Arkiv

Archive for the ‘Orientalizmi shqiptar’ Category

Serbia dhe ndarja e mundshme e saj

08/02/2013 Lini një koment

Xhelal ZEJNELI

SERBIA DHE NDARJA E MUNDSHME E SAJ‏

Xhelal Zejneli

Xhelal Zejneli

Ideja e ndarjes së Kosovës ka qenë e ngulitur në mendjet e nacionalistëve serbë, në të gjitha konferencat dhe takimet për Kosovën, që nga Rambujea e deri në ditët tona.

Mirëpo serbët, kurrë nuk kanë dashur ta bëjnë publike një ide të tillë. Përse? Për arsye se pala që del me idenë e ndarjes së Kosovës, vetvetiu dëshmon se ajo (Kosova) nuk është e saj.

Pas largimit të forcave kolonialiste serbe nga Kosova më 1999 dhe pas shpalljes së pavarësisë së saj, Beogradi e kuptoi përfundimisht se Kosovën e ka humbur përgjithmonë. Rrjedhimisht, idetë për ndarjen e saj nisën t’i afirmojnë gjithnjë më shpesh dhe gjithnjë më hapur.

Ish-kryetari i Serbisë Boris Tadiqi shpesh e përsëriste refrenin e vet: “S’është mirë që njëra palë t’i realizojë të gjitha kërkesat, e tjetra asgjë. Nuk është mirë që njëra palë t’i marrë të gjitha, e tjetra të mbetet me duar zbrazët”. Kjo fjali e B. Tadiqit ishte propozim i drejtpërdrejtë për ndarjen e Kosovës. Më në fund, njëri prej ministrave të qeverisë serbe – Ivica Daçiqi (tani kryeministër), disa herë e shtroi publikisht kërkesën e Beogradit për ndarjen e Kosovës. Fjalia: Edhe ne serbët duhet të nxjerrim diçka nga Kosova është bërë refren i T. Nikoliqit dhe i I. Daçiqit. Këta pandehin se territoret historike, të banuara nga popuj etnikë dhe rrënjës, janë mall që nxirren në treg.

Duhet shtuar se serbët shfaqën edhe një ide tjetër: Bisedimet për ndarjen e Kosovës, të zhvillohen ndërmjet Shqipërisë dhe Serbisë.

Duke qenë se serbët kërkojnë ndarjen e Kosovës, vetvetiu kjo dëshmon se Kosova s’është e tyre. Mund ta nxjerrësh në ankand vetëm një mall që s’është i yt.

Deri më sot, kur bëhej fjalë për Kosovën, autoritetet serbe i referoheshin Kushtetutës së Serbisë, sipas së cilës Kosova na qenkësh pjesë e saj.

Meqë sot, edhe ministrat serbë, përfshi dhe kryetarin e qeverisë, dalin botërisht me idenë e ndarjes së Kosovës, shtrohet pyetja: Ç’u bë vallë me kushtetutën serbe, sipas së cilës Kosova është pjesë e Serbisë?!

Me fjalë të tjera, serbët, kur duhet t’i mbajnë nën sundim territoret joserbe, i referohen kushtetutës së tyre, dhe vice versa: Kur u shkon në favor diç tjetër, atëherë aspak nuk ngurojnë ta shkelin kushtetutën e vet.

*     *     *

BE-ja duhet të ketë parasysh faktin se Kosova, si çdo shtet tjetër i kontinentit, përpos popullit shumicë shtetformues, ka edhe disa pakica etnike. Nga kjo del se, trajtimi i veçantë i minoritetit serb në Kosovë, do të ishte në kundërshti me parimet perëndimore mbi minoritetet. Shkëputja e një pjese të Kosovës, do të krijonte një Kosovë pothuajse etnikisht të pastër, gjë që do të ishte në kundërshti me standardet evropiane mbi pakicat.

BE-ja duhet të ketë parasysh faktin se minoritetet serbe në disa nga ex-republikat e Jugosllavisë, s’janë të vetmit që jetojnë jashtë vendi amë – Serbisë.

Shqiptarët jetojnë në gjashtë shtete të rajonit: në Shqipëri, në Kosovë, në Kosovën lindore (Preshevë, Bujanovc, Medvegjë), në Maqedoni, në Mal të Zi dhe në Greqi.

Po qe se serbët e veriut të Kosovës kërkojnë të shkëputen nga Kosova për t’iu bashkëngjitur Serbisë, atëherë të njëjtën do ta kërkonin:

– shqiptarët e Kosovës lindore;

– shqiptarët në Maqedoni;

– shqiptarët në Mal të Zi;

– shqiptarët në Greqi.

Ndarja e Kosovës do të determinonte edhe ndarjen e Maqedonisë midis Shqipërisë dhe Bullgarisë. Me fjalë të tjera, ajo do të tretej si flluskë sapuni dhe do të zhdukej nga harta gjeografike dhe politike e Ballkanit.

Mirëpo, Serbia nuk çanë fort kokën për pasojat e mundshme të amputimit të një pjese të Kosovës. Beogradi dëshiron trazira dhe rrëmujë. Ideologjitë johistorike ushqehen me të keqen.

Sikundër shihet, me ndarjen e Kosovës do të çelej Kutia e Pandorës dhe do të shkaktohej edhe efekti i dominosEfekti i dominos do t’i përfshinte të gjitha shtetet e rajonit, ngase kudo ka minoritete, grupe etnike dhe pakica.

Pakica kombëtare ka në çdo shtet të gadishullit: turq – në Bullgari; hungarezë – në Rumani, në Vojvodinë (Serbi), në Sllovaki, në Kroaci; myslimanë boshnjakë – në Sanxhak të Serbisë dhe të Malit të Zi; grupi etnik sllavofon – në Greqi; kroatë – në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe në Vojvodinë; serbë – në Kroaci dhe në Republikën Serbe të Bosnjë dhe Hercegovinës.

Në vitin 1920, Hungaria i humbi dy të tretat e territorit të vet, ndërsa sot, një e treta e kombit hungarez jeton jashtë vendit amë – Hungarisë.

Në çdo vend të rajonit ka edhe: romëvllehë (aromunë, cincarë), hebrenjegjiptasgrupi etnik me fe islamee që flet në gjuhët sllave (në vende të ndryshme figurojnë me emra të ndryshëm).

Sipas të dhënave britanike, në Turqi ka mbi katërmbëdhjetë milionë kurdë.

Serbët duan që privilegji i bashkëngjitjes vendit amë t’u takojë vetëm atyre dhe askujt tjetër në rajon. Në këtë pikëpamje, BE-ja nuk duhet ta ledhatojë Serbinë.

Atë që e kërkon për vete, Serbia ua ndalon bashkësive etnike që jetojnë nën sundimin e saj. Për shembull, ua ndalon shkëputjen:

– shqiptarëve të Kosovës lindore (Preshevë, Bujanovc, Medvegjë);

– myslimanëve të Sanxhakut;

– hungarezëve të Vojvodinës;

– bullgarëve, në juglindje të Serbisë.

Sanxhaku është një rajon i administruar nga Serbia. Sipas regjistrimit të vitit 2003, të zbatuar nga Beogradi, aty banojnë rreth 235.000 banorë. Prej tyre, 134.000 boshnjakë (myslimanë), të cilët përbëjnë 56% të popullsisë së përgjithshme; 8000 myslimanë, të cilët përbëjnë 4% të popullsisë dhe 89.000 serbë, të cilët përbëjnë 37% të popullsisë. Numri i përgjithshëm i boshnjakëve (myslimanë) dhe i atyre që janë deklaruar myslimanë (si kombësi) është 142.000, që përbën 60% të rajonit të Sanxhakut. Këto të dhëna serbe mbi strukturën e popullsisë së Sanxhakut nuk përputhen me realitetin. Me fjalë të tjera, përqindja e popullsisë joserbe në këtë rajon, është më e madhe.

Vojvodina është një rajon nën dominimin e Serbisë. Në të jetojnë 26 minoritete, duke përfshirë edhe hungarezët. Sipas regjistrimit të popullsisë të kryer nga Beogradi në vitin 2011, në Vojvodinë jetojnë mbi 251 mijë hungarezë, që përbëjnë 13% të popullsisë së përgjithshme të kësaj krahine. Që nga viti 1945 e deri më sot, Serbia ndaj hungarezëve të Vojvodinës ka ndjekur politikën e shkombëtarizimit. Ka tentuar që nëpërmjet kolonëve serbë dhe malazezë, ta ndryshojë strukturën etnike të popullsisë së krahinës. Rrjedhimisht, numri i hungarezëve në Vojvodinë është shumë më i madh se ajo që rezulton nga regjistrimi zyrtar i Beogradit.

Në fund të vitit 1944 dhe në fillim të vitit 1945, shumë hungarezë të Vojvodinës, nën trysninë serbe, u detyruan të largohen nga vatrat e tyre, ndërsa shumë të tjerë, nën akuzën se kanë qenë kolaboracionistë të ushtrisë gjermane – u ekzekutuan.

Dëbimi i gjermanëve të Danubit nga Vojvodina – Para Luftës së Dytë Botërore në Vojvodinë ka pasur 350.000 gjermanë, të quajtur gjermanë të Danubit. Numri real i tyre ka qenë shumë më i madh. Në periudhën tetor 1944 – maj 1945, që njihet si vjeshta e përgjakshme, nën akuzën se  kanë qenë kolaboracionistë të ushtrisë gjermane, Serbia zbatoi spastrimin etnik të Vojvodinës, duke dëbuar nga kjo krahinë mbi 250 mijë gjermanë civilë. Këta u detyruan të largohen bashkë me tërheqejn e ushtrisë gjermane. Ndaj gjermanëve etnikë të Vojvodinës, serbët ushtruan reprezalje, ua morën shtetësinë, ua konfiskuan pronat. Në shtëpitë e tyre vendosën kolonë serbë, malazezë dhe maqedonas.  Të dhënat tregojnë se në vitet 1944-1945, në Jugodllavi, kryesisht në Vojvodinë, serbët kanë vrarë 56.000 gjermanë civilë. Nëpër burgjet serbe, në periudhën e sipërthënë kanë vdekur nga uria, nga sëmundjet edhe nga të ftohtit 48.447 gjermanë civilë. Shumë gjermanë të Vojvodinës, serbët ia kanë dorëzuar Armatës së Kuqe sovjetike, të cilët menjëherë janë deportuar në Siberi, ku si robër lufte kanë punuar në fushat e minuara. Asnjë prej tyre nuk është kthyer i gjallë.

Të njëjtën dramë e kanë përjetuar edhe mijëra hungarezë të Vojvodinës.

Duke i dëbuar gjermanët e Danubit, duke i ekzekutuar, duke ua shkaktuar vdekjen nëpër burgjet famëkeqe dhe duke ua dorëzuar sovjetikëve (rusëve) për t’i deportuar në Siberi, serbët arrijnë ta ndryshojnë përbërjen etnike të Vojvodinës.

Asnjëra nga bashkësitë etnike joserbe që jetojnë nën pushtetin serb, si shqiptarët e Kosovës lindore, myslimanët e Sanxhakut dhe hungarezët e Vojvodinës, nuk e ndjejnë Serbinë si shtet të vetin. Përkundrazi, e ndjejnë veten nën pushtim.

Kosova lindore (tri komunat shqiptare) si dhe rajoni i Sanxhakut, që qeverisen nga Beogradi, janë rajonet më të pazhvilluara dhe më të prapambetura të Serbisë. Serbia, në këto dy rajone, kurrë s’ka investohen gjë. Si pasojë, në këto dy rajone mbizotëron një shkallë e lartë e papunësisë. Ndaj tyre, Beogradi zbaton një politikë të heshtur të spastrimit etnik dhe ushtron gjenocid. Si rrjedhojë e prapambeturisë ekonomike të skajshme, banorët e këtyre dy rajoneve fare nuk janë të integruar në proceset ekonomike, shoqërore dhe kulturore të Serbisë. Këto dy rajone, Serbia i ka shndërruar në geto. Banorët e këtyre dy rajoneve, perspektivën e tyre e shohin në shpërngulje: shqiptarët – drejt Perëndimit, ndërsa myslimanët e Sanxhakut – për në Turqi.

Getoizimi i Kosovës lindore dhe i Sanxhakut është pasqyrë e qartë e politikës serbe mbi barazinë kombëtare.

Kur thotë BE-ja se azilkërkuesit vijnë nga Serbia dhe nga Maqedonia, me këtë nënkuptohet se ata vijnë, jo nga Serbia dhe Maqedonia, por nga Presheva, Bujanovci dhe Medvegja si dhe nga viset shqiptare në Maqedoni. Nëpërmjet papunësisë së skajshme, Beogradi dhe Shkupi e bëjnë pastrimin etnik të Luginës së Preshevës si dhe të pjesëve veriperëndimore të Maqedonisë.

Përveç kësaj, për të ngulfatur çfarëdo kërkese të shqiptarëve të Kosovës lindore, Serbia në atë rajon ka përqendruar forca ushtarake të mëdha.

BE-ja duhet t’i imponojë Serbisë një Plan të Ahtisarit, që do t’u garantonte të drejta ekskluzive shqiptarëve në Kosovën lindore (tri komunat shqiptare), si dhe myslimanëve të Sanxhakut.

Mbi çfarë baze Serbia e kërkon për vete atë që s’ua njeh të tjerëve?! Në bazë të politikës së forcës?!  Dhe shih hipokrizinë, dhelpërinë dhe dredhinë! Në një anë Beogradi, pa reshtur deklaron se “çështjes” së veriut të Kosovës do t’i qaset në rrugën paqësore, e në anën tjetër, qasjen paqësore e mbështet kryekëput më forcë. Çfarë paradoksi! A duhet ta lejojë vallë BE-ja një kundërthënie dredharake të këtillë .

Beogradi synon t’ia shkëpusë Kosovës pjesët e banuara me 5% serbë. Atëherë shtrohet pyetja: Si do ta kompensojë dhe në ç‘mënyrë do ta arsyetojë shfrytëzimin  serb të Kosovës – të viseve të banuara me shqiptarë – që nga  pushtimi më 1912 e deri më 1999?

Qendrat politike ndërkombëtare të vendosjes – Uashingtoni dhe Brukseli, duhet t’ia bëjnë me dije Beogradit se, më parë se ndarja e Kosovës, duhet të bëhet ndarja, dekompozimi dhe fragmentarizimi i Serbisë. BE-ja pra, nuk duhet ta mbajë gjallë Serbinë e Madhe, por duhet t’ia bëjë me dije Beogradit se procesi dekompozimit dhe i fragmentarizmit të Serbisë garashaniniste, mund të fillojë në çdo çast.

Prej Serbisë duhet të ndahen: Kosova lindore (tri komunat shqiptare), Vojvodina dhe Sanxhaku (i banuar me myslimanë).

Politika serbe e dy kritereve – Serbia është ndër shtetet e rralla në botë, në mos i vetmi, që për vete e kërkon atë që nuk ua njeh të tjerëve. Serbia është i vetmi shtet  i rruzullit, i cili për minoritetin e vet jashtë Serbisë e kërkon atë që nuk ua njeh shqiptarëve të Kosovës lindore, myslimanëve të Sanxhakut dhe hungarezëve të Vojvodinës. Beogradi, për një grusht serbë të Kosovës, kërkon autonomi, d.m.th. shtet brenda shtetit, ndërkaq ndaj shqiptarëve të Kosovës lindore, ndaj myslimanëve të Sanxhakut dhe ndaj hungarezëve të Vojvodinës, ndjek politikë të shkombëtarizimit, të margjinalizimit dhe të getoizimit, duke nxitur edhe shpërnguljen e tyre nga trojet e veta historike.

Serbia e Madhe e radikalëve dhe e socialistëve serbomëdhenj synon të instalojë më Kosovë një Serbi të vogël. Beogradi kërkon autonomi për serbët e Kosovës, si fazë kalimtare që një ditë, pjesët autonome t’i shkëpusë dhe t’ia bashkëngjitë Serbisë. Në thelb, me këtë nënkuptohet ndarja e Kosovës, e kryer në mënyrë të tërthortë.

Kosova lindore (tri komunat shqiptare) është zonë strategjike, për arsye se nëpër të kalon  korridori 10, që e lidh Serbinë me Greqinë, me Egjeun dhe me Mesdheun.

Lidhur me tërësinë e tokave të Kosovës, për dallim nga vende të caktuara të Evropës që janë të pavendosur, SHBAja dhe Gjermania kanë qëndrim të prerë: Tërësia tokësore e Kosovës është e pacenueshme.

Advertisements

Duke lexuar Kur’anin në gjuhën shqipe

06/02/2013 Lini një koment

Dr. Engjëll SEDAJ

 

DUKE LEXUAR KUR’ANIN NË GJUHËN SHQIPE*

Dr. Engjëll Sedaj

Dr. Engjëll Sedaj

Sado që mendohet se libri i parë në gjuhën arabe është Kur’ani, dokumentet më të vjetra të kësaj gjuhe janë nga shekulli IV, kurse poemat (kasidet) e Imrul Kajsit janë të kohës paraislame. Në fakt, edhe këto poema erotike dhe të kënduara me mjeshtri, janë botuar në shekullin VIII, por përmbajtja e tyre është e kohës antike arabe ose paraislame. Mendohet se edhe disa poetë të tjerë arabë i takojnë kësaj kohe antike, mirëpo pas paraqitjes së Kur’anit, poezia arabe disi i kishte shteruar mundësitë e veta dhe nuk ishte më në gjendje që t’i ndiqte ndryshimet që po ndodhnin në atë kohë.

Para se të filloja të lexuarit dhe gjatë leximit të Kur’anit, si libër mjaft i përsosur në punë të gjuhës dhe të stilit, përveç poezisë arabe paraislame, kam pasur parasysh edhe disa momente përkitasi me poezinë lirike egjiptiane dhe të gjithë asaj kulture të lashtë, që në një mënyrë i nënshtrohet kultit të këtij libri madhështor dhe të pashembullt në historinë e letërsisë së përbotshme. Nuk dihet që një ideologji t’iu ketë nënshtruar tekstit dhe ta ketë ngritur aq lart fjalën e shkruar sa bota arabe dhe feja islame Kur’anin. Kjo është një çështje më vete dhe zgjon interesim të madh në studimin e letërsisë krahasimtare, por, para së gjithash, në krahasim me letërsinë e vjetër (paraislame) arabe dhe egjiptiane, si dhe me mitologjinë më të vjetër të popujve semitë. Në punë të vlerësimit të elementeve mitike, rëndësinë më të madhe e kanë simbolet (guri i Qabesë, hyrja e Muhammedit a.s. në qiellin e shtatë), që nuk i ndeshim te egjiptianët e vjetër. Ç’është e vërteta, ku libër nuk është krijuar në Egjipt, ku më vonë përhapet islami, por në Arabi (Saudite), ku kushtet e jetës dhe niveli kulturor në shek. VII ishte shumë i ulët. Mbase ky do të jetë shkaku kryesor që “Kur’ani e pranon institucionin e robërimit” përballë realitetit europian dhe (sidomos) mesdhetar, që atëbotë e kishte çrrënjosur këtë dukuri shoqërore. S’do mend se qasjet e këtij libri mund të jenë të shumta dhe të ndryshme, por vlerat artistiko-letrare duhen veçuar dhe kundruar nga aspekti i studimit të letërsisë botërore.

Ndikimi i Kur’anit në letërsinë arabe

Fjala arabe al-Kur’an do të thotë që është për lexim, apo vetëm recitim, dhe ka kuptim të njëjtë me fjalën greke biblion (shumës biblia), ose me fjalën latine liber, që e kemi edhe ne në përdorim (libër). Ç’është e vërteta, edhe në tekstin e këtij libri shpesh kjo vepër quhet Libër (“Kurse ne këtyre u Kemi sjellë Librin, të cilin e kemi sqaruar me mjeshtëri të madhe” – Kur’ani, 7:52), kështu që kulti i librit bëhet gati më madhështor se vet Hyji, i cili, sipas traditës atë ia kishte dhuruar njerëzve.

Kur’ani është libër i shenjtë i fesë islame, kurse gjuha dhe stili i tij, me të gjitha vlerat artistiko-letrare, kanë ushtruar ndikim të madh në gjithë letërsinë arabe pa përjashtim feje. Gjuha e Kur’anit është bërë model dhe normë e gjuhës letrare arabe në të gjitha shkallët e zhvillimit të saj deri në ditët tona. Nga tradita mendohet se këtë libër apo këto norma morale-juridike i ka shkruar Muhammedi (570-632), themeluesi i fesë islame, sipas porosisë së Zotit (Allahut), përmes engjëllit (melekut) Xhebrail, i cili edhe ia kishte diktuar. Ndërkaq, nga studiuesit kuptojmë se librin në tërësi e mblodhi halifi i parë Ebu Bekri, vjehrri i Muhammedit, kurse versioni popullor (Vulgata) daton nga halifi i tretë, Uthmani (653), i cili bëri edhe radhitjen që ka edhe sot.

Vepra është ndarë në 114 kapituj, të quajtur sure, të cilat, varësisht nga përmbajtja e tyre, kanë edhe emërtime të caktuara, si për shembull: “Fortifikata” (12), “Tregime” (28), “Besimtari” (40), etj. Nënkapitujt e këtyre sureve quhen ajete dhe zakonisht përmbyllin një mendim. Ndërkaq, suret nuk janë bazuar vetëm në rendin kronologjik, por janë mbarështruar (kryesisht) sipas gjatësisë së tyre, duke filluar nga më të shkurtrat. Përveç profetit (Muhammed), i cili në këtë libër paraqitet më meritor për zbulesat dhe porositë e Zotit – Allahut, mund të veçohen edhe personazhet e tjera, siç janë: Ademi, Musa, Davudi, Sulejmani (sidomos në suren 27), të njohur edhe nga letërsia hebraike apo Bibla, me emrat Adami, Mojsiu, Davidi, Solomoni. S’do mend se krahasimet me Dhjatën e Vjetër (Teurati) jo vetëm që janë të mundshme, por edhe janë të shumta, si në përmbajtje, ashtu edhe në formë. Në fakt, Teurati dhe Inxhili (Dhjata e Re) janë pjesë përbërëse të Kur’anit dhe të gjitha personazhet e këtyre veprave marrin pjesë në forma të caktuara dhe të modifikuara sipas traditës arabe. Këtu nuk është fjala vetëm për pranimin e botëkuptimit monoteist (Mojsiut iu kishte dëftuar Zoti që më parë, dhe i kishte thënë që është një), dhe huazimi i personazheve nga 73 librat e Biblës, por edhe struktura e gjuhës, poetika oratorike dhe urtësia orientale. Ja një shembull që mund të krahasohet me Psalmet e Davidit:

O ti i mbuluar

Ngrihu dhe qorto (thirr)!

Dhe Zotin tënd madhëroje!

Dhe rrobat e tua pastroi!

Dhe nga të këqijat largohu!

Dhe mos u kënaq as me shumë, por këshillo!

Dhe për hir të Zotit tënd duro!

(Kur’ani, sure 74, 1-7, përktheu Feti Mehdiu).

Mësimet Kur’anore

Mësimet Kur’anore, me ide të theksuara ekonomiko-sociale dhe politike për ndërtimin e sistemit shoqëror, të hartuara në prozën poetike, që janë shumë të përshtatshme për recitim, bazohen në proklamimet më të rëndësishme moralo-juridike. Këto dhe disa karakteristika të tjera të urtësisë popullore dalin edhe nga natyra e të shprehurit të gjuhës arabe, të cilat i ka mishëruar edhe teksti në gjuhën shqipe, që me përkushtim (vërtet punë e madhe) e ka shqipëruar (përkthyer) Feti Mehdiu, ani pse konsiderata e tij ndaj tekstit burimor dhe respekti mbase kanë qenë tepër të mëdha. Kjo nuk është shfaqur vetëm në paqartësinë e disa nocioneve dhe në shtjellimin, përkatësisht në ndarjen e disa ajeteve, por edhe në përdorimin e disa termave të shpeshta, siç janë: All-llah, musliman, Muhammed, hebrenj etj., të cilët në traditën tonë letrare dhe në fjalorët (drejtshkrimorë) e gjuhës shqipe i gjejmë të shkruara ndryshe (Allah, mysliman, Muhamet, hebre, sh. hebrenj). Ndoshta pyetje dhe paqartësi mund të kenë vetëm ata të cilët nuk janë në gjendje ta krahasojnë këtë libër me origjinalin, por mendimi (nga “Parathënia”) se “përkthimi në cilëndo gjuhë, pra edhe në gjuhën shqipe, është i pamundur ta përcjellë në mënyrë adekuate origjinalin” mund të jetë mjaft diskutabël, ngase problemet e përkthyeshmërisë nuk mund të jenë të natyrës ideologjike, por historiko-letrare dhe gjuhësore.

/Orientalizmi Shqiptar/


*  Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 4, Pranverë-Verë, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com, numër ekskluziv për përkthimin e parë të plotë të Kur’anit në gjuhën shqipe.

Në Roshnik, në gjurmë të Qyprilinjve

04/02/2013 Lini një koment

Fatos BAXHAKU

 

NË ROSHNIK, NË GJURMË TË QYPRILINJVE

Fatos Baxhaku

Fatos Baxhaku

Nuk kemi se ç’të bëjmë babuç, rruga është ca e keqe, po do bëjmë si do bëjmë. Deri në Roshnik është vetëm 12 kilometra”. Fitim Mimani, 65-vjeçar, e di thuajse përmendësh rrugën që po bëjmë. Tre-katër herë në ditë bën të njëjtin itinerar: Berat-Roshnik dhe kthim. Ai ka lindur në këtë vend, në “Nahijen e Beratit”, një zonë e gjerë e shtrirë në këmbë të Tomorit madhështor. Eshtë pasardhës i Qyprilinjve të famshëm, familje nga e cila dolën tre vezirë të mëdhenj që qeverisën Perandorinë Osmane në shekullin e ngatërruar XVII. Eshtë i pasionuar pas dy gjërave të vetme, pas fshatit dhe pas historisë së familjes së tij. Eshtë ndër të paktët që është rikthyer në fshat. Ka hapur një iniciativë të vetën majë një kodre të mbushur me vreshta, ullinj dhe fruta. “A s’është gjynah të ikësh që këtu”, bën me shenjë nga arat e mbjella dhe ullinjtë e mbajtur mirë.

Rruga për në Roshnik nis në periferi të Beratit, pak pa vajtur në Uznovë. Një fabrikë e braktisur baterish dhe disa godina, që duken se i kanë takuar ushtrisë, janë ngrehinat e para që lemë pas. Një gjuetar dhe zagari i tij po kthehen nga kodrat. Që të dy nuk duken aq entuziastë. Zagari i lodhur nga udha e gjatë e ndjek pas të zotin që mban mbi shpinë një trastë të zbrazët. Pastaj hasim vetëm furgona që venë e vinë në Berat.

Nga Ura e Bardhë e tutje

Rrugës kemi kohë të flasim me Fitimin mbi historinë e familjes së tij. “Unë e kam ditur gjithnjë lidhjen tonë me Qyprilinjtë. Që i ri dëgjoja copa bisedash të pleqve për këtë punë – nis të flasë Fitimi me sytë e mbërthyer mbi xhadenë që ka nisur të bëhet ca e përpjetë – babai im, Ali Fetah bej Mimani ishte nip te Frashërlinjtë. Ka qenë njeri shumë i dhënë pas vendit të vet. Ishte pjesëmarrës në kryengritjen e 1924, më pas në Kryengritjen e Fierit, ndihmoi sa mundi LANÇL, por në 1946 e futën në burg. Që nga ajo kohë nuk na panë me sy të mirë.

Mbaj mend një herë kur bëhej një aktivitet në fshat kishin ardhur paria e rrethit.

Në radhë të parë ishte edhe babai, si një nga njerëzit e nderuar të fshatit që ishte.

Një nga drejtuesit e atëhershëm dha urdhër ta largonin:

Ç’ma mbani atë këtu, nga ajo derë kanë dalë pesë pashallarë.

Vonë, nga vitet e fundit të jetës, babai më tregoi lidhjen tonë me trungun e Qyprilinjve të Turqisë. Ma ka lënë amanet që kurrë të mos e harroj këtë histori dhe të bëj ç’është e mundur që ta dinë edhe brezat e rinj. Kështu është puna”.

Pastaj Fitimi nis të na tregojë se si ka shkuar një udhëtim i tij në Turqi ku ka parë varret e kushërinjve të famshëm dhe veprat që ata kanë lënë pas për bamirësi, shkolla, biblioteka, vende të shenjta.

Në anë të një përroi Fitimi e ndalon makinën. “Ja këtu ka qenë një urë shumë e vjetër. Ura e Bardhë i thoshin, sepse ishte ndërtuar me gurë të bardhë. Kjo ishte e kohës së Mehmet Pashë Qypriliut. Ky pati bërë shumë për vendlindjen e tij. E prishën kot këtë urë. Vetëm për t’i marrë gurët”. Fitimi mundohet më kot të gjejë ndonjë pjesë të shpëtuar nga ura e vjetër.

Duhanasi është fshati i parë që hasim rrugës. Një avull i lehtë që ngrihet nga arat e porsapunuara kush e di se përse na kujton atë aromën e mirë që mban buka e porsapjekur e fshatit. Në qendër disa të rinj presin me padurim që të vijë furgoni i Beratit. Një kafe në “kasaba” nuk është njësoj si një kafe në fshat. Përballë tashmë kemi Tomorrin e bardhë nga dëbora e porsarënë. Më shumë se një mal na duket si një rojtar i thinjur që e ka mendjen poshtë, atje ku njerëzia mbase bën ndonjë zullum që ai nuk e di.

“Plaku” i lartë nuk do të na ndahet gjatë të gjithë udhëtimit tonë.

“Suzuki” i vogël i Fitimit shmanget ca nga rruga kryesore. “Tani do t’ju tregoj punën time – thotë Fitimi pa e fshehur kënaqësinë – kjo maja e kodrës që shihni është puna ime e fundit. Ka ardhur një ditë edhe Ismail Kadareja. Ka mbjellë një ulli”. Mbërrijmë në majë të një kodre të lartë dhe para nesh shfaqet një panoramë e mrekullueshme. Tomorri i veshur me dëborë, ca më tej Vojniku, një fshat që mban një emër ushtarak (vojnik në sllavisht do të thotë ushtar) dhe ca më tej Roshniku vetë i vendosur në një faqe kodre të butë. Fitimi nis të na tregojë fshatrat e “Nahijes” me radhë: “Gjithë problemi është te rruga.

Po të kishte një rrugë për të qenë kjo zonë do të ishte një thesar i vërtetë. Ja – bën me dorë ai – atje tej është Sazhdani, nga 35 familje dikur tani janë vetëm dy.

Pastaj është Perisnaka, kjo ka pasur 50 familje, tani vetëm dy, në Ferrth kanë mbetur vetëm dy familje, në Kostren po ashtu dy. Ç’t’ju them unë më parë juve? Njerëzia ikën, ikën vetëm nga mungesa e rrugëve”. Fitimi i hedh sytë me trishtim nga vendlindja e tij, pastaj kujtohet:

“Kam një kërkesë, nuk e di se si i keni rregullat tuaja, por unë kam shkruar një poezi atë ditën e tragjedisë së Gërdecit. A mund të ma botoni?”. Nuk kemi se si t’ia prishim kushëririt të Vezirëve të Mëdhenj. Ja poezia e shkruar nga Fitim Mimani, në majën e kodrës përballë Roshnikut:

Mali i Tomorrit përse rënkon/ Lumi i Osumit përse vajton/

Bilbili i kalasë 2400-vjeçare përse nuk këndon/Hallet e popullit po vajton/

Nuk vajton vetëm Tomorri/ Por të gjithë malet me radhë/ Për hallet që ka

Shqipëria vajton gjithë populli shqiptar/ Shqipëri moj nëna ime përse ke

ngelur jetime/Shqipëri moj hallemadhe dhe politikanët me ne përse tallen/

O ju zotërinj politikanë/Qofshi të majtë a të djathtë/ Hiqni dorë nga korrupsioni/

Larg nga hajdutëria se koha ecën përpara?

Kjo është pak a shumë poezia, e cila vazhdon edhe më, për të cilën ndonjë mësues letërsie apo kritik mund të ketë ndonjë mendim të vetin edhe më profesional, por gjithsesi.

Nga shkolla te xhamia

Roshniku është qendra e komunës.

Eshtë një fshat i madh dhe me shtëpi të mbajtura mirë. Fiqtë dhe ullinjtë duket se janë specialiteti i banorëve të këtushëm.

Fitimi na tregon një fik të stërmadh.

“Ky duhet të jetë më shumë se 300-vjeçar – na thotë – këtë lloj varieteti e patën sjellë të parët tanë nga Izmiri. Ku se kanë provuar që ta shtojnë, në Vlorë, në Shkodër, në Tiranë. Në asnjë vend nuk ka zënë vend. Kush e di sepse ky lloj fiku, që jeton shumë gjatë, rritet vetëm këtu te ne”. Ndërsa shohim fikun e lashtë na vijnë ndërmend vitet kur etiketa “Fiq Roshniku” ishte kthyer në një simbol të festimit të Vitit të Ri. Në librat e historisë dhe ndër dokumente Roshniku citohet shpesh me emrin sllav të vjetër “Rudnik”.

Ky term ka dy kuptime: më i mirëfillti është miniera, apo gërmimi dhe kuptimi i dytë do të thotë brinjë mali. Neve na duket më bindës ky kuptimi i dytë.

Fshati është i vendosur mes dy përrenjve në këmbë të Tomorrit, njësoj si një brinjë e vërtetë mali.

“Këtu kanë qenë sarajet e të parëve të mi. U prishën gjatë komunizmit. Tani këtu është shkolla e bashkuar që mban emrin Mehmet Pashë Qypriliu Roshniku”, bashkë me mikun tonë tani jemi në mes të zhurmës karakteristike të një oborri shkolle duke bërë muhabet për histori të vjetra. “Vëllai i gjyshit tim Beqiri, ishte adjutant i Sulltan Abdyl- Hamitit. Ishte nga ajo racë e Qyprilinjve që vazhdonte traditën e të parëve. E ekzekutuan në kohën e Qemal Ataturkut.

Beqiri kishte vetëm dy çupa, Fairenë dhe Merushen e meqë ishte kështu adoptoi një nipin e tij, Luton. Ky u kthye në vendin e origjinës dhe jetoi më pas derisa vdiq këtu. Këta mund të quhen pasardhësit më direktë të Qyprilinjve të parë dhe pas tyre neve. Por fisi është shpërndarë kudo në Berat, Vlorë, Tiranë.

Gjithsej duhet të jemi 45 familje a më shumë”. Drejtori i shkollës, Arif Qato, na pret me përzemërsi. Në një klasë, nxënësit çohen në këmbë kur shohin të hyjë drejtori me ca miq të tjerë. Duket sheshit se nxënësit kanë ftohtë. “Këtu ç’bie jashtë hyn brenda – thotë drejtor Arifi – shkolla u rikonstruktua në 2004, por shikoni se si është. I kam bërë kërkesa komunës e të gjitha instancave të tjera, por askush nuk kujtohet. Tani mësues e nxënës e bëjnë mësimin në shi”.

Nxënësit e mbledhur nga të ftohtët për disa momente na kanë bërë që të harrojmë ato historitë e vjetra me vezirë e pashallarë.

Një tjetër kujtim i kohëve të vjetra është një shtëpi e madhe që të paktën mbahet ende në këmbë. Fitimi na shpjegon se kjo është ndërtuar në shekullin XVIII nga Servet bej Brahimi. Shtëpia, monument kulture dhe dikur muzeu i fshatit tani është një haur i madh. Një gomar i trishtuar, që është lagur ca nga shiu, dhe një dele që zgjat turirin në gardh janë të vetmet qenie të gjalla që takojmë në shtëpinë e vjetër. “Këtu ka qenë çezma e ndërtuar nga Qyprilinjtë, kjo ura mbi përrua është ndërtuar po nga ata. Ja ku kanë mbetur edhe disa gjurmë të kalldrëmit të vjetër. Ky guri i mullirit të vajit, që e kanë futur në mur duhet të jetë i po asaj koha”, Fitimi nuk rresht së kërkuari gjurmë të shkëlqimit të të parëve derisa më në fund kemi arritur para një gërmadhe të rëndë. Eshtë, a më mirë me thënë ishte, xhamia e ndërtuar nga Mehmet Pashë Qypriliu që në 1660-ën. Rrënoja e zgaflluar duket si një objekt fare i harruar në mes të shtëpive të reja. “A e mban mend o Fitim se si i hidhnim hoxhës farë urofi që të shkiste shkallëve?”, xha Beqo Fiska, një shok i fëmijërisë së Fitimit, mjeshtër i vreshtarisë dhe i verës, i është bashkuar grupit. “Si nuk u kujtua njeri xhanëm që ta rindërtonte këtë xhami – psherëtin xha Beqoja – ka lloj-lloj fondacionesh, apo ku ta di unë, dhe askush nuk u kujtua. Nuk e kam se jam besimtar i madh, por ama kjo ndërtesë është pjesë e historisë, jo vetëm e asaj të Roshnikut, por të tërë Shqipërisë”.

Vonë, në të ngrysur marrim rrugën e kthimit në këmbë të Tomorrit.

Mbase jemi duke bërë të njëjtën udhë, që bënte 4 shekuj më parë, një djalë i këtij fshati me mendjen top se do bëhej Kryeministri i fuqisë më të madhe të kohës.

Nga kuzhina në majë të pushtetit

Ai që më vonë do të quhej Mehmet Pashë Qypriliu lindi në Roshnik dikur andej nga fundi i shekullit XVI. Ishte ndër djemtë e krishterë të fundit që rekrutoheshin si jeniçerë sipas sistemit të devshirmesë. Karrierën e nisi si një kuzhinier i thjeshtë oborri. Një boshnjak, Husrev Pasha, çambellan i oborrit të sulltanit, e ndihmoi shqiptarin e ri që të bënte karrierë. Pas një zënke në oborr, Mehmeti i Roshnikut shkon e vendoset në Qypri, një qytet në Anadoll. Këtu martohet me të bijën e sanxhakbeut. Që prej asaj kohe ai do të quhej Mehmet Qypriliu. Kur mbështetësi i tij Husrev Pasha u bë kryevezir, Mehmet Qypriliu u bë për disa kohë aga i jeniçerëve, një post me pushtet të frikshëm.

Para se të bëhej Vezir i Madh, Mehmet Qypriliu ka shërbyer në disa detyra të tjera: kryepolic i tregut (ihtisap aga), mbikëqyrës i depove perandorake të armatimit (tophane naziri), komandant i spahinjve, komandant i rojeve të oborrit të sulltanit, shefi i stallave sulltanore.

Ishte për disa kohë ministër pa portofol. Mori pjesë në rrethimin e Bagdadit dhe për disa kohë shërbeu edhe në Siri si kryetaksambledhës.

Ishte shumë i shtyrë në moshë, kur miqtë e tij, kryeshkruesi i oborrit dhe kryearkitekti (mimar bashi), ky i fundit një shqiptar i njohur me emrin Arkitekt Kasemi, ia mbushën mendjen sulltanit dhe nënës Mbretëreshë se pikërisht Mehmeti nga Roshniku duhej të ishte Veziri i Madh në vitet e ardhshme. Ishte viti 1656, ai ishte në prag të të tetëdhjetave. Ishte nga të paktët njerëz që mund t’i vinte kushte Sulltanit. Vetëm nëse Sulltani nuk do të ndërhynte në emërimet dhe shkarkimet e tij dhe vetëm nëse ai nuk i dëgjonte gojët e liga, që do të nisnin të flisnin keq për të, vetëm atëherë plaku nga Roshniku do të pranonte postin. Sulltani ra dakord. Hapi i parë që hodhi Mehmet Pashai ishte ekzekutimi apo dëbimi i kundërshtarëve të tij politikë. Spahinjtë e Stambollit që guxuan të kundërshtonin u përballën menjëherë me jeniçerët e tmerrshëm. Shumë prej tyre u masakruan. Një ish-kryevezir, Sijavush Pasha, u ekzekutua, sepse nuk kishte pranuar të transferohej në Damask. Udha e pushteti ishte hapur. Tani Mehmeti duhej t’i hidhte sytë jashtë perandorisë, andej nga po mblidheshin re të zeza.

Mehmet Pasha urdhëroi vetë ekzekutimin e admiralit të flotës, një njeriu i tij i afërt, vetëm sepse ky nuk po arrinte që të hiqte bllokadën venedikase nga Dardanelet. Një flotë e re u krijua me njerëz të ardhur nga Afrika. Më 1657, ngushtica e rëndësishme u bë krejtësisht osmane.

Në Transilvani, një vit më vonë, Mehmet Pasha i udhëhoqi vetë tartarët që masakruan me mijëra njerëz në shtypjen e kryengritjes së Gjergj Rakocit. Thuajse në të njëjtën kohë në Anadoll shpërtheu kryengritja e Abaz Hasanit. Me të u bashkuan të gjithë të pakënaqurit nga politika e dorës së fortë të shqiptarit. Trupat kryengritëse arritën deri në portat e Stambollit. Mehmet Pashë Qypriliu u kthye nga Transilvania dhe në fillim u dha gjashtë muaj rrogë ushtarëve. Pas shumë betejash, Kryeveziri e thirri në një “drekë paqeje” Abaz Hasanin, armikun e tij të betuar. Ky dhe shtabi i tij i ngushtë u masakruan pa mëshirë.

Në fund të jetës Mehmet Pasha ishte bërë paranoiak.

Shihte kudo armiq dhe nuk hezitonte të urdhëronte vrasjen e kujtdo, qoftë ky edhe njeriu i tij afërt. Ditën që ai vdiq, më 3 tetor 1661, erdhi nga Damasku ku ishte guvernator, i biri, Fazëll Ahmet Pasha. Ky do të ishte Kryeministri i ri i perandorisë më të fuqishme të kohës.

Fazëll Ahmet Pashë Qypriliu do ta mbajë postin e tij për 15 vjet, deri në 1676. Ndryshe nga i ati, ky ishte i shkolluar. Ai synoi që vendin ta qeveriste me mjete politike duke iu larguar dhunës dhe terrorit që kishte ushtruar i ati, Mehmet Pasha. Ku austriakët ndërhynë në Transilvani Fazëll Ahmet Pasha bëri gati ushtrinë kolosale. Ai vetë ishte kryekomandant i saj. Një betejë e përgjakshme u zhvillua në Shën Gotard. Me sa duket nuk kishte as fitimtarë dhe as humbës. Në gusht 1664 u nënshkrua paqja me Austrinë. Pesë vjet më vonë trupat osmane pushtuan Kretën. Në këmbim të pozicionit të saj neutral Fazëll Ahmeti i njohu Francës të drejtën e kombit më të favorizuar në tregti në trojet e Perandorisë Osmane. Në vitet 1672-1677, Fazëll Qypriliu u angazhua në drejtimin e luftës kundër Polonisë për pushtimin e disa territoreve të Ukrainës.

Më 3 nëntor 1676, Fazëll Ahmet Qypriliu vdiq papritur. Ishte një vdekje e pazakontë.

Trupi i tij ishte stërmbushur me ujë. Vendin e tij e zuri i vëllai nga nëna, Kara Mustafa Pashë Qypriliu. Ky është i njohur në historinë e Perandorisë Osmane sepse drejtoi fushatën kundër Rusisë, e cila u mbyll me paqen e Bahçserajit në janarin e 1681. Kara Mustafait iu desh të udhëhiqte rrethimin e Vjenës në korrikun e 1683. Me gjithë plaçkën e luftës kolosale të grumbulluar, kjo fushatë ishte një dështim. Sulltani e shkarkoi Mustafa Pashë Qypriliun. Pak ditë më vonë në Beograd atij iu pre koka.

Historia e Qyprilinjve nuk është më aq e lavdishme sa më parë derisa në fillim të shekullit XX, një tjetër pinjoll i tyre, Fuad Qypriliu, njeri i letrave dhe politikan, bëhet zëvendëskryeministër dhe ministër i Jashtëm i Turqisë. Thuhet se pikërisht ky ishte iniciatori i qëndrimit proshqiptar të Turqisë në anëtarësimin e Shqipërisë në OKB.

Marrë nga linku: http://www.gazeta-shqip.com/reportazh/7d081dead1cc0be38a05ac0306497a56.html

Në mbrojtje të bejtexhinjve

28/01/2013 Lini një koment

NË MBROJTJE TË BEJTEXHINJVE

flamuriBejtexhinjtë janë marrë pak si shumë nëpër gojë këto kohë, prandaj ca gjëra duhen saktësuar.

Duam apo s’duam ne sot, këta janë po aq pjesë e kulturës dhe e letërsisë shqipe sa edhe Buzuku, Matrënga, Budi, Bogdani, Bardhi, Chetta e Variboba. Në kuptimin që tradita e bejtexhinjve është e trupëzuar në kulturën tonë të sotme, edhe pse në trajta që nuk shquhen aq lehtë.

Kulturorisht krijimet e bejtexhinjve i përkasin letërsisë orientale që kultivohej brenda perandorisë osmane. Kjo ishte letërsi e mbështetur kryesisht në letërsinë klasike arabe dhe persiane. Studiues seriozë të bejtexhinjve shqiptarë, si Osman Myderrizi, Hasan Kaleshi dhe Armin Hetzer, kanë vënë re se këta afrohen më shumë me modelet arabe dhe me të ashtuquajturin stil “të mesëm” sesa me poezinë më të sofistikuar persiane.

Letërsia e bejtexhinjve konsiston në dorëshkrime në alfabet arab që kryesisht kanë mbetur të pabotuara. Vetë bejtexhinjtë nuk shkruanin me synimin që të botonin libra, por që t’i fiksonin në letër krijimet e tyre të destinuara për deklamim. Të shkruarit ishte praktikë mnemonike. Kontakti i kësaj letërsie me publikun kryhej në mjedise si teqe ose çajhane, ku mblidhej mileti të dëgjonte poetët të recitonin krijimet e tyre. Ky milet ishte zakonisht analfabet.

Për këtë arsye, fakti që këto krijime u shkruan me alfabetin arab është praktikisht irrelevant për natyrën e asaj letërsie; meqë publiku nuk i konsumonte në trajtë të shkruar, por i dëgjonte të deklamuara. Kjo duhet theksuar, sepse zakonisht nuk kuptohet mirë. Ne sot e asociojmë letërsinë me tekstin e shkruar dhe librin; por ky nuk është model universal, por historik dhe lokal.

Gjuha e bejtexhinjve, nga ana tjetër, është një shqipe e rënduar me fjalë orientale, kryesisht arabe e persiane. Shumë nga këto fjalë nuk përdoreshin fare në gjuhën e zakonshme të kohës kur krijonin bejtexhinjtë, por janë futur në tekste si mjete stilistike. Nga ana tjetër, ndonjë autor, si Nezimi, ka qenë i vetëdijshëm që ishte “i pari” që po e shkruante shqipen.

Bejtexhinjtë janë konsideruar edhe si të parët që shkruan letërsi laike në trojet shqiptare në Ballkan, madje ndonjëherë edhe satira sociale, çka nuk është pak, po të kihet parasysh se deri atëherë prodhimi letrar në katolikët kufizohej brenda komunikimit fetar, ndërsa ortodoksët shqiptarë nuk lejoheshin fare të kishin letërsi të tyren në shqipe…

Temat e trajtuara nga Nezimi me shokë ishin konvencionale (formulaike), merreshin nga kanoni arabo-persian dhe përcilleshin nga një autor në tjetrin; po aq konvencionale sa ç’ishte, bie fjala, tema e “oxhaqeve të nalta” apo e “të rënëve” në lirikën realiste-socialiste shqiptare të viteve 60.

Sot bejtexhinjtë nuk i lexojmë dot, por vetëm ngaqë me Rilindjen e këtej kultura dhe letërsia shqipe erdhën duke iu larguar atij modeli kulturor: duke adoptuar alfabetin latin, duke e pastruar gjuhën nga orientalizmat, duke krijuar neologjizma e duke iu drejtuar letrarisht modeleve folklorike autentike, ose modeleve perëndimore. Te Fishta këto dy modele bashkëjetojnë.

Mirëpo bejtexhinjtë nuk mund të likuidohen lehtë nga tradita jonë kulturore. Pa bejtexhinjtë përnjimend nuk do të ekzistonte, bie fjala, Naim Frashëri, i cili kishte bejtexhinj edhe në familje, të tillë si Dalip e Shahin Frashëri. Nga pikëpamje formale e strukturore, Naimi ka aq shumë gjëra të përbashkëta me bejtexhinjtë, sa ndonjë kritik ka shkuar deri atje sa ta quajë “bejtexhi pa bejte”.

Ajo që bëri Naimi, në pajtim me frymën e Rilindjes, ishte ta merrte atë traditë e ta modernizonte duke e pastruar nga orientalizmat e deri diku nga tematika. Edhe të tjerë Rilindës vepruan njëlloj. Jani Vretoja, p.sh., përshtati një poemë të Muhamet Kyçykut, “Erveheja”, e cila më pas e në versionin e ri fitoi popullaritet të madh në lexuesit.

Thashë që pa bejtexhinj Naimi nuk do të ekzistonte. Pa Naimin, as Asdreni as Lasgushi nuk mund të mendohen. Pa Asdrenin e Lasgushin, Kadareja nuk do të ishte bërë ai poet që u bë. Birësimi letrar procedon pikërisht në këtë mënyrë, nga daja tek nipi; madje sa më i rreptë që të jetë mohimi, aq më të thella afëritë.

Të vetmuar në Lindjen e Mesme?!

26/01/2013 Lini një koment

Ibrahim KALLËN*

TË VETMUAR NË LINDJEN E MESME?!

Ibrahim Kallën

Ibrahim Kallën

Llogaritë e gabuara

Kritikët pretendojnë se Turqia ka luajtur bixhoz dhe ka humbur në Siri, sikur loja të kishte mbaruar tashmë dhe të ishin shpallur fituesit. Turqia, argumentojnë ata, është lënë jashtë, në të ftohtë, nga miqtë dhe aleatët e saj, përfshirë amerikanët, sauditët, katarasit, europianët, etj.. Ca shprehen më tutje se forcat e neoimperializmit po e shtyjnë Turqinë në një luftë me Sirinë, që do ta zhyste më tej atë në luftërat e subvencionuara të Lindjes së Mesme.

Duke lexuar komentet e fundit mbi “vetminë” e supozuar të Turqisë në politikën e re të Lindjes së Mesme, të krijohet përshtypja se po jetojmë në vitet e para të shekullit të njëzetë ose në një pjesë tjetër të botës.

Mbase domethënia e fjalës “vetmi” ka ndryshuar pa e kuptuar ndokush. E tërë hiperbola mbi Turqinë e tërhequr zvarrë në “moçalin” e Lindjes së Mesme, të lënë jashtë në të ftohtë, që po luan dhe po humbet një bast të rrezikshëm etj., u referohet më pak fakteve në terren se kritikës së pavend dhe përllogaritjeve meskine mbi politikën e brendshme. Pjesë e saj është maskimi i neo-orientalizmit si analizë strategjike.

Le t’u hedhim një sy së pari fakteve. Turqia fitoi zemrën dhe mendjen e njerëzve në botën arabe dhe islame me mbështetjen e revolucioneve arabe. Ajo po ashtu fitoi besimin e aktorëve të rinj. Në Tunizi, Libi dhe Egjipt kemi tashmë një udhëheqje të re politike dhe e tërë ajo ka marrëdhënie të mira me Turqinë. Nga lëvizja Nahda në Tunizi te presidenti Muhammed Mursiu në Egjipt kuadrot e rinj kanë një vizion politik të ngjashëm me atë të Turqisë mbi Lindjen e Mesme dhe politikën globale.
Turqia ka marrëdhënie të mira me vendet e Gjirit Persik, duke përfshirë Arabinë Saudite, Katarin, Emiratet e Bashkuara Arabe, Kuvajtin e Bahrejnin dhe bashkëpunon ngushtë me to për çështje të ndryshme politike, ekonomike dhe të sigurisë, si edhe në rastin e Sirisë. Ndërsa Jemeni po pëson një shndërrim të ngadaltë dhe të dhimbshëm politik, Turqia po e ndihmon pa e ndier udhëheqjen politike jemenase, duke hapur ndërkaq fusha të reja bashkëpunimi.

Kryeministri Rexhep Tajjip Erdogan u distancua nga kryeministri irakian Nuri el-Maliki pasi ky i fundit filloi të marrë masa drakoniane ndaj kundërshtarëve të tij, duke i tëhuajtur sunnitët e kurdët dhe duke e shtënë vendin në një qorrsokak politik. Kritikët duket se e harrojnë që ftohja e marrëdhënieve midis Erdoganit dhe Malikit është rezultat i rritjes së përmasave të krizës së brendshme politike në Irak. Unë besoj se kriza aktuale ka për t’u tejkaluar shpejt dhe të tërë aktorët politikë në Irak kanë për t’u kthyer te politika e konsensusit.

Turqia ka mendim të ndryshëm nga Irani në lidhje me Sirinë, por ky nuk është fundi i marrëdhënieve turko-iraniane. Të dyja vendet e mirëkuptojnë peshën strategjike të njëri-tjetrit.

Tani le të kthehemi nga Siria, ku shpotia e re është se Turqia na qenka lënë vetëm. Kritikët pretendojnë se Turqia ka luajtur bixhoz dhe ka humbur në Siri, sikur loja të kishte mbaruar tashmë dhe të ishin shpallur fituesit. Turqia, argumentojnë ata, është lënë jashtë, në të ftohtë, nga miqtë dhe aleatët e saj, përfshirë amerikanët, sauditët, katarasit, europianët, etj.. Ca shprehen më tutje se forcat e neoimperializmit po e shtyjnë Turqinë në një luftë me Sirinë, që do ta zhyste më tej atë në luftërat e subvencionuara të Lindjes së Mesme. Këto kritika do të kishin merituar të merreshin seriozisht në konsideratë nëse do të ishin mbështetur në faktet në terren, por nuk është kështu. Të pretendosh se Turqia është vetëm në lidhje me Sirinë do të thotë gjithashtu të pretendosh se kundërshtarët e regjimit të presidentit sirian Beshar el-Esad janë vetëm dhe se regjimi i tij ka shumë mbështetës. A është kështu vërtet? Sa vende e mbështesin sot Beshar el-Esadin?

Regjimi i Esadit e ka humbur legjitimitetin në sytë e shumicës dërrmuese të popullit sirian, në sytë e pjesës më të madhe të arabëve dhe myslimanëve, e të pjesës tjetër të botës. Tre takimet e fundit të grupit të Miqve të Sirisë, të mbajtura në Tuniz, Stamboll dhe Paris, mblodhën bashkë thuajse njëqind vende dhe organizata ndërkombëtare.
Ligjërimi i “Turqisë së vetmuar” është nënprodukt i politikës së brendshme turke. Partia kryesore opozitare, Partia Popullore Republikane (CHP) lë të kuptohet se revoltat arabe janë një komplot neoimperialist. Drejtuesi i CHP-së, Kemal Këllëçdaroglu, u shpreh në televizionin CNN TÜRK para nisjes për në kongresin e Internacionales Socialiste se “liria dhe demokracia janë lojërat e reja të imperializmit” dhe se “publiku turk duhet të ndërgjegjësohet për këtë”. Këto komente tronditëse zbulojnë “vizionin global” të CHP-së. Në dallim nga kjo, Internacionalja Socialiste, zëvendëkryetar i së cilës është tani Këllëçdaroglu, u dha mbështetje të fuqishme revolucioneve arabe. Komunikata përfundimtare, e lëshuar nga Internacionalja Socialiste më 1 shtator, thoshte: “Internacionalja Socialiste vendos që me nisjen e këtyre lëvizjeve në anën e atyre që luftojnë në botën arabe për objektivat dhe parimet tona të përbashkëta, për drejtësinë shoqërore, për të drejtat e njeriut, për lirinë e fjalës dhe të shprehjes, për demokracinë përfaqësuese, edhe angazhimi ynë ndaj kësaj kauze mbetet i palëkundur”.

Internacionalja Socialiste ishte tërësisht e qartë në lidhje me Sirinë. Ajo u shpreh: “Keqtrajtimi i vazhdueshëm i popullit sirian është një fyerje për njerëzimin dhe regjimi i Esadit, i cili është përgjegjës për vdekjen e mijëra civilëve sirianë, e ka humbur të gjithë legjitimitetin”.

Regjimi i Esadit i ka çuar dëm njëra pas tjetrës mundësitë për ta bërë Sirinë një vend demokratik, pluralist dhe të begatë. Taktikat e tij brutale kundër popullit sirian kanë marrë tashmë më shumë se 20.000 jetë njerëzish, e me mijëra janë dhe të lënduarit e të shpërngulurit. Të ashtuquajturat përllogaritje strategjike nga politikanët, të bëra dhe të konsumuara çdo ditë, nuk mund ta fshehin këtë kosto njerëzore./Shenja-Almakos

Marrë nga faqja: http://almakos.com/opinione/13717-te-vetmuar-ne-lindjen-e-mesme.html

Përktheu:
Bujar M. Hoxha


* Autori është kryekëshilltar i kryeministrit të R. së Turqisë për politikë të jashtme.

Eveniment i kulturës shqiptare

25/01/2013 Lini një koment

Idriz DEMIROVIÇ

EVENIMENT I KULTURËS SHQIPTARE*

Kur’ani, përktheu Feti Mehdiu, shënimet Besim Korkuti, botoi Kryesia e Bashkësisë Islame në R.S.S. – Prishtinë, Prishtinë, 1985, f. 880.

Kurani dhe hija e tij shqip - Feti MehdiuKohët e fundit, saktësisht në fillim të korrikut të këtij viti u botua përkthimi i Kur’anit – për herë të parë përkthim komplet – në gjuhën shqipe, botuar nga Kryesia e Bashkësisë Islame në R.S.S., në Prishtinë. Kjo vepër paraqet jo vetëm një ngjarje të madhe për Bashkësinë Islame në R.S.F.J., në veçanti për komunitetin musliman të arealit shqiptar, por është edhe një ngjarje kulturore e rëndësishme për lëmin e historisë shqiptare në tërësi. Kjo, para së gjithash, për shkak se ky përkthim është i pari përkthim komplet i Kur’anit në gjuhën shqipe. Interesimi për përkthimin e Kur’anit në gjuhën shqipe ka ekzistuar që moti, konkretisht nga viti 1922, kur u paraqit përkthimi i pjesshëm në Rumani. Edhe pas këtij përkthimi janë bërë edhe disa tentime për t’u përfunduar kjo vepër, mirëpo mbetën vetëm tentime të papërfunduara, gjithnjë deri te ky moment. Edhe këtij botimi i kanë paraprirë botimet e pjesshme nëpër revistat tona fetare, kurse hapësirë më të madhe i ka ofruar revista jonë më e vjetër “Glasnik” – botim i Kryesisë Supreme të Bashkësisë Islame në R.S.F.J., gjë që ua ka bërë me dije lexuesve se ka të bëjë me një ndërmarrje serioze në këtë lëmi.

Në të vërtetë, përkthimet e pjesshme janë botuar pa nënshkrim, por autori i pa nënshkruar i përkthimeve në “Glasnik” të Kryesisë Supreme Islame, Feti Mehdiu nuk ka qenë i panjohur për lexuesin shqiptar. Ai në fushën e orientalistikës paraqitet në vitin 1971 me përkthime dhe punime të ndryshme, kurse në vitin 1984 paraqitet me dy libra, njëri është përkthim i poezisë arabe, kurse tjetri përkthim i prozës nga gjuha turke. (“Poezi arabe”, zgjodhi dhe përgatiti Feti Mehdiu, Shkup 1983 dhe Sami Frashëri, “Vepra 7”, zgjodhi dhe përktheu Feti Mehdiu, Prishtinë 1984).

Përkthimit të Kur’anit në gjuhën shqipe, të cilin me këtë rast po ia paraqesim lexuesit, i paraprinë Parathënia (f. 3-8), të cilën e ka shkruar Jetish Bajrami, i cili njëkohësisht përfaqëson botuesin. Pastaj vazhdon studimi i Fazlur Rrahmanit, Kur’ani (f. 9-27), i cili është marrë, siç e potencon edhe autori i përkthimit, nga libri “Duh Islama”, (Beograd, 1983). Faqet 28-823 përfshijnë tekstin e Kur’anit të përkthyer në gjuhën shqipe pa origjinalin që pastaj vazhdon me shënimet (f. 825-848) e më pas vazhdon faqja 849 me regjistrin e ajeteve ku duhet bërë sexhde. Në vazhdim autori i përkthimit ofron sqarimet për disa terma specifike të Kur’anit (f. 851-852), në vazhdim pasojnë disa njohuri nga jeta e Muhammedit a.s., ku është paraqitur pasqyra kronologjike e ngjarjeve dhe bashkëshortet e Muhammedit a.s.. Me këtë edhe përfundon e gjithë ajo që ka të bëjë me Kur’anin. Në dy faqe, 865-866, kemi fjalën e përkthyesit me rastin e botimit të parë dhe në fund fare indeksin e emrave që kanë të bëjnë vetëm me tekstin e Kur’anit dhe përmbyllet me përmbajtjen e librit.

Ky vështrim më parë duhet kuptuar si një dëshirë e jona që ta njoftojmë lexuesin për këtë vepër, sesa si një tentim që eventualisht të tregojmë për disa lëshime që i vërejmë, nga të cilat natyrisht që edhe ky përkthim nuk është imun, sepse, siç e thotë edhe vetë përkthyesi, “…Kur’ani vetëm në origjinal është pa gabime.” (f. 865)

Botuesi në parathënie flet për natyrën, përmbajtjen dhe karakteristikat e Kur’anit. Flet për rolin e Kur’anit, vlerat e tij si Kelamull-llah, për nevojat për ta përkthyer dhe për vështirësitë me rastin e përkthimit, për të cilën flitet edhe në studimin, në vijim të Fazlur Rrahmanit dhe në fjalën përfundimtare të përkthyesit.

Studimi i Fazlur Rrahmanit për Kur’anin është i mirëpritur, sidomos për ata lexues që nuk kanë qenë në gjendje të njihen me Kur’anin, respektivisht dinë shumë pak për Kur’anin. Në këtë punim që përmban se ç’është Kur’ani, mësimet e Kur’anit, jurisprudenca e Kur’anit, lexuesi përgatitet të lexojë edhe tekstin e Kur’anit dhe mbase të kuptojë diçka nga ai, sepse Kur’ani sipas përmbajtjes së vetë nuk është i lehtë për t’u kuptuar, ashtu siç thotë me të drejtë edhe përkthyesi: “Veprat si Kur’ani duhet të përjetohen”. Nga studimi i Fazlur Rrahmanit lexuesit i bëhet tërësisht i qartë se Kur’ani nuk është vepër e Muhammedit dhe se mësimet e tij janë të pagabuara. Mbase nga ky studim lexuesi njihet me stilin e Kur’anit, sepse Fazlur Rrahmani ofron ilustrime nga të dy periudhat e shpalljes së Kur’anit, periudhës Mekase dhe asaj Medinase, ku suret ndryshojnë edhe për nga përmbajtja dhe, natyrisht edhe stili është i ndryshëm.

Krahas këtij studimi që shërben për të futur lexuesin në esencën e Kura’nit, qoftë si libër i karakterit fetar, qoftë kur kemi të bëjmë me librin me përmbajtje universale, përkthyesi e porosit lexuesin edhe për disa vepra që do ta ndihmojnë për ta kuptuar më mirë përmbajtjen e Kur’anit, por kjo porosi është në vend të padukshëm, madje në faqen 864, d.m.th. në artikullin e fundit që është huazuar, siç theksohet, nga botimi i katërt i Kur’anit fisnik nga Çausheviç-Panxha.

Gjykojmë se ndarja e këtyre teksteve ndihmëse nuk është praktike për lexuesit. Do të ishte më mirë sikur këto tekste të ishin në fillim, pas fjalës së botuesit, ose në fund pas vërejtjeve që kanë të bëjnë me Kur’anin.

Përkthimi i Kur’anit përfshin faqet 28-823. Përveç sures së parë, d.m.th. “Fatihasë” dhe tri sureve të fundit që ofrohen edhe në origjinal, teksti tjetër është vetëm në gjuhën shqipe, që gjithsesi nuk e plotëson dëshirën e një numri të lexuesve, sepse pa mëdyshje konsiderojmë se është më e përshtatshme për të gjithë lexuesit, madje edhe kriteret shkencore-kulturore kërkojnë që krahas përkthimit të jetë edhe teksti origjinal. Natyrisht, me këtë nuk mendojmë se i zvogëlohet vlera këtij botimi.

Që në fillim ndeshemi me një gabim teknik që gjithsesi është rastësi. Në të vërtetë, në origjinal qëndron numri 1 tek invokacioni, gjë që përkthyesi e ka pasur parasysh kur është përcaktuar që të punojë sipas botimit “Mexhlisi A’ala li Shu’uni Islamije”, d.m.th. “El-Muntehab” (f. 864), por në tekstin shqip sureja fillon menjëherë me numrin 2 që d.m.th. se në Besmele ka rënë numri 1. Secila sure në fillim ka titullin në origjinal, të transkriptuar dhe përkthimin në shqip, vendin e shpalljes dhe numrin e ajeteve dhe më pas vazhdon me përkthimin, duke u vënë ajeteve numra arabë, kurse sureve numra romakë. Kështu vazhdohet gjatë gjithë tekstit të Kur’anit. Vërehet një mungesë parimi tek përkthimi i sureve, d.m.th. në fillim, çdo titull i përkthyer është i ndarë me vizë, që është më e drejtë, sesa më vonë kur përkthimi futet në kllapa, si p.sh. në faqe 232 “Al-Anfal – Plaçka e luftës”, kurse në faqen 233 përsëri “Al-Anfal” (Plaçka e luftës). Tek ajetet, tek të cilët duhet bërë sexhde qëndron shkronja S e madhe. Siç shihet nga përkthimi, autori i përkthimit me përkushtim zbaton shkrimin e emrave dhe të disa termave me shkronja të mëdha, si p.sh. Allah, Zot, aty ku në origjinal qëndron Rabb-un ose Ilah-un, pastaj Xhennet, Xhehennem, Zek(q)at etj.

Termat islamë përkthyesi i ka lënë në origjinal, ndërsa disa të tjera i ofron të përkthyera në gjuhën shqipe. Kështu p.sh. Resul gjithmonë është profet, por Salat nganjëherë e hasim se është namaz e nganjëherë edhe këtij termi është përpjekur t’i gjejë shprehjen adekuate në gjuhën shqipe, si të falurit, faljen. Nuk do të ishte rëndim i tekstit sikur edhe termin shejtan ta kishte lënë në origjinal, por këtë përkthyesi e sjell në gjuhën shqipe djall. Fjalën xhinn përkthyesi nganjëherë e lë në origjinal me atë që ia përshtat gjuhës shqipe xhind, e nganjëherë këtë fjalë e përkthen demon, që gjithsesi është pasqyrim i gabuar i termit konkret.

Marrë në përgjithësi, fjalori i përkthyesit me të cilin është shërbyer në këtë përkthim është shumë i pasur, që është dëshmi se autori i përkthimit disponon mundësi për të zgjedhur nga ai thesar i leksikut shqip fjalë dhe shprehje adekuate në mënyrë që lexuesit t’i ofrojë përafërsisht tekstin e Kur’anit, i vetëdijshëm se Kur’ani nuk mund të përkthehet në asnjë gjuhë, pra as në gjuhën shqipe, e që ta ruajë tërësisht kuptimin, bukurinë dhe përmbajtjen e origjinalit. Përkthyesi është përpjekur që të ruajë stilin dhe frymën e Kur’anit dhe këtë herë duke lënë anash rregullat e gjuhës shqipe, siç pohon vetë përkthyesi: “…kam dashur që të jap një përkthim sa më besnik ndaj origjinalit dhe me vetëdije, aty ku nuk kam arritur të gjejë shtegdalje tjetër, jam përcaktuar për besnikëri në vend të bukurisë”. (f. 866)

Megjithatë, përkthyesi aty-këtu ka arritur të ruajë edhe bukurinë, d.m.th. rimën dhe të mos e humb kuptimin, si p.sh. në faqen 801:

E nënkresë të renduar

Edhe qilima të shtruar

A nuk i shikojnë devet si janë krijuar

Edhe qiellin – sa lart është çuar

Edhe malet si janë venduar

Edhe tokën si është zgjeruar?

Ose në faqen 805-806

Pasha natën kur kaplon!

Pasha qiellin dhe gjithçka e ndërton,

Pasha tokën dhe atë çka e zgjeron.

Pasha shpirtin dhe atë çka e lartëson![1]

Lexuesi me siguri do të hasë, krahas gabimeve të cekura, në listën për përmirësime edhe gabime të tjera materiale, si p.sh. në faqen 37 ajeti 51: ”…në takim për netë”, kur duhet të jetë “…në takimin për katërdhjetë netë”, ose në faqen 80, ajeti 285, ku në vend të “engjujtve” duhet të jetë “engjëjve”, librave dhe jo libratve etj., që janë lëshime të bëra gjatë të shtypurit. Sikurse është e ditur botimi ka zgjatur vetëm dy muaj e dhjetë ditë, andaj nuk duhet gjykuar aq me rreptësi këto gabime.

Menjëherë pas tekstit të Kur’anit pasojnë shënimet, të cilat siç tregohet në fillim janë huazuar nga Besim Korkuti dhe janë dhënë në faqet 825-848, e gjithsej janë 258 shënime. Feti Mehdiu ka zbatuar një tjetër metodologji nga ajo e Besim Korkutit.

Ashtu siç tregohet në fund të këtyre shënimeve, dt. 25 qershor, respektivisht 25 Ramazan 1984/1404 dhe duke llogaritur kohën, siç thotë përkthyesi nga viti 1978, mund të përfundohet se për gjashtë vjet të punës dhe përpjekjes me përkushtim Feti Mehdiu ka arritur të na ofrojë përkthimin komplet të Kur’anit, një përkthim mjaft korrekt, që meriton çdo lëvdatë, sidomos shprehja e tij modeste kur thotë “Nëse kam arritur vetëm një pjesë të vogël të asaj që kam dëshiruar jam i kënaqur me punën  time”.

Në vazhdim pason indeksi i emrave që ka të bëjë vetëm me tekstin e Kur’anit (867-874). Emrat janë shkruar në atë formë siç qëndrojnë në tekstin shqip, kurse në kllapa janë dhënë variantet origjinale, si p.sh. Babilon (Babil), Bizantinët (Rum) etj., gjë që ia shton vlerën shkencore këtij botimi.

Nuk është e tepërt të themi se ky përkthim i Kur’anit në gjuhën shqipe është krenari jo vetëm për përkthyesin dhe botuesin, por edhe për medresenë “Alauddin” dhe atë “Gazi Husrev beg”, nxënësit e të cilave kanë realizuar një vepër të këtillë historike, si dhe për të gjithë ata që kanë ndihmuar dhe kontribuar, që kjo vepër të shohë dritën.

Për veprat e këtilla, me të drejtë, pritet fjala e lexuesit, e cila në rend të parë paraqet kontribut për Kur’anin dhe mësimet e tij dhe një ndihmë të madhe për përkthyesin, që në rast të ndonjë botimi tjetër eventual vërejtjet e ofruara të merren parasysh dhe të na ofrohet një përkthim edhe më i mirë. Presupozoj se përkthyesi që tani është duke u marrë me këtë, sepse ai thotë se rezervon të gjitha të drejtat për ndryshime në përkthim dhe për ribotim.

Marrë nga revista “Glasnik”, nr. 5, Sarajevë, 1985, f. 471-475.

Përktheu nga boshnjakishtja:

Ismajl REXHEPI

/Orientalizmi Shqiptar/


* Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 4, Pranverë-Verë, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com, numër ekskluziv për përkthimin e parë të plotë të Kur’anit në gjuhën shqipe.

[1] Citimi i këtyre ilustrimeve në revistën Glasnik që del në gjuhën boshnjake, është në gjuhën shqipe.

Rreth historisë së kalendarëve iranianë

22/01/2013 Lini një koment

Shahrouz FALAHATPISHEH

RRETH HISTORISË SË KALENDARËVE IRANIANË

Shahrouz Falahatpisheh

Shahrouz Falahatpisheh

Hyrje
Kalendari iranian (pers: گاهشماری ایرانی‌ Gahshomari-ye Iran) i cili ka ngjashmëri me çdo kalendar tjetër që ka në bazë kalendarin diellor, është përdorur për më shumë se dy mileniume, deri në ditët e sotme në vende që trashëgojnë kulturën perse, përfshi këtu vende si Irani dhe Afganistani, ku version aktual (fillimi i takon vitit 1925) është kalendari kryesor zyrtar. Ai fillon me ekuinoksin pranveror, ashtu siç është përcaktuar nga llogaritjet astronomike për sa i takon Orës Standarde Meridionale të Iranit (52.5°E or GMT+3.5h). Ky përcaktim i momentit fillestar është më i saktë se ai sipas kalendarit gregorian sepse ai sinkronizohet me ekuinoksin pranveror, por merr parasysh almanakun astronomik. Kalendari iranian, një nga kalendarët më të vjetër të dokumentuar në historinë njerëzore, gjatë rrugës së tij herë pas herë është modifikuar për t ‘iu përshtatur sa më mirë ndryshime administrative, klimatike dhe atyre me natyrë fetare.

Në anglisht shpesh ai shënohet si kalendari diellor “Hejri”, dhe vitet e tij janë emërtuar AP, shkurt për Anno Persico (Viti persian).Viti iranian zakonisht fillon në datën 21 Mars të kalendarit gregorian. Për të bërë konvertimin nga kalendari Diellor Hejri me kalendarin gregorian duhet t ‘i shtojmë 622 ose 621 (kjo në varësi të periudhës së vitit). Në vijim do të japim një tabelë ku do të paraqesim lidhjen midis kalendarit iranian dhe atij gregorian.

Kalendarët e hershëm 
Megjithëse, prova më e hershme e traditës së kalendarit iranian është që nga mileniumi i dytë p.e.s., përpara shfaqjes së profetit iranian, zoroaster, kalendari i parë i ruajtur plotësisht i përkon periudhës së Achaemenids-ve. Nëpërmjet të dhënave historike, del mjaft qartë rëndësia e të pasurit të një kalendari nga persianët. Ata ishin nga luturat e para botërore që përdorin një kalendar diellor dhe preferonin atë mbi kalendarin hënor ose hënorodiellor. Dielli gjithmonë ka qenë simbol i kulturës iraniane dhe kjo lidhet ngushtë dhe me folklorin përfshi këtu dhe vetë Sirusin e Madh (Cyrus the Great).[1]

Kalendari i vjetër iranian
Mbishkrimet e vjetra persiane dhe pllakat tregojnë se iranianët e lashtë përdornin një kalendar me bazë 360-ditore sipas sistemit Babilonas dhe i modifikuar për besimet e tyre dhe emrat e ditëve. Muajt e tij kishin dy ose tri ndarje në varësi të fazave të hënës. Dymbëdhjetë muajt, secili me nga 30 ditë, ishin emëruar sipas festave dhe aktiviteteve të vitit pastoral. Një muaj i 13të shtohej çdo gjashtë vjet në mënyrë që kalendari të sinkronizohej me sezonet.

Kalendari zoroastrian
Kalendari i parë i bazuar në kozmologjinë zoroastrian-e u shfaq në fund të periudhës Achaemenid-e (650 deri 330 p.e.s.). Me kalimin e shekujve, ai evoluoi sipas veçorive të vendeve të ndryshme, por emrat e muajve pothuajse kanë mbetur po ato, me pak ndryshime.

Perandoria e bashkuar Achaemenid-e kërkoi një kalendar iranian të veçantë, ai që u projektua sipas traditës egjiptiane, me 12 muaj me nga tridhjetë ditë, ku secili i dedikohej një yazata (Eyzad), dhe me katër ndarje të cilat ngjajnë me javët Semitike. Katër ditë në muaj i kushtoheshin Ahura Mazda-s dhe shtatë të tjera u quajtën sipas gjashtë Amesha Spentas. Tridhjetë ditët morën emra sipas Zjarrit, Ujit, Diellit, Hënës, Tiri-t dhe Geush Urvan-it (shpirti i të gjitha kafshëve), MithraSraosha (Soroush, “yazata” e lutjes), Rashnu (Gjykatësi), FravashiBahram (“yazata” e fitores), Raman (nga Ramesh që nënkupton paqe), dhe Vata, hyjnia e erës. Tre i dedikoheshin hyjnive femërore Daena (“yazata” e fesë dhe personifikimi i ndërgjegjes), Ashi (“yazata” e fatit) dheArshtat (drejtësia). Katër të fundit i dedikoheshin Asman-it (zoti i qiellit dhe i Parajsës), Zam-it (toka), Manthra Spenta (Fjala Bujare e Shenjtë) dhe Anaghra Raocha (Drita e Pafundme e Parajsës).

Kalendari luajti një rol të rëndësishëm për sa i takon aktiviteteve fetare. Ai fiksoi panteonin e hyjnive kryesore, por dhe mundësoi përdorimin e shpeshtë të emrave të tyre, përderisa në çdo aktivitet fetar adhurimi zoroastrian përdoreshin “yazatat” ditore ashtu edhe ato mujore. Ai gjithashtu përcaktoi qartë kalendarin e aktiviteteve si për shembull, Mitrakanna ose Mehregan-i festohej në ditën e Mithra-s në muajin e Mithra-s, dhe Tiri (Tiragan-i) festohej në Day  e Tiri-t  në muajin e Tiri-t.

Me pushtimin nga Aleksandri i Madh dhe pas vdekjes së tij, territoret perse ranë nën sundimin e njërit prej gjeneralëve të tij,Seleucus-it (viti 312 p.e.s., duke shënuar kështu fillimin e dinastisë iraniane Seleucid-e. Bazuar në traditat greke, Seuclids-ët paraqitën praktikën e datave sipas kohës dhe jo si pas periudhave të sundimit të mbretërve të veçantë. Era e tyre u bë e njohur si ajo e Aleksandrit, dhe më pas si era Seleucid-e. Meqenëse, sundimtarët e rinj nuk ishin zoroastrianë, priftërinjtë zoroastrian-ë e humbën funksionin e tyre në oborret mbretërore, dhe kështu ata patën një urrejtje për Seleucid-ët. Megjithëse  filluan të vënë datat sipas periudhës, ata themeluan erën e tyre të zoroaster-it.

Kjo ishte përpjekja e parë serioze për përcaktimin e datave të lidhura me jetën e profetit Zoroaster. Priftërinjtë nuk kishin burime historike zoroastrian-e, dhe për këtë arsye iu kthyen arkivave Babilonase të cilat ishin të famshme për sa i takon botës antike. Nga këto arkiva ata mësuan se një ngjarje e madhe kishte ndodhur në historinë e Persisë 228 vjet përpara erës së Aleksandrit. Në fakt, ky ishte pushtimi i Babilonisë nga Sirusi i Madh në vitin 539 p.e.s. Por priftërinjtë e keqinterpretuan këtë datë si data kur besimi i vërtetë iu zbulua profetit të tyre, dhe për këtë shkak në literaturën Avestan-e tregohet se zbulimi ndodhi kur Zoroasteri ishte 30 vjeç, dhe viti 568 p.e.s. u konsiderua si viti i tij i lindjes. Kjo datë hyri në të dhënat e shkruara si fillimi i erës zoroasteriane, që në të vërtetë është fillimi i Perandorisë Persiane. Kjo datë e gabuar, në shumë enciklopedi aktuale, vazhdon të konsiderohet si data e lindjes së Zoroaster-it.

Modifikime nga Parthians-ët, Ardashir I, Hormizd I, Yazdgerd III
Parthians-ët (dinastia Arsacid-e) adoptuan të njëjtin sistem kalendarik, me disa modifikime të vogla, dhe era e tyre fillon nga viti 248 p.e.s., data kur ata  morën pushtetin e Seleucids-ve. Emrat e tyre për muajt dhe ditët janë Parthian-e, ekuivalente me ato Avestan-e që përdoreshin më parë, duke ndryshuar pak nga emrat e Persisë së Mesme, që përdoreshin nga Sassanians-ët. Për shembull në periudhën Achaemenide, muaji persian aktual Day quhej Dadvah(Krijuesi), në Parthian ishte Datush dhe sipas Sassanians-ve ishte Dadv/Dai (Dadar në Pahlavi).

Në vitin  224, Ardashiri i Parë, themeluesi i dinastisë Sassanid-e, shtoi pesë ditë në fund të çdo viti, dhe i quajti ato “Gatha” ‘ ose “Gah”, sipas atyre zoroastrian-e. Ky ishte një modifikim i kalendarit 365-ditor i adoptuar nga Jul Çezari në vitin 46 p.e.s. dhe bazuar në kalendarin diellor egjiptian. Iranianët e njihnin sistemin egjiptian që prej shekujsh por, kurrë nuk e kishin përdorur atë. Sistemi i ri krijoi konfuzion dhe hasi në rezistencë. Shumë rite praktikoheshin për shumë ditë me radhë duke qenë të sigurt që asnjë ditë e shenjtë të mos harrohej. Ky ishte shkaku që shumë festa zoroastrian-e mbaheshin në dy data.

Për ta thjeshtuar më tepër situatën, Hormizd-i i Parë, nipi i Ardeshir-it, lidhi ditët e shenjta të reja me ato të vjetra duke bërë festa për gjashtë ditë rresht. Novruz-i ishte një përjashtim, pasi dita e parë dhe ajo e gjashtë e muajit festoheshin veçmas, dhe dita e gjashtë gjithnjë e më tepër mori formën e ditëlindjes së Zoroaster-it. Por reforma nuk i zgjidhi të gjitha problemet dhe Yazdgerd-i i Tretë, sundimtari i fundit, bëri ndryshimet e fundit. Viti 631 u përzgjodh si fillimi i erës së re, dhe ky kalendar perandorak persian i fundit njihet si kalendari i Yazdgerdi-t.

Periudha e Mesjetës
Më parë se kalendari i Yazdgerdi-t të merrte formën e tij finale, në shekullin e shtatë, arabët myslimanë përmbysën dinastinë dhe vendosën kalendarin islamik, me bazë hënore. Kjo gjë theksohet dhe në Kur ‘an, si dhe në predikimin e fundit të Muhamedit gjatë peligrinazhit të tij të lamtumirës në MekëUmar-i, kalif-i i dytë i myslimanëve sunni, por jo i myslimanëve shia në Iran dhe në Afganistan, filloi numërimin e viteve në AH 17 (638), duke iu referuar vitit të parë të migrimit (Hijra) të Muhamedit nga Meka në Medinë, Shtator i vitit 622. Dita e parë e vitit vazhdoi të jetë dita e parë e Muharram-it. Vitet e kalendarit islamik nga vite Latine AH (Anno Hegirae)kaluan në vite me bazë Hijra. Kalendari hënor islamik vazhdoi të përdorej gjerësisht deri nga fundi i shekullit të 19-të.

Kalendari Jalali: 1079
Kalendari persian diellor Jalali: گاهشماری جلالی ) u vu në jetë në 15 Mars të vitit 1079 nga Sulltan Seljuk Jalal al-Din Malik Shah-u i Parë (nga i cili mori dhe emrin), duke u bazuar në rekomandimet e komitetit të astronomëve të observatorit perandorak të qytetit të Isfahanit,[2] në përbërje të të cilit ishte dhe Omar Khayyam-i. Llogaritjet bëheshin në bazë të lëvizjes së diellit në zodiak, një sistemi që e kishte origjinën nga kalendarët Hindu. Më vonë, në të u përfshinë dhe disa ide nga kalendari Kinezo-Uighur-ian (viti 1258). Ai gjeti përdorim për një periudhë tetë shekullore. Kjo ndodhi për shkak të mospërputhjes me lëvizjen sipas kalendarit islamik, e cila ishte me bazë hënore dhe jo diellore. Kemi dymbëdhjetë cikle hënore brenda një periudhe 354 ditore. Sulltan Jalal-i urdhëroi hyrjen në fuqi të këtij kalendari në vitin 1073. Kjo vazhdoi kohë përpara vdekjes së Sulltanit, viti 1092, vit ky mbas të cilit kemi braktisjen e observatorit.[2]

Viti llogaritet sipas ekuinoksit pranveror, dhe çdo muaj përcaktohet në lidhje me pozicionin e diellit me rajonin që i korrespondon zodiakut, një sistem i ndërthurur me sistemin e lashtë indian të Surya Siddhanta (Surya=diellor, Siddhanta=analiza, shekulli i katërt), dhe me bazat e shumicës së kalendarëve Hindu. Meqenëse koha diellore ka një variacion 24 orësh, numri i ditëve brenda muajit varion nga 29 deri 32 ditë. Për shembull, muajt sipas kalendarit Jalali të dy viteve e fundit janë:

1303 AP: 30, 31, 32, 31, 32, 30, 31, 30, 29, 30, 29, dhe 30 ditë,

1302 AP: 30, 31, 32, 31, 31, 31, 31, 29, 30, 29, 30, dhe 30 ditë.

Bazuar në faktin se muajt llogariteshin mbi bazën e kohës ekzakte të kalimit të diellit midis rajoneve zodiake, spostimet sezonale kurrë nuk ishin më shumë se një ditë, dhe në kalendarin Jalali nuk kishte nevojë për vite të brishta. Megjithatë, ky kalendar ishte mjaft i vështirë për të bërë llogaritje; ai kërkonte llogaritje jetëshkurtra dhe vëzhgime aktuale për të përcaktuar lëvizjen e diellit. Disa pohojnë se thjeshtimet e bëra me ndërhyrjet në vite i dhanë formën e një sistemi me tetë ditë të brishta në çdo cikël 33 -vjeçar. (Rregulla të reja si cikli 2820-vjeçar, i atribuohen Khayyam-it). Megjithatë, kalendari Jalali origjinal bazohej në observimet (ose parashikimet) e lëvizjes së diellit që nuk kishte nevojë as për vite të brishta e as për rregullime sezonale.

Gjithashtu kohëzgjatja e një viti diellor llogaritej si 365.24219858156 ditore.[2] Ndonëse ky rezultat ishte i vitit 1079, ndryshimi i kohëzgjatjes së një viti tropikal u bë korrekt, rreth 820 vjet më pas:

365.2422464 ditë në 1079[3]

365.2421988 ditë në 1900.0

365.2421897 ditë në 2000.0

Duke parë variacionet në kohëzgjatjen e muajve si dhe vështirësitë në llogaritje, për ta bërë më të thjeshtë, kalendari iranian u modifikua në vitin 1925 (1304 AP).

Kohët e sotme, që nga viti 1925 e këtej
Më 21 Shkurt të vitit 1911, parlamenti i dytë persian mandatoi qeverinë për gjetjen e një kalendari diellor të thjeshtë për llogaritje. Kalendari iranian aktual hyri në fuqi më 31 Mars të vitit 1925, nën dinastinë e hershme Pahlavi. Sipas ligjit, dita e parë e vitit do të ishte dita e parë e pranverës “viti i vërtetë diellor” siç kishte qenë (کماکان ). Ligji fiksonte numrin e ditëve të secilit muaj, të cilat më parë llogariteshin sipas vitit të referuar zodiakut tropikal. Ai ringjalli emrat e lashtë persianë, të cilët vazhdojnë të përdoren edhe në ditët e sotme. Ai specifikon origjinën e kalendarit me migrimin e Muhamedit nga Meka në Medinë (Hegira, në vitin 622). Ai gjithashtu hodhi poshtë ciklet 12 -vjeçare të kalendarit kinezo-uighur-ian, të cilat ndonëse nuk ishin të sanksionuara me ligj përdoreshin në një shkallë mjaft të gjerë.

Gjashtë muajt e parë (Farvardin-Shahrivar) kanë nga 31 ditë, pesë të tjerët (Mehr-Bahman) nga 30 ditë dhe muaji i fundit (Esfand) ka 29 ditë ose 30 ditë në një vit të brishtë. Arsyeja pse gjashtë muajt e parë kanë nga 31 ditë dhe pesë të tjerët nga 30 lidhet me faktin se lëvizja e diellit në ekliptikë është më e ngadaltë në pranverën dhe verën veriore se sa në atë vjeshtore dhe dimërore (koha midis ekuinoksit pranveror dhe atij vjeshtor është rreth 186 ditë e 10 orë, ajo jugore është 178 ditë e 20 orë).

Në Afganistan, kalendari hyri në fuqi në vitin 1957 por me emra të tjerë muajsh. Në Afganistan, në pjesën që fliste gjuhën Pashto, për emërtimin e shenjave zodiake u përdorën emrat në gjuhën afgane pashto. Në pjesën që fliste gjuhën persiane, u përdorën emërtimet në gjuhën arabe.

Kalendari diellor Hejri bazohet në një interval pesëvjeçar me një vit të brishtë mbas çdo shtatë intervalesh katërvjeçare me vit të brishtë. Zakonisht kjo ndjek një periudhë ciklike 33 -vjeçare me një ndërprerje në vitin tek 29 ose me nëncikle 37 -vjeçare. Për të shmangur konfuzionin midis vitit mesatar tropikal (365.2422 ditë, afërsisht sipas një cikli 128 -vjeçar, ose të një cikli të madh 2820- vjeçar) me intervalin midis ekuinokseve pranverore (365.2424 ditë, afërsisht një cikël 33 -vjeçar), janë përcaktuar disa algoritme. Në vitin 1976, Shah Mohammad Reza Pahlavi ndryshoi origjinën e kalendarit duke përdorur më shumë si ditën e parë të vitit lindjen e Sirusit, sesa migrimin e Muhamedit (Hegira). Brenda natës, viti ndryshoi nga 1355 në 2535. Ky ndryshim nuk zgjati shumë sepse ai u “injorua në një shkallë mjaft të gjerë”.[4]

Detaje të kalendarit aktual
Kalendari diellor Hejri nis me fillimin e pranverës në hemisferën veriore: në mesnatën midis dy mesditave diellore të njëpasnjëshme që përkojnë me ekuinoksin pranveror verior, atëherë kur dielli hyn në hemisferën veriore. Kështu, mesnata e parë është në ditën e fundit të vitit kalendarik dhe mesnata e dytë është dita e parë (Novruzi) i vitit pasardhës.

Emrat e muajve

Renditja Ditët Persisht Kurdish Persishte Dari (arabe) Afgane Pashto
IPA Native Script Romanized Native Script Romanized Native Script IPA Native Script
1 31 farvardin فروردین Xakelêwe خاكه ليوه hamal (Dashi) حمل wraj وری
2 31 ordibeheʃt اردیبهشت Golan گولا ن sawr (Demi) ثور ʁwajaj غویی
3 31 xordɒd خرداد Jozerdan جوزه ردان dʒawzɒ (Binjakët) جوزا ʁbargolaj غبرګولی
4 31 tir تیر Poshper پووش په ر saratɒn (Gaforrja) سرطان tʃungaʂ چنګاښ
5 31 mordɒd مرداد Gelawêj گلاويژ asad (Luani) اسد zmaraj زمری
6 31 ʃahrivar شهریور Xermanan خه رمانان sonbola (Virgjëresha) سنبله wagaj وږی
7 30 mehr مهر Rezber ره زه به ر mizɒn (Peshorja) میزان təla تله
8 30 ɒbɒn آبان Gelarêzan گه لا ريژان haqrab (Akrepi) عقرب laɻam لړم
9 30 ɒzar آذر Sermawez سه ر ما وه ز qaws (Shigjetari) قوس lindəj لیندۍ
10 30 dej دی Befranbar به فرانبار dʒadi (Bricjapi) جدی marʁumaj مرغومی
11 30 bahman بهمن Rêbendan ريبه ندان Dalwa (Ujori) دلو salwɑʁə سلواغه
12 29/30 esfand اسفند Resheme ره شه مه Howt (Peshqit) حوت kab کب

Dita e parë e kalendarit është dita më e festuar në Iran, në Afganistan dhe në rajonet përreth, e quajtur nevruz (nowruz) (vjen nga dy morfema: now (e re) dhe ruz (ditë), që nënkupton “dita e re”).

Ditët e javës 
Në kalendarin iranian, çdo javë fillon ditën e Shtunë dhe mbaron të Premten. Emrat e ditëve të javës janë si vijon: shambe(shkruhet “shanbeh”, persianشنبه ), yekshambedoshambeseshambechæharshambepanjshambe, dhe jom ‘e (yekdose,chæhar, dhe panj janë fjalët perse nga një në pesë). Emri për ditën e Premte, jom ‘e, është arab (persianجمعه ). Jom ‘e, shpesh i referohet emrit vendas pers, adineh ɒdineh (persianآدینه ). Në shumicën e vendeve islamike, e Premtja është ditë pushimi.

Llogaritja e ditës së javës është e thjeshtë, duke përdorur një ditë fikse. Një ditë e tillë është dita e Shtunë, 1 Farvardin 1372, e cila është e njëjtë me 21 Marsin e vitit 1993. Duke pranuar një cikël 33- vjeçar, lëvizim mbrapsht një ditë jave dhe kështu kemi një kapërcim përpara në ciklin 33 -vjeçar. Po kështu dhe anasjelltas, nëse kthehemi mbrapsht gjatë një cikli 33- vjeçar kemi një kapërcim përpara prej një dite.

Ashtu si dhe në kalendarin gregorian, datat lëvizin përpara ekzaktësisht me një ditë jave në çdo vit që vjen, me përjashtim të viteve të brishta kur kemi kapërcime me dy ditë. Data fikse e 1 Farvardin 1372 është zgjedhur në atë mënyrë që përvjetorët e saj të 4, të 8, …, të 32 të vijnë drejtpërdrejt mbas ditëve të brishta, kështu që data fikse të mos  lëvizë.

Gabimi sezonal
Pasqyra e mëposhtme tregon diferencën midis kalendarit iranian (duke përdorur ciklin 33 -vjeçar) dhe stinëve. Boshti Y përfaqëson “gabimin ditor” dhe boshti X përfaqëson vitet e kalendarit gregorian. Secila pikë përfaqëson një datë të vetme të vitit. Gabimi është ¼ ditë në vit dhe korrektohet me një kapërcim në vitin e brishtë në çdo vjet dhe me një periudhë të brishtë pesë vjeçare për të kompletuar një cikël 33-vjeçar. Këtu mund të shihet një zhvendosje graduale mbi periudhën 500-vjeçare. Kalendari gregorian, i paraqitur në vitin 1582, në terma afatgjatë është po kaq i saktë, por ka një gabim më të madh sezonal me kalimin e shekujve.

Kalendari diellor hejri dhe ai gregorian
Viti diellor Hejri fillon më 21 Mars të çdo viti gregorian dhe mbaron rreth 20 Marsit të vitit pasardhës. Për të konvertuar vitin diellor Hejri në vitin gregorian duhet të shtohen 621 vite mbi vitin e referencës. Më poshtë po japim korrespondencën midis kalendarëve Hejri dhe gregorian:

Viti gregorian Viti Diellor Hejri
2001-2002 1380
2002-2003 1381
2003-2004 1382
2004-2005 1383
2005-2006 1384
2006-2007 1385
2007-2008 1386
2008-2009 1387
2009-2010 1388
2010-2011 1389
2011-2012 1390
2012-2013 1391
2013-2014 1392
2014-2015 1393
2015-2016 1394
2016-2017 1395

 

 

 

Botuar në revistën “PERLA”, 2009, Nr. 3

Këtë e pëlqejnë %d blogues: