i Zi dhe Greqia”[3].  “Ndërkaq, nëpër qendrat e degëve të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit si në: Mitrovicë, Pejë, Vushtrri, Lumë, Tetovë, Kërçovë, Mat, Elbasan, Dibër e Madhe dhe e Vogël, Shkodër, Resen, Korçë, Manastir, Shkup, Florinë, Qupri të Velezit, Prilep,  Guci,  Tërgovishte  të  Rozhajës,  Prijepole,  Plevle,  Novi  Pazar   etj”[4].  Nga kjo del se Lidhja Shqiptare e Prizrenit në gjirin e saj, i kishte përfshirë në masë të madhe popullatën muhaxhire, ku më pak e ku më shumë.

Në veprën e tij, J. H. Vasileviqi, thotë: “Muhaxhirët që ishin inkuadruar në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit udhëhiqeshin nga Hysen Agë Gjilani, Hykë Kabashi nga Gjakova, Rrustem Gashi nga Prizreni, dhe (Sylejman Bej-Kosova nga Nishi-v. a), këta persona janë duke i nxitur muhaxhirët kundër nesh, dhe Portës së Lartë”[5]. Pastaj J. H. Vasileviqi, thotë  se: “Mijëra luftëtarë muhaxhirë, të cilët ishin nga Prizreni dhe ishin grumbulluar rreth 3.000 vetë, pastaj në Gjakovë ishin grumbulluar edhe rreth 2.000 të tjerë. Burimet serbe flasin për muhaxhirët që bashkëpunonin me Lidhjen, që ishin nga viset të cilat i patën marrë trupat serbe dhe ato ruse”[6].

Pastaj ky autor serb nga Vraja vazhdon se: “Refugjatët në fjalë kanë krijuar disponim të mirë te popullsia myslimane”[7]. Pastaj prania e muhaxhirëve në vet Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, kishte shkaktuar atëbotë disponim të mirë, madje-madje edhe ndjenja atdhedashurie. Kurse nga ana tjetër kishte ngjallur ndjenja frike dhe pasigurie, sidomos tek shqiptarët etnik që prisnin të shpërnguleshin dhunshëm nga Mali i Zi, e sidomos nga Plava dhe Gucia etj., si dhe shqiptarët autokton nga Çamëria e sidomos nga Janina Preveza, Follorina, Kosturi, Konica, Filati etj. Frikoheshin se mos edhe atyre po u ngjan sikurse shqiptarëve nga Serbia e Jugut gjegjësisht të Nishit, Toplices, luginës së Timokut, Leskëvçes, Vrajës etj. “Meqë asokohe në Kongresin e Berlinit u vendos që ato vise shqiptare Perandoria Osmane duhet t’ia lëshoj Malit të Zi dhe Greqisë”[8].

Me këtë akt Kongresi i Berlinit edhe më tepër i hidhëroi dhe i zhgënjeu në rend të parë shqiptarët në përgjithësi dhe muhaxhirët në veçanti dhe se ata filluan me të madhe t’i zgjeronin radhët e veta rreth Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.  Edhe  historiografi  serb  nga  Vraja  Dr.  J.  H.  Vasileviqi,  për rrjedhën dhe organizimin e Kuvendit të Prizrenit shkruante atëbotë kështu: ”Aty, në Prizren u takuan  rreth 300 delegatë nga vendet e ndryshme ku jetojnë shqiptarët, si bie fjala nga trevat e Shqipërisë, Epirit, Maqedonisë, Kosovës dhe nga Serbia Jugore”[9] (këta shqiptarë janë nga trojet etnike të Shqipërisë së Vjetër Verilindore-v. a.). Ky autor serb nga Vraja thoshte se: “ Delegatët përcilleshin në mënyrë pompoze, sikurse kur shkonin në ndonjë Kuvend të vërtetë popullor, me flamuj, me të shtënash armësh të ndryshme. Delegatët, ishin kryesisht përfaqësues të fiseve të shumta. Mbledhjet e Kuvendit u mbajtën në lokalet e xhamisë, në mënyrë të fshehtë i cili Kuvend zgjati dy javë”[10].

Pjesëmarrja, e shqiptarëve nga trojet etnike të Shqipërisë së Vjetër Verilindore, si nga Nishi, Toplica, Lugina e Timokut, Leskovçës, Vrajës etj. Ishte shumë e madhe, këtë pjesëmarrje të popullsisë muhaxhire që e kishte humbur çdo gjë atje në Shqipërinë e tyre e dëshmojnë edhe burimet e Perandoris Osmane. Ato shënime thonë se pjesëmarrja e popullsisë muhaxhire nuk ishte vetëm se nga Rrafshi i Dukagjinit si nga: Peja, Gjakova, Prizreni. Porse kjo pjesëmarrje e kishte përfshirë tërë vilajetin e Kosovës dhe Kazanë e Preshevës ma atë të Vrajës, dhe  vendbanimet më të skajshme të Gështenjës të Mulla Isuf Krajës nga Mali i Zi, disa familje muhaxhere pas dëbimit të dhunshëm nga Krajl Nikolla i I-rë Petroviqi, ishin vendosur në fshatin Tërnavë të Preshevës.

Pjesa dërmuese e popullsisë shqiptare që kishte ikur nga vendbanimet e tyre nga Sanxhaku i Nishit 1877-1878, që ishte e aftë për luftë u bashkua me Lidhjen Shqiptare, kështu që nga të dhënat osmane del se Valiu i Kosovës M. Nazif Pasha, kishte deklaruar haptazi që me forcat e tija ushtarake, që i kishte në dispozicion, nuk ishte në gjendje ta shuante aktivitetin e Lidhjes së  Prizrenit për Vilajetin e Kosovës. Pra, ky pasha kërkoi nga Porta e Lartë Osmane që sa më shpejt të ndërmerren masa përkatëse për t’i shtuar efektivat ushtarake në Vilajetin e Kosovës, sepse osmanët nuk ishin në gjendje t’u kundërviheshin pjesëmarrjes masovike të popullsisë shqiptare. Madje, madje Mehmet Nazif Pashai kërkonte nga qeveria e  Stambollit që të formoheshin njësi  të posaçme  shqiptare, që  të luftojnë kundër aktivitetit ushtarak e politik të Lidhjes Shqiptare në Kosovë.[11]

Ndërsa kjo sipas J.H.Vasileviqit, bëhej që të futej grindje ndërmjet shqiptarëve. Mirëpo, situata në Prishtinë dhe në rrethinën e saj kishte marrë përmasa shumë të mëdha, sa që në shumë vende të kësaj treve ishin themeluar gjyqe të posaçme shqiptare, gjë që realisht, në njëfarë mënyre Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e kishte marrë pushtetin në duart e veta. Ndërsa, shembulli i degës së Lidhjes Shqiptare të Prishtinës, filloi me të madhe të zbatohej edhe nëpër vendet tjera të Vilajetit të Kosovës dhe jashtë saj. Pastaj pjesëtarët e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit të degës së Dukagjinit si të Prizrenit, Gjakovës, Pejës dhe pjesëve tjera veriore nuk qenë të kënaqura vetëm se me marrjen e gjyqeve, por donin ta merrnin tërë pushtetin në duart e veta. Madje, vendosja e gjyqeve, përkatësisht, vetëqeverisja e shqiptarëve ishte përhapur  në Kumanovë, Preshevë, më vonë ishte përhapur edhe në Sanxhakun e Shkupit. Prandaj gjyqet shqiptare që u themeluan aso kohe në vilajetin e Kosovës, kishin filluar të themeloheshin në tërë Arnautllëkun.[12]

Ndihma reciproke e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit me muhaxhirët shqiptarë vërehet në shumë aspekte, sepse Lidhja e Prizrenit përpiqej që të ndërhynte te Porta e Lartë për çështje jetike të muhaxhirëve, duke bërë përpjekje që të mos lejojë dërgimin e familjeve muhaxhire në Anadoll etj. Gjithashtu Lidhja Shqiptare e Prizrenit kërkonte të ktheheshin nga Anadolli familjet muhaxhire dhe të vendoseshin në Vilajetin e Kosovës. Pastaj të dhënat thonë mes tjerash se forcat e lidhjes pas një viti filluan aksionin luftarak kundër pushtetit osman dhe se: “Një grup muhaxhirësh ishte inkuadruar në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare dhe së bashku me disa kryengritës turbullues të Gjakovës, Vushtrrisë, Prishtinës, Pejës dhe të rretheve të tjera, e kishin torturuar popullsinë e urtë dhe të bindur ndaj Portës së Lartë”[13].

Kërkesa e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit që të kthehen muhaxhirët nga Anadolli, ishte shqyrtuar për herë të dytë në Këshillin e Ministrisë Osmane. Mirëpo, nuk u lejohej  muhaxhirëve që të ktheheshin nga Anadolli, për shkak të pjesëmarrjes aktive të tyre në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit. Për këtë arsye u vendos që ata të mbeteshin edhe më tutje nëpër shkretëtirat e Anadollisë. Madje, siç vërehet nga të dhënat osmane, u shpreh frika nga pushteti turk, nëse muhaxhirët kthehen nga Anadolli ata përsëri do ta ndihmonin Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dhe se kanë për të kërkuar nga pushteti osman që të kthehen në vatrat e veta në Sanxhakun e Nishit (dhe Luginën e Timokut gjegjësisht në trojet e Shqipërisë së Vjetër Verilindore-v. a.), kështu do të shkaktonin kokëçarje të mëdha për gjatë kufirit osmano-serb. Nga kjo mund të përfundohet se Porta e Lartë i kishte larguar muhaxhirët shqiptarë nga Vilajeti i Kosovës për shkak se ishin bashkëpunëtorë të denjë të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Pastaj, u pa fare qartë se Porta e Lartë me çdo kusht dëshironte ta zvogëlonte numrin e muhaxhirëve në Vilajetin e Kosovës. Kështu, pra, kuptohet pse nuk ishte plotësuar kërkesa e Lidhjes Shqiptare që familjet muhaxhire të ktheheshin nga shkretëtirat e Anadollit. Pasi që depërtimi i tyre për në Anadoll e gjetke është bërë me anijet ruse, shihet qartë se Porta e Lart dhe qarqet sunduese ruse e kishin gjetur gjuhën e tyre të përbashkët për largimin e familjeve muhaxhire shqiptare nga Vilajeti i Kosovës. Prandaj kuptohet vetvetiu se Rusia Cariste ishte për shkapërderdhjen e muhaxhirëve shqiptarë nga Ballkani. M’u për këtë Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e kishte hedhur në rend të ditës çështjen  e rikthimit të muhaxhirëve nëpër vatrat e veta në Serbinë Jugore gjegjësisht në Shqipërinë e Vjetër Verilindore, me sa u pa më lartë Lidhja Shqiptare e Prizrenit i kishte kushtuar kujdes të veçantë çështjes së muhaxhirëve. Siç thamë edhe më lartë çështja, e muhaxhirëve ishte trajtuar në mënyrë të drejtë nga ana e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit kjo vërehet edhe nëpër shkrimet arkivale serbe AS, MUD; dhe sidomos nga ato të J. H. Vasileviqit, i cili thotë mes tjerash: “1). të mos lejohet që tokat e muhaxhirëve t’u jepen Serbisë, Malit të Zi, Greqisë apo ndonjë shteti ose populli tjetër, 2). të gjitha tokat, të cilat iu morën Arnautëve gjatë luftërave 1877-1878, që më parë aty jetonin  të ktheheshin përsëri aty; 3) që Kongra për sendërtimin e kësaj çështjeje të angazhohet në Kongresin e Berlinit dhe nëpër oborret e ndryshme të shteteve të Evropës; 4) Kongra të ndërmarrë masa që shqiptarëve t’u kthehet qeverisja e mëparshme, që ata vetë t’i zgjedhin nëpunësit nga radhët e veta, e jo që udhëheqësit shqiptarë të caktohen nga Stambolli, e që sulltani të mos kërkoj më prej tyre tatime dhe rekrutë etj.

Gjithnjë sipas Dr. Jovan Haxhi Vasileviqit, shihet kujdesi dhe zotimi i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit për çështjen e muhaxhirëve përmes përfaqësuesve të vet siç ishin: Hysë Kabashi nga Gjakova, Rrustem Kabashi nga Kabashi i Prizrenit pastaj nga myftiu i Prishtinës si dhe nga Sylejman Beg-Kosova nga Nishi. Për vendosjen e 1.700 familjeve muhaxhire në rrethin e Gjilanit. Në fshatrat dhe në pasuritë e mbetura jashtë kufijve tanë (Serbisë) i nxisnin muhaxhirët kundër nesh, do të thotë kundër pushtetit osman[14].

Pjesëmarrja e muhaxhirëve në radhët e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dëshmohet me renditjen e faktorëve muhaxhirë që e ndihmuan Lidhjen Shqiptare[15]. Prapë, sipas Dr. J. H. Vasileviqit, Lidhja Shqiptare e Prizrenit del se qysh në vitin 1879, dhe më herët Serbia pa të drejtë ia bashkëngjiti vetes fshatrat shqiptare. Kjo ndodhi pas caktimit të kufirit të ri midis Principatës Serbe dhe Perandorisë Osmane[16].

Të dhënat publicistike serbe nga J. H. Vasiljeviqi, janë të rralla dhe mjaft me vlerë, ndërsa qëndrimi i tij ndaj Lidhjes Shqiptare të Prizrenit është më se i qartë. Ai në shumë vende përpiqet për ta treguar atë si pro turke, ndërsa nga faktografia e shtruar dhe e konkretizuar nuk del ashtu siç e vlerëson ai[17].Në disa raste këto shënime arkivale serbe janë mjaft kundërthënëse, por megjithatë ato ofrojnë shënime reale,  gjë që pas një vështrimi kritik faktet  këtij historiografi serb nga Vraja, të Shqipërisë së Vjetër Verilindore janë të mirëseardhura dhe mjaft të dobishme. Për çështjen e veprimtarisë dhe ndihmës reciproke të Lidhjes Shqiptare në njërën anë, dhe të muhaxhirëve shqiptarë, në anën tjetër, këtë e dëshmon edhe shtypi kroat i asaj kohe[18].

Lidhja Shqiptare e Prizrenit më 26 gusht 1878, pos tjerash e shqyrtoi edhe çështjen e trevave të banuara me popullsi shqiptare, të cilat Perandoria Osmane në luftërat malazezo-osmane 1877-1878, kishte qenë e detyruar t’ia lëshonte Malit të Zi,Serbisë dhe Austro-Hungarisë. Prandaj thuhej se duhet luftuar kundër shkëputjes së atyre viseve shqiptare, të cilat i kishte marrë ushtria malazeze siç ishin: Shpuzi, Podgorica, Plava, Gucia etj[19]. (këto ishin trojet etnike të Shqipërisë së Vjetër Verilindore, dhe se duhej kundërshtuar vendimet kolonialiste dhe hegjemoniste të Kongresit të Berlinit, i cili e parashihte që Malit të Zi t’ia jepte Plavën dhe Gucinë. Pastaj nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit, si imperativ kohe ishte shtruar nevoja e hulumtimit të mundësive për rikthimin e muhaxhirëve nëpër viset që i kishte marr ushtria serbe, si dhe luftohej kundër invadimit neokolonialist të Austro-Hungarisë nëpër trojet shqiptare.[20]

Pastaj Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e shtroi çështjen e muhaxhirëve edhe në Kuvendin e Përgjithshëm Popullor, të mbajtur në Shkodër, nga dega e sajë pran këtij qyteti mesjetar që u mbajt më 19 prill 1880, me ç’rast, sipas shtypit kroat, Shqipëria shpallet e shkëputur nga Perandoria Osmane. Lidhja shqyrtoi edhe çështjen e kthimit të viseve të banuara me shqiptarë si Toplicën etj., në mënyrë konkrete këtu përmendet si udhëheqës i një ushtrie eventuale Mehmet Bedri Beu.[21] Shtypi kroat po ashtu, e njoftonte publikun e vet  se Lidhjes Shqiptare të  Prizrenit i vinin çdo ditë kërkesa dhe peticione të ndryshme të nënshkruara nga luftëtarët dhe banorët e dëbuar nga Mali i Zi dhe nga Serbia Jugore.

Nga brendia e kërkesave dhe e peticioneve shihet se ata kërkonin t’u ktheheshin vendbanimet, të cilat i humbi Perandoria Osmane në luftërat malazezo-osmane dhe serbo-osmane.[22] Porse, Lidhja Shqiptare e Prizrenit, nuk kishte pozita të forta sidomos nga pikëpamja politike dhe diplomatike, sepse atë nuk e përkrahte asnjë nga shtetet ballkanike dhe evropiane në përgjithësi. Pastaj vetë Porta e Lartë osmane përgatitej ta sulmonte Lidhjen Shqiptare të Prizrenit siç edhe ndodhi në pranverë të vitit 1881.

Pra siç e cekëm edhe më lartë se ndihma reciproke mes Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe muhaxhirëve të shpërngulur dhunshëm nga trojet e tyre etnike të Shqiptare së Vjetër Verilindore gjegjësisht të Serbisë Jugore, Malit të Zi, Greqisë dhe vendeve të tjera shqiptare, dhe se një lidhje e qartë dhe reciproke faktikisht kishte ekzistuar. Në bazë të kësaj mundë të përfundohet se me të gjitha vështirësitë që ballafaqohej atëbotë Lidhja Shqiptare e Prizrenit, gjeti dhe i furnizoi familjet muhaxhire me artikujt më elementar të mbijetesës. Porse edhe muhaxhirët këtë ndihmë të Lidhjes e shpërblyen në mënyrë të ndërsjellë, njëri prej bashkë punëtorëve muhaxhir ishte edhe telegrafisti, kryesor i ardhur nga Nishi, Tahsin Efendiu, i cili kreu punë të rëndësishme për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, pothuajse gjatë tërë rrjedhës së veprimtarisë të saj që nga vitet 1878-1881. Ndërkaq, udhëheqësit dhe mbikëqyrësit që u prinin grupeve kryengritëse të muhaxhirëve siç thamë më lartë ishin: Hykë Kabashi nga Gjakova dhe të tjerët, nuk dihet se a ishin edhe këta muhaxhirë nga trojet etnike të Shqipërisë së Vjetër Verilindore, si nga Toplica dhe Lugina e Timokut.

Pastaj Lidhja Shqiptare e Prizrenit ishte e interesuar edhe për muhaxhirët e dëbuar dhunshëm nga Kraja dhe Tivari meqë kishin mbetur në një gjendje të mjerë duke kërkuar të ktheheshin në vendet e veta së paku për  ta marrë  bereqetin e asaj vere.[23] Muhaxhirë  kishte shumë  edhe në Bullgari dhe në Sanxhakun e Jeni Pazarit, ku thuhet vetëm se në Sanxhakun e Prishtinës numri i tyre sillej prej 500.000 deri 650.000 muhaxhirë, kurse në Bullgari ishin rreth 230.000, në Yeni Pazar ishin 100.000 sish, që bridhnin rrugëve si të mjerë pa bukë dhe veshmbathje.[24]

Për ndihmën humane të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, që i dhanë muhaxhirëve kishte shkruar atëbotë edhe gazeta osmane “Tergjuman-ishark”, ku mes tjerash shkruante: “Komiteti Qendror i Lidhjes ka marrë masa të duhura për vendosjen e muhaxhirëve dhe e ka miratuar kërkesën e tyre për t’u dhënë mjete materiale”[25]. Pastaj Lidhja e Prizrenit përveçse çështjeve organizative dhe ndihmës materiale për muhaxhirët e Shqipërisë së Vjetër Verilindore, ajo i këshillonte muhaxhirët e Serbisë Jugore dhe ata të Malit të Zi, që të silleshin mirë ndaj shkive krishterë të Karpateve të Rusisë atyre bishave grabitqare të tokave të Arbrit. Këtë përkujdesje e vërejmë në një raport të konsullit anglez I. E. Blunt, lidhur me një rast të serbëve të Vushtrrisë, madje edhe vetë qëndrimi i kryetarit të Lidhjes së Shqiptarëve të Prizrenit Haxhi Ymer Prizrenit-Goranit, që të kihej një qëndrim i mirë ndaj serbëve ortodoks.

Mbledhja plenare e itifatit gjegjësisht e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit-punimet e saja atëbotë i zhvilloi  në njërën nga sallat e medresesë Ruzhdie të Prizrenit, fjalën hyrëse dhe kryesore do ta mbante Abdyl bej Frashri nga Toskëri. Ai do t’u apelonte të pranishmëve të bashkoheshin dhe ta ngritin zërin e arsyes se mëmëdheu ishte në rrezik sepse kishte filluar copëtimi i tij. Ndërsa si organ më i lart drejtues i saj u zgjodh, këshilli qendror me seli koherente në Prizren, nga e cila qendër do të bëhej koordinimi i degëve nëpër krahinat e ndryshme shqiptare. Si  kryetar i  këshillit  qendror do  të  zgjidhej Iljaz Pashë Dibra, ndërsa si anëtar të këshillit drejtues u zgjodhën: Ali Pashë Gucia, Sheh Mustafë Tetova, Myderriz Ymer efendi Prizreni, Sulekman Vokshi etj.

Në Kararnamenë apo librin e vendimeve që ishte aprovuar pesë ditë pas fillimit të Kongresit  të Berlinit  më 13 qershor 1878.  Aty caktohej  si detyrë e ngutshme që nëpër degët e Lidhjes të formoheshin reparte ushtarake me logjistikat e tyre, në fillim kërkohej nga këto reparte ushtarake të sigurohej qetësia nga kaosi që ishte krijuar gjer atëherë. Pastaj u bë edhe një besëlidhje e përgjithshme, ku do t’i ndalonte të gjitha gjaqet dhe ngatërresat ndër shqiptarët. Ndërsa, ndaj atyre që do ta thyenin besën parashikoheshin sanksione shumë të rënda dhe të rrepta. Pastaj në Kararnamenë, ishte nen i posaçëm, ku nga Lidhja, kërkohej që me forcat e saja të mbrohej Bosnja dhe Hercegovina, në këtë mënyrë do të pengohej formimi i shtetit bullgar. Lidhja ndryshe quhej edhe si “Xhemieti Ihtifati Islamie” d.m.th. Komiteti i myslimanëve të vërtetë. Sipas kësaj, këtu përfshiheshin të gjitha shtetet dhe regjionet myslimane nën Perandorinë Osmane, pavarësisht nga kombësia e tyre, qofshin ata shqiptarë, boshnjak apo bullgarë etj.

Favoret e Perandorisë Osmane, përshtateshin atëbotë me kërkesat e feudalëve shqiptarë sepse Shqipëria e copëtuar dhe e sakatosur shtrihej edhe përtej viseve që i administronte Porta e Lartë. Për feudalët e mirëfilltë shqiptarë tërësia territoriale e tyre ishte territori që banohej nga popullsia autoktone shqiptare. Dhe m’u për këtë bindje të drejtë të feudalëve shqiptarë tërësia e tyre territoriale donte të thoshte tërësia e të gjitha atyre viseve ku shqiptarët i kishin pasurit e tyre të patjetërsueshme d.m.th. çifligjet e tyre, këtu përfshiheshin si territore etnike shqiptare si: Maqedonia e Rumelisë me kryeqendrën e saj Selanikun që ishte atëbotë njëkohësisht edhe kryeqyteti i mbarë shqiptarizmës, pastaj Thesalia dhe krahinat greke të Vilajetit të Janinës dhe territoret e Shqipërisë së Vjetër Verilindore siç ishin: Nishi, Toplica, Lugina e Timokut, Leskocit, Vrajës etj.

Porta e Lartë e Stambollit,atëbotë do ta përdorte lëvizjen popullore shqiptare për interesat e veta të ngushta. Pastaj edhe Kararnameja, nuk e kishte të përkryer qëndrimin e saj polik, sepse edhe vet elementi politik shqiptar nuk ishte edhe aq i zhvilluar për sa e kërkonte gjendja momentale diplomatike atëbotë. Dhe m’u për këtë elementi feudal shqiptarë nuk mundi t’ia hiqte dhe ta zhvishte karakterin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit që ishte e bazuar në një masë të madhe mbi baza fetare islamike dhe kjo do t’i ndihmonte shumë Portës së Lartë Osmane në qëllimet e saja. Porse, dega e Lidhjes Shqiptare nga Shkodra, kishte ndikuar qysh në fillim duke e marrë një rrugë shumë të drejtë patriotike ashtu siç e kërkonin konditat e asaj kohe. Kjo degë e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, e kishte formuluar një memorandum që e kishin nënshkruar 500 qytetarë shkodran në emër të gjithë shqiptarëve dhe do t’ia dërgonin më 13 qershor të vitit 1878, në ditën e hapjes së Kongresit të Berlinit, kryetarit të delegacionit anglez në Berlin kryeministrit dhe lordit Bikonsfildit (Beaconsfield).

Shqipëria, thuhej në këtë memorandum-nuk mund të përfaqësohet nga qeveria otomane, qoftë ajo katolike, ortodokse apo myslimane,e urren pushtetin turk po aq  sa e urren çdo pushtues tjetër të huaj… Ashtu sikurse nuk jemi dhe as nuk duam të jemi turq, po ashtu do të luftojmë me të gjitha forcat tona kundër cilido që kërkon të na bëjnë sllavë, austriak ose grekë. Ne s’duam të jemi veçse shqiptarë[26]. Ky memorandum do t’i kundërvihej në mënyrë të drejtë politikës ekspansioniste dhe gllabëruese të Rusisë  dhe traktatit të saj të Shën Stefanit. Me këtë memorandum kërkohej që Shqipërisë ti jepej autonomi e plotë dhe të ndërpritej copëtimi i tokave shqiptare siç ishte vepruar me trojet shqiptare të Toplicës dhe Luginës së Timokut të Shqipërisë së Vjetër Verilindore. Delegatët e Shkodrës të besimit katolikë do të vinin vet personalisht në Prizren nga mesi i qershorit dhe ishin të porositur këta patriot shqiptarë: “Që të kishin kujdes të mos pranonin asgjë që mund të interpretohej si forcim i frymës islamike… dhe, po të vinin re se Lidhja po i shmangej rrugës kombëtare për të hyrë në rrugën thjesht fetare, duheshin të largoheshin prej saj[27].

Shqiptarët me 20 qershor të vitit 1878, do t’i drejtoheshin me një memorandum tjetër kundër copëtimit të tokave shqiptare, ministrit të jashtëm austro-hungarez Andrashit dhe, ky memorandum ishte nga Komiteti shqiptarë me seli në Stamboll dhe ishte firmosur nga Sami Frashri, Jani Vreto, Zija Prishtina etj. Në atë memorandum të Lidhjes Shqiptare,  kërkohej mes tjerash të formohej një komision ” at hokë” nga etnosi shqiptarë pa e cenuar sovranitetin dhe integritetin e Portës së Lartë që ishte mbi tokat shqiptare dhe se ky komision, do të merrej me hartimin dhe ratifikimin e një “rregullore organike” (një lloj ligji themelor), që do ta mundësonte një qeverisje të pavarur nëpër krahinat shqiptare, kjo farë rregulloreje do t’i përshtatej karakterit të dokeve dhe zakoneve të vendit, i cili ndër shekuj do të njihej me emërtimin internacional Albani.      Rrethet patriotike shqiptare ishin ngritur si një trup i vetëm të gjithë në këmbë dhe përpiqeshin, që para kongresit ndërkombëtar që i vazhdonte punimet e tija në Berlin, ta ngritshin dhe avanconin çështjen tonë kombëtare, e që Shqipëria në atë kongres ta fitonte mbështetjen e parimit të kombësisë. Ama elementët reaksionar nga etnosi shqiptarë, të shtytur dhe nxitur nga Porta e Lartë e Stambollit, i drejtoheshin edhe ata Kongresit të Berlinit, me kërkesën që në Shqipëri dhe në trojet tjera të Shqipërisë së Vjetër të mos lejohet asnjë ndryshim në administratën turke.

Porta e Lartë, në të njëjtën kohë kishte filluar me provokimet e saja në Shqipërinë e Veriut, në Kosovë dhe në Bullgari, me konflikte të armatosura në kufijtë të zonave të pushtuara gjatë operacioneve luftarake nga fuqitë serbo-malazezo-ruse. Autoritetet turke për t’u dalë përpara vendimeve të Kongresit të Berlinit, vunë në dispozicion të popullsisë myslimane të alarmuar muhaxhire armë dhe oficer.[28] Kjo do të ishte në rregull dhe e mirë nga Porta e Lartë Osmane, që përkujdesej dhe i ndihmonte muhaxhirët tanë edhe nga pikëpamja ushtarake, po të mos fshiheshin prapa këtyre qëllimeve interesat e ngushta turke. Sepse popullata shqiptare, e Shqipërisë së Vjetër Verilindore me çdo kusht, kërkonte të kthehej nëpër ato 700 vendbanimet e tyre autoktone, nga ishin dëbuar dhunshëm disa muaj para Traktatit të Shën Stefanit dhe Kongresit të Berlinit.

Komiteti i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, duke e parë qëllimin e rrjedhës së Kongresit të Berlinit që kishte filluar t’i shkelte në mënyrë më brutale interesat dhe dëshirat e popullit shqiptarë. Qysh në fillim Komiteti i Lidhjes kishte filluar të formonte njësi ushtarake të ashtuquajtura talima, me të vetmin qëllim që t’i dilnin në mbrojtje copëtimit të mëtutjeshëm të tokave shqiptare nga Mali i Zi dhe Serbia e Millan Obrenoviqit. Atëbotë ishin formuar 5-6 korpuse ushtarake me një efektiv prej 100000 ushtarësh të aftë për luftë, të cilët do të luftonin dhe do t’i mbronin tokat shqiptare, duke filluar nga Mali i Zi, Bosnja dhe Hercegovina e deri në kufijtë e Serbisë dhe Bullgarisë të para viteve 1875-1878, të Krizës Lindore, Traktatit të Shën Stefanit dhe Kongresit të Berlinit.

 

Kongresi i Berlinit dhe rindarja e sërishme e tokave shqiptare

 

Më 13 qershor të vitit 1878, i kishte filluar punimet e tij, Kongresi i Berlinit. Në të morën pjesë gjashtë fuqitë e mëdha evropiane: Anglia, Austro-Hungaria, Franca, Gjermania, Italia dhe Rusia. Ndërsa pjesëmarrësit e fuqive të mëdha nuk ishin të barabartë në përfaqësimin e tyre në këtë kuvend burrë shtetesh, përfaqësuesve të shteteve ballkanike do t’u lejohej vetëm se t’i paraqisnin qëndrimet e qeverive të atyre vendeve nga ishin deleguar. Kongresi i Berlinit punimet e tija, plenare do t’i vazhdonte një muaj rresht, ku do të merrte një varg vendimesh të rëndësishme, ku njëkohësisht do ta bënte rishikimin dhe revidimin e paqes së Shën Stefanit dhe, rregullimin e shumë çështjeve tjera devijonte në Ballkan. Porse ky kongres nuk do ta përfillte as edhe për së afërmi vetëvendosjen e popujve të këtij gadishulli dhe as kërkesën e muhaxhirëve që të ktheheshin nëpër pasuritë e tyre të patjetërsueshme atje në Shqipërinë e Vjetër Verilindore si në: Nish, Toplicë, Vidin, Tërn, Prokupje, Pirot, Luginën e Timokut, Leskoc, Masuricë, Vrajë etj. Porse qëndrimet e tij ishin të para përgatitura në mënyrë të fshehtë, qysh më parë se të fillonte ky kuvend famëkeq për ne shqiptarët si kolektivitet i etnisë sonë.

Kongresi i Berlinit, me t’i mbaruar punimet e tij me 13 korrik, Bullgarisë do t’ia njihte shtetësinë, porse ajo edhe më tutje do të mbetej nën sovranitetin dhe integritetin  e Portës së Lartë të Stambollit. Territori i saj, shtrihej dhe kufizohej nga Tuna(Danubi), e gjer në vargmalet e Gadishullit Ballkanik, kurse territoret e Bullgarisë në Jug të këtyre vargmaleve do ta formonin një provincë autonome të Perandorisë Osmane, e cila do të emërtohej me emrin Rumelia Lindore. Pastaj Bullgaria e Shën Stefanit i përfshinte edhe  territoret e Maqedonisë, ku edhe më tutje i mbante Perandorisë Osmane.

Ndërsa, Austro-Hungaria do të insistonte që Serbia e Millan Obrenoviqit të zgjerohej në juglindje, duke i marrë trojet e Shqipërisë së Vjetër Juglindore si: Luginën e Krushevcit, Toplicës, Nishit, Timokut, Prokupjes, Pirotit, Ternit, Leskocit, Vrajës etj. Kongresi i Berlinit duke tentuar ta rishqyrtonte Traktatin e Shën Stefanit, ato tokat të Shqipërisë së Vjetër Verilindore,  ia kishte dhënë Serbisë,  në këmbim me trojet e Sanxhakut të  Yeni Pazarit,  Mitrovicës  dhe  Prishtinës. Kurse  Mali i  Zi, ngushtohej në bazë të Traktatit të Shën Stefanit të 3 marsit të vitit 1878 dhe, se ky këmbim i territoreve shqiptare, ishte bërë për përfitime tokësore në rend të parë për Bosnjën dhe Hercegovinën dhe Sanxhakun e Yeni Pazarit. Me formimin e kësaj lugine mjaft të madhe mes Malit të Zi dhe Principatës Serbe të M. Obrenoviqit, do ta shqetësonte pamasë Austro-Hungarinë. Pastaj Kongresi i Berlinit ia kishte shkëputur dhe njohur Malit të Zi, shumë toka të Shqipërisë së Vjetër Verilindore, siç ishin: Tivari, Podgorica, Plava dhe Gucia. Malit të Zi, më pastaj do t’i njihej edhe e drejta e lundrimit të lirë nëpër lumin Bunë dhe në liqenin e Shkodrës të Oso Kukë-Shkodranit, të cilat vende shqiptare më 1862, i shndërroi në gjak e varre. Kongresi i Berlinit i Gjermanisë të Otto von Bizmarkut, Serbisë dhe Malit të Zi, për më tepër do t’ia njihte pavarësinë e plotë, pjesërisht edhe mbi tokat e shumta shqiptare.

Duke e parë këtë përkrahje të pakursyer të Kongresit të Berlinit nga delegacioni diplomatik i Anglisë dhe ai Francës edhe, Greqia kishte dalë me kërkesat e saja kondominiumiste ndaj tokave të vjetra shqiptare të Çamërisë në Jug të Shqipërisë. Ndonëse, Greqia ishte pjesëmarrëse e luftërave gjatë viteve 1875-1878 dhe m’u për këtë, ajo nuk ishte marrë në konsideratë nga traktati i paqes së Shën Stefanit të 3 marsit 1878. Porse, kongresi i Gjermanisë të Otto von Bizmarkut, e kishte lënë këtë çështje të pezulluar dhe nuk do ta zgjidhte dhe vendosi që kufiri greko-turk në një të ardhme të zgjidhej dhe të caktohej nga një komision dypalësh. Vija e demarkacionit kufitar mes Turqisë dhe Greqisë, do të ishte nga rrjedha e lumit Selemvria, pastaj do ta ndiqte tavlvagun e Thesalisë dhe atë të lumit Kalamas në Vilajetin e Janinës të  Shqipërisë  së Vjetër Jugore. Këtu nuk ishin përfshirë vetëm se qytetet dhe fshatrat e rrethinës së Janinës, Prevezës, Konicës, Artës etj. por aty do të përfshiheshin edhe krahinat tjera etnike shqiptare të Çamërisë. Në rast se palët e lartë përmendura nuk merreshin vesh mes veti, fuqitë e mëdha evropiane e kishin të drejtën e tyre të rezervuar që të ndërmjetësonin midis këtyre palëve antagoniste.

Austro-Hungarisë, atëbotë do t’i njihej e drejta nga Anglia dhe Gjermania ta pushtonte dhe gllabëronte Bosnjën dhe Hercegovinën, më pretekst të ruajtjes dhe mbrojtjes të “qetësisë” nëpër këto vende myslimane. Meqenëse, nga vendimet e Kongresit të Berlinit,këto regjione, njiheshin si sfera të interesit të Portës së Lartë të Sulltanit. Austro-Hungaria,do ta merrte gjithashtu edhe limanin Spic (Splitit-v.a.), që ishte inkorporuar në kornizat e Dalmacisë. Kjo bëhej, nga ana e Austro- Hungarisë me tendencë prapanike, për ta siguruar dhe përfituar gjendjen e re që ishte krijuar nëpër këto territore me popullsi shumicë myslimane dhe se ajo në të njëjtën kohë do t’i siguronte vijat e komunikacionit siç thuhej edhe në nenet e Traktatit të Kongresit të Berlinit. Pastaj Austro-Hungaria, gjithashtu do ta fitonte të drejtën që t’i mbante edhe garnizonet ushtarake nëpër ato regjione shqiptare, pastaj ajo e kishte edhe të drejtën për të ndërtuar rrugë tregtare dhe ushtarake nëpër tërë Sanxhakun e Yeni Pazarit dhe atë gjer në Mitrovicë. Në këtë mënyrë Austro-Hungaria, i shtrinte pozitat e saja deri te porta e Shqipërisë së Vjetër Qendrore dhe po përgatitej të depërtonte drejt jugut kah kryeqendra atëbotë e shqiptarisë Selaniku.

Sikurse neni 39, i Traktatit të Berlinit, që sanksiononte kondita juridike mbi pasuritë e patjetërsueshme të popullatës të Shqipërisë së  Vjetër Verilindore të Nishit, Toplicës, Luginës së Krushevcit, Leskocit, Vrajës etj. Ashtu edhe neni 23, i këtij Traktati parashihte, disa masa për popullatën jo turke për atë shqiptare në perandorinë e saj, për të cilat masa nuk do të merreshin vendime të veçanta, d.m.th. nuk do të krijoheshin mekanizma tjerë adekuate implementuese edhe, ky nen i Traktatit të Berlinit kishte mbetur vetëm se shkronjë e vdekur në analet gllabëruese të fuqive të mëdha evropiane që i ndanin tokat e Shqipërisë së Vjetër, për t’i kënaqur apetitet e tyre të pangopura. Dhe mu për këtë Traktati i Berlinit i Gjermanisë të O. v. Bizmarkut, do ta nëpërkëmbte parimin dhe vullnetin e vetëvendosjes së kombeve të shtypura dhe okupuara nën Perandorinë  Osmane me diktatin e ri të fuqive të mëdha evropiane. Dhe se në këtë mënyrë, do ta ruanin sundimin e kalbur të Perandorisë Osmane dhe status-quon në Ballkan, për kusarinë e mëtutjeshme mbi trojet Arbërore nga Anglia dhe Austro-Hungaria. M’u për këtë kusari grabitqare nga këto dy fuqi të mëdha evropiane, ishte shprehur edhe V. I. Lenini ku thotë: “fuqitë e mëdha po e grabisin Turqinë”[29]

Vendimet, e padrejta të Kongresit të Berlinit do të shfaqeshin dhe manifestoheshin dhe atë në mënyrë të një anshme në lidhje me çështjen e trojeve të Shqipërisë së Vjetër Verilindore. Pastaj, asnjëra nga fuqitë e mëdha evropiane nuk i paraqiti në këtë kongres protestat e shqiptarëve kundër politikës hegjemoniste të Serbisë që i kishte dëbuar dhunshëm dhe pa kurrfarë mëshire më tepër se 700 fshatra nga kazaja e Nishit, Toplicës, Luginës së Timokut, Leskovçës, Vrajës etj. Pastaj Traktati i Kongresit të Berlinit, nuk do ta përkrahte as edhe kërkesën e shqiptarëve për shtet autonom nën juridiksionin e Portës së Lartë të Stambollit. Traktati i Kongresit të Berlinit për më tepër e mohoi tërësisht ekzistencën e çështjes shqiptare si kolektivitet nacional, duke e konsideruar siç thamë më lartë edhe tërësinë territoriale të Shqipërisë, thjesht si një shprehje gjeografike. Kështu që këta kolonialist, trojet tona etnike shqiptare,i kishin shndërruan thjesht në plaçka tregu për kusuritjen e pazareve të tyre hegjemoniste.

Rusia, duke e parë ndikimin mbizotërues të Austro-Hungarisë, që e kishte siguruar në Ballkanin Perëndimor,kryesisht në trojet e Shqipërisë. Sepse Rusia, këtë territor shqiptarë e konsideronte si tokë rezervë të sajë edhe, kjo donte t’i kënaqte apetitet e saja sikurse fuqitë tjera evropiane. Porse Austro-Hungaria, qysh në verë të vitit 1877, i kishte filluar parapërgatitjet për ta pushtuar dhe okupuar tërë Shqipërinë, kjo tendencë e Austro-Hungarisë ishte një kundërpërgjigje kundër ekspansionit dhe ndikimit të Rusisë Cariste në Ballkan. Pastaj, Anglia qysh nga beteja e Sevastopulit në Krime,gjatë viteve 1853-1856,ishte mbrojtësja e vendosur e parimit të ruajtjes së Perandorisë Osmane me çdo kusht. Ky qëndrim mbrojtës i shërbente asaj jo vetëm për ta ndalur zgjerimin e shteteve sllave në Ballkan. Porse Anglia këtë e bënte edhe për një qëllim tjetër për të përfituar nga dobësimi i mëtutjeshëm i Perandorisë Osmane, ku pastaj do ta kishte më lehtë për të depërtuar në mënyrë “paqësore”, drejt viseve shqiptare të Gadishullit Ballkanik.

Italia, gjatë viteve 1877-1878, sa kishte arritur të konsolidohej si shtet kombëtarë dhe m’u për këtë Italia, ende nuk kishte aftësi në fushën e marrëdhënieve diplomatike ndërkombëtare. Pastaj udhëheqësja e shtetit italian ishte e pakënaqur nga tendenca e zgjerimit të Austro-Hungarisë në Adriatik dhe në Ballkan në përgjithësi. Pastaj qeveria italiane nuk kishte asnjë përfitim nga oferta që më 1877,O.v.Bizmarku dhe ministri i punëve të jashtme të Anglisë Derbi, ia kishin ofruar Italisë, që ta okuponte tërë Shqipërinë. Qeveria italiane, do t’i shmangej kësaj oferte ngase ishte e vetëdijshme, se do ta fuste veten në një konflikt, jo vetëm se me Austro-Hungarinë, por edhe me popullatën etnike shqiptare. Italia, duke qenë e pa zonja do të fillonte ta bënte një politikë dualiste kundër Austro-Hungarisë. pjesëmarrja e saj në kongres të jepte një përshtypje të vajtueshme ndaj politikës, grabitqare dhe kolonialiste të Austro-Hungarisë dhe asaj gjermane. Përpiqej, që rivales së saj t’i shkaktonte vështirësi atje në Shqipëri, ajo fshehurazi e inkurajonte dhe e përkrahte lëvizjen shqiptare për autonomi. Austro-Hungaria duke i parë interesat e Italisë ndaj Shqipërisë, ajo do ta orientonte atë që ta pushtonte bregun verior të Afrikës, gjegjësisht Tripolin dhe Tunizinë. Italia, ishte e vetëdijshme se në këtë rajon do t’i prekte interesat e Francës, e cila bëhej gati vetë t’i pushtonte këto territore. Ministri i punëve të jashtme të Francës, ia kishte drejtuar vëmendjen Italisë në drejtim të limanit të Vlorës, i cili siç do të shprehej ai vet: “do të ishte për zotëruesit e Brindisit dhe Otrantos një fitim shumë i çmueshëm”[30].

E vetmja çështje e drejt dhe parimore në lidhje me Shqipërinë e Vjetër, që do të ngritët nga Kongresi i Berlinit, do të ishin “privilegjet për Mirditën”[31]. Dhe se kjo përkrahje ishte bërë nga Austria për interesat e saja të ngushta fetare dhe se këtë çështje të ngritur ajo do ta fshihte prapa Francës. Dhe pikërisht këto dy shtete të fuqishme evropiane atëbotë, nga kongresi do të kërkonin me ngulm që Mirditës t’i garantoheshin privilegje dhe liritë që i gëzonte deri atëherë.

Turqia duke e parë këtë përkrahje do të deklaronte se tani për tani, ajo nuk kishte ndërmend të bënte ndryshime në favor të malësisë. Nën maskën e mbrojtjes të popullatës katolike Austro-Hungaria, e siguronte përkrahjen nga popullata katolike në malësinë e veriut, të cilët do t’i përdorte përmes klerit katolik si agjent të saj për të bërë presion ndaj shteteve sllave të Ballkanit. Kjo do të ishte e pakët se Lëvizja Kombëtare  Shqiptare, në shprehjen e saj globale, në krahasim me popujt tjerë të Gadishullit Ballkanik, shqiptarët luftonte për një shtet nacional  me kufijtë e tij natyror që i kishte  para Traktatit të Shën Stefanit të 3 marsit 1878 dhe  Kongresit të  Berlinit të 13 korrikut 1878. Dhe m’u për këtë ajo  do të mbetej e braktisur, pa përkrahjen e askujt dhe atë në çastet më kritike të saj. Kur atëbotë kishin filluar të krijoheshin shtetet e reja nacionale dhe, popujt e këtij gadishulli çdo ditë pavarësoheshin. Ndërsa për popullatën shqiptare dhe Shqipërinë  natyrale, ishte krijuar një rrethanë negative dhe mjaft tragjike.

Kongresi i Berlinit, do ta shtonte dhe acaronte edhe më tepër pakënaqësinë në mesin e etnosit të robëruar shqiptarë, ndaj fuqive të mëdha evropiane dhe Portës së Lartë të Stambollit. Kjo pakënaqësi do të manifestohej veçanërisht nëpër trojet shqiptare të atakuara drejtpërdrejt ose tërthorazi nga vendimet e një anshme të këtij kongresi siç ishin:Plava, Gucia, Shkodra, Kosova dhe popullata që ishte shpërngulur dhunshëm nga të 700, e më tepër vendbanimet e saja autoktone të Shqipërisë së Vjetër Verilindore. Pastaj kjo pakënaqësi do të manifestohej edhe në jug të Shqipërisë, kur ishte ngritur çështja kufitare me Greqinë. Kjo rrethanë e krijuar do t’i favorizonte veprimet e patriotëve dhe luftëtarëve shqiptarë të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit për ta kthyer lëvizjen e deri atëhershme në një lëvizje të organizuar gjithëkombëtare shqiptare edhe për vet trojet e braktisura nga dhuna e shkaut para se të përfundonte Kongresi i Berlinit dhe vendimet paraprake të Traktatit të Shën Stefanit të vitit 1878.

Pamje nga Kongresi i Berlinit

Pamje nga Kongresi i Berlinit

Pamje nga Kongresi i Berlinit-historiografia shqiptare sot duhet t’i kushtoj një vëmendje të posaçme, ngjarjeve historike lidhur me “Krizën Lindore”. Ku si pasojë, e së cilës u mblodh Kongresi i Berlinit i 13 qershorit të vitit 1878 dhe se ky tubim diplomatik atëbotë ishte imponuar nga forcat kolonialiste të Evropës. Me qëllim që t’i hartonin hartat e interesave të tyre në Gadishullin Ballkanik. Me përcaktimin e vijave të reja të demarkacioneve kufitare ku prekeshin thellësisht interesat kombëtare të shteteve të shumta Ballkanike dhe sidomos në rend të parë ato të popullatës shqiptare.

Gjermania, është shteti evropian për të cilin shqiptarët gjithmonë e kanë pasur një simpati jashtëzakonisht të madhe, ashtu siç e kanë sot për SH B A. Porse në kohërat më vendimtare kërkesat tona kombëtare, pikërisht nga Gjermania ishin neglizhuar më së shumti. Pastaj, vetë themeluesi gjegjësisht babai i Gjermanisë O. V. Bizmarku, kujtohet ndër ne shqiptarët për dy sjellje shumë të shëmtuara. Ai i kishte thënë ideologut të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Abdyl bej Frashrit, se për të 1). “nuk ekziston kombi shqiptarë” dhe se 2). “Shqipëria është një shprehje e thjesht gjeografike”. Pastaj në njërën nga seancat e Kongresit të Berlinit, kishte deklaruar me një indiferentizëm shumë të ulët dhe përçmues: “se ai për të parën herë po dëgjonte se ekzistuaka një popull i quajtur shqiptarë, diku në jug të Gadishullit Ballkanik”.Bile, sikurse ishte tronditur kur dëgjoi për zërin, e rezistencës dhe luftës së tij për ta siguruar të drejtën e natyrshme për të qenë komb me vete dhe i barabartë me kombet tjera të Ballkanit. Dhe se ky kongres i përmasave të mëdha të diplomacisë evropiane, e shkeli në mënyrë më brutale integritetin dhe sovranitetin e atdheut tonë shqiptarë. Ku para këtij kuvendi mbar evropian, Shqipëria, i kishte hiç më pak se 130.000 kilometra katrore të brezit të saj etnik të brendshëm dhe të brezit anësor, pastaj në kohën e“Krizës Lindore”nëpër këto troje etnike jetonin rreth 1.600.000-1.700.000 banor shqiptarë. Dhe se me zgjerimin pas Kongresit të Berlinit, Serbia, do ta kishte një shtrirje sipërfaqësore prej 54. 800 kilometrash katrore dhe 1.600.000 banor; ndërsa Greqia do t’i kishte 51.300 kilometrash katrore dhe rreth 1.400.000 banorë; Mali i Zi i kishte vetëm se 8.400 kilometra katrore dhe 190.000 banor; kurse Rumania i kishte 113.400 kilometrash katrore dhe rreth 5.600.000 banor. Duke ia shkelur sovranitetin tokësor Shqipërisë së Vjetër më 1878 nga Kongresi i Berlinit, asaj do t’i mbetej një shtrirje sipërfaqësore prej 58.000 kilometrash katrore. Porse kusaria ndaj tokave  Arbërore  nuk kishte  pushuar, gjer pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore më 9 maj të vitit 1945, të cilës do t’i mbeteshin mezi 28.000 km2.

 

Autori është i burgosur politik, njëherit edhe kryetar i “Shoqatës së Muhaxhirëve” për Kosovën Lindore me seli në Preshevë.


[1] HISTORIA E POPULLIT SHQIPTAR II, Tiranë, 1965. fq. 117.

[2] HISTORIA E POPULLIT SHQIPTAR, Vëll. II. Tiranë,1965, fq. 121.

[3] Nikola P. Ilić, Oslobođenje Južne Srbije, Beograd,“Naselja”, str.15. tada bio se završio Rusko-Turskih ratovi 1877-1882, najopširnije V. P. Potemkin, Isorija diplomatike, sv. II Beograd,1949, str. 44.

[4] Mr. Iljaz Rexha, artikuj të cit, fq. 158.

[5] Dr. Jovan H. Vasiljević, Arbanaška Liga Arnautska Kongra, Srpski narod u Turskom carstvu 1877-1878, Beograd,1909, str. 87.

[6] J. H. Vasiljević, cit. dela str. 87-322.

[7] Dr. Jovan Hadži vasiljević,Arbanaška Liga,Arnautska Kongra,Srpski narod u Turskom carstvu 1877-1882. Beograd,1909 str. 86.

[8] Po aty. fq. 82.

[9] Po aty, fq. 38-39, dhe nga botimet tjera fq. 322.

[10] Po aty. fq. 322.

[11] Mr. Iljaz Rexha, artikuj të cit. fq. 170-171.

[12] Dr.Jovan Hadži Vasiljević,Arbanaška Liga Arnautska Kongra, str.92-93. Beograd, 1909.

[13] Dr. Jovan Hadži Vasiljević, Arbanaška Liga Arnautska Kongra, Srpski narod u Turskom cartsvu 1878-1882, Beograd, 1909. str. 94-95, i 322.

[14] Dr. Joven Hadži Vasiljevič, Arbanaška Liga Arnautska Kongra, Srpski narod u Turskom cartvu 1877-1878 Beograd, 1909. str.20.

[15] Mr. Iljaz Rexha, Artikuj të cituar, fq. 154. Këtu thuhet se shqiptarët kërkonin që ta fitonin pavarësinë e plotë siç e kishte fituar Mali i Zi. Diçka ngjashëm thuhet edhe në fq. 45. Mirëpo, në disa vende të tjera, në fq. 35, përpiqet për ta treguar si pro turke.

[16] Po aty, fq. 59.

[17] Dr. Sabit Uka, thotë se J. H. Vasileviqi në veprën e tij fq. 100, ku thuhet se shqiptarët kërkonin që ta fitonin pavarësinë e plotë siç e kishin fituar Mali i Zi. Diçka ngjashëm thuhet edhe në fq. 45 . mirëpo, në disa vende të tjera, në fq. 35, përpiqet për ta treguar si pro turke.

[18] Obzor, nr. 226. 2. X. 1878 Zagreb. Këtu përmenden trevat të cilat i morën nga Perandoria Osmane Mali i Zi siç ishin: Podgorica, Shpuzi, duke synuar për ta zaptuar edhe Plavën dhe Gucinë, pastaj Toplicën, Kosanicën dhe Prokupjen etj. M. Pirraku. Lidhja Shqiptare e Prizrenit në shtypin kroat “Gjurmime Albanologjike”Seria e shkencave historike, IX/1979, Prishtinë 1980, f.83 dhe vër. nga 14-17.

[19] Opširnije, u Obzor br. 226, 2.X.1878, iz Beograda, ta[19] Po aty, fq. 59.

[19] Dr. Sabit Uka, thotë se J. H. Vasileviqi në veprën e tij fq. 100, ku thuhet se shqiptarët kërkonin që ta fitonin pavarësinë e plotë siç e kishin fituar Mali i Zi. Diçka ngjashëm thuhet edhe në fq. 45 . mirëpo, në disa vende të tjera, në fq. 35, përpiqet për ta treguar si pro turke.

[19] Obzor, nr. 226. 2. X. 1878 Zagreb. Këtu përmenden trevat të cilat i morën nga Perandoria Osmane Mali i Zi siç ishin: Podgorica, Shpuzi, duke synuar për ta zaptuar edhe Plavën dhe Gucinë, pastaj Toplicën, Kosanicën dhe Prokupjen etj. M. Pirraku. Lidhja Shqiptare e Prizrenit në shtypin kroat “Gjurmime Albanologjike”, Seria e shkencave historike, IX/1979, Prishtinë 1980, fq. 83 dhe vërejtjet prej 14-17.

[19] Opširnije, u Obzor br. 226, 2.X.18mo se opominje: Prokuplje, Kosanica i Toplica.

[20] Po aty.

[21] Po aty, fq. 43-44 dhe 89.

[22] Po aty, fq. 98.

[23] Austro-Hungaria nuk pati kura-kurës qëndrime të mira ndaj Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe as ndaj muhaxhirëve. Dr. J. Haxhi Vasileviqi, Kongra vep. të cit. fq.173.

[24] Po aty fq.144-146.

[25] Mr. Iljaz Rexha artikuj të cit. fq. 154. Të gjitha matrialet gjer më tani me shumicë janë të shkëmbyera nga Arkivi i Serbisë AS, MUD.

[26] HISTORIA E POPULLIT SHQIPTAR, Vëllimi II. Tiranë,1965. fq. 124.

[27] Po aty.

[28] HISTORIA E POPULLIT SHQIPTAR, Vëllimi II. Tiranë,1965. fq. 125.

[29] V. I. Lenini, “Imperializmi si fazë më e lartë e kapitalizmit”, vepra rusisht Moskë, 1936 fq. 6.

[30] HISTORIA E POPULLIT SHQIPTAR, Vëll. II. Tiranë,1965. fq. 129.

[31] Po aty.

Kujt i pengon xhamia e re në Ulqin?!

06/04/2015 Lini një koment

Hajrudin S. MUJA

 

KUJT I PENGON XHAMIA E RE NË ULQIN?!

Xhamia Ulqin

Këshilla e shkrimtarit të madh rus Dostojevskit, se: “njerëzit që i janë nisur një rruge, të mos gjuajnë me gurë çdo qen që leh me ta, se vonohen”,mbetet aktuale edhe në ditët e sotit. Por është po aq aktuale edhe thënia e urtë se “qenit i duhet treguar shkopi”, që kur të ngordhin, ta përdorësh për ti shtyrë drejt një grope, për të mos qelbur vendin. Ne nuk e kemi fjalën për qentë e Dostojevskit, dhe as për qentë e ngordhur të urtësisë popullore, por për ngordhësirat që marrin ende frymë, por janë të pamoral, pretendojnë të jenë intelektualë, por janë injorantë, pretendojnë të jenë të sinqertë, e në të vërtetë janë shpifës, fyes, trilluese e qëllimkqinjë. Këto janë “dietarët analfabetë” të rrjeteve sociale, të konvertuar ose ateistë, disa edhe autorë artikujsh e librash, të cilët me komentet e tyre ‘gërditin’ edhe ushqimin më të mirë në barkun e një njeriu normal!

Si shkak mbase u bë një “copy-paste” e portali Ul-Info.com, kur publikoj më 1 mars 2015, artikullin “Pëparojnë punimet në Medrese, me të edhe xhamia”. Aty thuhej se një delegacjon 48 antarësh të Shoqatës “Iskit” nga Stambolli, ka vizituar punimet e Medresesë së femrave, ku thanë se do të ndërtohet edhe xhamia. Në takimin me kryetarin e komunës, ata i thanë gjithashtu se do të investojnë edhe në projekte të ndryshme, në të mirën e qytetarëve të Ulqinit.

Dhe tani s’do mend se ata që janë ‘alergjik’ ndaj medreseve e xhamive do të hidhen “në luftë” nëpër portale dhe do të komentojnë në mënyrat më të çuditshme, që zor se e pranon një mendje normale. Çfarë nuk lexon njeriu në këto portale: se muslimanët e Ulqinit qenkan pa identitet kombëtar, se feja kur është e krishterë ka për synim “pasunimin e shpirtit”, vetëm feja muslimane përdoret “për shpërlajren e trurit”! Se duke ndërtuar xhami po na asimilojnë! Se balta, pluhuri e xhamijat na kthyen tokën arbnore në arabi! Se me ndërtimin e xhamive po na flliqin para botës! Se ata që duan xhami, le të shkojnë në Turqi! Tek e fundit në vend të ndërtimit të xhamive, për të qenë tamam “kosher”, ata duhet të vijnë të na mbjellin arat e lëna djerr (prej nesh), kurse hoxhallarët vendas duhet të na i bëjnë shërbimet funerale pa para. Madje të vijnë të na hapin edhe shtëpi për pleq, që babat dhe nënat tona ti përjashtojmë nga bashkimi familjarë, një turp që të parët tanë kurrë nuk e kanë menduar dhe nuk e kanë lejuar. Sigurisht, nuk ja vlen të merresh me të tillë komentues, por të neveritet gjithçka kur mëson se komentuesit e këtillë mund shkruajn edhe libra!!!

Unë personalisht mendoj se hapja e një medreseje, për ndryshim nga shkolla aktuale, do ti jap Ulqinit paku tri të mira: Së pari në dyert e saja nuk do të shitet droga. Së dyti në oborrin e saj nuk do të ketë lokale, ku djemt tanë do të ikin prej orëve të mësimit, për tu ‘sorodhatur’ me ‘motrat’ e veta! Dhe së treti, veç edukimit shkencorë, do të mësojnë edhe Islamin, jo nga komentuesit e portaleve, por drejtë nga burimi Kuranorë: “Kush mbyt një njeri, pa mbytur ai nd­o­një tjetër dhe pa bërë ai ndonjë shkatërrim në tokë, atëherë (kri­mi i tij) është si t’i kishte mbytur gjithë njerëzit” [32:5]. Ndërkohë, hapja e një xhamie të re, poashtu do të ketë anët e veta pozitive, pasi një vizitorë sezonal i Ulqinit, që e gjenë qetësinë shpirtërore në të, nuk do të ketë nevojë të shkojë në xhamitë e periferisë, për shkak se në xhamitë e qytetit nuk ka vend për të hyrë.

E kam të vështirë ta kuptoj përse bëhet gjithë kjo zhurmë ‘komentuese’ nëpër portale, kundër kësaj godine të shumëpritur në Ulqin? Nëse një “intelektual’ i vetquajtur vetë nuk shkon brenda, kjo nuk do të thotë se nuk shkon askush! Po imagjinoj, sikur sponzorues i këti institucioni të mos ishte Turqia por Vatikani, a do të kishte kaq shumë reagime e komente boshe!? Jam i sigurtë që nuk do të kishte. Nuk pati asnjë reagim kur në verën e vitit 2007, në Ulqin u vendos busti i Nënë Terezes, që kishte lindur në Shkup, por që kishte jetuar e kishte vdekur në Kalkutë të Indisë (?!). Pa mohuar meritat e saj, unë ende nuk po kuptoj çfarë meritash pati ajo për Ulqinin!? Askush nuk pyeti pse nuk u shpenzuan ato para për të nderuar ndonjë personalitet të njohur të Ulqinit, ndonjë personalitet detar, politik, fetarë ose bamirës të devotshëm që nuk i kanë munguar.

Çfarë nderimi u bë për Mehmet Gjylin e Haxhi Mehmet Becin, që flijuan jetën dhe pasurinë si aktivistë të denjë të lidhjes së Prizrenit, në luftë kundër aneksimit të Ulqinit nga Mali i Zi? Ku i kanë bustet ato? Veç rapsodisë, a i njeh kush emrat: Hasan Ulqini, Mustafë Broçi, Cano Begu, Daut Pelinku, Halil Beci, Veli Man Bratica etj, që të shtyrë nga atdhetarizmi shkuan për t’u flijuar në betejën e Krricës? Atdhetarët Hafiz Hasan Llunji, Memin Resulbegu, Caf Canka dhe Zyhdi Fici, u pushkatuan (15 dhjetor 1944) te “Laku i Hoxhës” në Braticë dhe të gjithë bashkë i varrosen në një varr, edhe sot pa asnjë shenjë dalluese! As që u muar iniciativa së paku të ç’varrosen prej një varri të përbashkët, për t’i rivarrsur me ceremoni të veçantë?! Për atdhetarët e pushkatuar (4 nëntor 1944): Dom Nikollë Tusha, Hodo Alibegu, e shumë të tjerëve nga Ana e Malit e Kraja, nuk u dihen as varret, a u muar ndonjë iniciativë për gjetjen e tyre? A u dëgjue ndonjë zë intelektuali?

Besimtarët që frekuantojnë xhamitë, edhe këta të vetëquajtur intelektualë, kurrë nuk kanë reaguar pse të krishterët i shpenzojnë paratë duke themeluar, ndërtuar apo renovuar kishat, edhe aty ku nuk jeton asnjë besimtarë! Këta të parët, në asnjë rast, mbrenda hapsirës shqiptare, nuk kanë kërkuar dhe nuk kanë ndërtuar xhami ‘politike’, në vendet ku nuk ka muslimanë, dhe as nuk kanë ngritur simbole islame në vendet publike, siç kanë bërë të krishterët!

Nëse vështrojmë fundin e shekullit të nëntëmbëdhjetë, sipas Sami Frashërit, Ulqini mbrenda dhe jashtë mureve të kalasë, mund të kishte rreth 5.000 banorë. Bashkë me fshatrat periferike, kishte 6.000 deri në 8.000 banorë. Në atë kohë, mbrenda dhe jashtë mureve të kalasë, veç tri medreseve funksionale, kishin në përdorim 9 xhami, kurse në fshatrat periferike funksiononin edhe tri xhami të tjera. Prej tyre, Xhaminë e Meterizit, mbreti Nikollë e shëndrroj në “Manastirin e Shën Arkangjelit”. Xhamisë së Mehmet Hanit në Kala nuk i dihet as vendi, kurse xhamia e Sulltan Selimit, gjysëm e shkatrruar është shëndrruar në muze. Nuk u ngrit më as xhamia e shëmbur e Merasë. Të tjerat janë renovuar ose rindërtuar në themelet e vjetra. Thënë ndryshe, sot që Ulqini me fshatrat periferike, numron afërsisht 26.000 banorë, kanë katër xhami funksionale më pak se kur kanë jetuar 8.000 banorë! Ku pra qëndron problemi i ngritjes së një xhamie të re, për 18.000 banorë shtesë!?

Duket shumë qartë se këtu ka gisht vazhdimsia e mjerimit intelektual, e lidhur ngushtas me vendet e tjera të trojeve etnike! Në Prishtinë dhe Tiranë janë ngritur katedralet e mëdha ‘politike’, katolike e ortodokse, por ende u injorohen muslimanëve kërkesat njëzet vjeçare për ndërtimin e një xhamie të madhe. Katedralen katolike të Prishtinës, të gjithë katolikët e Kosovës së bashku nuk do ta mbushnin, ndërsa namazin e xhumasë muslimanët e falin në rrugë, për shkak se nuk i nxënë xhamitë që kanë! Këtu s’ka si shpjegohet ndryshe veç problemit “turk” dhe “problemit” Islam! Problemin “turk” e pamë edhe në raste të tjera, kur ndërtimet nuk kishin të bënin me medrese e me xhami, dhe kur dihej se në ndërtime të tilla ndonjë ulqinak do të kishte mundësi të punësohej. Ndëkohë që problemin Islam e shohim nga lidhja që i bëjnë me “kulturën arabe” ose me “ideologjinë e Isisit”. Kaq e kanë të zhvilluar trurin, sepse gjërat nuk I mësojnë nga burimi por nga artikujt e gazetave dhe nga portalet sociale!

Këta janë një skotë injorantësh, të cilët me çdo kusht synojnë të prishin bashkëjetesen tradicionale të shqiptarëve, kur ndërtimi i kishave dhe i xhamive, nuk është parë si “ves” i keq, por si “virtyt” i mirë. Brendësitë e këtyre mureve, kanë qënë mburojat dhe fortesat pathyeshme për mbrojtjen e rodit arbëresh dhe si të tilla, shqiptarët të çdo besimi duhet t’i nderojnë dhe t’i konsiderojnë si monumente kombëtare. Aty janë ruajtur vlerat njerzore dhe traditat e shqiptartëve përgjatë shekujve. Por ateistët nuk e kuptojnë këtë dhe as që kanë për ta kuptuar deri ta shikojnë veten në pasqyrë!

Para një viti, në rrjetet sociale ishte bërë një organizim për tubimin e kurbanave për vendlindje. Dhe si zakonisht menjëherë filluan ‘kritikat’ e analfabetëve të gatshëm për komente, që tregonin “humanizmin” e tyre, se këto para duhej shpenzuar për sponzorimin e studentëve?! Eshtë e çudtishme se vetëm kur është në pytje diçka që ka lidhje me Islamin, vetëm atëherë tregojnë sa humanist janë, pastaj bien në gjumë!? Zgjohen pastaj prapë vetëm kur ndërtohen medrese e xhami dhe vetëm kur priten kurbane! Po pse këto parazitë, nuk organizojnë vetë diçka të tillë vetëm gjithmonë presin prej të tjerëve?

Kohë më parë, ky tip “Intelektualësh analfabetë”, shkruanin në portale se xhamia duhej të kishte kupolën e bardhë, që të simbolizonte plisin shqiptar, që Ezani duhej të thirrej vetëm në gjuhën shqipe. Që në xhami duhej të shkruheshin citate nga “Kanuni i Lekë Dugagjinit”. Në muret dhe hapsirat e xhamive duhej të vendoseshin apo të gdhendeshin portrete dhe skulptura të intelektualëve dhe patriotëve shqiptarë dhe të gjitha xhamitë duhej të emërtoheshin me emra shqip! Në hydbe e minbere duhej të valonte flamuri kuq e zi, të cilin hoxha duhej ta puthte para se të fillonte lutjet apo predikimet. Mbrenda ose jasht xhamisë, namazi (lutjet) duhej të bëheshin në gjuhën shqipe! Dhe… sipas tyre, këtu do të ishte fillimi i ndryshimeve të mëdha.

Jo, në fakt, këtu do të ishte fillimi i çmendurisë së radhës. Këto “intekeltualë” që e shesin budallakinë e tyre për ‘patriotizëm’, çdo mëngjes vishen me rroba moderne Kineze, e pinë kafen Braziliane me një cigare Amerikane, hanë një byrek me miell serb dhe hyjnë në automjetin gjerman, për të arrijtur në vendin e punës, në një kompani Sllovene. Aty ndezin kompjuterin Tajvanez, dhe fillojnë të kryejnë punën në gjuhën angleze. Pasi kthehen nga puna, pastrojnë duart me sapunin turk, hapin frigoriferin malazez, marrin ushqimin e konzervuar Kroat dhe një gotë uji të gazuar Italian. Rehatohen në qilimin Persian, ndezin televizionin Jug-Korean dhe me kënaqësi ndekin serialet Spanjole. Pastaj, për ta qetësuar dhembjen e kokës, përdorin ilaçet me emërtimet e gjuhës së vdekur latine.

Kjo llojë ‘specie’, kur flet për Islamin, thotë se është “kulturë arabe”! U interesonte namazi dhe ezani në gjuhën shqipe, sepse nuk janë të interesuar të shërojnë sëmundjen e shpirtit. Nuk e kanë çuar kurrë kokën përpjetë, që të vështrojnë qiellin e pashembullt dhe qendrimin e tij pa shtylla, zbukurimin e tij me yje flakëruese. Dhe prandaj ngjajnë me skenën e një cirku, ku palaqot janë angazhuar në rrolin që luajn, e njerëzit habiten pas lëvizjeve të tyre! Duke qëndruar në mashtrimin e vetvetes, paraqisin një llojë “majmuni darvinianë”, që dinë shkrim e lexim, dhe që gënjejnë veten për ditët e bardha të ardhmërisë.

 

Burimi: http://ul-info.com/hajrudin-s-muja-kujt-i-pengon-xhamia-e-re-e-ulqinit/

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 82 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d blogues: