Arkiv

Archive for the ‘Orientalizmi shqiptar’ Category

Gjurmë të ndikimit të kulturës perse në eposin e kreshnikëve: rasti i emërtimit të karaktereve

01/03/2013 Lini një koment

GJURMË TË NDIKIMIT TË KULTURËS PERSE NË EPOSIN E KRESHNIKËVE: RASTI I EMËRTIMIT TË KARAKTEREVE

Eposi i kreshnikëveDuhet të theksoj qysh në fillim se për përgatitjen e kësaj kumtese kam pasur ndihmën dhe bashkëpunimin e studiuesit Shaban Sinani. Këtij etnologu i takon merita që për herë të parë ka trajtuar në monografinë e tij “Mitologji në eposin e kreshnikëve“, tezën në lidhje me emërtimin e personazheve në epos në bazë të përveçmit (individualizimit) si etnonime duke u ndalur në emërtime të caktuara, të tilla si, Llatinka e Bardhë, Jevrenija e Vogël, Budi i Talit, Harapi i Zi, Filipe Magjari etj. Dihet se ekzistenca e shtresave të ndikimeve orientale në epos lidhet me dy periudha të mëdha, periudhën prehistorike, me burimin e përbashkët indoeuropian të popullit shqiptar dhe me periudhën historike të zhvillimit të humanizmit pers dhe me formimin e Perandorisë Otomane.1

Në eposin shqiptar të kreshnikëve vetëm një pjesë e kufizuar e karaktereve individualizohen me emra. Si rregull, edhe në këtë rast, karakteret kanë pasur emra të përgjithshëm, të cilët me kohë janë kthyer në nominime të përveçme. Kjo ndodh me vetë emrat e kreshnikëve, ndërsa karakteret e devojkave, të dashurave të tyre, individualizohen edhe më pak.

Janë disa figura të botës femërore prej eposit që marrin emra të tillë, gjysmë të përgjithshëm – gjysmë të përveçëm. Rapsodi mjaftohet më së shumti të flasë për devojka të krajlive e çika të Jutbinës. Në ato fare të pakta raste që vashat individualizohen, si rregull kanë një emër dhe një epitet, si Tanusha e Krajlit, Llatinka e Bukur, ose Begzadja e Bardhë. Pikërisht mënyra si është përftuar në epos emri i Begzades së Bardhë është interesi parësor i kësaj trajtese. Këtë personazh femër e gjejmë në disa këngë legjendare ku shfaqet si vajza e Begut Haxhi bek, ose si  vajza të cilën e rrëmben kreshniku Halil në këngët: “Halili mund Mihate Harambashin dhe merr për grue Begzaden e Begut Haxhi bek”2, “Halili mund Balozin dhe merr Begzade Devojkën”3 ose si motra e Ali Bajraktarit në këngën “Martesa e Ali Bajraktarit”4 etj.

A mund të shihet në individualizimin e kësaj figure prania e një jehone të kulturës perse në Ballkan? ?shtë krejtësisht e mundshme, përderisa në epos shfaqen të identifikuar sipas etnonimeve, që përbëjnë dallimin mes detit dhe tokës , Harapi ose edhe Harambashët (edhe ky një aglutinim i Arape-pashait, sikurse është përmendur); edhe Dizdar Osman aga. Duke qenë tek emri i këtij karakteri vlen të përmendet se edhe në emrin e personazhit, që njësohet me periudhën osmane, domethënë të Dizdar Osman agës, kemi praninë e një formanti fisnikërues pers, “-dar”, njësoj si te “muhurdar”, “hobardar”, “bajrakdar”, “haznedar”, një formant mjaft i përhapur në shqip. Në epos përmendet dhe një emërtim më i dukshëm Dervishe Imeri. Prania e këtij nominimi duhet të ketë ardhur bashkë me jehonën e rendit të dervishëve mevlevinj, një rend që ka lënë gjurmë dhe që është dëshmuar dhe në Shqipëri qysh herët, po të kihet parasysh që vetë themeluesi i këtij urdhri dervishësh, Mevlana Rumiu ka jetuar rreth viteve 1200-1300.

Në përgjithësi emrat e karaktereve të eposit vijnë prej etnonimesh, dhe nuk ka ndonjë habi nëse edhe te Begzadeja e Bardhë kemi një dëshmi të ngjashme.5

Në emrin e Begzades së Bardhë gjejmë aglutinimin (përngjitjen) e dy titujve orientalë: njëri ushtarak me burim osman (Beg, sikurse del edhe historikisht qysh më 1356 në emrin e fisnikut beratas Skuripek, domethënë Skura-becho), kurse tjetri aristokratik, me burim pers (“Zade”, me kuptimin “ardhur prej”). Në pjesën e parë të emrit të Begzades së Bardhë kemi një shfaqje të hiperkarakterizimit, të dyfishimit të hijeshimit të emrit me mjete të kulturës orientale, një prej të cilëve me burim pers. Kjo mund të ketë ndodhur edhe për shkak se ish-Perandoria Osmane nuk i njihte titujt aristokratikë dhe i zëvendësoi ato me ofiqe ushtarake, kurse tradita arbërore ishte më e afërt me atë perse. Pikërisht mosruajtja e mbiemrit në emërtimin e këtij karakteri të eposit e përforcon idenë e gjurmëve të hershme të pranisë orientale, pra asaj perse në ciklin legjendar, që faktohet qysh para periudhës historike të lidhur me ardhjen e dyndjeve osmane. Le të kujtojmë se gjedhja emër plus emër ati plus mbiemër, ose identifikimi prej tri njësish, që shpërfaqet në epos, është konsideruar si shenjë hershmërie për vetë shqipen. Në mjaft raste më vonë, kjo strukturë trepjesëshe pas ndikimeve orientale të lidhura me kontaktet me dyndjet otomane, në shumë këngë shfaqet me hiperkarakterizim të ofiqit ushtarak turk, si në rastin e Begu Haxhi Beg, Begu Ymer Beg, Begu Osman Beg, Aga Hasan agë etj.

Sikurse dihet, “zade” në persishte përdoret njësoj si “bin” në arabishte, njësoj si “von” në gjermanishte ose “son” në anglishte. Në të dyja kulturat, kjo mënyrë identifikimi e njeriut ishte privilegj i familjeve me trashëgimi fisnore. Kjo është arsyeja pse një prej shkrimtarëve më të njohur të ish-Perandorisë Osmane, Jahja Dukagjin-zade (Yahya Dukadjin-zade), shkroi osmanishte, por për të dëshmuar prejardhjen e tij fisnike nga dera e Dukagjinëve, nuk përdori titujt e Perandorisë, por mënyrat perse të identifikimit.

Në emrin e Beg-zades së Bardhë vërehet një shpërngulje theksi nga rrokja e fundme në atë të parë, dhe kjo filologjikisht shpreh hershmëri, sepse një dukuri e tillë ka ndodhur vetëm me huazimet më të hershme të fjalëve me burim gjuhët orientale. Kjo dukuri e rotacionit të theksit është e mundshme gjatë procesit të transmetimit gojor. A ka qenë individualizuar kjo figurë në një periudhë paraosmane? Kjo është një çështje që meriton diskutim të gjatë. Dihet që eposi në fundin e mesjetës ishte një “opus finita”, por, sa u takon emrave të karaktereve, pranoi disa përshtatje. Me interes është të krahasohet eposi shqiptar me “junaçke musulmanske pjesme” të Bosnjes, ku, sipas të dhënave që njohim, një figurë me emrin “Begzadja e Bardhë” nuk del, ndonëse dalin figura të kohërave të mëvonshme, deri te dinastia Kupruly (Qyprillinjtë). Le të shtojmë se emrat Begzad dhe Begzade janë edhe sot të pranishëm në përditshmërinë shqiptare.

Është për t’u përmendur fakti që emri i Begzades së Bardhë ndeshet në këngët legjendare si personazh dhe përkrah një tjetër personazhi, Ashike Imerit. ?shtë interesante sesi këto karaktere gjenden si protagonistë të së njëjtës këngë dhe janë të dy emra me burim pers. Në pjesën e parë të emrit Ashike gjendet rrënja perse ashk që në persisht ka dy konotacione në kuptim; si shprehje e dashurisë më sublime, asaj hyjnore dhe si shprehje e dashurisë ktonike, tokësore, njerëzore. Pikërisht në këtë formë e gjejmë në rastin këngës “Ashike Imeri dhe Begzadja e Bardhë”6 (Në variante të tjera e gjejmë në këngën “çika Potureshë”7 me emrat e personazheve Aga Hasan Agë e Mereme Devojka.

Është mjaft e qartë që të dy emërtimet e karaktereve paraqiten si nominime me bazë kalkimin nga persishtja. Ky pohim bëhet më i vërtetë dhe nga fakti se këtë binom e gjejmë dhe në një variant tjetër ku emri i protagonistes femër gjendet sërish si kalk nga persishtja, por kësaj radhe me emrin Beg-gjyle, në këngën “Ashike Imeri dhe Beg-gjylja e bardhë8. Kjo trajtë trigjymtyrëshe e hiperkarakterizimit këtë herë formohet me përngjitjen në emërtim huazimin e një simboli tashmë të njohur të kodit poetik pers, trëndafilit – gjyle që i jep një ngjyrim të veçantë përforcues konotacionit femëror e atij të dashurisë.

Simbolika e emrit Ashike dhe atij Begzade (Beg-gjyle) përforcon kontekstin erotik të këngës, që në të vërtetë paraqitet si baladë, me bazë dashurinë e pamundur të dy të rinjve dhe zgjidhjen tragjike me vetëvrasjen e tyre, konflikt, të cilin kënga popullore e zbut me eufemizmin e njohur të mbirjes së bimëve mbi varrin e tyre.

Në fondin e krijimtarisë folklorike gjejmë edhe termin këngë ashikësh (të dashurish) në kuptimin e këngëve të dylberëve, por vlen të theksohet në rastin e emrit të Ashike Ymerit, ky nominim nuk ka ngarkesën që merr në këtë cikël këngësh. Ai vjen si nominim i përveçëm duke e përforcuar të njëjtën dukuri që ndodh dhe me emërtimin e Begzades së Bardhë. Prania e elementeve të kulturave të tjera lidhet dhe me shtegtimin e motiveve të këtyre të fundit në kulturën shqiptare. Ka këngë në ciklin e kreshnikëve ku flitet për pamundësinë e jashtëzakonshme për të parë e takuar Begzaden e Bardhë:

…Qiti e foli Zuke Bajraktari:
” Zoti t’vraft, Halil i paska than;
Be t’madhe ti kot ke ba
Begzade Devojka s’shihet me sy,
Në mes të krajlive cika si asht
Kurr ymri atje s’të mrrin me shkue”9

kontekst i cili, nuk mund të mos na kujtojë motivin e lashtë e të njohur pers të pamundësisë së Mexhnunit për të parë Lejlanë.

Nuk mund të mbetet jashtë vëmendjes që dy prej figurave të individualizuara të eposit, Begzadeja e Bardhë dhe Harapi i Zi, krijojnë përmes epiteteve ndajshtues, njëfarë opozicioni, që, në një farë mënyre, bën të ditur dy qëndrime emocionale. Njëri prej karaktereve përftohet në vetëdijen e rapsodit si ogur, kurse tjetri si rrezik. Këto opozicione janë të njohura në ciklin legjendar dhe në raste të tjera dhe përgjithësisht mbartin konotacione të karakterit pozitiv ose negativ, pohues ose përjashtues, vlerësues ose përçmues.

Studimet që po bëhen gjatë viteve të fundme në fushën e patronimeve, sidomos prej Jusuf Shpuzës, por dhe prej disa të tjerëve, që dëshmojnë ardhjen e një numri të vlerësueshëm mbiemrash prej persishtes, përforcojnë argumentet sesi te karakteri i Begzades së Bardhë mund të shihet një jehonë e largët e gjedheve perse të individualizimit të vetjeve me rend aristokratik.

Referencat e Artikullit

Bibliografi:

– Mitologji në eposin e kreshnikëve”, Sh. Sinani, (ribotim) Tiranë 2007.
– AF-IAKSA, Fondi Qemal Haxhihasani, vëll. 21.
– Folklor Shqiptar II, Epika legjendare, Tiranë 1966.
– Hylli i Dritës, 1941.
– 1 Sh. Sinani, “Mitologji në eposin e kreshnikëve“, (ribotim) Tiranë 2007, f. 179.
– 2 AF-IAKSA, Fondi Qemal Haxhihasani, vëll. 21, f. 74.
– 3 Po aty, f. 83.
– 4 Folklor Shqiptar II, Epika legjendare, Tiranë 1966, f. 150.
– 5 Më hollësisht shih, Sh. Sinani “Mitologji në eposin e kreshnikëve“, (ribotim), Tiranë 2007.
– 6 AF-IAKSA, Q. H, vëll. 31, f. 93.
– 7 Hylli i Dritës, 1941, f. 246.
– 8 AF-IAKSA, Q. H, vëll. 31, f. 103.
– 9 AFIKSA, Q. H, vëll. 21, f. 84.

Ky shkrim është botuar në revistën shkencore-kulturore “PERLA”, 2009, Nr. 1.

Reklama

Qëmtime për jetën dhe veprat pedagogjike-arsimore të fesë islame dhe veprimtarët e saj në Ulqin, Hafiz Ali Riza Ulqinaku

28/02/2013 Lini një koment

Dr. Maksut XH. HAXHIBRAHIMI (Mali i Zi)

QËMTIME PËR JETËN DHE VEPRAT PEDAGOGJIKE-ARSIMORE TË FESË ISLAME DHE VEPRIMTARËT E SAJ NË ULQIN

HAFIZ ALI RIZA ULQINAKU

(1855-1913)

Maksut Haxhibrahimi

Maksut Haxhibrahimi

Rëndësinë më të madhe të tij e kanë fjalorët e tij turqisht-shqip e shqip-turqisht, sepse janë fjalorët më vëllimorë të hartuar me grafi arabe, ndonëse të punuara pa kritere të mirëfillta të leksikografisë shkencore dhe në një të folme shqipe krahinore. Përmbledhja e këtyre fjalorëve fillon me parathënien katërfaqëshe në gjuhën arabe, nga e cila ka mbetur vetëm një kënd i faqes së fundit, tri të tjerat mungojnë fare.

Në fund të fjalorit, Hafiz Ali Riza Ulqinaku ka vendosuur vjershën e titulluar “Sebebi nazmi kitab” (Shkaku  vargënimit të librit), siç mund të kuptohet nga titulli shpjegon shkaqet që e kanë shtyrë ta hartojë këtë fjalor në vargje.

Në këtë vjershë mësojmë se më 1314 në Lezhë paska shkuar për të inspektuar shkollat një nëpunës i Drejtorisë së Arsimit të Shkodrës dhe se për shkak se Shkodrën e paskan përmbytur ujërat qenka detyruar të rrijë aty dy-tri ditë. Ky nëpunës paska parë te Hafiz Ali Riza Ulqinaku Mevludin shqip dhe përkthimet e tjera të tij. Kur mëson se këto janë përkthyer nga Hafiz Ali Riza Ulqinaku, ai nëpunës meqë e sheh se ky shkruan shqip me alfabet arab dhe se njeh mirë turqishten, i ka thënë se po të bënte një fjalor turqisht-shqip do të ishte i dobishëm për nxënësit. Pas insistimit të sërishëm të nëpunësit, Hafiz Ali Riza Ulqinaku paska pranuar dhe thotë: “Me ndihmë të Zotit iu përkushtova dhe e përfundova” (këtë datë Osman Myderrizi e shkruan 1310 (1894), që kur shikojmë vargun turqisht: “Bin ucuz on dort tarihindedir”, shihet se kemi të bëjmë me vitin 1314 (1896). Shih: O. Myderrizi, Fjalori shqip-turqisht i Hafiz Ali Riza Ulqinakut, buletini i universitetit shtetëror të Tiranës, ser. shk. shoq., 1961, nr. 3, f. 139).

Fjalorët turqisht-shqip e shqip-turqisht sipas alfabetit, natyrisht atij arab, nuk dihet se kur i filloi e kur i mbaroi, sepse nuk kanë parathënie. Hafiz Ali Riza Ulqinaku nuk shënon datën e saktë se kur ka filluar hartimin e këtyre fjalorëve. Mund të supozojmë se këta fjalorë i ka shkruar në vitin 1897, sepse siç e pamë fjalorin në vargje e kishte përfunduar në dhjetor të vitit 1896.

Fjalori turqisht-shqip i titulluar “Axhibu-l-mandhar” ka 915 faqe, ku janë dy shtylla, e një shtyllë ka dy kolona – njëra turqisht e tjetra shqip.

Fjalori i tretë i Hafiz Ali Riza Ulqinakut, që për ne është më i rëndësishmi, është ai shqip-turqisht i cili fillon në faqen 1167 e përfundon në faqen 1334. Ka gjithsej vetëm 168 faqe dhe në faqe janë vetëm dy kolona, jo katër, si në atë turqisht-shqip.

Lëndën për hartimin e fjalorëve të tij Hafiz Ali Riza Ulqinaku e ka marrë nga vendlindja e tij, pra nga e folmja e Ulqinit. Në kohën kur Hafiz Ali Riza Ulqinaku i harton fjalorët, ishte tendenca e shkrimtarëve tanë të Rilindjes që të përdornin vetëm fjalë shqipe duke kuptuar në këtë purizëm përjashtimin nga gjuha të fjalëve të huaja, sidomos të atyre orientale.

Këta fjalorë të pabotuar, me kopjen e vetme të dorëshkrimit, të shkruar me alfabetin arab mbeten si një vlerë e çmueshme filologjike e lënë mënjanë që u hynte në punë për studime vetëm atyre që, veç shqipes dinin edhe turqishten, por gjithsesi turqishten e vjetër (osmanishten), e që për ata për fat të keq nuk i kishin shfrytëzuar sa duhet.

Punën më të madhe rreth fjalorëve të Hafiz Ali Riza Ulqinakut gjithsesi e ka bërë gjuhëtari dhe orientalisti i shquar Osman Myderrizi, i cili më 1961 në BUSHT boton një punim me titull: “Fjalori shqip-turqisht i Hafiz Ali Riza Ulqinakut”, ku shkruan për jetën dhe veprat e Hafiz Ali Riza Ulqinakut duke i krahasuar me të folmen e Ulqinit (O. Myderrizi, Fjalori shqip-turqisht i Hafiz Ali Ulqinakut, në BUSHT, ser. shk. shoq., 1961, nr. 3).

Osman Myderrizi duke e parë vlerën e rëndësinë e madhe që kanë fjalorët e Hafiz Aliut për studimin e shqipes, sidomos për dialektologjinë shqipe e transkriptoi fjalorin shqip-turqisht dhe e botoi në dy vazhdime në “Studime Filologjike”, duke bërë shpjegimin e disa fjalëve të panjohura, dhe kështu mundësoi që ky fjalor të përdorej nga një qark më i gjerë njerëzish për njohjen e studimit të atij fjalori (O. Myderrizi, Fjalori shqip-turqisht i Hafiz Ali Ulqinakut, Studime Filologjike, nr. 3 dhe 4, Tiranë, 1965).

Në vitin 1970, në Podgoricë (Titograd) u botua “Mevludi shqip”, në gjuhën shqipe, hartuar prej Hafiz Ali Riza Ulqinakut, ribotuar me vendimin e Kryesisë së Fesë Islame në Republikën e Malit të Zi. Në parathënien e “Mevludi Sherif”, theksohet se përveç “Mevludit”, Hafiz Ali Riza Ulqinaku shkroi dhe jetën e profetit Muhamed alejhi selam, ka shkruar edhe jetën e Ahiretit dhe “Bazat fetare të Islamit” (Maksut Xh. Haxhibrahimi, Prva albanska knjiga, Monitor, Crnogorski nezavisni nedjeljnik, godina II, nr. 16 (08.02.1991), Titograd, 1961, f. 3).

Medrese zyrtare në Ulqin ka pasur deri në vitin 1878, të cilën e kreu ndërmjet të tjerëve edhe Hafiz Ali Riza Ulqinaku. Në “Mevludin shqip” të Hafiz Ali Riza Ulqinakuut, shtesë “Mevludi Sherif”, të përgatitur prej Hafiz Salih Gasheviqit, të botuar në Podgoricë (Titograd), më 1972, f. 29, theksohet në parathënien e botimit të parë se Hafiz Ali Riza Ulqinaku lindi në Ulqin në vitin 1840, ku e kreu medresenë me ibtidaijen.

Në parathënien e librit “Mevludi shqip”, shtesa “Mevludi Sherit”, më gjatë theksohet se Hafiz Ali Riza Ulqinaku, që në kohën kur ishte nxënës i medresesë filloi të shkruajë nga fusha e fesë islame në gjuhën e vet amëtare (shqipe). Vepra kryesore e Hafiz Ali Riza Ulqinakut është përkthimi i “Mevludit” nga turqishtja në gjuhën shqipe, të cilin e ka shkruar shkrimtari i njohur turk, udhëpërshkruesi Evlija Çelebiu. Ai përpos përkthimit të “Mevludit”, shkruan edhe “Shtesë mevludi”, në gjuhën shqipe. Botimi i parë në gjuhën shqipe shfaqet në Stamboll në vitin 1879 (Hafiz Salih Gasheviq, Mevludi Serif, Hafiz Ali Riza Ulqinaku, Dodatak Mevludi-Serifu, Starjesinstvo Islamske Zajednice u Crnoj Gori, Titograd, 1972, f. 19).

/Orientalizmi Shqiptar/

Si të shkruhet si “Ne”

27/02/2013 Lini një koment

Fahredin SHEHU

SI TË SHKRUHET SI “NE”

Fahredin Shehu

Fahredin Shehu

Ekzistojnë një sërë elementesh në kokën e njeriut kreativ, të cilat kanë marrë emërtimet e ndryshme si laborator kreativ, e shumë të tjera, sikur do me çdo kusht të mohohet prejardhja divine e frymëzimit- xixë, e cila vetëm sa prêt ta gjej një karburant- energji kreative që të ndez flakën blu. Kur them flakën blu kam parasysh një fenomen të pashpjegueshëm dhe pa ndonjë emërtim të parapërcaktuar, i cili cyt një intelekt aktiv dhe e shtyn në një dimension tjetër, natyrisht jo me prejardhje tokësore, atë mallimin për unifikim me kuintesencën e vet si refleksion i ciklit kreativ hyjnor, i cili po shtrihet në kohën, hapësirë dhe dimensione ende të pazbuluara nga ne.

Vet fillimi i këtillë i një diskursi tingëllon shumë filozofik ç’gjë çdoherë jam përpjekur ta shmang nga një sqarim, i cili do ta gjente lexuesin e mirëfilltë të këtij kodi. Fjala është për krijimin e një vokabulari të kuptueshëm një lloj diskursi profetik, i cili dallon nga ai filozofik dhe më mirë komunikon me receptuesin se sa me nivelet e larta akademike. Profeti flet në gjuhën e kuptueshme ndërsa filozofi me vokabular të sofistikuar sikur do që ta ruaj atë flakën parahistorike vetëm për vete dhe të ngjashëm si vet. Së paku kështu mendohej dikur dhe kështu bëhej dallimi mes Profetit dhe Filozofit ku që të dy komunikojnë me fjalë.

Mbetem tek “Fjala” si shenjë, e cila komunikon me gjerë se formulat e ndryshme apo simbolet e kodifikuara.  Sot fjalës i ndodh një dhunim i paparë dhe më grotesk i mundshëm në emër të lirisë së saj, sepse sikur është hapur një kuti e errët apo bombole, e cila evaporon gjithë erandjen e saj dhe në eter kalbet duke u përzier me reagens të ndryshëm. Çka duam ta mbajmë në mend atë e mbajmë në mend si segment apo madje edhe si tërësi, e cila e mbush atë zbrazëtirë, të cilën e konsiderojmë se, e kemi dhe të gjitha diskurset tjera komplementare avullojnë tek sa na duket…; në pa kthim.

Në veprimtarinë kreative poetike, zgjidhjet duhet të gjinden tek evokacionet e arketipave  letrare të ngarkuara me pamje tona dhe aroma nostalgjike nga kornukopia e manifestimeve vizuale dhe të zhveshura në fluide të dukshme, gjysmë të dukshme dhe të padukshme, instant- imazheve agresive, dhe kapërcimi i këtyre nga një trajtë, repromaterial, në produkt të rafinuar, i cili është i gatshëm edhe ta mohoj autorësinë. Këtë e them në kontekstin e “Libri i Mirdad” të Mikhail Naimy, dhe akëcili, që e lexoi këtë libër, e kupton për çka e kam fjalën. Ky libër paraqet tërësinë kreative të autorit, i cili zor se shkroi ndonjë libër tjetër dhe zor se ka ndonjë libër tjetër ku në këtë mënyrë Libri është arketip i Autorit apo anasjelltas. Ndërsa Mikhail Naimy përcolli kursin nga anonimusi Zanatli në Anonimusin Artist sakral,  i gatshëm në mënyrë Sokratike ta shlyej madje edhe emrin e vet. Tek ne mbetet të zgjedhim nëse e duam një letërsi të këtillë apo një antipod të tij siç është Paulo Coelho, i cili di të zhytet vetëm në humnerën e sipërisë së Urtësisë kosmike. Ende jemi tek Letërsia si beletristikë. Kundruall kësaj janë edhe disa shkrimtarë, të cilët komplekset, tronditjet e fëmijërisë, mllefin dhe urrejtjet  e veta ia veshin karaktereve nëpër romane, pastaj në intervista pas botimit të veprës së caktuar e shfaqin një tjetër fenomen, atë të provokimit me qëllim që të mbulohen sa më shumë medialisht, veçanërisht kur këto përcillen me gjykime nëpër gjykata dhe reagime të një grupi më të madh njerëzish. E gjithë kjo për ta tërhequr vëmendjen më të madhe duke shfrytëzuar madje edhe teatralen madje edhe këtë vetëm në aparencë.

Largimi nga masa, shkrimi i veprave eternale pa autorësi apo vepra të pabotuara, të cilat përfundojnë në flakët e skamjes shpirtërore tani pothuaj është i pamundur. Doemos masa duhet ta kërkoj poezinë. Ta kërkoj Poezinë madje edhe në prozë. Ajo shkruhet për të, nuk duhet autori ta gjej kodin e komunikimit. Masa duhet të komunikoj me autorin, masa duhet të begatohet,  ta begatoj shijen e vet me frytin e izolimit dhe të vuajtjes së autorit. Nuk ka lindje pa dhimbje. Frika nga vdekja është frika prej lindjes së re, e cila është e dhimbshme, ndërsa frika nga mungesa e të qenit i dashur për dikë e detyron njeriun të martohet dhe të bëj fëmijë, që gjithmonë të ketë dikë, që ta dojë.

Poeti i oborrit mbretëror, poeti profet, poeti i shenjtë, poeti i klubeve poetike- letrare, poeti i salloneve diplomatike, poeti i izoluar, poeti ideologjik, poeti historik ka vdekur. Jo tek ne!!!

Më shumë se tendenca për ndryshim Arti sakral vepron për ta krijuar të bukurën si Qenie, sepse gjërat që nuk ndryshojnë gjatë të gjitha epokave njerëzore janë; zemra, dashuria, njerëzore për të gjithë dhe tendenca për arritje hyjnore dhe këtë shumë bukur e artikulon Chagall.

“Çdo gjë mund të ndryshohet në botën tonë të demoralizuar përpos zemrës, dashurisë njerëzore dhe tendencave të tij, që ta njoh hyjnoren. Piktura ashtu si edhe e tërë poezia është pjesë e hyjnores; sot këtë njerëzit e përjetojnë njëlloj sikur atëbotë”, thotë Marc Chagall. 

Nuk është vonë dhe ndoshta tamam të thuhet se koncepti i Rudolf Otto-s, Numinositeti është dinamika e cila i nevojitet krijuesit të kohës sonë, qoftë në, Pikturë, Instalacion, Modë etj. Dhe veçmas në Letërsi. Për Numinositet, duhet të kihet më shumë liri individuale dhe atë kolektive.

Kandinsky në një vend thotë: “Secilës epokë i është dhuruar sasia individuale e lirisë artistike, dhe as gjeniu më kreativ nuk mund ta tejkaloj kufirin e asaj lirie”. Prandaj veprimi në suaza të kësaj lirie, merr një tipar tjetër involutiv, të domosdoshëm për kohën tonë të pjekurisë intelektuale, artistike dhe shpirtërore të njerëzimit, respektivisht të zhvillimit të brendshëm shpirtëror, i cili emiton spektrin si produkt i kreativitetit sakral.

Mbërrita në Shqipëri mbi trupat dhe gjakun e njerëzve të mi

26/02/2013 Lini një koment

MBËRRITA NË SHQIPËRI MBI TRUPAT DHE GJAKUN E NJERËZVE TË MI

tragjediacameriseFlet për masakrat e Napoleon Zervës 80-vjeçarja Kadrie Jakupi

Një jetë plot dhimbje, një jetë plot lot dhe tashmë, e lodhur nga ky kalvar i gjatë dhimbjesh dhe malli, loti i ka ngrirë dhe heziton të flasë për atë që kurrë nuk do ta kujtojë. Masakër, dhimbje, fëmijë, nëna, baballarë, të moshuar u përfshinë në atë që tashmë njihet nga të gjithë si “gjenocidi ndaj çamëve”.

Rrëfimi…

Rrëfen dhe druhet të tregojë shumë gjëra, pasi kërkon t’i harrojë, edhe pse e ka të pamundur: vegimet, ëndrrat e natës e rikthejnë në ato vite të vegjëlisë së saj, të pafajësisë së saj, moshë që e përballi me situata të frikshme, por ajo mbijetoi…

Është plot 80 vjeç, rrethohet nga fëmijë, nipër e mbesa, rrudhat i kanë përshkruar tërë pjesët e trupit, por vuajtjet e kanë mësuar të jetë e fortë. Kadrie Jakupi, e njohur nga të gjithë me pseudonimin “Dea”, do të rrëfehet pikërisht përpara mbesës së saj, e cila bashkë me të do të hynë në atë botë që rinia e sotme e pagëzon me emrin “bota e vrasjes”. “Isha vetëm 15-vjeçe, pikërisht në vitin 1944. Jetoja në fshatin Nihuar të qytetit të bukur Paramthi. Napoleon Zerva, ‘Banditi’, të paktën me këtë emër e njihnim në fshat, pushtoi Paramthinë. Nëna më kishte vdekur dhe unë jetoja me babanë dhe vëllanë, që ishte vetëm 5 vjeç. Zerva pushtoi qytetin, theri gra, fëmijë, burra dhe u drejtua për në fshatin Nihuar. I gjithë fshati u grumbullua në Nimin (qendra e fshatit), aty isha dhe unë me babanë dhe vëllanë tim. Më kujtohet se në këtë qendër mblidheshim gjithmonë kur kishte alarm dhe, edhe pse isha e vogël, kuptova se diçka e keqe po ndodhte me ne popullin çam. Ikëm fshat më fshat, nga Minina në Varfaj, në Spatar dhe aty na kapi Napolon Zerva me ushtarët e tij. I mori të gjithë burrat dhe u tha se do të shkonin në një xhami shumë pranë Spatarit. Por në të vërtetë më pas dëgjuam se burrat i burgosi në një burg të Filatit, kryeqytetit grek, dhe pas një kohe shumë të shkurtër i vrau. Shumë u vranë me armë, shumë të tjerë u bënë copa me thika e sëpata. Më morën edhe babanë, i cili mbaj mend se më puthi në ballë dhe më tha: ‘Mos u nda nga turma dhe ik… ik…Mos e lësho nga dora vëllanë.’ Me lot në sy, e humba babanë tim dhe kurrë nuk e pashë më. E vrau Zerva atje në burg, e kështu mbeta fillikat, e vetme. Pasuria ime ishte vëllai dhe unë gjithashtu isha e vetme pasuri e tij. Isha me fat, sepse dija greqisht dhe dëgjova ushtarin, i cili në një gjuhë të egër greke tha: Parta vrosta tuta ta korica! (“Merri këto vajzat përpara!”), ndërsa dëgjova ushtarin tjetër, që ia ktheu: Ine mikra (“Janë të vegjël”). Dhe kështu u detyrova të pushoja vëllanë, i cili nisi të dëneste, dhe u nisa drejt. Ecja, ecja, pa e ditur ku shkoja. E zbathur, e lodhur, pa ngrënë, me vëllanë herë në krahë dhe herë për dore, ndiqja turmën e madhe me gra e me vajza, që po shkonin drejt kufirit, në Konispol. Ikëm fshat më fshat, nga Minina në Varfaj, Spatar, flinim në rrugë, pinim ujë moçali, shumë fëmijë vdiqën rrugës, shumë të moshuara patën të njëjtin fat. Por unë ecja e ecja, shikoja krime, masakra, të vrarë, të sëmurë, të plagosur, të cilët kanë vdekur më pas dhe nuk mund të ndalonim. Zerva mund të vinte pas nesh dhe ne mund të kishim të njëjtin fat. Ushtarët e Zervës kishin vetëm një qëllim: të na vrisnin. Duke ecur me ditë të tëra, dëgjoja ngjarje nga më të ndryshmet: nëna pa dashur hodhi fëmijën në humnerë, fëmija vdiste nga e pangrëna dhe nga etja, burrat, gratë shtatzëna vdisnin në rrugë bashkë me fëmijët e tyre në bark. Dhe pas shumë vuajtjesh, mes dhimbjesh, se vëllai im ishte shumë i sëmurë, munda të shpëtoja dhe të arrija në Konispol. Me qindra çamë kishin ngritur çadrat dhe munda të gjeja xhaxhanë tim, i cili kishte më shumë se pesë ditë që më kërkonte. Isha shumë e vogël për të marrë ndonjë gjë nga shtëpia me vete. I vetmi kujtim ishte një shami e babait, të cilën atë ditë që u ndava ma dha pasi lotët më rridhnin çurg. Kisha shumë nevojë për të, i cili pas vdekjes së nënës asnjëherë nuk na kishte lënë vetëm. Por gjithsesi shpëtova, xhaxhai u kujdes për ne të dy, për mua dhe vëllanë. Pasi ndenjëm njëfarë kohe në Konispol, erdhëm këtu ku jetojmë sot. Kurrë nuk dua të shkoj më atje! Torturat që përjetuan njerëzit e mi atje, edhe sot e kësaj dite më dalin përpara szve. Ajo tokë, po të shtrydhet, nxjerr veç gjak. Ne populli çam jemi të zotë, uroj që një ditë të marrim vatanin tonë, uroj që fëmijët e mi të gëzojnë atë që nuk e gëzova dot unë, por unë uroj që atë ditë të prehem e qetë dhe të mos kthehem më atje, ku në çdo rrugë, në çdo fshat, në çdo shtëpi prehen shumë shpirtra, shumë njerëz, të cilët vdiqën padrejtësisht nga një barbar.

Përkujtohen viktimat e gjenocidit grek ndaj çamëve. Memorial në mes të Elbasanit

Ardian Tana: “Klithma” për të mos harruar të shkuarën

Shoqëria “Çamëria”, komuniteti çam në Elbasan, Partia për Drejtësi dhe Integrim dhe pushteti vendor kanë kontribuar në vendosjen e një memoriali në qendër të qytetit të Elbasanit, që simbolizon edhe gjenocidin ndaj shqiptarëve në të gjitha kohërat, por edhe rezistencën e tyre. Ky memorial, i titulluar “Klithma”, ka hapur siparin e aktiviteteve në përkujtim të viktimave të popullsisë çame të dëbuar nga trojet e veta më 1944 nga shovinistët grek. Kreu i shoqërisë atdhetare politike “Çamëria” Ardian Tana në një intervistë përcjell ndjenjat, përshtypjet dhe jehonën e çështjes çame në këtë ditë të rëndësishme

Z. Tana, ndryshe nga vitet e tjera, 2008-ta shënon vendosjen e një memoriali të veçantë dhe mjaft kuptimplotë, që nuk i përket vetëm Elbasanit, por gjithë shqiptarëve. Si e përjeton populli çam 27 qershorin?

Në çdo 27 qershor ne përkujtojmë viktimat e masakrës së vitit 1944, që zgjati për disa muaj, një dhunë dhe një gjenocid i pashembullt i shovinizmit grek i udhëhequr nga Napolon Zerva. Këtë vit, disi ndryshe nga vitet e tjera, ne kemi menduar të sjellim disa veprimtari për të përkujtuar viktimat e kësaj ngjarje të dhimbshme, por që na kujton se të mblidhemi të gjithë bashkë me këmbëngulje brenda të gjithë kuadrit demokratik e të kërkojmë zgjidhjen e çështjes çame. Tiparin e aktiviteteve e kemi nisur me inaugurimin e monumentit kushtuar 27 qershorit titulluar “Klithma”. Ideja për realizimin e këtij monumenti ishte e drejtuesve të shoqërisë “Çamëria” të degës Elbasanit me kryetar zotin Neritan Sejko, e mbështetur fuqimisht edhe nga kryesia e përgjithshme dhe u kontaktua me skulptorin Vladimir Caridha, i cili arriti të materializojë me skulpturën e tij idetë e përfaqësuesve të shoqërisë “Çamëria”.

Çfarë simbolizon ky monument?

Monumenti ka qenë mjaft i realizuar dhe mjaft impresionues, gjë që e kanë shprehur të gjithë ata që kanë mundur ta shohin qoftë në ditën e inaugurimit, qoftë edhe në ditët e tjera. Falënderoj realizuesit e këtij monumenti përkujtimor, i cili në fakt i kushtohet 27 qershorit, pra masakrës greke kundër popullsisë çame, por njëkohësisht ai simbolizon edhe të gjithë viktimat e gjenocideve të ushtruara mbi shqiptarët në Kosovë në Mal të Zi dhe kudo ku janë keqtrajtuar dhe masakruar shqiptarët. Ky monument mund të qëndronte shumë mirë edhe në Vlorë, edhe në Tiranë, edhe në çdo vend tjetër. Qëllimi i këtij monumenti është për të mos harruar, se kush harron të shkuarën, nuk mund të shohë nga e ardhmja. Vetë kjo vepër tregon me trupin e gjymtuar, që mund të jetë një trup njeriu, por edhe një skulpturë. Pra, kemi gjenocid ndaj njerëzve, por edhe ndaj kulturës dhe artit. Gjenocidi ndaj njeriut është ajo femra që ngre duart lart dhe thotë: “Mjaft, boll më me masakra!”, ndërsa ndërthurja dhe vendosja e trupave tregon edhe mbijetesë, edhe qëndresë.

Cilat kane qenë të rejat e këtij 27 qershori?

Tashmë është bërë traditë që të marrin pjesë qindra banorë nga Çamëria nga të gjitha zonat e Shqipërisë ku ata janë vendosur në pelegrinazhin për në Qafëbotë, por këtë vit është vendosur të organizohet edhe nata finale e valles për Çamërinë. Ky festival, në fakt, ka filluar më 25 qershor dhe finalja është vendosur ditën që përkujton gjenocidin, duke sjellë edhe një element të ri, që nuk ka qenë vitet e shkuara. Pra, aktivitetet këtë vit do të zhvillohen gjatë gjithë javës. Ka pasur edhe aktivitete të tjera, si p.sh. promovimi i librit të Ahmet Mehmetit “Nektari i shpirtit shqiptar”.

Do të jetë zgjidhja e çështjes çame një hap i radhës pas pavarësisë së Kosovës?

Pavarësia e Kosovës e vështirë, por tepër rezultative dhe shumë impresionuese dhe na ka dhënë ne të tjerëve njëlloj modeli se si mund të zgjidhen çështje të tilla. Unë besoj se tashmë është koha që kjo gjë të marrë rrugën e drejtë dhe me vullnet të mirë çështja çame është një çështje e zgjidhshme. Ne kërkojmë që ky vullnet të realizohet nga të dyja qeveritë: nga qeveria shqiptare dhe nga qeveria greke, duke pasur ndërmjetës ndërkombëtarët.

Komunizmi, çfarë është?

23/02/2013 Lini një koment

Nga prof. dr. Isuf Luzaj

KOMUNIZMI, ÇFARË ËSHTË?

komunizmiKomunizmi është një filozofi jete antinatyrale, kundër ligjeve të natyrës, e dënuar të falimentojë, sepse është false me premisat logjike, e gabuar dhe pa themel në arkitekturën e ideve dhe fiksion imagjinate të sëmurë. Epistemologjia na mëson se ligjet e natyrës nuk janë të barabarta me ligjet e shkencave dhe kurrë nuk venë në akord me këto; na mëson edhe se ligjet e shkencave nuk janë absolutisht të vërteta, por relativisht: 2+2 nuk bëjnë 4 as në fizikë, as në kimi. Nuk ekziston barazi absolute në asnjë ligj të jetës dhe të natyrës (mendo inteligjencën mendore njerëzore dhe shtazore). Porse kjo mosbarazi jep barazinë harmonioze të çdo jete organike. Po të prishim këtë ekuilibër, vemi në gabim të sigurt. Komunizmi, marksizmi, leninizmi janë të dënuar si një utopi, nga të gjithë heronjtë e mendimit të shekujve të 19-të dhe të 20-të. Epistemologjia që vjen si kritikë matëse: peshim distance në të katër dimensionet e esencës dhe ekzistencës së filozofisë së shkencave, provon që komunizmi, me brenda marksizmin, engelizmin, leninizmin, nuk ka bazat e nevojshme për t’u quajtur filozofi, sepse nuk paraqet asnjë strukturë aparati origjinal të mendimit ndërtonjës, por është vetëm një spekulim idesh sofistike të prejardhura nga baza false, subjektive dhe nga statistika të pasakta dhe të painterpretuara në kohë të caktuar, në vend të caktuar, në funksion të caktuar. Kështu, komunizmi mbetet vetëm një fushatë politike për atë kohë kur u konceptua, u shkrua dhe u përhap, në një popull të prapambetur: anakronik për qytetërimin perëndimor dhe teknologjinë moderne. Po të kuptohet mirë Sooren Kierkegard, Martin Heideger, Jean Paul Sartre, Gabriel Marcel, Benedeto Croce –(për të përmendur vetëm pak heronj të mendimit) zbulohet mirë dhe shpjegohet qartazi dobësia, sipërfaqësia, fjalamanëria, falsiteti integral i komunizmit, i cili, duke shkuar nëpër shoshën e logjikës së lirë, reduktohet në hime dhe nuk mbetet tjetër, veçse një novelë fiksioni e një imagjinate të dobët, që nuk respekton as ligjet më të thjeshta të mendimit natyral (senso commune), pale ligjet e logjikës shkencore. Statistika e komunizmit, që jep përfundimin në Mbivlerën, është një anëvështronjëse (unilaterale – të një ane të interesit), është sipërfaqësore, përgjithësonjëse, që i vështron gjërat në përgjithësi dhe jo në analizë e në veçantësi, sikurse janë virtytet e Epistemologjisë, prandaj nuk është shkencore në interpretimin gjenetik, duke mos përmendur që nuk është as matematikisht e saktë. Materializmi është vetë një filozofi gjysmake, sepse mohon ose harron, ose nuk sheh si i verbuar nga dukja dhe mirazhet aspak vlerat e instinktit, intuitës, imagjinatës, evolucionit krijues të neuro-transimterve femra, që, me një fjalë, me një term teologjik, quhen SHPIRT, vlera, aktivitete mendore të jetës ndjenjëse (sensibiliteti krijonjës) që kanë krijuar qytetërimet (21 sipas Toynbee) dhe sidomos qytetërimin e 21-të euro-amerikan. Po të zbresim nga materializmi i gabuar në interpretimin materialist të historisë, atëherë gabimet e Komunizmit zmadhohen shumëfish në teori, derisa arrijnë aberracione mendore në praktikë, si një shkëmb me borë, që, duke u rrëzuar nga mali, duke u rrukullisur, mbledh borë të re dhe bëhet aq i madh sa më shumë distancë udhëton tatëpjetë. Për të provuar këtë të vërtetë, nuk është nevoja që njeriu të jetë as filozof, as epistemolog, mjafton t’i hedhësh një sy Historisë së Shkencave, për të parë e kuptuar që qytetërimin nuk e kanë krijuar masat proletare, porse e kanë krijuar gjenitë individuale me dritë truri mbi normale. Kjo është një nga padrejtësitë e Natyrës, që në funksion të dinamikës, siç është netropia në fizikën e nxehtësisë së pakthyeshme, që është Drejtësia e Shenjtë, e cila formon ekuilibrin dhe harmoninë e Përparimit. Vini një milion proletarë bashkë për njëqind vjet imagjinarë, në kazerma studimi dhe pritni që ata të shprehin një sistem filozofik ose një krijim shkencor si telefoni i Belit, penicilinën e Flemingut, ose ligjet elektromagnetike të Ajnshtajnit. Pritni që masat proletare të përparojnë (jo që të krijojnë) teknologjinë moderne. Pritni që ata bashkë të shkruajnë një poezi; poezi, jo himne diktatorëve që u ngjajnë kakarimave të patave natën kur e ndiejnë dhelprën përreth qymezit…

Po të vemi nga Komunizmi si filozofi agnosticiste që polli (dështoi) Marksizmin dhe Engelizmin si teori ekonomike dhe politike dhe nga kjo fazë mendoni, të shohim në praktikë, marksizmin si aparat shteti, do të gjejmë në praktikë falsitetin e teorisë, në falimentin e trishtuar konkret. Brenda gjatë 70 vjetëve, ashtu si prova laboratorike me më shumë se treqind milionë derra të Guinesë ose minj të butë, ky regjim e pruri të gjorin popull rus në mjerimin ekonomik më të tmerrshëm që njeh historia universale, duke mos përmendur këtu degjenerimin mendor, moral dhe fizik. Gorbaçovi tha: “Komunizmi falimentoi në misionin e tij historik: nuk kemi sapun në spitale që të lajnë duart mjekët, nuk kemi bukë në vatër, nuk kemi një buzëqeshje miqësore në popull…”

Kur kapitalisti i vërtetë dhe i lirë vete në shtrat, nuk e zë gjumi, duke menduar disa orë se si ai të përmirësojë fabrikën e tij që kjo të prodhojë prodhime më të mira e më të lira. Nuk ka rëndësi fakti që këtë sakrificë e bën për interesin e tij financiar, sepse ai nuk do të shpjerë në varr ose në qiell thesarin e tij për të blerë një apartament luksoz në Parajsë, por ka rëndësi shqetësimi, kërkesa, rropatja etj., për përmirësime, përparimin që ai bën në shërbim të shoqërisë njerëzore. I dimë të gjitha të metat e Kapitalizmit, porse këto të meta janë aq të vogla dhe aq të kollajshme për t’i korrigjuar që t’i pranojmë përkohësisht, derisa me një proces evolutiv të arrijmë në ligje më të sakta që të rregullojnë marrëdhëniet mes punës e kapitalit, siç po ndodh në Shtetet e Bashkuara të Amerikës së Veriut, në Kanada dhe në Europën Perëndimore. Po të zemërohemi për të metat e kapitalizmit dhe të hidhemi në ekstremin e kaosit komunist, vemi kundër ligjeve të natyrës, sepse ata kapitalistë dhe ky sistem e bënë Amerikën në 100 vjet shtetin më të fortë në botë, popullin më të lumtur në botë, teknologjinë më të lartë në botë dhe vendin fatbardhë, sa që të quhet Vendi i Perëndisë = God’s Country. Të refuzosh kapitalizmin e demokracive për të metat e tij, është njëlloj sikur një vashëz refuzon të martohet me një djalë me cilësi mendore, shpirtërore, morale ose punëtore, sepse djali ka flokët e kuq, ose sytë të verdhë, ose hundën e madhe!

Marksi “gjenial” parashikoi që sa më shumë të përparojë teknologjia, aq më shumë vobegësi do të kenë popujt, sepse punëtori do të zëvendësohet me makinën automatike… dhe tani ne shohim që ndodhi e kundërta: në vendet më të përparuara në teknologji (SHBA, Europa Perëndimore) masat proletare kanë standard jetese më të lartë. Në këto vende masat proletare kanë, sipas rastit, prej 20-30-40 për qind kursime bankare, shtëpi dhe makinë moderne dhe siç tha Gorbaçovi: “punëtori amerikan ka konfort më të mirë se unë që jam kryetar shteti”.

Si konsekuencë e gabimeve, të metave dhe falsiteteve të filozofisë marksiste, shtetistët komunistë edhe sikur të ishin gjeni (gjë që s’ka ndodhur deri më sot, sepse në këtë rast do të hiqnin dorë nga UTOPIA) janë të detyruar të falimentojnë siç falimentuan të gjithë në botë, sepse nuk e kanë fajin ata 100 për qind, porse e ka fajin TEORIA, e cila e ka mikrobin e kancerit në bërthamën e farës së saj. Ky kancer fare në teori forcohet në praktikë, si çdo farë tjetër ideje ose organike dhe jep rezultatin e saj. Kështu që shtetistët komunistë, përpara falimentit politik, ekonomik, shoqëror, shkencor, artistik, përpara frikës së popullit të deziluzionuar e të zhgënjyer, transformohen në tiranë (satrapë, kasapë, gjaksorë, cinikë) dhe, për të shpëtuar lëkurën e tyre dhe të klikës, krijojnë policinë sekrete, e cila bëhet aparati mbishtetëror; shteti rrëgjohet në një aparat burokratik, qeveria rrëgjohet në një zyrë ekzekutive si një kryepunëtor dhe të tërën nën tmerrin e Tiranit, ky nën tmerrin e vetes së tij, që jep si pasojë eliminimin fizik të çdo njeriu mendonjës, qoftë ky edhe shoku i tij. Roli i policisë sekrete është zhdukja e vlerave mendore dhe morale, e mendimit të lirë, sepse këto vlera për ligje natyrore i përkasin idealit antirobëri, qoftë dhe jo liri perfekte.

Ku dhe kur ndonjëherë në histori kemi bërë përparim e mirëqenie ekonomike, politike, mendore në regjime tiranike?

Në gjysmën e parë të shekullit XX, Historia, që është bija e Politikës, pranoi të vërtetën e madhe që Italia, Gjermania dhe Japonia kishin të drejtë për luftën që shpallën, sepse nuk kishin mjaft “tokë” për të ushqyer popujt e tyre as me bukë thatë. Filozofia e Historisë dhe Epistemologjia provuan që me po atë tokë të vogël, këta popuj jetojnë 200 % më mirë me demokraci, sesa kur patën koloni dhe jetonin në mizerje, duke u shtuar pas Luftës së Dytë popullsia afër 42% në Itali, 38% në Gjermani dhe 31% në Japoni.

Engelizmi (ose Socializmi Shkencor) është një teori ekonomiko-shoqërore anakronike dhe utopike, që gabimisht pretendon të përkufizojë dhe të caktojë ligjet që do pjellin Kodet e legjisluar në mes kapitalit e të punës. Falimentoi në të gjitha Legjislaturat e shteteve komuniste dhe popujt e Europës Lindore e Juglindore që ishin më të përparuar se popujt e prapambetur të Bashkimit Sovjetik (një Babiloni racash, besimesh, gjuhësh, traditash etj.) e kuptuan shpejtazi pas pak vitesh robëri komuniste-ruse, p.sh.: Hungaria, Polonia, Balltikët, Gjermania Lindore, Çekosllovakia (dhe Jugosllavia e akrobatit majmun Josif Broz Tito), porse nuk dilnin dot më nga thonjtë e Moskës. Me zhvillimin e teknologjisë moderne në vendet e lira, punëtorët që kanë tri koqe në karroqe, transformohen në aksionistë të industrisë, tregtisë, duke kursyer dhe blerë aksione në bursat e vlerave tregtare. Sipas statistikave, në SHBA ka, sipas shteteve 15-20-30 deri 42% të punëtorëve aksionistë (pjesëtarë pasurie) të grupeve konglomerate kapitaliste; në Europë statistikat tregojnë më pak përqindje punëtorësh të kapitalizuar, megjithëse, ironikisht, Europa Perëndimore ka legjisluar relacionet në mes të punës e të kapitalit më në favor të punëtorit, sesa janë në SHBA. Provë e kësaj të vërtete është fakti që në vendet e lira popujt dhe masat punëtore përbëjnë turizmin më pasanik të botës. Shifrat e statistikave duken të pabesueshme: nga SHBA fluturojnë në të gjitha kontinentet 58% punëtorë amerikanë. Në Europë, vitin e kaluar hynin në Itali dhjetë milionë automobila në javë nga veriu e verilindja; por më impresionante janë shifrat që vetë italianët dilnin nga veriu me 6 deri 8 milionë automobila në javë dhe niseshin nga veriu i Italisë për në jug 8 deri 10 milionë automobila në javë. Shumica e këtyre janë “proletarë”, sipas termit marksist.

Leninizmi është një kopje e keqe e këtyre tri teorive: Komunizëm –Marksizëm –Engelizëm që, transformuar në platforma politike – administrative dha si rezultat gabime, falimentime dhe llahtare më të shproporcionuar, sesa e parashikonin sociologët, psikologët, shtetistët e lirë të Europës Perëndimore dhe amerikanë; jo vetëm pruri vobegësinë ekonomike lindore deri në uri buke, por shtypi dhe zhduku vlerat morale, intelektuale, shpirtërore, sa miliona njerëzish nuk prodhuan dot as shkrimtarë, poetë, as teknologë gjatë 70 vjetëve në rusi, 50 vjetëve në Europën Lindore e Juglindore. Shih statistikat e Çmimeve Nobel, shih teknologjinë ruse, industrinë e rëndë, industrinë e lehtë. Mundohen vetëm të vjedhin me anë të spiunazhit formulat fizik-kimike të luftës, si energjinë nukleare etj. Hrushovi tha se kemi nevojë të mësojmë nja dhjetë vjet nga amerikanët për të arritur të prodhojmë ushqimin e nevojshëm në agrokulturë, industri, konfort dhe u impresionua kur pa një fermë, ku njëqind mijë pula lëshuan vezët kur dëgjuan sirenën-urdhër.

Stalinizmi, kopje e keqe e leninizmit dha atë përfundim që dimë: statistikat që dha Hrushovi thonë që në vitin 1950 ekzistonin në Rusi 219 fusha përqendrimi, afër 40 milionë njerëz kryenin punë të detyruar, 8 deri 12 orë në ditë punë, pa pagesë, me ushqim nën 600 kalori në ditë. Po të mendojmë që, për të ushqyer këto pellgje me elementë njerëzorë, gjatë 50 vjetëve, duke zëvendësuar të vdekurit me të gjallë të rinj, me “fajin” që ishin mendonjës të lirë, ose pa faj, me artimetikë të thjeshtë, pra, numri i atyre viktimave të gjora i kalon 90.000.000 (nëntëdhjetë milionë frymë).

Po të zbresim nga Stalinizmi me njëfarë rrethi njerëzish kompetentë tek tirani i vogël i popullit tonë dhe në 14 grupet etnike të Europës, pas Perdes së Hekurt, do të gjejmë një nga pikturat më të shëmtuara të komunizmit dhe të komunistëve që administruan 45 vjet të mjerin popull shqiptar: uri buke, robëri aziatike parakristiane, terror nazist, degjenerim fizik e moral, zhdukje të vlerave morale shqiptare: Besë, Nder, Burrëri, Dinjitet – Pudor – Drejtësi – deri gjykimin logjik. Kanë vdekur një përqindje shqetësonjëse e njerëzve nga Azeimer Disease (çmendje, humbje kujtese dhe ndërgjegjeje) që njeriu vegjeton si një bimë deri sa vdes, për mangësi ushqimi.

Duket e pabesueshme që tirani vocrrak dhe xhandarët e tij kanë depozituar në bankat e Europës miliona dollarë në po atë kohë kur vdisnin foshnjat nga tuberkulozi për mungesë antibiotikësh e të tjera, dhe populli vdiste për bukën e gojës dhe vlerat morale e intelektuale në atdheun tonë të gjorë, ose jetonin në anonimi, në terr, shurdhë, qorra dhe memecë, ose vdisnin në burgje, ose në plumb e litar, ose pasi konvertoheshin në kufoma ambulante, mbaronin në pleh.

Ana tjetër e medaljes është tallja cinike ose ironia e fatit që ka akoma, disa Iliro-Thrakë mendjetredhur ose ndërgjegje shterpe që mbahen për përparim të Epokës së Tmerrit, sepse u vunë disa tuvulla për mure, u shtruan disa udhë qorre, u ndezën disa llamba elektrike ose u shpuan disa vrima në dhe për të nxjerrë metale e minerale gjatë afro gjysmë shekulli pune me 10 dollarë në muaj rrogë. Në SHBA rroga e punëtorit të thjeshtë fillon me 3.75 dollarë në orë, ligjërisht, porse në realitet nuk ekziston punë që të mos paguhet prej 10 dollarë në orë deri 37 dollarë në orë.

Ata mendjemykur të gjorë shohin vetëm prapa, duke e krahasuar epokën e Tmerrit me atë të shkuarën, porse nuk kanë mendjen femër t’u pjellë imagjinata se ç’do ish bërë në Shqipëri brenda 47 vjetëve me një shtet-shtet, me një fuqi legjislative europiane, me një qeveri demokratike moderne, me një brez rinie të shëndoshë, në një vend të Europës, prej ku me ajër, me tokë ose me det, në pak orë arrin në Romë, Paris, Londër, Berlin, duke pasur atdheu ynë klimën më të mirë të botës, me një sasi të lumtur rezervash të nëndheut në metale e minerale; që është toka ose shprehja gjeografike më e pasur e botës, po të marrim në konsideratë proporcionin me vendet e tjera; vajguri, çimento, krom, flori (ar) etj. Përpara panoramës gjeopolitike, ekonomike e shoqërore – fetare, psikologjike, morale, shpirtërore, një shqiptar që njeh jetën në botën e lirë, po të mendojë shumë fatin tragjik të kombit, ose sëmuret, ose prishet nga mendtë, ose vdes nga dëshpërimi, po nuk pati fuqi vullneti të mbijetojë si nëna pas vdekjes së djalit të vetëm që e rriti pa baba. Përndryshe, duhet të ketë lindur njeriu me ndërgjegje të fshehur nën lëkurën e elefantit, që të mos ndiejë as gëzimin e përkëdheljes, as kërbaçin që rreh.

Është ligj i natyrës që mediokriteti bashkohet kundër gjenive dhe fiton mbasi është shumica: Sokrati, Krishti, Galileo Galilei, Xhordano Bruno, Martin Luteri, Savonarola dhe legjione martirësh, në të gjitha kombet, në të gjitha kohët.

U duk me kohë që komunizmi dështoi në ligjin e tij dhe në palcën e lëndës së tij që kur u provua që nuk mundi dot të edukojë breza marksistë as në Europë, as në Amerikën Latine, as në Azi. Për këtë arsye diktatorët komunistë kur e ndien qartë që ideja nuk zuri rrënjë dhe nuk pati vazhdim, s’kishin udhë tjetër veçse të formonin shtet policesk, me një polici sekrete të zgjedhur për karakteristikat tipike të punës që do të kryenin: besnikëri të paskrupullt, të pa vlerash morale, gjaksore, mentalitete të mbyllura që veprojnë qorrazi nën urdhrat e një diktatori ose tirani, pa ligj, pa rregullore, pa përgjegjësi. U pezulluan të gjitha ligjet njerëzore dhe, si konsekuencë, njeriu arrestohej, burgosej, internohej, vritej dhe zhdukej pa asnjë justifikim, pale më arsye. Në një proces evolutiv, Policia Sekrete u bë vegël e domosdoshme e tiranit, sepse sa më shumë krime bënte tirani, aq më shumë armiq shtoheshin, aq më shumë tirani kish nevojë për atë. Kështu, Policia Sekrete në të gjitha regjimet komuniste u bë Fuqi Mbishtet. Nga ana tjetër, edhe Policia Sekrete kish nevojë për tiranin, kështu që Qeveria dhe të gjitha organet e shtetit zbritën në shkallë ligjore, duke u konvertuar në zyra burokratike në shërbim të Policisë Sekrete. Gjenocidet e Policisë Sekrete në të gjithë botën kanë vrarë më shumë njerëz të vlefshëm e të pafajshëm, sesa vrau Lufta e Dytë Botërore.

Sipas gradës së kulturës së popujve dhe sipas peshës specifike të qytetërimit të secilit, në këtë graduacion iu desh popujve të kuptonin Falsitetin e Komunizmit. Popullit rus dhe kombësive heterogjene të Rusisë Sovjetike iu deshën 70 vjet; Europës Lindore dhe Juglindore 30 vjet, Kinës 40 vjet dhe ende s’e ka kuptuar mirë; Kuba pas saj; Italisë 3 vjet; Francës një ditë; Anglisë një orë; SHBA kurrë nuk i pëlqeu dhe as që e vuri në bisedim. Epistemologët mendojnë që vetëm mentalitetet e prapambetura pranojnë qorrazi si solucion të vetëm dhe të vetmen udhë shpëtimi nga çdo tirani ose kolonializëm komunizmin.

Duke qenë komunizmi, për natyrë të tij, një ideal absurd dhe kanceroz, nuk mund të japë tjetër rezultat veçse: ateizmin, absurditetin, korrupsionin, imoralitetin, tradhtinë, degjenerimin, depersonalizimin, vdekjen e të gjitha vlerave mendore, morale, shpirtërore.

Ky proces evolutiv negativ ndodh, sepse një ligj gjenetik i natyrës provon që, kur duam të bashkojmë, të shartojmë ose të martojmë elementë heterogjenë me elementë homogjenë, një në shtatë ka shans që të na japë si konkluzion elementë të një kategorie të pastër, qoftë heterogjene, qoftë homogjene. Ky ligj është 100% i provuar në pemë, në kafshë, në insekte dhe më mirë në njerëz. Prej këtu, në sociologji (shoqëri njerëzore të organizuar), prej këtu në Shtet dhe organet e tij. Psikologjia luan një rol kryesor, përveç biologjisë dhe raca, gjuha, tradita, besimi e zakonet janë përvojë nga do të rrjedhin konsekuencat. Në shoqërinë shqiptare të mesit të shekullit XX patëm një formulë kimike elementësh të ndryshëm të pabashkueshëm: a) për mentalitetin; b) kulturor; c) fetar; d) ekonomik; e) nivel inteligjence natyrore; me ndërhyrjet dhe presionet e jashtme: a) Traditat turko-bizantine; b) embrione sllave, greke, latine; c) influenca politike dhe ideologjike fashiste, komuniste. Në këtë kazan, ku po valonin elementë heterogjenë, duhej të gatuhej brenda një ide hegjemone, që të dilte gjella: KOMUNIZËM. Për fat të keq të kombit shqiptar, udhëheqësit komunistë ishin të gjithë njëqind për qind të huaj, të panjohur dhe të panjohshëm me filozofinë e shekullit XX dhe me Ekzistencializmin që shpjegon esencën dhe ekzistencën, gjenin dhe eksperiencën, të vetmet vlera të ndërtimit të njeriut dhe, për konsekuencë, të shoqërisë njerëzore dhe Shtetit.

Pas kancerit të ideologjisë komuniste shtoheshin të tjera sëmundje, që vinin nga padituria e drejtonjësve të Partisë Komuniste, duke filluar që nga udhëheqësi; një student i falimentuar në studime, pa asnjë kulturë qoftë dhe sipërfaqësore, deri te shokët e tij që ishin studentë të falimentuar që në fillore e shkolla të mesme, elementë negativë, Zero absolute për procesin filozofik konstruktiv. Mbi gënjeshtrën nuk mund të ndërtohet kështjellë. Atë që natyra s’ta jep, salamanka (Salamanka qe i pari Universitet) nuk ta jep dot hua dhe, kur s’ke as natyrën, as salamankën, je i detyruar të falimentosh, thotë një proverb spanjoll. Si rrjedhim: nga një ideologji kanceroze e përqafuar nga elementë sifilitikë, tuberkulozë, xhahilë, gjaksorë, tradhtorë, aventurierë, ç’rezultat do të pritej? (Këtë studim e kam bërë që në vitin 1954, në librin tim “Lumenjtë zbresin të kuq”, (LOS RIUS BAJAN ROJOS), botuar nga Editoriali ULTRAMAR – SPANJOLL-ARGJENTIN; që tani vonë gazetarët e këtyre vendeve, duke ekzagjeruar (siç është mentaliteti i gazetarit) e kanë mbiemëruar “Libri Profetik”). Përveç këtyre faktorëve negativë heterogjenë, të sëmurë e të paditur, vjen si konsekuencë fatkeqësia e ligjit kimik të Pasterit “Origjina e mikroorganizmave” dhe ai i Mendelit në pemë “Gjenet” dhe ai i August Compte në Sociologji.

Ç’ndodhi si konsekuencë në shoqërinë tonë njerëzore të viteve 1939-1945?

1) Pati pothuaj krejtësisht komunistë që nuk njihnin Filozofinë e lirë dhe askush Epistemologjinë. 2) Pati pothuaj krejtësisht komunistë që nuk njihnin aspak Komunizmin e përfaqësuar nga Marks, Engels, Lenin. 3) Pati pothuaj krejtësisht komunistë që nuk njihnin kritikën amerikane të Ideologjisë Marksiste. 4) Pati komunistë që nuk interesoheshin të dinin, as që do mund të dinin se ç’ishte Komunizmi as në praktikë, pale në teori; ky grup i fundit (i katërt) përbën masën e tërë udhëheqësve luftarakë ose lapurakë. Në pati në gjirin e partisë ndonjë djalë (me aq sa mund të dinte një djalë i ri në atë kohë, qoftë mjek, oficer, mësonjës) kjo klasë njerëzish të vlefshëm pësoi njërën nga dy alternativat: ose plumbin, litarin, burgun, ose u vu më një anë si i tredhur apo amorf.

Fatkeqësisht, edhe ana tjetër e medaljes nuk kish një formulë kimike më të mirë dhe të ngjashme me të parën, me përbërjen heterogjene – homogjene të njëllojshme, me përjashtim të pak të rinjve që kishin një kulturë të mjaftueshme sa për të dalluar të zezën nga e bardha. Kjo ana tjetër, demokracia, kish brenda viruse dhe mikrobe që e shpinin në falimentimin e idealit demokratik. Le të mendohet në bashkëpunëtorët me të huajt (ndonëse pakicë); mbeturina të kalbura turko-bizantine në hierarkitë anakronike: Kapitalistët iliro-thrakë (MENTALITET) dhe aventurierët, si dhe në kategorinë e mëparshme. Më së fundi, ishin dy anët po ajo… hallvë… e gatuar po me… ata elementë kimikë; me po atë fuqi centrifugale, fizike, me po ata numra, që u ngjajnë aplikimit të teorisë së kuanteve, në gatimin e energjisë nukleare që do të pëlcisnin si një bombë atomike që pëlcet brenda në një vatër familjare, që ish familja shqiptare e gjorë, si vëllavrasjet absurde. Këtij konglomerati homogjen-heterogjen i ra përsipër si një mallkim a dënim publik padituria, inkompetenca, sipërfaqësia mendore ose fati i zi, të mbledhur të gjithë në trurin e sëmurë të rakitikut Ruzvelt, i cili, i dështuar siç pati lindur, mendjetredhur, xhahil, sa një dembel Stambolli, ra viktimë e buzëqeshjes cinike të Stalinit dhe në mes të vodkës e haviarit në Jaltë, ia dhuroi Europën Lindore e Juglindore çeço Stalinit. Konsekuencë e këtij vendimi, Radio BBC e Londrës me bukuroshin Tajar Beu, e anestezoi pjesën e shëndoshë të popullit shqiptar që qëndroi spektator i ftohtë përpara tragjikomedisë së kombit, duke pritur kush do fitojë, kur të bjerë perdja e skenës së fundit të Dramës së Kombit, për të rrahur shuplakat ftohtësisht në një duartrokitje: NERONIT.

Në një bisedim të shkurtër që pata me filozofin frëng Zhan Pol Sartre, kur ky erdhi mik i thirrur i Universitetit ku unë mësoja filozofinë e tij (si një pjesë të kurseve të ekzistencializmit), ky më tha: “Sa më shumë i sinqertë, i vendosur, i zgjuar, trim të jetë një komunist – kryetar shteti, aq më shumë gabime, aq më të pakorrigjueshme gabime, aq më të tmerrshëm gabime do të bëjë, pa pasur tjetër alternativë veçse krimit, për të vazhduar në udhën e tij të gabuar, i udhëhequr nga filozofia e gabuar marksiste-engeliste-leniniste”. Epitafë lapidarë?

Dëmi më i madh që i bëri popullit shqiptar komunizmi nuk është vetëm terrori, krimet, gjenocidi 1944-1945, burgjet 1945-1990, nuk është verbimi xhahil me deklaratën ateiste, nuk është tradhtia vetëdashëse e paimponuar nga të huajt, kundrejt historisë; jo.

Dëmi më i madh që i bëri kombit tonë komunizmi është demoralizimi – degjenerimi – pluhurizimi – çoroditja – mallkimi që i bëri popullit shqiptar në tru – në nerva – në të gjitha shtresat e ndërgjegjësore Frojdiane, deri në gjenin (xhinin), që dhanë për pjellje, një seri brezash shqiptarë me të gjitha vlerat morale të vdekura. Në panoramën që paraqet kombi ynë, në këta pesë vjetët e fundit, kur deri diku u la i lirë të thoshte kush ish, të shihej në pasqyrë sa i shëmtuar ish; të analizohej në laborator, gjeni – esenca dhe ekzistenca të sëmura, në këtë panoramë, njëkohësisht heroi-komike dhe tragjikomike, duket qartazi vdekja mendore, shpirtërore, morale e popullit tonë shqiptar i njohur nga disa sociologë europianë: Si kombi zotni! Shiti burri veten e tij, për një lopë e katër dhi!

Një shaljan, i dënuar me vdekje në litar, në kryengritjen e Malësisë shkodrane kundër Zogut, kur e pyeti gjykatësi: “A ke ndier në jetën tënde vetveten, në shteg më të ngushtë sesa po e ndien sot që po të dërgoj në litar?” – u përgjigj: “Po, mor burrë, pasha zotin, po!”. –Po kur? – e pyeti gjykatësi. – Kur më ka ardhë miku ke shtëpia e s’kam pasë ç’ka me i dhanë për darkë!

Fillimi i radioterapisë dhe kimioterapisë

Për të shëruar popullin shqiptar nga kanceri i kuq, duhet një proces intensiv dhe ekstensiv paralel: A) Radioterapi – kimioterapi dhe ndërhyrje kirurgjike, rrënjësore, si pastrimi i trurit, nervave, gjakut, xhinit deri në mikrozomin më të thellë.

Faza e dytë është një terapi higjienike, duke i larë trurin popullit nga kanceri i kuq me anë të edukatës në të gjitha mjetet e saj: shkollat, librat, radio-televizioni, revista, gazeta etj.

Duke pastruar bibliotekat nga leukemia që i mbulon dhe duke rimbushur bibliotekat me libra të qytetërimit euro-amerikan: filozofi-sociologji – epistemologji – me kurse mbi filozofinë e historisë, diplomacisë – shkencave. Me interpretimet të besimeve, p.sh., Gabriel Marcel – Journal metaphysique. Për vazhdim natyror më pastaj shkencat – teknologjia. Të gjithë këta faktorë mund të imponohen nga qytetërimet e shëndoshë që kanë dhënë për rezultat – lumturinë e njeriut.

Populli shqiptar duhet të njohë sinqerisht gabimet e tij dhe si përfundim të njohë veten e tij; ta vendosë veten e tij në pikën e trajektores së ekzistencës së tij; të rindërtojë ndërgjegjen e tij, të njohë kimikisht mikrobet e tij, t’i vdesë këta dhe të zërë udhë të re, me një ideal të ri, për një demokraci të sinqertë, për një jetë të re, besim në Zotin, besim në historinë fatmadhe të tij, besim në vlerat morale, besim në veten e tij, për t’i hapur udhën e re Historisë Kombëtare, sa më shpejt, përndryshe, do të humbasë akoma 50 vjet të tjerë, në një lëkundje tutje-tëhu; një çap para, dy çapa prapa.

Po qe akoma i aftë, i sëmuri të ngrihet në këmbë (jo si kufomë ambulante, po si hero), atëherë lind shpresa që në një ditë të afërme të mund të zërë vendin që i përket, si një popull historik, në qytetërimin evropian dhe në shoqërinë e kombeve. Le t’i lutemi Zotit për këtë mrekulli!

Biografia e një filozofi

 

Dje, më 21 shkurt, u mbushën plot 100 vjet nga lindja e prof. dr. Isuf Luzajt, një prej intelektualëve më të mëdhenj shqiptarë të shekullit XX. Filozofi, poeti, politikani dhe atdhetari i shquar është pak i njohur me Shqipëri, për arsye politike, por shumë i njohur në botë e sidomos në SHBA për mendjen e tij të ndritur. Prof. dr. Isuf Luzaj është ndoshta shqiptari që ka arritur në nivele kaq të larta akademike e intelektuale në SHBA. Ka pasur njohje e miqësi me politikanë, shkrimtarë e poetë të njohur botërorë, ndërkohë që një pjese e tyre kanë qenë edhe studentë apo bashkëpunëtorë shkencorë të tij.

Isuf Luzaj lindi në Kaninë më 21 shkurt 1913. Shkollën fillore e kreu në Vlorë, gjimnazin në Shkodër. Në vitin e dytë fitoi bursë nga gjimnazi për të studiuar jashtë vendit, aplikoi për bursë, por iu refuzua. Për të shkuar me studime u detyrua ta shiste pjesën e vet të tokës me ullinj.

Në vitin 1931 kishte marrë rrugën për në Paris. Pasi kishte regjistruar dhe kryer liceun u regjistrua pranë Universitetit të Sorbonës. Më vitin 1936 pranë këtij universiteti mbrojti dy doktoratura, një nga filozofia tjetrën nga letërsia. Pas një suksesi të këtillë arriti të regjistrohet në listën e nderit, për të cilën kishin shkruar gazetat e kohës në Evropë.

Në Shqipëri kthehet në vitin 1936. Pas betimit para Mbretit Zog fillon punën në Normalen e Elbasanit, drejtor i së cilës ishte Aleksandër Xhuvani. Mandej u transferua në Liceun e Korçës, ku asokohe punonte dhe diktatori i ardhshëm Enver Hoxha.

Në vitin 1938 botoi përmbledhjen e parë poetike me titull “Rrëfime”. Pasi botoi këtë përmbledhje, e cila nuk arriti as të shpërndahej si duhet, u burgos, dhe si shkas ishte poezia “Neroni”. Pasi u dërgua në gjyq u lirua si i pafajshëm.

Me 120 studentë kishte vendosur të luftojë kundër trupave italiane të cilat zbarkoheshin më 7 prill të vitit 1939.

I dyshuar për vrasjen e një polici italian burgoset në Vlorë, transferohet në Durrës nga ku, pas disa muajve, transferohet në Brindisi të Italisë. Mandej në Gaeta e prej andej në Ventotene (ishull). Aty kishte takuar Abaz Ermenjin e Llazar Fundon. Këtu mbahet deri në vitin 1942. Mandej nga këtu transferohet në kështjellën e Cortona D’Arezzo. Aty kishte njohë Ali Këlcyrën, i cili kishte formuar Ballin Kombëtar, me Mit’hat Frashërin, Fuad bej Dibrën e Lef Nosin. Në kështjellë kishin shkruar dekalogun e Ballit Kombëtar.

Me intervenimin e ministrit të arsimit Ernest Koliqi lirohet nga burgu dhe kthehet në Shqipëri. Iu bashkua patriotëve të vendit dhe ishte pjesëmarrës aktiv i Konferencës së Mukjes.

Në vitin 1945 ikën nga Shqipëria, vajti në Itali e aty arrestohet, si i dyshuar për vrasje e gjeneralit Zanini. Burgoset dhe dënohet me vdekje. Pas amnistisë del nga burgu. Në një gazetë vëren një konkurs për profesor të filozofisë, me diplomë Sorbonë, për të punuar në Universitetin e Argjentinës. Në Argjentinë punoi në Universitet për 18 vite.

Në vitin 1965 anëtarët e Ballit e thërrasin në Amerikë, pasi kishte vdekur Ali Këlcyra. Në kongresin e mbajtur në Nju Jork zgjidhet kryetar i Balli Kombëtar.

Isuf Luzaj kishte marrë titullin “Professor emeritus” në SHBA, një dekoratë që mban shënimin “Profesor i Amerikës” dhe të cilën ia pat dorëzuar vetë Presidenti Reagan, se kishte dhënë mësime në universitetet amerikane: Harvard, Columbia, Vox Hampshire, Indiana, Illinois etj. Në vitin 1979 ishte emëruar titullar katedre i 87 profesorëve në universitetin e Illinoisit. Profesor Isuf Luzaj vdiq në vitin 2000 në Çikago dhe, sipas amanetit që la, u varros në fshatin e lindjes në Shqipëri.

Profesor Isuf Luzaj la në dorëshkrim 32 vëllime, në poezi, filozofi, histori e ditarë. Siç tash ne fillim për arsye politike Isuf Luzaj dhe puna kolosale e tij injoruan nga regjimi komunist, gjë që në një forme apo tjetër vazhdon edhe sot në demokraci. Mund të shkruaja gjatë për te dhe veprën por zgjodha të ndjek këshillën e studiuesit te veprës së tij, shkrimtarit të njohur Xhevat Beqaraj.

Para pak ditësh ne një bisedë me të për prof. dr. Luzaj ai më tha: “Isufi nuk komentohet, Isiufi vetëm lexohet”. Kështu që, zgjodha këtë ese të mrekullueshme të tij si nderim dhe homazh në këtë 100-vjetor të lindjes.

Nebil Çika

Marrë nga faqja: http://www.standard.al/komunizmi-cfare-eshte/

Dezintegrimi kombëtar nën maskën e fesë në prag të shekullit XXI

22/02/2013 Lini një koment

Dr. Feti MEHDIU

DEZINTEGRIMI KOMBËTAR NËN MASKËN E FESË NË PRAG TË SHEKULLIT XXI

Dr. Feti Mehdiu

Dr. Feti Mehdiu

Kjo temë ka të bëjë me rolin e fesë te populli shqiptar gjatë historisë, në një anë, dhe pasojat e maskave fetare për të ardhmen e popullit shqiptar, në anën tjetër. Kjo qasje është sajuar në bazë të përvojës nëpër të cilën kanë kaluar popujt e Europës qendrore gjatë shekullit 16-17[1].

Për një trajtim sa më objektiv dhe racional të kësaj çështjeje, këtu do të japim disa sqarime paraprake përkitazi me terminologjinë. Në shikim të parë këto duken si të thjeshta me karakter vetëm gjuhësor, por në esencë kanë rëndësi thelbësore. Prandaj, këtu do të marrim në shqyrtim emërtimet: Fe, ideologji, religjion, doktrinë, dogmë, themelet mbi të cilat janë ngritur këto dhe funksioni i tyre në shoqëri. Pas këtyre shqyrtimeve do të shohim qartë dhe do të kuptohet se çka është fe dhe çka është maskë e fesë. Në fjalorin aktual[2] në gjuhën shqipe, lidhur me këto terma gjejmë shpjegimet vijuese:

– Fe,-ja, f. sh- t. Besim i verbër se gjithçka në botë përcaktohet e drejtohet gjoja nga forca të mbinatyrshme, hyjnore, i cili ka lindur qysh në kohë shumë të hershme dhe është i papajtueshëm me botëkuptimin shkencor, materialist; tërësi dogmash që japin një botëkuptim fund e krye idealist e reaksionar, i cili është armik i përbetuar i shkencës, besimi te Zoti.

– Doktrinë – teori shkencore ose filozofike; tërësi e parimeve teorike të një shkence a të një dege të saj.

– Dogmë – tezë themelore e një feje, që duhet pranuar verbërisht nga besimtarët dhe që është e detyrueshme për ta.

– Ideologji- a, gr. Idea dhe logos – shkenca për idetë. Ka disa kuptime. Në radhë të parë kështu quhej grupi i filozofëve në Francë në fillim të shek. XVIII. Përdoret gjithashtu për të shënjuar jetën, veprimtarinë shpirtërore të ndonjë periudhe, ose ndërtimin kompleks ideor të një sistemi, të një bote të veçantë. Ideologjia është doktrinë politike, teori ideologjike-politike e ndonjë partie, lëvizje etj.

– Religjion, besim në perëndi; bestytni; kult. Është prodhim i mendimit njerëzor në një epokë të caktuar.

Pa injoruar këto shpjegime dhe në mbështetje të disa burimeve të tjera thjeshtë shkencore (të liruara nga ideologjitë e ndryshme) për fenë, definicioni më i plotë e më i saktë mund të shprehet kështu: Feja është një besim i sistemuar, i mbështetur në shpallje hyjnore, që e pranon, e nderon dhe e adhuron Zotin një, atë fuqi mbinatyrore që pranohet si krijues i universit.

Lexuesi ynë që shërbehet me këto burime do të formojë një botëkuptim të gabuar për fenë. Një botëkuptim jo të plotë, të paarsyeshëm dhe të pashpjeguar fare se në çka mbështetet feja.

Ai mandej duke dëgjuar ose lexuar vazhdimisht shprehjet, ideologjia fetare, religjioni islam, religjioni i krishterë, ideologjia islame, doktrina islame, e krishterë etj., i ka barazuar këto shprehje në një term duke mos e dalluar fenë nga ideologjia, religjionin nga besëtytnia, ose doktrinën nga feja…

Në bazë të kuptimeve që japin fjalorët ekzistues përkitazi me këtë çështje, nëse shqyrtohen me kujdes dallimi ndërmjet këtyre është shumë i qartë. Autorët e fjalorëve e kanë dhënë prejardhjen për ideologji- religjion- doktrinë dhe dogmë. Mirëpo për fe, të shtyrë nga ideologjia e caktuar (ideologjia marksiste) ia imponojnë lexuesit bindjen se feja është “besim i verbër”… botëkuptim… reaksion, gjë që nuk e hasim në Fjalorin Enciklopedik Amerikan.

Prandaj kur po përcaktohem për formulimet e lartëpërmendura të fesë kam parasysh faktin se feja është një fenomen që e përcjell njeriun prej lindjes deri në vdekje dhe si instikt i lindur natyror nuk varet nga ideja e secilit autoritet ose nga hulumtimet e ndonjë grupi ekspertësh dhe nga teoritë e tyre, ose që mund t’i imponohet nga sistemet politike të caktuara. Feja është ai besim e veprim i sistemuar që mbështetjen e ka në ndonjërën nga tre librat e shpallur hyjnorë (Teurat – Inxhil – Kur’an), pavarësisht se në çfarë gjendje është aktualisht secili nga këto tre burime. Ndërsa ideologjitë zhvillohen nga ideja e një njeriuu por edhe vdesin bashkë me atë ose më vonë, derisa doktrinat e ndryshme rrokullisen nga stuhitë e kohës, kurse termin religjion e përdorin për të emërtuar lëvizjet ideologjike të shekujve të fundit.

Feja mbetet ai fenomen që e shoqëron njeriun si individ dhe shoqërinë njerëzore si tërësi, qysh me njeriun e parë në botë Ademin dhe deri sot dhe jo si ide e Ademit por si besim që mbështetet në shpallje hyjnore, e që janë vetëm tri shpallje hyjnore.

Derisa ideologjia shenjon veprimtarinë shpirtërore të ndonjë periudhe apo të një sistemi të një botë të veçantë, apo të ndonjë partie, lëvizje etj.. Feja mbetet mbipartiake, gjithënjerëzore pa të cilën nuk ka kaluar asnjë periudhë e historisë njerëzore asnjë sistem politiko-shoqëror, asnjë rajon në botë.

Prandaj tërë veprimet, lëvizjet e ideologjitë e ndryshme që provojnë të marrin rolin e fesë në shoqëri nën petkun e ndonjë ideje… janë maskë, veprimi i të cilave mund të zgjasë fare pak, dhe të ketë pasoja për ithtarët e vet.

Këtë qasje me këto dallime duhet shtruar domosdoshmërisht ngase për shkak të paqartësive të rastit ose qëllimisht në disa burime statistikore botërore[3] trajtimi i fesë, gjegjësisht i religjionit[4] (kështu qëndron në burimet që kam shfrytëzuar unë) u jepet hiç më pak se 18 përcaktimeve të ndryshme në baza të besimit, me tendenca që këtyre t’u shtohen edhe 10 të tjera që janë në formim e sipër dhe kështu do të bëhen 28 religjione të cilat në botë kanë statusin e religjioneve prijëse, d.m.th. kryesore[5]. Kjo nënkupton se ka edhe fe periferike dhe se mund të jenë edhe më shumë. Nga këto të ashtuquajtura religjione te shqiptarët njëherë për njëherë i gjejmë katër fe të cilat qeveria e Tiranës i quan fe zyrtare të Shqipërisë. Ajo sipas tyre janë feja islame, ortodokse, katolike dhe ajo bektashiane[6] (DW). Mirëpo në trojet shqiptare ku më shumë e ku më pak aktivitetin e tyre e zhvillojnë edhe fraksione të tjera që thirren në emër të fesë si: reformistë, baptistë, pentakostal, dëshmitarët e Jehovait[7], bahaijtë, ahmeditë etj.

Nga shqyrtimi paraprak doli shumë qartë se feja mbështetet në shpallje hyjnore e cila realizohet vetëm me anë të pejgamberit. Tani dihet se në tërë botën ka vetëm tre libra që kanë statusin e Librit të Shenjtë (Libra të shpallura të Zotit):

1) Teurati (Tora, Talmud – Besëlidhja e vjetër)

2) Inxhili (Ungjilli – Besëlidhja e re)

3) Kur’ani,

dhe vetëm këto tre burime janë meritore për të qenë themele të tri feve të botës: Hebraizmi, Krishterimi, Islami, prandaj të gjitha fetë e tjera të cilat paraqiten në emër të cilësdo fe qoftë, nga të tri fetë e përmendura, janë maska të feve përkatëse dhe në asnjë mënyrë nuk mund të quhen fe.

Nga këto tri fe shqiptarët kanë pranuar vetëm dy: fenë e krishterë dhe fenë islame. Përdorimi i shprehjes se shqiptarët janë të përçarë në shumë fe nuk është i qëndrueshëm[8]. Këtu duhet veçuar nëse ndonjëherë interpretuesit e feve, të shtyrë nga motive politike, sigurisht në shërbim të të huajve, jo në të mirë të shqiptarëve e as të asnjërës fe, kanë tentuar të mbjellin përçarje. E vërteta është se shqiptarët u përkasin vetëm dy feve: asaj të krishtere dhe islame, por gjithashtu është e vërtetë se shqiptarët asnjëherë nuk kanë pasur ndërmjet vete mosmarrëveshje të motivuara në baza fetare dhe se shqiptarët nuk janë populli i vetëm në botë që u përkasin dy feve me tri rite fetare[9].

Këtë fenomen te populli shqiptar, rilindësi ynë Çajupi e ka jetësuar denjësisht në poezinë e tij kur thotë:

Qenë trima dhe mëmëdhetarë,

Besa, fea, s’i kishin dhe ndarë”[10]

porse

“Hoxha e prifti u kanë mashtruar…”[11]

Gjithashtu është fakt që nuk mund të mohohet se nuk janë shqiptarët populli i vetëm që i përket dy feve. Përkatësia dy fetare nuk ka qenë në funksion të dezintegrimit kombëtar ngase burimisht këto dy fe nuk nxisin urrejtje por mirëkuptim e tolerancë.

Ndërkaq, rreziku për dezintegrim kombëtar shprehet në tendencat bashkëkohore që nën maskën e akcilës fe të ndërtohet një platformë e posaçme e cila, duke u larguar nga burimi i fesë dhe duke hyrë në shërbim të qarqeve politike[12], të cilat në mënyrë perfide e vënë në lojë fenë, në një të ardhme jo të afërt do ta dezintegrojnë popullin shqiptar.

Ky veprim dezintegrues nën maskën e fesë është dëshmuar në shekujt XVI-XVII në disa vende të Europës Qendrore nën ombrellën e fesë së krishterë, si në Francë, Gjermani, Zvicër e gjetiu, ku janë shkaktuar gjakderdhje të mëdha, midis kalvinistëve, luteranëve, baptistëve me katolikët[13] etj. Dhe sot ka arritur që në botë të ketë me miliona ithtare të këtyre fraksioneve të krishtera: “Dëshmitarët e Jehovait” 4.914.000; Baptistë 35.437.000 ku vetëm në SHBA janë 27 milionë, Luteranë 43.539.000 etj.[14]

Sipas rrjedhave bashkëkohore të zhvillimit në këtë plan te populli shqiptar në kontekstin e oreksit të qarqeve të ndryshme europiane dhe qëllimeve të platformave djallëzore kundër popullit shqiptar, me qëllim të copëtimit edhe në aspektin shpirtëror, ashtu siç e kanë copëtuar fizikisht, ekziston mundësia e rrezikut të vazhdueshëm që fraksionet e ndryshme si atë në Europën Qendrore në shekujt XVI-XVII të mbjellin farën e mospajtimeve ekstreme në popull deri në shkallën e qërimit të hesapeve edhe me metoda fizike, duke u shërbyer gjithnjë me parrullat se kështu urdhëron Zoti, kështu dëshiron Jezusi, kështu thotë Muhamedi, ashtu thotë Aliu etj., dhe kështu injorojnë urdhrat që ka dhënë Krijuesi – Zoti.

Kjo tendencë e dezintegrimit kombëtar nuk ka lënë pa prekur edhe pjesën islame, por në shkallë ca më të vogël. Njëlloj, sikurse edhe në nivel botëror edhe te shqiptarët janë prezente dy shkolla kryesore islame: shkolla sunite dhe shi’ite.

Mirëpo deri në vitet 20 të shek. XX, në planin kombëtar te shqiptarët janë përdorur emërtimet me mbështetje më reale që kanë edhe arsyetim shkencor dhe janë të pranueshme nga aspekti fetar. Kështu diktojnë parimet fetare të feve burimore të mbështetura në librat e shpallura: Muslimanë e të krishterë respektivisht të krishterë e muslimanë. Në periudhën e përmendur nuk hasim ndarje në shkolla fetare: Ortodoksë, katolikë, sunitë, e bektashinj, por ndarjen në fenë: të krishterë[15] dhe atë islame[16]. Kjo ndarje nuk mund të kontestohet në asnjë mënyrë.

Mirëpo në dhjetëvjeçarin e tretë të këtij shekulli (vitet 1920-1930) kinse me qëllim të sigurimit të lirisë fetare apo të pavarësisë së institucioneve fetare zë fill institucionalizimi i fraksioneve fetare dhe kush më herët e kush më vonë ngrihen dhe emërtohen si fe, p.sh. fe bektashiane (një nga fraksionet shi’ite), apo kisha e pavarur ortodokse shqiptare[17] (kjo e dyta u dëshmua në vitet nëntëdhjeta se sa kishte qenë e arsyeshme ndarja e kishës ortodokse shqiptare nga kisha katolike shqiptare dhe sa kishte qenë ajo e pranuar. Në vitin 1992 kisha ortodokse shqiptare hyn nën mbikëqyrjen e kishës ortodokse greke).

Mbase sipas këtij modeli, nëse inteligjenca shqiptare islame në radhë të parë, dhe jo vetëm ajo por tërë mekanizmat politike, shkencore e kulturore luajnë lojën oportune symbyllazi në të ardhmen edhe e ashtuquajtura “feja” bektashiane mund të shkojë rrugës së kishës ortodokse shqiptare.

Konstatimi tendencioz i K. Jeriçekut se “vetëm katolikët shqiptarë janë shqiptarë dhe katolicizmi është baraz me fenë shqiptare”[18] ose insistimi i disa autorëve të tjerë të huaj që shqiptarizmi të ngrihet në shkallë religjioni[19] janë me prapavijë katastrofale për ardhmërinë e kombit shqiptar. Njëlloj nuk është rastësi as letra e filozofit Rober Eskarpi i cili në veprën e vet “Letra e hapur Zotit” në një moment i hap sinjalin shërbimit të postës se në Tiranë jeton një baba i bektashizmit (mik i autorit), që është kryetari suprem i një bashkësie që ka disa milionë besimtarë[20].

Ky në letrën e vet, nëse dimë të lexojmë midis rreshtave Tiranën e ka barazuar me Mekën (qendër islame), Jerusalemin (qendër e krishterimit) dhe Romën (qendër e dytë krishtere – të krishterëve të ritit romak), sigurisht si qendër e ardhshme e bektashizmit. Kështu edhe ndodhi kur Shqipëria në vitin 1993-1994 pa kurrfarë ngurimi do të deklarohet si shtet me katër fe zyrtare. “Feja” e katërt ishte Bektashizmi. Ky është një deklarim thënë më së buti pa fije serioziteti, njëlloj siç ishte deklarimi i Shqipërisë shtet ateist në vitin 1967. Mesa i ka ndodhur popullit shqiptar në këto dy raste shtron nevojën për strukturat politike, në radhë të parë e pastaj ato fetare, shkencore, diplomatike, intelektuale etj. që të kthjellin vetëdijen dhe me mendje të gjykojnë e të kuptojnë se feja si kategori hyjnore me peshë të veçantë shoqërore e filozofiko-morale as themelohet me dekrete qeveritare e partiake e as mund të zhbëhet.

Secili qytetar, në shkallën themelore, e pastaj secila shoqëri njerëzore qoftë me kompetencë legjislative apo vetëm me kompetencë të organizimit vullnetar, duhet ta ketë në mendjen e vet edhe në ndërgjegje se feja kërkon mbështetje në Libër hyjnor.

Feja nuk mund të mbështetet në mendimin, idenë apo interpretimin e njeriut sado që ai të jetë me autoritet e meritor në fushën përkatëse. Mbi mendime të njerëzve mund të themelohen vetëm shkolla-mënyra të interpretimit, të cilat assesi nuk duhet të vihen në shërbime fraksioniste në shoqëri.

Pikërisht në mospërfilljen e këtyre parimeve, në jetën e popullit shqiptar në kohën më të re (nga vitet 20 të shekullit 20) kanë lindur dhe zhvillohen tendencat dezintegruese kombëtare duke vepruar nën maskën e feve që kanë shqiptarët.

Tendenca të dezintegrimit kombëtar të maskuara me petkun e fesë na paraqiten edhe në shtypin e përditshëm apo periodik shqiptar[21]. Këtu individë të ndryshëm në jetën publike zbatojnë një platformë të huaj në dëm të popullit shqiptar duke i maskuar qëndrimet e tyre me gjoja përpjekjet për zgjidhjen e çështjes kombëtare shqiptare. Në fakt, këto janë në funksion politik për dezintegrimin kombëtar[22].

Në përgatitjen e terrenit për dezintegrimin kombëtar të popullit shqiptar meritë e veçantë i takon ideologjisë ateiste që te shqiptarët, në mënyrë të veçantë në Shqipërinë politike, u zbatua pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore. Kjo platformë e komunizmit pansllavist iu servua dhe iu imponua popullit shqiptar nga ana e udhëheqjes së shqiptarëve e cila ishte e verbëruar nga parrullat famoze të proletariatit dhe në emër të marksizëm-leninizmit shtroi përdhe tërë kapitalin kulturor, fetar, kombëtar e shoqëror që ishte arritur deri në vitin 1945. Në këtë periudhë, prej vitit 1945-1990 aparati shtetëror i ushqyer me ideologjinë e komunizmit bolshevik përdori të gjitha masat e mundshme dhe arriti që në masë bukur të madhe ta zhveshë shqiptarin nga ideali fetar, sidomos brezat që lindën dhe u rritën në këtë periudhë.

Proceset e zhvillimit demokratik në Europë, kur u përmbysën qeveritë e sistemit komunist, popullin shqiptar e gjeti të zhveshur nga ideali fetar por aty-këtu edhe nga ideali kombëtar. E gjeti aq të materializuar dhe të varfër shpirtërisht sa pa ndonjë arsye të fortë, i shtyrë nga lakmia për një jetë më komode, ia ktheu shpinën atdheut. Të tillët vështirë se do të gjenden më në gjirin e idealit kombëtar, e as atë fetar. Të tillët më parë do të jenë të rekrutuar të ndonjë fraksioni që vepron nën maskën e ndonjërës nga fetë se sa të jenë të krishterë të mirëfilltë ose muslimanë të vërtetë.

Në hapësirat gjithëshqiptare në Ballkan ka gjurmë të veprimeve destruktive me prapavijë deintegruese, edhe nga elemente të tjera përveç atyre që u përmendën e që mund të jenë rekrutë të atyre ose të ndonjë bërthame tjetër, maskë me tjetër ngjyrë. Me veprimet e tyre, që në fillim duken se kanë dallime vetëm formale prej atyre me bazë fetare, në dy-tre vitet e fundit kanë bërë sondimin e terrenit në rrethet fetare ku ka pasur edhe kundërshtime gjysmë publike, por ato edhe më tutje vazhdojnë të zbatojnë platformën e tyre të maskuar me petkun fetar e që në thelb është platformë ideologjike e caktuar.

Këtu shtruam çështjen e dezintegrimit kombëtar dhe përmendëm sipas mendimit tonë faktorët që janë në shërbim të dezintegrimit. Bindja ime e thellë është se po t’i përmbahemi përcaktimeve të rilindësve tanë të cilët çështjen e feve te populli shqiptar e trajtonin në kornizë të dy librave të shenjtë: Ungjillit dhe Kur’anit, sepse në këto dy libra mbështeten fetë e shqiptarëve, do të japim kontributin më të madh, do t’i shërbenim integrimit kombëtar dhe do t’ia ngushtonim rrugën tendencave dezintegruese. Ky është obligim moral i çdo shqiptari dhe secilit duhet t’i tingëllojë në ndërgjegjen e tij porosia e Çajupit:

Muslimanë e të krishterë

jemi keq

Të ngrihemi që të tërë

djem e pleq[23]

 

Si Ungjilli dhe Kur’ani

mos e ndani Perëndinë

Shoku shokun mos e hani

si punojnë ata që s’dinë[24]

Fetë e shqiptarit, ato dy fe që mbështeten në Ungjill dhe Kur’an janë në funksion të integrimit, jo vetëm brenda popullit shqiptar, por këto dy fe janë në funksion të integrimit të kombit shqiptar me kombet e tjera të botës, dhe kjo duhet konsideruar si dhuratë nga i Gjithëfuqishmi Zot, sepse:

Musliman e të krishterë

Perëndia na ka bërë

jemi vëllezër të tërë[25]

Kështu thoshte Çajupi, që korrespondon me plotësisht me ajetin e Kur’anit ku thuhet: “Ve lev shae…”

“Sikur të kishte dashur Zoti, do t’i krijonte të gjithë njerëzit në një fe”. (Kur’an, 16:93)

Porosi kryesore nga e tërë kjo është që ne si intelektualë, të të gjithë profileve duke analizuar të kaluarën dhe të tashmen e popullit shqiptar, të vështruar me sy kritik dhe krahasues edhe me histori të popujve të kaluar në fund të këtij shekulli (shek. 20), përkatësisht në fund të mileniumit të dytë, të nxjerrim mësimet e nevojshme. Në mileniumin e tretë të hyjmë më të kthjelluar se ç’kemi qenë gjatë këtij shekulli (shek. 20) kur jemi përplasur sa andej e sa këndej duke u ushqyer me iluzione me çka kemi rënë ndesh me realitetin historik. Jemi përpjekur të themelojmë një fe artificiale të mbështetur në parrulla e ideologji të ndryshme, madje të bëjmë edhe popull fare të pafe, që është një absurd i llojit të veçantë.

Në mileniumin e ri duhet të hyjmë të vetëdijshëm se jemi një popull që ka lindur dhe është rritur si popull në këto troje. Të vetëdijesohemi se historia e popullit shqiptar, qoftë nga këndvështrimi i formimit fetar, qoftë nga ai kombëtar, nuk fillon me ne. Ka filluar shumë më herët dhe nuk përfundon me ne. Detyra jonë është të vazhdojmë me syçelësi, në mos më tepër, sa rilindësit tanë me qëllim që të mos biem në grackat që i endin armiqtë e popullit shqiptar me ngjyra të ndryshme fetare, ekonomike, politike, historike etj. Të vetëdijesohemi se jemi një popull që kemi një gjak, një gjuhë dhe një histori. Besojmë në një Zot, por në besimin tonë kemi dy qasje dhe i takojmë dy feve: fesë së krishterë dhe fesë islame. Kemi dy fe që mbështeten në dy libra të shenjtë të shpallur hyjnorë, në Inxhil dhe në Kur’an. Nëse provojmë të ndryshojmë ndonjë send, mund të presim vetëm dënimin nga Krijuesi i Cili ka mënyra të ndryshme të dënimit, e ne aktualisht vuajmë dënimin e njeriut jo të lirë.

Prandaj, për ne nuk e ka humbur aktualitetin porosia e Çajupit:

Ngrihuni trima të tërë

muslimanë e të krishterë

të luftoni për lirinë

të shpëtoni Shqipërinë[26]

Nëse nuk vetëdijesohemi, nëse nuk kthjellohemi të veprojmë me kohë sipas këtyre kërkesave, popullin shqiptar e pret dezintegrimi kombëtar nën maskën e fesë, ashtu siç ndodhi në shekullin 16 dhe 17 me popujt e Europës Qendrore. Për këtë, përgjegjësia do të peshojë më rëndë mbi institucionet përgjegjëse për organizimin fetar që, sipas mendimit tim, janë: Tiranë-Prishtinë, Prizren-Shkup-Podgoricë.

Mirëpo, edhe ne që jetojmë sot nuk mund t’i ikim dot dënimit të historisë, sepse historia dënon edhe për atë që është dashur ta bësh e nuk e ke bërë.

Koha është gjykatës i pamëshirshëm!

/Orientalizmi Shqiptar/


[1] Në Francë, në vitin 1572, në natën e Shën Bartolemeut u vranë disa mijëra kalvinistë në përleshje me katolikët. Kurse në mes të viteve 1617 dhe 1632 ka ndodhur edhe një persekutim i ngjashëm, me ç’rast e pësuan dhe shumë fëmijë me tërë familjet e tyre. Më gjerësisht shih: Kisha dhe historia e saj, libri 7, Ferizaj-Zagreb.

[2] Fjalori i gjuhës shqipe, Prishtinë, 1965; Fjalori i gjuhës së sotme shqipe, I-II, Prishtinë, 1981; M. Ndreca, Fjalor fjalësh e shprehjesh të huaja, Prishtinë, 1986; Enciklopedia zivi religia, Beograd (drugo dopunjeno izdanje, 1991?).

[3] IBRD (HG), The World Bank Altas, 1995, Washington D.C. Dezembar, 1994; Statisches Jahrbuch 1994, feur das Ausland, Wiesdaben (sept 1994), cituar sipas dr. Šemse Tanković, simpozium “Islam na Zapadu”, Zagreb, 1997.

[4] Në burimin që kam shfrytëzuar unë qëndron vetëm termi religjion.

[5] Dr. Šemse Tanković, si shënimi numër 2. T-2, broj i struktura vodeći religia svjeta.

[6] Shih: Dituria Islame, Prishtinë, nr. 97, 1997.

[7] Radio DW, në një emission të dates 10.1.1998, me titullin “Bektashitë në Shqipëri”, bisedonte me Baba Reshat Bardhin i cili ndër të tjera i kishte thënë se “feja bektashiane në Shqipëri ka qenë e treta me radhë në Shqipëri, pas sunnive dhe ortodoksëve, pra para katolikëve…”

Kjo deklaratë e tij sigurisht e ka zanafillën dhe mbështetjen në Kongresin e Lushnjës, në të cilin më 1920 është miratuar një statut ku thuhet: “Shqipëria njeh dhe mbron baraz, Sunizmën, Bektashizmën, Ortodoksizmën e Katolicizmën”. Më vonë, më 1929, Kongresi i III Bektashian në teqenë e Prishtës do të miratojë statutin e fesë bektashiane shqiptare.

[8] Mund të flitet për tendenca me qëllim të përçarjes por është fakt se ato tendenca të gatuara jashtë trungut shqiptar dhe fillimisht pa pjesëmarrjen active të shqiptarëve, deri më tash nuk kanë pasur kurrfarë suksesi.

Këtu mbase duhet të mësohen njerëzit e pendës që ta dallojnë fjalën “të ndarë” nga ajo “të përçarë”, sepse ndarjet janë të natyrshme kurse përçarjet i përgatisin qarqe a individë të caktuar me qëllime të caktuara për levedri individuale ose të grupacioneve të ngushta e destruktive.

[9] Edhe populli arab që sot ka disa shtete, si Liban, Egjipt, Siri etj. kultivon dy fe. I përket fesë islame dhe fesë të krishterë, madje të krishterët edhe atje ndahen në dy rite: ortodoks dhe katolik.

[10] Çajupi, Vepra 1, “Rilindja”, Prishtinë, 1983, f. 23.

[11] Po aty, f. 23.

[12] Krahaso: Dituria Islame, Prishtinë, nr. 97, 1997 (Dëshmitarët e Jehovait).

[13] Shih: Kisha dhe historia e saj, libri 7, Ferizaj-Zagreb.

[14] Dr. Šemse Tanković, si shënimi nr. 2.

[15] Këtu bëjnë pjesë dy rite të fesë së krishterë: ortodoks dhe katolik.

[16] Këtu hyjnë pjesëtarët e fesë islame, si sunitë ashtu edhe shi’itë, në rastin konkret bektashi.

[17] Kjo në kohët e fundit merr karakteristikat e Kishës Ortodokse Greke.

[18] Gjurmime Albanologjike, I, 1971, Prishtinë, f. 198.

[19] Nikola Dugandžia, (Religjioni dhe kombi). Cituar sipas ma. Ismail Hasani, Probleme teorike nga sociologjia e religjionit, Prishtinë, 1996, f. 118.

[20] Rober Eskarpi, Otvoreno pismo bogu, Beograd, 1968, f. 12. Eskarpi në të vërtetë, nuk thotë fetare por vetëm bashkësi me disa milionë besimtarë.

[21] Për ilustrim shih: Ora, Prishtinë, datë 4.10.1996; Zëri, Prishtinë, datë 28.12.1996; Koha, Prishtinë, datë 6.11.1996; Bujku, Prishtinë, datë 11.01.1997.

[22] Krahaso, Hëna e Re, Shkup, datë 25.12.1997.

[23] Çajupi, Vepra 1, Prishtinë, 1983.

[24] Po aty.

[25] Po aty.

[26] Po aty.

Stilet e prozës persiane

21/02/2013 Lini një koment

STILET E PROZËS PERSIANE

Shahnameh

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e parë (300/912 -450/1058): Proza e thjeshtë dhe proza e lulëzuar.

Periudha e parë e prozës persiane ndahet në dy grupe:

  1. Fillimi i shkrimit të prozës deri në fund të gjysmës së shek. 5/11.
  2. Fundi i gjysmës së shek. 5/11 deri fillim të shek. 6/121.

Për pjesën e dytë të këtij klasifikimi do të flasim në periudhën e dytë të stilit të prozës persiane. Veprat më të vjetra, që janë shkruar në gjuhën persiane, më tepër përmbajnë tema fetare, teologjike, epike, historike, shkencore, filozofike dhe mistike. Po përmendim disa nga këto vepra: Resale-i der Akajidi Hanefijan, e autorit Hakim Ebul Kasem Semerkandi (v. 343/954),Mukaddeme-i Shahname Ebu Mensuri, e përgatitur nga një grup transmetuesish të epikës kombëtare të Iranit dhe ky libër ka mbetur vetëm hyrja e saj, Tarihi Bel’ami, që është një përkthim i Tarihi Er Rusul ve El Muluk të autorit Taberi, Terxhume-i Tefsiri Taberi, Resale-i Istihraxh ve Resale-i Shish Fasl të autorit Muhamed Bin Ehub Taberi, Hududul Alem, Axhajibi El Beldan ngaEbu Muejjid Belhi, El Ebnije an Hakajikul Edvije nga Ebu Mensur Mufak Bin Ali Herevi, veprat, të shkruara në persisht, të Ibni Sinasë, si: Daneshname-i Alaji dhe Resale-i Reg Shenasi, Et Tefhim nga Biruni, Tarihi Sistan, Zejn El Ehbari Gerdizi, veprat e Naser Hosros dhe Kshful Mahxhub nga Ebu Ja’kub Segezi2.

Stili i veprave të lartpërmendura është i thjeshtë dhe i lulëzuar.  Veçoritë gjuhësore të këtij stili janë: përdorimi i tepërt i fjalëve persiane përballë fjalëve të gjuhëve të tjera, sidomos të gjuhës arabe, më të dukshme janë sidomos në veprën Mukaddeme-i Shahname Ebu Mensuri, ku vërehen 1 ose 2 % fjalë arabe3. Edhe proza e Shahnames e cila është një nga shembujt e rrallë të letërsisë epike qëndron larg nga fjalët e gjuhëve të huaja, e sidomos arabe. Ndërsa librat e përkthyera nga gjuha arabe siç është Tefsiri Taberi kanë shumë fjalë arabe.

Sidoqoftë karakteristikat gjuhësore të stilit të lulëzuar mund t’i numërojmë si më poshtë:  është i pastër nga fjalët arabe, përveçse në raste të caktuara për fjalët fetare, të cilat nuk kanë ekzistuar në persishte; nuk ka pasur teknika retorike dhe spirituale; nuk janë përdorur ajete dhe hadithe për të stolisur fjalinë; ndikim të vogël të stilit të fjalive të gjuhës arabe në përkthimet e veprave; ka përdorim të vogël të poezive në gjuhën persiane dhe arabe, fjalitë kanë qenë të shkurtra; ka përsëritje të foljeve në fjali; përdoren terma shkencore në gjuhën persiane përballë gjuhës arabe, shfrytëzimi i disa strukturave morfologjike dhe sintaksore që i përkasin vetëm kësaj periudhe, si p.sh.: parafjalët e veçanta në folje, harmonizimi i emrit dhe mbiemrit dhe po ashtu përdorimi i shumësit të një fjale arabe në shumësin e persishtes, etj.4.

Edhe veprat me tematikë mistike, në këtë periudhë, kanë një gjuhë të thjeshtë dhe në to janë përdorur shumë fjalë të gjuhës persiane, të cilat më vonë u harruan si në veprën Keshful Mahxhub të Huxhviriut. Megjithatë, veprat që përfaqësojnë stilin e thjeshtë dhe në lulëzim të prozës persiane janë Tarihi Bel’ami dhe Hududul Alem.

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e dytë (450/1058 – 550/1155): Periudha e gaznevitëve dhe selxhukëve të parë

Në këtë periudhë dalëngadalë stili i prozës persiane fillon të anojë kah stili teknik dhe rrënjët e këtij ndryshimi duhet t’i kërkojmë në elemente të ndryshme politiko-sociale. Në këtë periudhë ndodh evoluimi i natyrshëm i prozës, nga e thjeshtë ajo bëhet e ndërlikuar, ka ndikim prej poezisë. Natyrisht që proza në këtë periudhë ka një stil të ndërmjetëm, por animi i saj kah stili teknik është më i dukshëm. Edhe veprat e kësaj periudhe më tepër janë fetare, filozofike, historike dhe moralizuese, ndërsa proza mistike gjen një shtrirje të jashtëzakonshme. Monstrat, që përfaqësojnë karakteristikat e këtij stili janë shkrimet e Bu Nasr Moshkanit dhe të nxënësit të tij Ebul Fazl Bejhakiut. Bejhakiu është autor i veprës së madhe për historinë e gaznevitëve dhe në stilin e tij prozaik, sipas Beharit, ka imituar Bu Nasr Moshkanin5. Por kjo nuk ishte një imitim në aspektin morfologjik, por fuqia e tij krijuese bëri që vepra e tij nga imitimi të ecë në drejtim të një stili të përsosur të prozës së atëhershme persiane.

Proza persiane në këtë periudhë, në dallim nga periudha e mëparshme, fillon të stërzgjatet, zotëron kombinime fjalësh dhe fjalish më të gjata dhe ky fenomen vërehet shumë qartë në shkrimet e Bu Nasrit dhe të Bejhakiut. Kjo stërzgjatje bëhet me qëllim që të zgjojë interesim të madh për përshkrimet dhe pa hezitim mund të themi se proza e Bejhakiut është prozë përshkruese. Behari shkruan: “Stili i Bu Nasrit dhe Bejhakiut është stili më real i prozës”6. Në prozën e kësaj periudhe alegoria në ajetet dhe hadithet ka një shtrirje të dukshme, por gjithashtu është ruajtur njëfarë balance dhe nuk është ashtu si në prozën e mëvonshme. Proza persiane në këtë periudhë, është ndikuar në tri dimensione nga proza arabe:

  • Depërtimi i fjalëve të reja arabe, që nuk ishin përdorur në kohën e samanidëve,
  • shfrytëzimi i fjalëve arabe me tenvin, dhe
  • përdorimi i fjalive arabe në hyrje të veprës, pa ndonjë qëllim të caktuar letrar7.

Këto veçori hasen shumë qartë në veprën e Bejhakiut, ndërsa më vonë patën një shtrirje shumë më të madhe.

Nga veprat e tjera të kësaj periudhe mund të përmendim edhe Sijasetnamen ose Sejrul Muluk të autorit Haxhe Nizamul Mulk. Lloji i prozës së kësaj vepre duket që është didaktik dhe moralizues, por në të janë sjellë edhe shumë tregime historike. Kjo vepër ka dy karakteristika stilistike: Struktura morfologjike dhe sintaksore e saj është sikurse proza e Bel’amiut dhe në dukje është e thjeshtë, ndërsa për nga struktura letrare dhe subjektive zotëron disa koncepte te reja dhe ka pak ngjashmëri me stilin e Bejhakiut. Fjalët arabe në të janë rreth 10 %8. Gjatë studimit të kësaj vepre vërejmë se autori në përdorimin e gjuhës ka pasur parasysh edhe pozitën e lexuesit. Stili i veprës Kabusname është si i Sijasetnames, por autori i Kabusanemes ka sjellë edhe vargje poetike dhe kjo dëshmon se ai ka qenë edhe poet. Për nga lloji letrar, Kabusname i përket letërsisë didaktike dhe në të është përdorur metoda e teozofisë teorike. Edhe veprat e Naser Hosros kanë një rëndësi të madhe për këtë periudhë.Sefername-ja e Hosros i takon letërsisë realiste, ndërsa Zadul Musafirin është shkruar në stilin e prozës së periudhës së parë. Ai në librin Zadul Musafirin ka sjellë shprehje të shumta dhe fjalët e kësaj vepre më shumë shprehin botëkuptime filozofike, fetare dhe teologjike. Sefername-ja e tij ka më pak fjalë arabe dhe zotëron fjalë më të vjetra në krahasim me veprat që janë shkruar në kohën e tij. Por fuqia përshkruese e Naser Hosros është e lartë dhe realiste dhe një gjë të këtillë mund ta hasim edhe në veprën Tarihi Bejhaki.
Ndër veprat e misticizmit të kësaj periudhe mund të përmendim Kimjaji Saadet të Imam Muhamed Gazaliut. Ai këtë vepër e ka shkruar në stilin e prozës së sufijve dhe si duket ka qenë nën ndikimin e Keshful Mahxhub të Huxhviriut, dhe po kjo është bërë shkak që proza e kësaj vepre të jetë e thjeshtë dhe në lulëzim. Imam Muhamed Gazaliu në këtë libër ka respektuar lexuesin; veprën e ka shkruar në fund të viteve të jetës së tij me kërkesë të popullit të Horosanit. Shkrimi i veprave mistike në prozë filloi me Keshful Mahxhub të Huxhviriut (v. 464/1072). Stili i kësaj vepre është i afërt me stilin e veprave të periudhës samanide, por përsa i përket strukturës muzikore ajo është më e fortë. Edhe veprat Esrarul Tevhid dhe Tezkiretul Evlija  janë më afër stilit të periudhës samanide sesa me stilin e prozës së periudhës kur janë shkruar. Në Tezkiretul Evlija të Atarit në mënyrë të dukshme është imituar Keshful Mahxhub dhe ngjashmëria e tyre shihet edhe në strukturën letrare dhe në atë retorike9.  Në po këtë shekull, Haxhe Abdullah Ensari (v. 481/1088) në letërsinë persiane sjell prozën e rimuar. Veprat më kryesore të tij, janë: Zadul Arifin, Kenzul Salikin, Munaxhatname dhe Sed Mejdan. Stili i prozës së Haxhe Abdullahut nuk u mirëprit në shek. 5/11, por në shekujt e mëvonshëm.

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e tretë. Periudha e selçukëve dhe harezmshahëve të parë (550/1155-600/1203)

Edhe shkrimtarët e kësaj periudhe ashtu sikurse edhe poetët me tepër ishin të prirur që në krijimtarinë e tyre të shfrytëzonin strukturat muzikore dhe stereotipet gjuhësore. Në veprat e tyre hasim shumë arabizma. Në aspektin subjektiv shohim sinonime me kuptime të përbashkëta, me anë të së cilave një koncept e shpjegonin në mënyra të ndryshme. Ajetet dhe hadithet në prozën e kësaj periudhe kanë përdorim argumentues dhe në përgjithësi proza e kësaj periudhe ka qenë e ndikuar më shumë nga proza arabe. Në rrafshin kuptimor shohim një ndërlikim, që buron nga përdorimi i figurave letrare dhe prej teknikave poetike, andaj dhe kjo është arsyeja se pse Behari  prozën e kësaj periudhe e quan “proza teknike”10.

Vepra që përfaqëson këtë stil është Kelile ve Dimne, e përkthyer nga Ebul Meali Nasrullah Menshi. Në këtë vepër hasim veçori të shumta stilistike, por në të gjithashtu janë përdorur edhe fjalë e shprehje të reja që nuk ishin përdorur në periudhat e mëparshme11. Në Kelile ve Dimne janë përdorur edhe kombinime të fjalëve arabe me fjalët persiane dhe në krahasim me veprat e shek. 5/11, në të janë shfrytëzuar më shumë fjalë arabe. Nga figurat e balancuara, proza e rimuar është përdorur më shumë me qëllim të krijimit të konceptit muzikor, ndërsa në rrafshin e interpretimit janë shfrytëzuar gjithashtu figurat poetike si krahasimi, metafora, etj.. Në interpretimin e tregimeve është shfrytëzuar metoda nga tregimi në tregim ose Labirent. Tregimet e kësaj vepre janë alegorike dhe didaktike, kështu që këto tregime më tepër janë përdorur për të bindur lexuesin. P.sh. në hyrje të kreut të tetë thuhet: “Raji tha… tani… më thuaj prapë se dushmani ka ikur, kjo nuk do të ndodhë përsëri …”12. Por narracioni është ajo që Kelile ve Dimnen e bënë të bukur dhe artistike duke i dhënë një përmasë të re letrare. Interpretimi i veprave dhe i sjelljeve të heronjve me anë të gjuhës së shtazëve dhe roli i tyre gjatë tërë tregimeve, ka krijuar një gjini letrare të veçantë, e cila në letërsinë evropiane quhet Fabul. Këto shtazë, në këto tregime, identifikohen me njerëzit e asaj kohe. Për atë dhe Kelile ve Dimne quhet se solli një lloj të letërsisë alegorike.

Një libër tjetër e kësaj periudhe ishte edhe Çehar Makale e Nizami Aruziut. Kjo vepër, në krahasim me veprat tjera të kësaj kohe, ishte shkruar me një gjuhë më të vjetër dhe ngjan me veprat e shek. 5/11, ndërsa stili i saj është shumë afër me atë të Kabusnames dhe të Sijasetnames. Çdo njëri nga këta katër artikuj të kësaj vepre (Çehear Makale ka kuptimin e katër artikujve, shën. i përkth.) ka gjuhën e tij të veçantë sepse tematika e artikujve është rreth mjekësisë, rreth poezisë, rreth astronomisë dhe rreth menaxhimit. Gjithashtu autori i saj është munduar që edhe në tregime historike të ruajë gjuhën realiste të tij. Megjithatë mund të themi se vepra Çehar Makale qëndron diku rreth stilit të prozës të ndërmjetme ose të stilit të lulëzuar dhe të stilit të prozës teknike.

Në prozën e shek. 6/12 u përhap kultura e shkrimit të mekameve. Mekami ose Mekamat quhen fjalë që folësit i kanë thënë për të këshilluar, udhëzuar dhe predikuar të tjerët, por që janë me kuptim të thellë dhe shprehja e “Fjalimit në Mexhlis” rrjedh nga kjo fjalë. Këto janë gjithashtu edhe transmetime dhe legjenda që janë tubuar nga një person dhe shpjegohen në formën e prozës së rimuar13. Mekamet në gjuhën persiane janë imitime të mekameve të gjuhës arabe, kështu që sipas Haririut, në hyrje të veprës së tij Makamat, ndër arabët i pari që ka krijuar në këtë stil të prozës ka qenë Bediuzzaman Hamedani. Kurse disa studiues të tjerë janë të mendimit se autori i parë i mekamateve në gjuhën arabe ka qenë Ahmed Bin Farsi (v. 395/1004)14. Në gjuhën persiane ngjashmëri të mekameve shohim në veprat e Haxhe Abdullah Ensariut, por mjeshtërit kryesorë të mekameve janë Kazi Hamiduddin Ebu Bekr Belhi (v. 559/1163) në shek. e 6/12 dhe Shejh Muslihuddin Saadi në shek. 7/13. Stili i mekamateve të Kazi Hamiduddinit ose të Mekamati Hamidit janë imitim i pastër i mekamateve të Harirut dhe Hamedanit në gjuhën arabe. Natyrisht që në mekamet e Hamidiut shfaqen tipare të dukshme që kësaj vepre i falin një pamje të veçantë. Në një shumicë që përbëhet prej 24 mekameve, stili që mbizotëron është stili letrar, d.m.th. autori ka shfrytëzuar strukturën letrare dhe gjuhësore. Mekamet që janë shkruar rreth xhinëve, rreth rregullave të udhëtimit dhe rreth tesavufit kanë një stil mistik dhe filozofik. Gjithashtu në këto mekamate janë përdorur edhe ajete dhe hadithe, janë sjellë shumë fjalë arabe dhe anekdota e poezi në gjuhën arabe.

Tarihi Bejhaki është vepra tjetër e shek. 6/12 që ka stil të veçantë. Data e shkrimit të saj është rreth vitit 563/1167. Proza historike e kësaj vepre ka një gjuhë të përzier me stilin e shek. 5/11 dhe 6/12. Si duket është më afër veprës Çehar Mekale. Por gjithashtu në këtë vepër hasim edhe poezi në gjuhën arabe. Figurat stilistike në të janë përdorur me një mjeshtri të jashtëzakonshme. Veprat e tjera të shkruara në prozë në shek. 6/12 janë Atabat El Kutbe, Resaili Behauddin Bagdadi, El Tevessul Ila Et Tersul dheTarihi Jemeni. Këto vepra më shumë janë shkruar nën ndikimin e Kelile ve Dimnes. Në këtë shekull janë shkruar edhe vepra shkencore si Tefsiri Rovzetul Xhenan, nga autori Ebul Futuh Razi, e cila është më afër stilit të prozës së shek. 5/11 dhe më afër stilit të ndërmjetëm dhe veprat e Habish Bin Ibrahim Teflisiut, Imam Fahr Raziut dhe Reshiduddin Vetvatit në shkencën e retorikës; këto quhen Hadaikus Seher fi Dakajikush Shir.

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e katërt (600/1203 – 1200/1785) Stili irakian dhe proza artificiale

Në këtë periudhë sundonin mongolët dhe për shkak të interesimit të tyre për shkrimin e historisë, filloi të zgjerohet kultura e të shkruarit në prozë historike. Për pasojë   u shkruan shumë vepra me tematikë historike. Vepra më e rëndësishme historike në shek. 7/13 është Tarihi Xhihan Goshaj e Xhuvejniut, e hartuar në vitin 658/1259. Nga historitë e tjera të kësaj periudhe mund të përmendim Xhamiu Tevarih (shkruar në vitin 710/1310) e autorit Reshiduddin Fazlullah, Texhzijetul Emsar ve Texhzijetul Easare njohur edhe si Tarhi Vesaf (sh. 738/1337) nga Abdullah Bin Fazl Shirazi, Tarihi Gozidei (sh. 730/1329) nga Hamdullah Mostafavi dhe Nizamul Tevarih (sh. 674/1275) nga autori Kazi Bejzavi. Stili i këtyre veprave, përveç Tarihi Xhihan Goshaj dhe Tarihi Vesaf, është i thjeshtë dhe i lulëzuar dhe ka ngjashmëri të madhe me veprat e shekujve të mëparshëm. Në këtë shekull ndër shkrimtarët që imitonin stilet e shekujve të mëparshëm janë: Muhammed Nesevi, autori i veprave Nefethetul Mesdur dheSire-i Xhelaleddin, veprat e të cilit ndjekin stilin e Kelile ve Dimnes dhe Seadeddin Veravini përkthyes i Merzbanames, gjatë përkthimit të së cilës ka shfrytëzuar plotësisht veprën Kelile ve DimneMirsadul Ibad, vepra e autorit Nexhmuddin Raziut është shkruar nën ndikimin e Kelile ve Dimnes, por është më e rrejshme se ajo. Nga veprat shkencore të kësaj periudhe mund të përmendim: El Muaxhem Fi Meajiri Eshari Axhem nga Shems Kejs Razi dhe veprat e Mahmud Avfi, të quajtura Lebabul Elbabdhe veprën e tij letrare Xhevamiul Hikajat. Vepër që shquhet për stil artificial, e këtij shekulli, është Tarihi Xhihan Goshaj e Xhovejniut e cila në vetvete përmban të gjitha veçoritë e stilit artificial. Xhuvejniu në veprën e tij gjithashtu ka sjellë edhe poezi nga gjuha persiane prej Shahnames së Ferdsiut dhe atë e ka harmonizuar me temën për të cilën ka folur. Vlera kryesore e kësaj vepre qëndron në antropologji dhe në sociologji, ngase në të përshkruhen fiset e mongolëve si dhe traditat e zakonet e tyre, prandaj dhe shumë studiues këtë vepër e shfrytëzojnë edhe si referencë shkencore për kohën që është shkruar. Ky është autori i vetëm që ka vizituar edhe Mongolinë dhe krahinat e Azisë Lindore dhe gjithçka që ka parë i ka përshkruar në këtë vepër.

Proza persiane në shek. 7/13, me ardhjen e Saadiut arriti në kulmin e saj. Saadiu në veprat e tij prozaike ka përdorur tri stile të veçanta:

  1. Stilin e Kelile ve Dimnes, Merzbannames dhe të Tarihi Xhihan Goshaj,
  2. stilin e Mekamatit të Haxhe Abdullah Ensariut, dhe
  3. stilin e veçantë të Saadiut.

Përveç Golestanit, (Gjylistanit) veprat e tjera të tij i kanë të tri llojet e këtyre stileve. Saadiu në veprën Mexhalis ve Resalat për nga subjekti shfrytëzon stilin mistik, ndërsa në rrafshin gjuhësor ka qenë i ndikuar nga Haxhe Abdullah Ensariu, i cili ka krijuar prozë të rimuar dhe kjo vërehet gjatë gjithë veprës së Saadiut. Natyrisht, në përgjithësi në veprat e shkruara në prozë nga Saadiu, vërehet edhe stili i humorit në formën e Samarkandit dhe lirisht mund të themi se ky stil i takon vetëm atij. Stili i veprës Golestanështë në formën e mekameve dhe si duket Saadiu ka qenë nën ndikimin e Haxhe Abdullah Ensariut dhe këtë mund ta quajmë edhe një mekame të mrekullueshme. Në Golestan, autori gjuhën e ka shfrytëzuar deri në fund dhe po ashtu ka respektuar pozitën dhe nivelin e lexuesit. Saadiu në këtë vepër, gjithashtu, në një masë të duhur ka shfrytëzuar edhe figurat poetike. Në Golestan edhe pse mund t’i hasim gati të gjitha figurat letrare dhe gjuhësore, më së shumti të bie në sy personifikimi. Zgjedhja e temave nga ana e autorit, botëkuptimet e stilit i bënë më të larmishëm. Tetë krerët e Golestanit kanë tematikë të ndryshme me njëri -tjetrin. Në kreun e parë flitet për biografinë e mbretërve dhe në të është shfrytëzuar me tepër fjalori politik. Në kreun e pestë fjalët janë më tepër erotike dhe të gazelit, kurse tematika e këtij kreu është dashuria dhe rinia. Ndërsa në kreun e shtatë flitet për ndikimin e edukatës dhe të moralit. Këtu ne përballemi me fjalë dhe shprehje psikologjike, si: arsimi, edukata, i mençuri, i marri, këshilla, arti, edukatori, mësuesi, shkenca, etj, të cilat janë përdorur me një mjeshtri të madhe. Por në kreun e tetë, në të cilin flitet me rregullat e bisedës, të fjalimit, ne shohim kulmin e artit të Saadiut në shfrytëzimin e strukturës morfologjike dhe kuptimore të gjuhës si dhe rolin e përdorimit të saj. Fjalitë e shkurtra dhe fjalët dërstilare janë disa nga veçoritë e këtij kreu dhe kjo harmoni dhe koordinim nuk mund të shihet në asnjë vepër të letërsisë persiane. Stili i Saadiut në kohën e tij mbahet si risi në prozën persiane; ai mund të quhet edhe si “Stili i prozës së rimuar ose prozës poetike”. Stili i Golestanit ka pasur ndikim jashtëzakonisht të madh në letërsinë persiane dhe shumë shkrimtarë e kanë imituar këtë stil, por asnjëri nga ta nuk arriti ta kalojë Saadiun. Shkrimtarët që krijuan nën këtë stil janë Xhovvejni në veprën Nigeristan, Xhami në veprën Beharistan dhe Ka’ani në veprën Perishan.

Në shek. 8/14 shohim një rënie të prozës persiane dhe vërejmë hapat e parë të shkatërrimit të prozës së saj15. Madje në këtë shekull edhe veprat historike humbën ndikimin e tyre dhe nuk kishte interesim për vepra të tilla. Kjo rrjedhë vazhdoi edhe në shek. 9/15 dhe e vetmja vepër që u shkrua në këtë shekull është Tezkiretush Shuara, e Devletshah Semarkandit, e cila ka gabime të shumta dhe ofron informacione të gabuara. Kjo quhet edhe si kronologjia më e njohur e poezisë dhe poetëve persianë. Në këtë shekull, shkrimtarët e tjerë jo edhe aq të rëndësishëm janë: Sherefuddin Ali Jezdi, autor i veprës Zafername-i Timuri, ku imiton Tarihi Xhihan Goshaj, por sipas Beharit, proza e këtij shekulli qëndron diku në mes të periudhës së ndërmjetme, të stilit të thjeshtë dhe teknik. Në shek. 8/14 në veprat e Abid Zekanit hasim humor dhe sarkazëm, të cilat autori i përdor për të shprehur pikëpamjet e tij për shoqërinë e kohës. Ahlakul Eshraf dhe Resale-i Delgosha janë ndër veprat e rëndësishme të kësaj periudhe.

Proza persiane në kohën e sundimit të Safevitëve njihet si prozë e angazhuar dhe teknike dhe po ashtu është e ndërlikuar dhe e mbushur me figura të panevojshme poetike. Duket sikur  shkrimtari, në këtë periudhë, më tepër ka dashur t’i thurë lavde vetes sesa të shprehë fuqinë e tij krijuese dhe artistike. Kemi edhe vepra të shkruara me një stil të thjeshtë siç janë: Alemi Arai Shah Ismail dhe Eskendername16. Veprat e Shejh Behaji dhe Al’lame Mexhlisiut kanë tematikë shkencore dhe fetare. Shumica e veprave të kësaj periudhe janë artificiale dhe të angazhuara. Zakonisht këto vepra i ngjajnë kasideve të Azerbajxhanit që u krijuan në shek. 6/12. Shkrimtari në fillim sjell një hyrje në detaje ose një ligjëratë artificiale, ku hasim disa ndërlikime poetike. VepraNevab Giti, mund të jetë shembull i kësaj proze.

  1. Proza persiane në periudhën e pestë: Periudha e kthimit letrar

(1200/1785 – 1300/1883) Pas shpërbërjes së safevitëve, në gjysmën e parë të shek. 12/18, jemi dëshmitar të tri lloj prozave:

  1. Proza e thjeshtë siç është vepra Tezkire-i Hazejn e Azer Bigdeliut,
  2. proza artificiale dhe e angazhuar siç janë veprat e Mirza Mehdi Hanit, sekretari i mbretit Nadir, Dorre-i Nadire dhe Xhihan Goshaji Nadiri, si dhe veprat e Mirza Sadek Namiut, dhe
  3. proza mesatare, ku bëjnë pjesë veprat e Ebul Hasan Golistane si Mexhmel Et Tevarih.

Gjatë studimeve të stilistikës së kësaj periudhe arrijmë në përfundim se shkrimtarët e kësaj kohe nuk ndjekin ndonjë stil të caktuar. Në veprat e tyre vërehen mangësi stilistike. Gjithashtu në këtë periudhë hasim edhe shumë gabime në drejtshkrimin gjuhësor. Shkrimtarët si Abdurrezak Denbeli dhe Abdulvehab Neshat shkruan në stilin artificial të shekujve 12/18 dhe 13/19.

  1. Stili i prozës persiane në periudhën e gjashtë: Periudha moderne (Nga 1300/1883 e më pas)

Proza persiane në periudhën e sundimit të Kaxharëve përjetoi ndryshime, kështu që, përhapja e gazetave dhe e revistave u bë shkak që proza persiane të thjeshtëzohet, me qëllim që lexuesit të kenë mundësi më lehtë të kuptojnë këto gazeta. Në këto shkrime më tepër vihej në dukje qëllimi dhe thjeshtësia e shkrimit, ndërsa shkrimet tradicionale, të shkruara me gjuhë të vështirë, filluan të quheshin si shkrime të kota dhe të pa ndikim  te masa e gjerë. Në kohën e Kaxharëve, stili i prozës ishte artificial, por Kaim Mekami ishte personi i parë që filloi të shkruajë me një gjuhë të thjeshtë dhe përhapi këtë kulturë të shkrimit. Ai shkruante edhe nën ndikimin e Saadiut edhe pse stili i tij ishte imitues, por ai solli mjaft risi në shkrimin e prozës. Megjithatë përhapjen e shkrimit të thjeshtë duhet ta kërkojmë në zhvillimin e publicistikës, në industrinë e botimit, në arsimimin e gjerë të popullit, në lidhjet me Evropën, te hapja e shkollave të larta dhe te përhapja e kulturës së përkthimit. Në stilin e thjeshtë shkruan Fet’h Ali Ahundzade dhe Mirza Agahan Kermani dhe pas tyre kjo metodë e shkrimit vazhdohet në veprat si Haxhi Baba Isfehani, përkthyer nga Mirza Ibrahim Beg, Mesalikul Muhsinejn, nga Abdurrahim Tebrizi Talibof, Sejahatname Mirza Ibrahim Beg nga Haxhi Zejnul Abidin Moragasi. Shtrirja e tregimit dhe e romanit ndihmoi rrjedhën e shkrimit të thjeshtë dhe kjo mënyrë e të shkruari kulmin e arriti në veprat e Hedajetit, Dehhodas, Xhemalzades dhe Çubekut. Kjo thjeshtësi vazhdonte të ruhej me anë të përdorimit të gjuhës popullore në prozë dhe nga përhapja e prozave të veprave të përkthyera. Ali Ekber Dehhoda në përmbledhjen e tij Çeren ve Perend, që është një vepër humoristike, Xhemelazade në romanin e tij Jeki Bud Jeki Nebud dhe Sadik Hidajeti në shumicën e romaneve të tij përdorën gjuhën e popullit. Stili erotik ose i gazelit vërehet në veprat e Muhammed Hixhaziut, si Ziba, Periçehr dhe Homa.

Ky shkrim është botuar në revistën shkencore-kulturore “PERLA”, 2010, Nr. 1.

Këtë e pëlqejnë %d blogues: