Arkiv

Archive for the ‘Osmanologji’ Category

Mehmet Akif Ersoj si vlerë e përbashkët

25/02/2012 Lini një koment

Fahredin SHEHU

 

MEHMET AKIF ERSOJ SI VLERË E PËRBASHKËT
Figura e njohur që nuk njihet nga shqiptarët

Intelektuali ynë ka deficit identiteti në shumë aspekte, e posaçërisht në elementin islam. Një mosnjohje e këtillë po na hakmerret me shekuj; një vetinjorim i këtillë është i dëmshëm deri në shuarje.

Mehmet Akif Ersoj

Mehmet Akif Ersoj

 

Mehmet Âkif Ersoy – është i lindur në vitin 1873, ndërsa vdiq më 27 dhjetor në Stamboll. Ishte poet turk, shkrimtar, anëtar parlamenti dhe autor i himnit kombëtar turk.

I lindur si Mehmet Rakif nga babai İpekli Tahir Efendi nga Peja e Kosovës dhe nëna uzbeke nga Buhara, znj. Emine Şerife Hanım, ai shkollohet në Fatih Merkez Rüştiyesi, ndërsa shkollën e veterinës e përfundoi në Mülkiye Baytar Mektebi më 1893.

Ishte ligjërues i historisë dhe letërsisë në disa universitete, si dhe njohës i mirë i Kur’anit dhe Hadithit.

Ai është autor i himnit kombëtar turk dhe autor i shumë poezive, të përmbledhura nën veprat: Safahat (Fletët, 1911), Süleymaniye Kürsüsünde (Në fronin e Sulejmanijes, 1912), Hakkın Sesleri (Zërat e Perëndisë, 1913), Fatih Kürsüsünde (Në fronin e Fatihut, 1914), Hatıralar (Memoaret, 1917), Asım (Asım, 1924), Gölgeler (Hijet, 1933).

 

Figura e famshme

 

Kam më shumë gishtërinj në duar sesa njerëz që njohin veprimtarinë e tij këtu tek ne, pavarësisht se edhe në Kosovë ka kolegje të cilat mbajnë emrin e tij dhe, së fundmi, edhe shtëpia botuese Logos-A në Shkup bëri një botim dinjitoz të vepërs Safahat (Fletët). Kur e them këtë, nuk kam parasysh nxënësin/studentin kosovar, i cili është dekapituar nga një thesar i dijes, i cili vjen nga provenienca islame, madje edhe bejtexhinjtë, që mezi janë të prezantuar në kurrikulumin e edukimit fillor, të mesëm dhe universitar, e mos të flas për autorë tjerë, të cilët edhe fizikisht nuk kanë jetuar në Kosovë/Shqipëri dhe mbarë trojet shqiptare, por elitën intelektuale, akademinë e shkencave, mediat etj., por faktin se, përpos orientalistëve të Kosovës, të cilët e njohin Jahja Bej Dukagjinin, Prishtineli Mesihin, Mehmet Akif Ersojin etj., intelektuali kosovar nuk e njeh të vetin, siç njohin intelektualët e popujve tjerë, po e zëmë hebrenj, kulturën, letërsinë dhe kontributin e shkrimtarëve dhe veprimtarëve, si: Ladino, Yiddish, Mizrahi, Safardi, Ashekanzi, Sabra etj., ose atë më bashkëkohore amerikane. Por, meqë, kjo temë hap një debat tjetër intelektual, unë po e lë me kaq.

Intelektuali ynë ka deficit identiteti në shumë aspekte, e posaçërisht në elementin islam. Një mosnjohje e këtillë po na hakmerret me shekuj; një vetinjorim i këtillë është i dëmshëm deri në shuarje.

Në një recension që kam bërë për një poete të shquar kosovare, e cila më doli instinktivisht pa e ditur se është bija e famliljes se Mehmet Akif Ersojit nga ana e nënës, znj. Naime Beqiraj nga Peja, kam shkruar se: “Edhe leximi është bërë profesion”. Sepse, në kohët tona njerëzit më shumë shkruajnë sesa lexojnë. Dhe, po të ndodhte e kundërta, nuk do të na ndodhte ky tëhuajsim. Kur e them këtë, e kam fjalën për leximin e trashëgimisë letrare, e cila pavarësisht se ka qenë përdhunshëm e larguar nga ne, tani duhet të jetë pjesë identitare e një kombi të lashtë, siç është kombi shqiptar.

Derisa në Turqi emri i Mehmet Akif Ersojit konsiderohet lart, në Kosovë e Shqipëri njerëzit dinë jashtëzakonisht pak. Në periudhën në të cilën jetonte Ersoj, ai u konsiderua, së bashku me emrat Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan dhe Cenap Şahabettin, intelektual avangard i kohës, i cili ka kontribuar në formësimin e identitetit kombëtar të republikës së re turke.

 

Kontributi i tij

 

Mustafa Kemal Ataturku ka qenë adhurues i veprës së Ersojit dhe nga ai madje ka kërkuar që ta përkthejë Kur’anin në gjuhën turke.

Ajo çka mund ta kënaq secilin shqiptar, e veçanërisht intelektualin, është fakti se Mehmet Akif Ersoji në Turqi sot konsiderohet patriot, poet, njeri i devotshëm, por mbi të gjitha vlerë kombëtare turke. Mirëpo, në secilën biografi të tij qartë potencohet origjina e tij etnike.

Unë konsideroj se Turqia ia bën nderin e merituar figurës së Mehmet Akif Ersojit me universitet me emër të tij, një sërë kolegjësh me emrin e tij nëpër Turqi (dhe në kohë të fundit edhe në Kosovë), madje dhe në banknotën turke të 100 lirave të viteve 1983–1989 është nderuar figura e Ersojit.

Ndërkaq ne po ashtu duhet ta kemi parasysh se Kosova ka vetëm ca vite shtetësi dhe si e tillë nuk ka kapacitete që t’i nderojë figurat e veta kombëtare në mënyrë siç bëjnë shtetet me traditë shekullore. Por, kujtoj se ka ardhur koha që të mendohet për një bust të Mehmet Akif Ersojit në Pejë, në vendilindjen e prindërve të tij, si dhe futja e njësive edukative në kurrikulume shkollore dhe universitare për t’u njohur më mirë jo vetëm me veprën e Ersojit, por edhe me figurat e tjera komëbëtare, të cilat kanë kontribuar jo vetëm në Perandorinë Osmane, por edhe në Egjipt, Liban, Indi e gjithandej globit.

Figura madhështore e Mehmet Akif Ersojit është shëmbëlltyrë e një intelektuali avangard dhe njeriu të qytetëruar, i cili e jep kontributin e vet pavarësisht se në cilën pjesë të botës ndodhet ai.

Ne mund të krenohemi, por a do të mjaftonte vetëm krenaria? Konsideroj se duhet të bëjmë edhe diç më shumë lidhur me publikimin e veprimtarisë së Ersojit dhe nderimin e figurës së tij në mënyrë më meritore. Nëse një gjë e tillë ka qenë e mundur në kohën kur ai jetonte, ajo duhet të jetë e mundur edhe sot, ku intelektualët e kohës sonë do të mund të bashkëvepronin për të krijuar një ambient, i cili do të kultivonte vlera të përbashkëta morale, intelektuale e civilizuese.

Advertisements

Rëndësia kulturore e politike kombëtare e Kongresit të Dytë të Manastirit

17/02/2012 Lini një koment

Prof. Dr. Muhamet PIRRAKU

 

100 vjetori i shkrimit kombëtar shqiptar
RËNDËSIA KULTURORE E POLITIKE KOMBËTARE E KONGRESIT TË DYTË TË MANASTIRIT

Prof. Dr. Muhamet Pirraku

Prof. Dr. Muhamet Pirraku

Rrugëtimi i shkrimit të gjuhës shqipe është i gjatë, shekullor, dhe me plotë kurthe e pengesa politike shqiptare e ndërkom­bë­tare. Këto kurthe e pengesa nuk arriti t’i shmangte as i shumëprituri “Kongresi i Alfabetit Shqip”, i Manastirit, më 14-22 nëntor 1908, për faktin se nuk i plotësoi, me përpikëri, kërkesat programatike “Thirrjes” së kongresit nga Klubi nikoqir – “Bashkimi” i Manastirit: “Çështje e Abecesë lipset të jetë fillimi, që pa të nuk do mundim të arrijmë qëllimet tona të larta për mbrothësi të gjuhës!” [1]

Për ta kuptuar më mirë rëndësinë kulturore e politike kombëtare të Kongresit të Dytë të Manastirit, të 2 e 3 prillit 1910, duhet të përvijojmë nëpër pasqyrimin e “Kongresit të Dibrës” të 23 korrikut 1909, dhe të “Kongresit të Elbasanit”, të 2-9 shtator 1909, që vinin si pasojë e “Vendimit” të Kongresit të Parë të Manastirit. Vërtet, shikuar nga këndi i kritikës shkencore objektive, ndonëse Kongresi i Parë i Manastirit konside­ro­het si i pari kongres kulturor i përgjithshëm i inteligjencës e i nacionalistëve shqiptarë[2], në fakt ai më shumë ishte Kongres i konstitucionalëve shqiptarë osmanli, me pasoja historike për unitetin kulturor e politik të kombit shqiptar, sepse u përmbyllë pa suksesin e pritur, duke i legjitimuar dy sisteme shkronjash realisht “Alfabetin Frashëriot”, në shkrim hibrid latin grek e sllav dhe “Alfabetin e Bashkimit” të Shkodrës, pak të modifikuar, dhe kështu, realisht përligji fillin e ndarjes faktike të kombit në dy pjesë: në toskë dhe në gegë[3].

Arsyetimi i “Vendimit” për “dy sisteme të shkrimit”, i lexuar para delegatëve nga Patër Fishta, nuk pati mbulese shkencore e politike të arsyeshme, e shikuar nga distanca historike ishte abuzim me besimin që Kongresi i dha “Komisionit për Alfabetin”: “Abeceda e Stambollit kishte me qenë e mjaftueshme që ti plotëson kërkesat e kombit shqiptar, por për shtypjen e librave jashtë vendit dhe për telegrame është i nevojshëm një alfabet thjeshtë latin…”. Ky “Vendim” u prit me indinjatë nga rilindës të kulluar[4], por një kritikë me mbështetje shkencore e politike kombëtare i bëri publicisti uragan, Faik Konica, i cili gjykoi shëndeteshëm: “U mbajt në Manastir, me 14 të vjeshtës III, një Kongres i shqiptarëve jon-turq, i vetëbotuar për të zgjidhur çështjen e abesë. Nga që ky “kongres” do të mbetet në faqet më të pandershme e më të turpshme, është nevojë të dëftojë qëndresën time në këtë komedie oriantale, dhe për këtë punë duhet të nis nga ca më lark…”[5]

Megjithatë, “Kongresi i Parë të Manastirit”, në të cilin Vilajeti i Kosovës ishte i pranishëm vetëm simolikishte, mori, së paku, dy vendime të mira. I pari: që pas dy viteve të thirrej një “Kongres gj u h ë s o r “, për çështje të “ortografisë” dhe për të rishikuar mundësinë për aprovimin e “një alfabeti të vetëm për gjuhën shqipe”! Mirëpo, duhet të vihet në spikamë fakti se edhe “Kongresi i ardhshëm”, që parashihej të mbahej në Janinë, më planifikohej të mbahej në kuadër të sistemit konstitucional osman, pikërisht në përvjetorin e dytë e fitores së Revolucionit Xhonturk, më 23 korrik 1910[6]. Vendimi i dytë, i mirë, ishte: që Klubi “Bashkimi” i Manastirit, të merrte rolin e “Klubit Qendror” për klubet shqiptare konstitucionale “Bashkimi”, të hapura në jehonën e fitores së Revolucionit Xhonturk, gjithandej në Shqipëri e në vendete Perandorisë Osmane ku kishte enklava të shqiptarëve[7].

E keqja më e madhe ishte se sapo delegatet kthyen në mjediset ku vepronin, filluan aktivitetet për dominim të “partizanëve” të “Alfabeteve” që i përligji “Kongresi i Manastirit”. Kjo u tregua e mirëseardhur për ithtarët e grafisë arabe për shkrim të gjuhës shqipe, me mbështetje institucionale osmane, me pasoja për unitetin kulturor, arsimor e politik kombëtar shqiptar[8]. Për zbutjen e këtyre pasojave do të angazhohet Klubi Qendror “Bashkimi” i Manastirit, i cili, me një “Qarkore” drejtuar klubeve “Bashkimi” u theksonte shqiptarëve: “… nuk duhet përmetue kurrsesi qi ndërmjet Shqiptarëve të dalin ngatërresa e të lejnë dasia për shkak t’alfabetit”, duke u theksuar se:”Tashti për tashti detyra e jonë ma kryesore asht me përhapur në popullin tonë dritën e arsimit, me forcue bashkimin t’onë, me i u rujtun dasis!”[9]

Klubi “Bashkimi” i Manastirit, për ta plotësuar detyrën e ngarkuar, Manastirin e ngriti në një Qendër Kulturore e politike kombëtare Shqiptare të rëndësishme, nxori organin “Bashkim’i Kombit”[10], ngriti një shtypshkronjë, e cila deri në vitin 1910 u rrit në një shtypshkronjë moderne, e cila mund të botonte gazeta e libra në 13 gjuhë të botës, e njohur me emrin: “Shtypshkronja internacionale” – “Bashkimi”[11]. Në gjirin e saj, më 1 gusht 1909, u themelua “Shoqëria botuese literare”, për botimin e librave, gazetave dhe revistave në gjuhën shqipe[12] dhe përpos gazetës “Bashkim‘i Kombit” , “Shoqëria botuese literare” e Manastirit i nxori edhe organet kombëtare: “Drita” dhe “Lahutë e Malësisë”. Vërtet, nga mesi i vitit 1909, në qendrën kulturore e politike të Rilindjes Kombëtare Shqiptare në Manastir, rol madhor lozi pejani Salih Gjukë Dukagjini, fillimisht mydyr në Neveskë e tani inspektor i arsimit për Vilajetin e Manastirit[13].

Komiteti i Turqve të Rinj “Bashkim e Përparim”, për të penguar zhvillimet në të mirë të kombit shqiptar që do t’i sillte Kongresi i Janinës, luftën kundër shkrimit të shqipes me grafi latine do ta bartë në Dibër, ku do ta nxisë themelimin e një “Klubi Konstitucionar” me emrin: “Partia Osman e Konstitu­cio­nale Shqiptare e Dibrës” me detyrë ta organizonte një Kongres që do të manifestonte dashurin e ”Shqiptarëve ndaj parimit të vëllazërimit, barazisë dhe pajtueshmërisë së tyre me osmanlinjtë e tjerë, pa ndonjë qellim separatist”[14]. Ky kongres do të mbahet më 10 /23 korrik 1909, me pjesëmarrje edhe të klubeve osmane serbe, bullgare, e vllahe, por edhe këtu, me prani simbolike të Vilajetit të Kosovës e të Shkodrës, falë ndërhyrjes së Nexhib be Dragës nga Mitrovica dhe të Riza Beut nga Shkodra, “Kongresi Konstitucional Osman i Dibrës” do të përfundojë si “Kongres Kombëtar Shqiptar”[15].

Në jehonë të kësaj fitoreje shqiptare në Elbasan, më 2-9 shtator 1909, do të mbahet “Kongresi Kulturor- Arsimor”[16], i cili i vuri themelet historike të shkollës kombëtare shqiptare[17], madje edhe krahas faktit se këtu qenë të pranishme dy rryma shqiptare historikisht antagoniste: proxhonturke dhe proaustriake, e me prani vetëm nominale të Vilajetit të Kosovës -Vendimet e Kongre­sit të Elbasanit bënë jehonë madhështore në Lëvizjen Arsimore e Kulturore Kombëtare Shqiptare në Vilajetin e Kosovës. Realisht, për jetësimin e Vendimeve të Kongresit të Elbasanit i vunë shpatullat veçanërisht: Hasan be Prishtina, Nexhib be Draga, Salih Gjukë Dukagjini, Bedri be Pejani, Rrok Berisha, Bajram be Curri e Rexhep be Mitrovica, duke hapur shkolla shqipe në Pejë, Prizren, Gjakovë, Gjilan, Mitrovicë, Vushtrri, Anamoravë e gjetkë[18]. Nga fundi i vitit 1909, “Klubit Arsimor Shqiptar” i Vilajetit të Kosovës, e futi mësimin e gjuhës shqipe në “Gjimnazin” dhe në “Normalen” e Shkupit[19] dhe, sapo e nisi punën “Normalja e Parë Shqipe e Elbasanit” (me 1 dhjetor 1909), gati gjysma e nxënësve ishin nga Kosova, një pjesë e madhe me financim të Hasan be Prishtinës[20].

Nga fillimi i shkurtit 1910, Serbia do të vihet në rolin e logjistikës së Qeverisë Xhonturke, kundër shkollës shqipe dhe kundër alfabetit latin për gjuhën shqipe në Vilajetin e Kosovës, ku realisht ishte kërthiza historike e Shqipërisë Etnike dhe djepi i ngjizjes së kombit shqiptar, kurse tashti, falë aktivitetit politik kombëtar të deputetëve të Parlamentit Osman: Hasan be Prishtinës, Nexhib be Dragës dhe Fuad Pashës nga Prishtina, me mbështetje të mençur, institucionale osmane, nga deputetet: Ismail Qemal Vlora, Myfid bej, Azis Pasha, Gani Bej, dr.Ibrahim Thema, e Dervish Hima, të mbështetur nga ish Veziri i Lartë, Ferid Pashë Vrioni, Vilajeti i Kosovës vazhdonte të bartte rolin e Bastionit të luftës për Autonominë e Shqipërisë[21].

Meqë xhonturqit dhe propaganda serbe do të ndihen “humbës” në Vilajetin e Kosovës, aktivitetin kundër shkrimit latin për shqipen do ta bartin në Vilajetin e Manastirit. Të parin miting me kërkesa për futjen e grafisë arabe për shkrim të shqipes e organizuan në qendër të vilajetit, në Manastir, më 6 shkurt 1910, në mbështetje të Myftisë tetovar – Rexhep Xhudit -Vokës dhe të kumanovasit kontraverz – Arif Hikmetit[22]. Mitingjet kundër alfabetit latin do të organizohen edhe në Elbasan e në Ohër[23]. Mirëpo, thënë me fjalët e analistit politik bullgar bashkohas, Ilia Golvanov: “Mund të thuhet lirisht se alfabeti latin (tashti) ka fituar të drejtën qytetare në gjuhën e shkruar shqipe”[24].

Megjithatë, Qeveria Xhonturke, e mbështetur nga propaganda serbe antishqiptare këmbëngulte të ishte e pranishme veçanërisht në Vilajetin e Kosovës, kundër shkrimit të shqipes me alfabetin latin, duke ia pasur frikën veçantë Sanxhakut të Prishtinës, ku dominonte drenicasi Hasan Prishtina, si dhe Sanxhakut të Shkupit, ku ndihej ndikimi permanent i deputetit Nexhib be Draga dhe e Profesorit të historisë Bedri be Pejanit [25]. Të theksojmë faktin se Lëvizja për alfabetin latin për gjuhën shqipe në Drenicë, vis ku nuk pushonin kryengritjet antiosmane, nuk pati asnjë kundërshtar[26].

Mirëpo, Qeveria e Stambollit më në fund mori vendim të merrte masa drastike kundër partizanëve të shkrimit “latin” dhe kundër drejtuesve të shkollave shqipe. Ky vendim do të pritet e indinjatë nga patriotët, mësuesit dhe nxënësit shqiptarë dhe do të kundërshtohet e bojkotohet nga “Klubet Arsimore Shqiptare” në Shkup, Tetovë, Kumanovë, Prishtinë, Vushtrri, Mitrovicë, Prizren, Gjakovë, Guci, Pejë e Plavë – me kërkesë të pashkelshme “që arsimi popullor të zhvillohet me alfabetin latin “[27].

Lëvizja për Alfabetin latin për shqipen do ta dëshmoj forcën e pathyeshme më 27 shkurt 1910, me “Mitingun e alfabetit shqip” të mbajtur në Bregun e Shën Ilisë së Korçës[28], kurse gjatë tërë marsit të vitit 1910, Stambolli e Shkupi do të bëhen logje të propagandës xhonturke e serbe në dobi të ithtarëve të grafisë arabe (osmane) për shkrim të gjuhës shqipe[29].

Mirëpo, kësaj mynxyre antishqiptare do t’i jepet grushti vendimtar nga fillimi i prillit 1910, falë partizanëve të alfabetit kombëtar të shqipes të Lagjes së Hasan be Prishtinës, të tubuar në Kongresin e Dytë të Manastirit, më 2 dhe 3 prill 1910. Organizues dhe nikoqir i Këtij aktiviteti kulturor e politik kombëtar shqiptar, sipas shtypit serb osman, ishte “Këshilli qendror i organizatës shqiptare “Bashkim’i Kombit” të Manastirit[30]. Në informatën për mbajtjen e këtij Kongresi të botuar nga organi i spiunazhit serb, “Vardar”, më 27 mars 1910, pos të tjerave thuhej: “Në Kongres do të shqyrtohet çështja e alfabetit të shqipes dhe do të merret vendimi për rritjen e numrit të shkollave shqipe. Kongresi do të merr vendime për zhvillimin e më hovshëm në drejtim të zgjimit kombëtar ndër shqiptarët”[31].

Për organizimin e Kongresit të Dytë të Manastirit, rol madhor pati inspektori i arsimit për Vilajetin e Manastirit, juristi, publicisti, linguisti, etnologu, historiani, poeti, profesori i shqipes në Normalen e Shkupit dhe luftëtari i Pavarësisë së Shqipërisë, Salih Gjukë Dukagjini, ndjekësi më besnik i frymës politike patriotike të madhorëve të kombit- Hasan be Prishtina – Nexhib be Draga[32].

Sipas burimeve diplomatike serbe në Kongresin e Dytë të Manastirit u përfaqësuan: Klubi shqiptar nikoqir, i Manastirit, me 5 anëtarë, Klubin e Stambollit e përfaqësoi veprimtari Dervish Hima, të Korçës Shefik Efendia, të Negovanit, Petro Nini Luarasi. Edhe Koçana, Starova, Struga e Elbasani u përfaqësuan me nga një përfaqësues, kurse Ohri me dy. Në Këtë kongres, vërtet historik, me përfaqësim dominoi Vilajeti i Kosovës, i cili ishte buzë shpërthimit të Kryengritjes së Madhe e Kosovës për Autonominë e Shqipërisë: Bedri be Pejani, Rexhep be Mitrovica, Qamil be Bala, Bejtullah Be Gjilani, Shyqyri Ramadan Begu nga Prishtina, Salih Gjukë Dukagjini, oficeri Hysni be Curri (në emër të Bajram be Currit)[33] dhe Sabit Beu nga Vushtrria[34].

Sipas konsullit serb Luba Mihajlloviq: “Me telegrame kanë shprehur solidaritetin dhe i kanë caktuar përfaqësuesit nga radhët e atyre qe kanë mundur të arrinin në Kongres: Smirna, Selaniku, Kolonja Lerini, Bilishta, Durrësi, Shkodra, Vlora, Berati, Tepelena, Delvina, Leskoviku, Preveza dhe Tirana”[35]. Sipas këtij burimi, në Kongresin e Dytë të Manastirit kanë marrë pjesë 24 veta, të cilët për kryetar të Kongresit e zgjodhën profesorin e historisë, Bedri be Pejanin, ish profesor i gjuhës shqipe në Idadinë (Gjimnazin) e Shkupit, kurse për sekretar: Ferid bej Ypin, avokat në Manastir e Petro Nini Luarasin, mësus në Negovan[36].

Nga të dhënat e tjera mësojmë se në Kongresin e Dytë të Manastirit morën pjesë edhe këto personalitete shqiptare: Ibrahim bej Jegeni, përfaqësues i Klubit “Bashkimi” të Dibrës së Epërme, Gani bej Bungu, përfaqësues i Skodrës dhe i Elbasanit, Tefik Efendi Panariti, përfaqësues Klubit “Dituria” të Korçës, Ali ef. Zaimi nga Elbasani, përfaqësues i Jenixhës, Jonus Hilmi Dibra, përfaqësues i Serfixhës, Fehim bej Zavalani, përfaqësues për Tepelenë, Filat, Progon, Paramithi, Përmet, Kurvelesh, Delvinë, Gjirokatër, Hajdar ef. Blloshmi, përfaqësues klubit “Bashkimi” të Starovës, Abdullah ef. Rushiti, përfaqësues i klubit “Bashkimi” të Strugës, Xheladin Bej Ohri, përfaqësues i klubit “Bashkimi” të Ohrit, Xhafer Bej Ypi, përfaqësues i Konicës, Qazim Iljaz pashë Dibra, kryetar i Klubit “Bashkimi” të Manastirit, e Rifat Bej Zavalani, përfaqësues i Klubit “Bashkimi” të Manastirit[37].

Për rezultatet e Kongresit të Dytë të Manastirit ka lënë të dhëna historiografike të rëndësishme Konsulli serb, Mihajlloviq, në raportin e datës 5 prill 1910, adresuar Ministrit për Punë të Jashtme të Serbisë: “Të shtunën e të dielën, më 2 dhe 3 të këtij muaji në Manastir është mbajtur një Kongres shqiptar për rendësin e të cilit është folur e përfolur qysh para se të mblidhej”[38]. Në vijim, ky diplomat, fitoren e Lëvizjes shqiptare për shkrimin latin e pa të fituese si pasojë e gabimeve strategjik politikë të Stambollit, duke theksuar: “Xhonturqit, shqiptarëve u kanë ndihmuar në çështjen e tyre sepse ishin ngritur kundër tyre dhe janë përpjekur që ti ndanin në aderues të alfabetit latin dhe arab” dhe konstatonte se populli e “shikonte me neveri çdo përzierje të qeverisë në punët e të tyre”, ndaj, përfundonte: “Është e besueshme se këto dy alfabete (latin e arab) do ta kishin bërë vetvetiu ndarjen, kurse qeveria nuk ia doli dot…”[39]

Kongresi Dytë i Manastirit i zhvilloi punimet në seanca të hapëta, ku mbahej procesverbali, e në të cilat ka mundur të merrte pjesë edhe Valiu dhe personalitete të tjera politike xhonturke. Ky Kongres i kushtoi rëndësi të veçantë gjendje aktuale dhe të ardhmes së shkollës shqipe dhe ndriçoi propagandën e huaj në vendet shqiptare. Ndër oratorët më të zjarrtë në këtë fushë ishte mësuesi Petro Nini Luarasi, i cili me guxim të pashoq u ngrit kundër propagandës antishqiptare të kishës greke[40]. Në Mbështetje të “Fjalimit” të Petro Ninit, Kongresi mori vendim që të kërkohej mbrojtja e shtetit osman nga ajo propagandë[41].

Njëri ndër vendimet historike të Kongresit të Dytë të Manastirit ishte: Alfabeti pastër latin i modifikuar për shkrim të gjuhës shqipe në Kongresin e Parë të Manastirit, të përdoret i vetëm në shkollën shqipe, në shtypin shqip, në botimet shqipe dhe në administratën shqipe në të gjitha vendet ku banonin e vepronin shqiptarët. Ky vendim do të merrte kredon gjithëkombëtare në një Kongres Gjithëshqiptar që do të mblidhej në Janinë, i planifikuar nga Kongresi i Parë i Manastirit[42]. Në Kongresin e Janinës, do të dëshmohej, para Botës, uniteti politik e arsimor i kombit shqiptar, si dhe pandashmëria e Njësisë etnokulturore historike e Shqipërisë (Arnautlluk, Albania), e cila, pas copëtimeve kriminale në Kongresin e Berlinit, kishte vetëm 90.1000-90.270km2, ku shqiptarët përbënin mbi 66% të banorëve[43].

Këtu është me interes historiografik t’i përmendim vendimet Kongresit të Dytë të Manastirit, sipas proveniencës burimore. Të nisemi nga informatat e para që i pati të njohura konsullit serb, më 5 prillit 1910:

“1. Kongresi (tubimi) në Janinë të mblidhet më 3 korrik të këtij viti. Atëherë do të sillej raporti mbi punën e deritashme dhe propozimi i projekt programit për aktivitetet në perspektivë. Në Kongresin e Janinës duhej të merrej vendimi definitiv për qëndrimin e shqiptarëve dhe për kërkesat e tyre ndaj Portës së Lartë (Me siguri, atëherë, do ti adresohet Turqisë ndonjë memorandum)”;

2. Dervish Hima, deputeti i Stambollit, i lindur në Ohër, është caktuar që ta organizojë dhe drejtoi Qendrën Kryesore në Stamboll, e cila duhej të udhëheq të gjitha punët organizative të Klubeve Shqiptare. Qe Komiteti i Stambollit të ketë pushtet mbikëqyrës mbi të gjitha klubet shqiptare, të cilat do ti kontrollojnë dy revizorë të përhershëm – anëtarë të ati klubi. “Komiteti” do të ketë pushtet mbikëqyrës mbi punët e përgjithshme dhe mbi financimin e “Shoqërisë Përparimi” të Korçës”;

3. Është vendosur të vazhdohet me propagandën për alfabetin latin deri në ngadhënjimin mbi atë arab. Hëpërhë, qëllimi kryesor është përhapja e arsimit në masën e gjerë shqiptare;

4. Që, Qeverisë ti dërgohet një Përkujtesë me të cilën do të kërkohej ndërprerja e mosmarrëveshjes në mes të shqiptarëve dhe qeverisë, duke kërkuar që të ndërpritet çdo propagandë kundër alfabetit latin;

5. Të luftohej propaganda fetare islame e posaçërisht ajo greke”[44].

Konsulli serb e informonte Beogradin se “… anëtarët e Kongresit kanë mbajtur takim të mbyllur” edhe në ditën e hënë, më 4 prill 1910, e theksonte se: “Do të kujdesëm të mësoj së çka është folur atje!?”[45]

Kongresi i Dytë i Manastirit, përpos rëndësisë historike kulturore e politike shqiptare ka edhe rëndësi për afirmimin ndërkombëtar të kombit shqiptar, sepse këtë ngjarje, përpos përfaqësuesve të shtypit shqiptar dhe osman, nga brenda e përcollën edhe përfaqësues të shtypit evropian: Korrespondenti i “Neue Freie Presse” i “Rusko Slovo”, i “Pravda”-s së Beogradit, si dhe i ”Le Progres de Solanique”, e të tjerë, të cilët e indor­muan opinionin ballkanik, e evropian, për kërkesat shqiptare kulturore, arsimore dhe politike. Gazeta “Neue Freie Presse”, më 4 prill 1910, i solli pikat më të rëndësishme të Vendimeve të Kongresit të Dytë të Manastirit, por rëndësi të veçantë i kushtoi propozimit të përfaqësuesit të Starovë, Hajdar ef. Blloshmit, që Kongresi tu dërgonte një “Përkujtesë” Haxhi Villdan Efendisë, Ismail Haki Efendisë dhe Sheh-Ul-Islamit, duke kërkuar përgjigje se: ‘A mund të shkruhet Kur’ani edhe me shkronja latine?”[46] Sipas kësaj gazete, përgatitjen dhe programin për Kongresin Shqiptar të radhës, në Janinë, ishte ngarkuar t’i bënte Dervish Hima. Tubimi i planifikuar që të mbahej në Janinë, duhej të ishte më i madhi ndër kongreset shqiptare të mbajtura deri atëherë në Tokat Shqiptare[47].

Për Kongresin e Dytë të Manastirit të dhëna të vlefshme ofroi edhe gazeta “Vardar”, më 10 prill 1910, në artikullin: ”Kongresi Shqiptar”, i shkrua nga korrespondenti i saj më 4 prill 1910[48]. Sipas kësaj gazete në Kongresin e Dytë të Manastirit kanë marrë pjesë 25 veta, prej të cilëve vetëm dy të krishterë (protestantë)[49]. Kjo e dhënë fliste për një shkallë të lartë të pjekurisë politike kombëtare të shqiptarëve myslimanë, të cilët, tashti, më mirë se kurrë, i treguan botës osmane e botërore se shkrimi i gjuhës shqipe nuk është i kushtëzuar nga asnjë fe, as nga asnjë propagandë shtetërore e huaj, por është e mirë kulturore gjithëkombëtare shqiptare. Korrespondenti i “Vardar”-it do të saktësojë se: “Puna (në kongres) ka vazhduar normalisht dhe me qetësinë më të madhe” e madje “Disa nga propozimet pranoheshin me aklamacion”[50].

Gazet serbe osmane, “Vardar” i solli edhe disa nga pikat më të rëndësishme të vendimeve të Kongresit, që kanë disa nuanca ndryshe nga ato që i kishte të njohura konsulli serb në Manastir:

1. Që, më 3 korrik të këtij viti të thirrej një kongres gjithëshqiptar në Janinë, në të cilin përfundimisht do të caktohej programi i ardhshëm politik (…), si dhe njëherë e përgjithmonë të përfundohet me çështjen e shkollave dhe të alfabetit të shqipes. Do të vërtetohej programi i ardhshëm – për shkollat shqipe;

2. Kongresi e ka pranuar alfabetin latin për alfabet të gjuhës shqipe. Këtë (vendim) ka për ta plotëfuqizuar Kongresi i Janinës. Ky alfabet prej tashti ka për t’u përdorë në shkollat e tyre;

3. Ti dërgohej Valiut dhe deputeteve të tyre në Stamboll një kërkesë, që ta marrin në mbrojtje Kishën (Ortodokse) shqiptare[51];

4. Në Shkup të nxirrej një gazetë shqipe dhe të hapen shkollat kombëtare[52];

5. Që të kërkohej një sqarim nga Sheh-ul-Islamit (Ministrit për fenë Islame) së, shkrimi latin a është kundër sheriatit (kur’anit);

6. Që, një delegacion (shqiptar) ta përshëndet Sulltanin (me rastin e vizitës që Sulltan Mehmedi V Reshadi pritej ta bënte në Vilajetit të Kosovës e të Manastirit) dhe nga Ai të kërkonte amnisti në emër të shqiptarëve…duke pranuar që të rekrutohen në ushtrinë (perandorake osmane)[53].

Për Kongresin e Dytë të Manastirit kanë shkruar edhe gazetat e tjera serbe. Gazeta ”Pravda” e Beogradit, më 6 prill 1910, shkroi: “Kongresi shqiptar, i cili është mbajtur nën kryesinë(…) e Bedri Beut, mbas debatit të gjatë dhe të gjithanshëm mbi shkrimin e gjuhës shqipe dhe përhapjen e idesë kombëtare ndër shqiptarët”, ka marrë këto vendime:

”1. Që më 3 korrik në Janinë të thirrej Kongresi tjetër në të cilin duhej të marrin pjesë me shumë delegat se sa tash;

2. Që në Stamboll të krijohej një Këshill shqiptar të cilit duhej ti besohej ndërmjetësimi në mes të Qeverisë së Stambollit dhe shqiptarëve;

3. Që Ministrit të Arsimit t’i dërgohej një memorandum, për nevojën e domosdoshme që shqiptaret ta përvetësojnë shkrimin popullor, i cili u përgjigjet cilësive fonetike dhe natyrës së gjuhës shqipe;

4. Që të merren masa për pengimin e propagandës, të cilën grekët po e përhapnin ndër shqiptarët ortodoks (në Jug të Shqipërisë)”[54].

Për këtë ngjarje të rëndësishme për historinë politike dhe kulturore shqiptare shkroi edhe gazeta ”Le Progres de Solanique”, më 13 prill 1910, e cila kur bënte fjalë për rezultatet e Kongresit të Dytë të Manastirit, i përmendi disa vendime, dhe konstatoi se Kongresi është dashur të mbahej më 10 prill1910, por u mbajt më herët, më 2 dhe 3 prill, ndërsa në vijim informonte për gjendjen e shkollave në Vilajetet shqiptare, duke theksuar se: Nga Idadia e Manastirit kanë ikur 24, ndërsa nga ajo e Korçës 34 nxënëse dhe kanë shkuar në Gjimnazin e Selanikut për ta mësuar gjuhën shqipe[55].

Edhe shtypi shqiptar i kohës nuk e la prapa dorës Kongresin e Dytë të Manastirit. Gazeta “Bashkimi” e Shkodrës i informoi lexuesit për mbajtjen e Kongresit shqiptar më 2 dhe 3 prill 1910 dhe konstatonte se: Ndër vendimet më fatlume të kongreseve shqiptare, janë Vendimet e Kongresit të Dytë të Manastirit, sepse përfundimisht e vendosi alfabetin latinë për gjuhën shqipe[56].

Për këtë epilog fatlum për kombin shqiptar pati rol të madh Vilajeti i Kosovës në përgjithësi, me Shkupin qendër administrative, politike, ekonomike, kulturore e arsimore shqiptare. Lëvizja shqiptare për alfabetin latin në Kosovë, me partizanët korife: Hasan Prishtinën, Nexhib Dragën, Bajram Currin, Salih Gjukën, Bedri Pejanin, Rrok Berishën, Rexhep Mitrovicën, Hysni Currin, Shyqyri Ramadan Begun e të tjerë, e barti peshën e luftës përfundimtare me xhonturqit shovinistë në fushë të arsimimit shqip, të shkrimit të shqipes me alfabetin latin dhe të ngritjes së ndërgjegjes kombëtare të individëve dhe të masave shqiptare.

Roli i Kosovës për fitoren e alfabetit latin të “Bashkimit” për alfabet kombëtar shqiptar përfundimisht me Vendimet e Kongresit të Dytë të Manastirit, më 1910, është i rëndësisë historike të rolit të Kosovës në përvetësimin e Gjuhës shqipe të unifikuar dhe të legjitimuar në Kongresin Gjithëshqiptar të Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, të mbajtur në Tiranë, më 1972.

Prishtinë, Prill 2010

[1] Revista “Leka” – Numër i veçantë. Vazhdim i numrave përkujtimor të XXV Vjetorit të Pavarësisë Kombëtare, Shtypur në Shkodër më 1942, për Vitin XII/1940 , f. 13.
[2] Justin Rrota, Për historinë e alfabetit shqyp, Shkodër, 1935, fq. 89. Këtë vepër e kam shfrytëzuar nga fotokopjet e Arkivit Shtetëror të Kosovës në Prishtinë (më tutje: ASHKP), “Fondin i Alfabetit”. Nuk është ballina – vendvotimi dhe viti i botimit, ndaj vendin e botimin dhe vitin e botimit këtu po e shënoj sipas njohurive që kam për botimin e parë.
[3] Stjepan Antoljak, Prilog historijatu borbe albanaca za svoj Alfabet, “Gjurmime albanologjike”, nr. 1, Prishtinë,1969, 46; Stavro Skendi, Historia e abeces shqipe. Një rasë zhvillimi kulturor dhe politik të ndërlikuar- ASHKP – “Fondi i Alfabetit”, fotokopje; Gjerësisht, Prof. Dr. Muhamet Pirraku, Roli i Kosovës në zgjidhjen përfundimtare të Alfabetit Kombëtar Shqiptar, Gazeta “55”, Tiranë, 14 -26 nëntor 2008; “Republika”, Tiranë, 15-27 nëntor 2008.
[4] ASHKP, “Fondi i Alfabetit”. Raporti i konsullit Visart, më 25.XI.1908, fotokopje nga fondet e Arkivit të Oborrit Mbretëror të Vjenës (më tutje vetëm: AOMV).
[5] Rev. “Albania” nr. 1, vjeti. XII, London, 1909,fq. 24. Kritika e plotë, te: Dr. Muhamet Pirraku, Albania e Konicës, Prishtinë, 1995, 55-64.
[6]Dr. Skender Rizaj, Albanska abeceda u naučnoj literaturi… “Gjurmime albanologjike”, nr. 1, Prishtinë,1969, 186.
[7] Revista “Leka” – Numër i veçantë. Vazhdim i numrave përkujtimor të XXV Vjetorit të Pavarësisë Kombëtare, Shtypur në Shkodër më 1942, për Vitin XII/1940; Justin Rrota, Për historinë e alfabetit shqyp, Shkodër, 1935; Gjergj Qiriazi; Raporti i Kongresit shqiptar të mbajtur në Manastir më 1(14)-14(22) nëntor 1908 – ASHKP, “Fondi i Alfabetit”, nga AOMV; Stavro Skendi, Historia e abeces shqipe. Një rasë zhvillimi kulturor dhe politik të ndërlikuar – ASHKP, “Fondi i Alfabetit”. I përket fondit të siguruar nga Biblioteka e Kairos, më 1968. “Fondi i Alfabetit” është krijuar nga nëntori 1967 deri në gusht të vitit 1968; Shaban Demiraj-Kristaq Prifti, Kongresi i Manastirit ngjarje me rëndësi në lëvizjen kombëtare shqiptare, Tiranë 1968; Stjepan Antoljak, Prilog historijatu borbe albanaca za svoj Alfabet, “Gjurmime albanologjike”, nr. 1, Prishtinë,1969; Muhamet Pirraku;Legalizimi i alfabetit të Manastirit, “Përparimi“, nr. 11-12 Prishtinë 1968; Hasan Kaleshi, Disa aspekte të luftës për alfabetin shqip në Stamboll, Gjurmime albanologjike 1, Prishtinë 1969.
[8] Gjerësisht, Dr. Petro Janura: Nga historia e alfabetit të gjuhës shqipe, Shkup, 1969; Dr. Skender Rizaj, Albanska abeceda u naučnoj literaturi… “Gjurmime albanologjike”, nr. 1, Prishtinë,1969; Stjepan Antoljak, Prilog historijatu borbe albanaca za svoj Alfabet, “Gjurmime albanologjike”, nr. 1, Prishtinë,1969; Muhamet Pirraku;Legalizimi i alfabetit të Manastirit, “Përparimi“, nr. 11-12 Prishtinë 1968; Hasan Kaleshi, Disa aspekte të luftës për alfabetin shqip në Stamboll, Gjurmime albanologjike 1, Prishtinë 1969; Prof. Dr. Muhamet Pirraku, Roli i Kosovës në zgjidhjen përfundimtare të Alfabetit Kombëtar Shqiptar, Gazeta “55”, Tiranë, 14 -26 nëntor 2008; “Republika”, Tiranë, 15-27 nëntor 2008.
[9] Shih, Muhamet Pirraku;Legalizimi i alfabetit të Manastirit, “Përparimi“, nr. 11-12 Prishtinë 1968; Dr. Skender Rizaj, Albanska abeceda u naučnoj literaturi… “Gjurmime albanologjike”, nr. 1, Prishtinë,1969.
[10] Muhamet Pirraku: Prej tipografisë gjer të shtypshkronja internacionale, “Jehona” nr.7, Shkup, 1968 fq. 64-65. Shih edhe “Bitolski Vesnik”, Viti I, nr.18, më 23XII 1964, ku është e botuar intervista e bashkëkohësit 84 vjeçar, veprimtarit kulturor, Kristo Qiriazi.
[11] Muhamet Pirraku: Bashkimi i Manastirit…,”Fjala” nr.70 fq.18; M. Pirraku: Prej tipografisë …e cit.fq. 64.
[12] Data 1/14 korrik 1909, sipas hixhres është i shënuar si 1324, në vend të shënohej 1325.
[13] Në vitin 1910, Salih Gjuka, për ta marrë në mbrojtje gjuhën shqipe nga qarqet shoviniste xhonturke, e botoi gramatikën e gjuhës shqipe në gjuhën osmane, me titull: “Gabim-dlirsa ndo ndryshim liskra. Shkrolaria e shqipes, Pjesa e parë, Bazash e Shihzash”, Shih gjerësisht, Salih Giukë Dukagjini, Shkrolaria e Shqypes, Pjesa e parë, Teorike dhe praktike, Prishtinë 1991, 1-186.
[14] Gaz.”Vardar” nr.26 Viti II, Shkup, 1909, fq.1-2; Muhamet Pirraku, Vendimet e Kongresit të Dibrës…”Jehona” nr 7-8, 1969 Shkup, fq. 82; Dr. P.Janura, Për historinë e alfabetit…,73.
[15] Irena Senkeviq, Osvoboditelnoe dvizhenie albanskovo naroda 1905-1912, Moskva, 1959, fq. 142; Muhamet Pirraku, Vendimet e Kongresit të Dibrës…”Jehona” nr 7-8, 1969 Shkup.
[16] Gazeta “Shkupi”´nr. 15, Moti II, Shkup, 1912, f. 1, shkruan se Kongresi është mbajtur prej 20-27 gusht 1909. Kjo gazeta është datuar sipas kalendarit të vjetër, Julian, ndaj data 20-27 gusht i përgjigjet datës 2-9 shtator 1909. Dr Jashar Rexhepagiq në Zhvillimi i arësimit dhe i sistemit shkollor të kombësisë shqiptare në territorin e Jugosllavisë së sotme deri në vitin 1918, Prishtinë, 1970, fq. 215, përfilli kalendarin julian – 20-27 gusht 1909. Datën sipas kalendarit gregorian e përfilli Historia e Popullit shqiptar II, Prishtinë 1969, fq. 292, por si datë 2-8 shtator. Kjo datë u përcoll edhe në Historia e Popullit shqiptar II Rilindja Kombëtare vitet 30 të shek. XIX – 1912, Tiranë, 2002, 415. Ndërkaq studiuesi kroat, Stjepan Antoljak në Prilog historijatu borbe albanaca za svoj Alfabet, “Gjurmime albanologjike”, nr. 1/1969, fq. 52, fusnota 282, shënon datën 2-10 shtator. Ky është mbështetur në burimet vjeneze.
[17] Shih Historia e Popullit shqiptar II, Prishtinë 1969, fq. 292. Sipas Irena Senkeviq, Osvoboditelnoe dvizhenie… fq.158, në kongres morën pjesë 30 delegatë nga Shqipëria e mesme, jugore dhe Maqedonia. Në kongres nuk morën pjesë nga viset e Shkodrës dhe të Shqipërisë veriore. Sipas Gaettano Petrota: Popolo, lingua e leteratura Albanese, Palermo 1931, fq. 50, në kongres morën pjesë 120 delegatë.
[18] ASHKP, “Fond i ‘Pizhonit”. Informatë e konsullit M. Rakiq, Prishtinë, më 21. X (3.XI).1909; “Fondi i Alfabetit” (AOMV – informacioni i konsullit Pallavicini në Stamboll, për konsullin në Manastir, më 29 gusht 1909; Irena Senkeviq: Osvoboditelnoe dvizhenie…, fq.149. Ajet Haxhiu, Hasan Prishtina, Tiranë, 1964, fq. 16; Gaz. “Dielli” nr. 35, Moti I, Bostan, 1909, fq.1-2; ASHKP, “Fond i ‘Pizhonit”. Informatë e konsullit M. Rakiq, Prishtinë, më 21. X (3.XI).1909.
[19] Muhamet Pirraku, Aktiviteti i Klubit shqiptar të Shkupit, “Fjala” nr. 7, Moti II, Prishtinë 1969, faqe 17; Sh. Demiraj-K. Prifti,Kongresi i Manastirit ngjarje me rëndësi…,f. 54.
[20] Muhamet Pirraku, Prej shkollës fetare gjer të normalja, “Fjala”, nr. 1, Moti II, Prishtinë, 1969, 12-13, 15; F. Pira, Një shekull shkollë shqipe në “Shejzat”, Romë, 1969, fq. 6-7 shkruan se në vitin e parë Normalja pati 10 profesorë dhe 140 nxënës. Në ASHKP, “Fondi i Alfabetit” XXVIII/K-11-802 – 1910 thuhet se shkolla pati 120 nxënës; Shih edhe gazetën “Vardar” nr.6, Shkup, 7(20) shkurt 1910, f.1.
[21] ASHKP – Fondi i “Joca Jovanoviq -Pizhon”, fotokopje – XXVIII/K-11-708. Informatë e personit anonim “Nepoznata liçnost” konsullit të Serbisë në Shkup, më 22 janar(4 shkurt) 1910; ASHKP – Fondi XXVIII/K-11-709, Shkup. Informatë e spiunit të panjohur për konsullin e Serbisë në Shkup, më 22 janar (4 shkurt) 1910; Shi edhe “Vardar”, nr. 4, Moti III, Shkup, 24 janar (6 shkurt) 1910, fq. 2; Gazeta “Bashkimi” i Shkodrës, nr. 9, Shkodër, 27 janar (9 shkurt); Shih, gjerësisht, Muhamet Pirraku, Mitingu i Alfabetit në Shkup, “Fajala” nr. 8, Prishtinë, 1968, fq. 17; ASHKP – Fondi XXVIII/K-11-712, Shkup, 24 janar(6 shkurt) 1910. Informatë e spiunit serb për konsullin e Serbisë lidhur me udhëtimin e Nexhib be Dragës, më 23 janar (5 shkurt) 1910, për në Kypryly (Veles), te kajmekami i atjeshëm, aderues i alfabetit latin për shqipen. Edhe ai quhej Nexhib; Shih, Muhamet Pirraku, Çështja e alfabetit shqip në Parlamentin Osman, “Rilindja”, Prishtinë, 1 mars 1969, fq. 13; Ajet Haxhiu, Hasan Prishtina, Tiranë, 1964, fq. 16; ASHKP – Fondi XXVIII/K-11-715, Shkup, 23 janar (5 shkurt) 1910. Informatë e konsullit të Serbisë, Ristiqit; Gazeta “Vardar” nr. 4, Moti III, Shkup, 24 janar (6 shkurt) 1910,f. 2; Shukri Rahimi, Qëndrimi i pushtetit turk ndaj çështjes së alfabetit, Gjurmime albanologjike nr. 1/1969; ASHKP – Fondi XXVIII/K-11-712, Shkup. Informatë e “anonimit” për konsullin serb, më 22 janar (4 shkurt) 1910; ASHKP – ”Fondi i Alfabetit”, fotokopje nga AOMV. Informatë e datës 25 janar 1910 për Baronin Alojz Aehrenthal; Shih “Fjala” nr. 3, Prishtinë, 1969, dok. nr. 9, f. 16.
[22] ASHKP – “Fondi i Alfabetit”, fotokopje nga AOMV. Informatë e Posfai-t nga Manastiri, më 7 shkurt 1910 – Aehrentalit në Vjenë; H. Kaleshit, Disa aspekte të luftës…” fq. 101-102; Gazeta “Bashkimi” nr. 9, Moti I, Shkodër, 27 janar (9 shkurt) 1910; Irena Senkeviq, Osvoboditelnoe dvizhenie albanskovo naroda 1905-1912, Moskva, 1959, 150; Sh. Demiraj-K. Prifti, Kongresi i Manastirit ngjarje me rëndësi në lëvizjen kombëtare shqiptare, Tiranë 1968, f. 55.
[23] Sh. Demiraj-K. Prifti, Kongresi i Manastirit ngjarje me rëndësi në lëvizjen kombëtare shqiptare, Tiranë 1968, f. 56; Gazeta “Vardar” nr. 12, Moti III, Shkup 1910, fq. 2; Gaz. “Shqypëja e Shqypënis” nr. 18, Sofje, 2(15) shkurt 1910, f. 3.
[24] Ilia Golvanov, Mladoturcite i Albancite. Ballgarska zbirka, knjiga XVII, Sofija, 1910.
[25] Prava buna zbog latinice, “Vardar” nr. 6, Moti III, Shkup, 7(20) II. 1910, fq. 2; Proterani uçitelji, “Vardar” nr. 6, Moti III, Shkup, 7(20) II. 1910, 2; Hodže i softe protiv latinice, “Vardar”, nr. 6, Shkup, 7(20) shkurt 1910; ASHKP – Fondi: XXVIII/K-11-781, Shkup, 6(19) shkurt 1910. Informatë e personit anonim për konsullin e Serbisë në Shkup; Gjerësisht, ASHKP – Fondi: XXVIII/K-11-781, Shkup, 6(19) shkurt 1910. Informatë e personit anonim për konsullin e Serbisë në Shkup; Arkivi Federativ – Beograd, fondi “Pižan” S-I-1729, Shkup. 8(21) shkurt 1910; ASHKP – Fondi: XXVIII/K-11-718, më 9(22) shkurt 1910;Gjerësisht, Muhamet Pirraku, Burime për historinë e alfabetit, “Fjala” nr. 3, Prishtinë, 1969, Shaban Kapuçi në kujtesën historike (1892-1919), Monografi në dorëshkrim, Prishtinë, Maj 2007.
[26] Arkivi Federativ, Beograd, Fondi “Pižon”, S-I-1734, nr. 563. Informatë nga Shkupi, viti 1910.
[27] ASHKP – Fondi: XXVIII/K-11-779, 1910; Gaz. “Shqypëja e Shqypënis” nr. 19, Moti II, E Enjte, 11 mars 1910; ASHKP – “Fondi i Alfabetit”, fotokopje nga AOMV. Informatë e Pallavicinit, më 26 shkurt 1910, për baronin Alojz Aehrenthal.
[28] Po aty; Gaz. “Vardar”, nr. 12, Moti III, më 27 shkurt (12 mars) 1910, fq. 2.
[29] Gaz. “Shqypëja e Shqypënis” nr. 19, Moti II, E Enjte, 11 mars 1910; Gjerësisht, Arkiva Federatriv, Beograd, Fondi i “Pizhonit”, S-I-1731, nr.562, viti 1910; ASHK Prishtinë “Fondi i Alfabetit“, fotokopje nga AOMV; ASHKP – Fondi XXVIII/K-11-786, viti 1910. Dokumentin origjinal e përshkrova në Arkivin Federativ – Beograd, ë Fondi “Pizhon”; Arkivi Federativ – Beograd, në Fondin “Pizhon” S-I-1724, nr. 495, Shkup, 27 janar(9 shkurt) 1910; Gjerësisht, H. Kaleshit, Dr. Hasan Kaleshi, Neki problemi izučavanja kulture istorije polloga za vreme turskog perioda, Bigorski naučno-kulturni sobiri, Gostivar, 21-22. X. 1971, Shkup, 1973, 182-183; H. Kaleshi, “Disa aspekte të luftës…” fq. 109-111; Muhamet Pirraku, Shoqëria për shkruarjen e gjuhës shqipe me shkronja arabe, “Zëri i Rinisë”, nr. 31, Prishtinë, 14 shtator 1968, 17; Dr Jashar Rexhpagiqi, Zhvillimi i arësimit… faqe. 145; Zekeria Cana, Reaksioni xhonturk kundër shkollës dhe shkrimit shqip në pragun e Kryengritjes së Kosovës më 1910, “Gjurmime albanologjike” nr. 1, Prishtinë, 1969, fq. 135; Gazeta “Vardar” nr. 23, të 8(21) prillit 1910.
[30] Gazeta “Vardar” nr.16, Shkup, 14(27) mars 1910.
[31] Gazeta “Vardar” nr.16, Shkup, 14(27) mars 1910. Shih, Muhamet Pirraku, Kongresi i Dytë i Manastirit, Fjala, nr. 9, Prishtinë, 1968, 17.
[32] Gjerësisht, Dr. Muhamet Pirraku, Të dhëna për jetën dhe veprimtarinë e Salih Gjukës, Shkrolaria e Shqypes, Pjesa e parë, Teorike dhe praktike, Prishtinë 1991, 11-66.
[33] Shih, Muhamet Pirraku, Kongresi i Dytë i Manastirit, Fjala, nr. 9, Prishtinë, 1968, 17.
[34] Këtë emër e ka evidncuar Elida Jorgani(Duka), Qendra Ndërkombëtare e Kulturës “Arbnori” – Dok: “Projekt- 100-Vjetori i Kongresit të Dytë të Manastirit (2-3 prill 1910)”, Tiranë, 27. 10. 2009, Nr. Prot.1991.
[35] Shih raportin e konsullit Luba Mihajlloviq – Arkivi Shtetëror i Punëve të Jashtme të Jugosllavisë (DA SIP Jugosllavije) – S.I.1756. PP.191, nr. 586, faqe 4, e protokolluar më 23 mars(5 prill) 1910. Përshkruar nga origjinali serbisht në qershor të vitit 1968. Dokumenti është i datuar sipas kalendarit Julian. Ne e kthyem në kalendarin Gregorian, duk ua shtuar datave plus 13 ditë.
[36] Shih, Po aty.
[37] Elida Jorgani(Duka), Qendra Ndërkombëtare e Kulturës “Arbnori” “Projekt- 100-Vjetori i Kongresit të Dytë të Manastirit (2-3 prill 1910)”, Tiranë, 27. 10. 2009, Nr. Prot.1991.
[38] Raport i konsullit Luba Mihajlloviq – Arkivi Shtetëror i Punëve të Jashtme të Jugosllavisë (DA SIP Jugosllavije) – S.I.1756. PP.191, nr. 586, më 23 mars(5 prill) 1910.
[39] Gjerësisht, po aty.
[40] Shih, po aty; Si hakmarrje edhe për këtë “Fjalim”, e vrau kisha greke në vitin 1911.
[41] Shih gjerësisht, Muhamet Pirraku, Kongresi i Dytë i Manastirit, Fjala, nr. 9, Prishtinë; Roli i Kosovës në zgjidhjen përfundimtare të Alfabetit Kombëtar Shqiptar, Gazeta “55”, Tiranë, 14 -26 nëntor 2008; “Republika”, Tiranë, 15-27 nëntor 2008. 1968, 17.
[42] Shih po aty: Diplomati serb në Manastir do të saktësojë: Kongresi i pardjeshëm në Manastir ka pasur për qellim kryesor bërjen e parapërgatitjes së nevojshme dhe pajisjen e duhur për tubimin e madh në Janinë”
[43] Shih gjerësisht, Prof. Dr. Muhamet Pirraku, Për kauzën shqiptare 1997-1999, Prishtinë, 2000,39-124; Myderriz Ymer Prizreni- Ora, Zemra dhe Shpirti i lidhjes Shqiptare 18877-1887, Prishtinë, 2003, 41-106; Për kauzën e UÇK-së, Prishtinë, 2006,51-58, 127-132; Për kauzën e shtetësisë së Kosovës, Prishtinë, 2008, 199-238.
[44] Raport i konsullit Luba Mihajlloviq – Arkivi Shtetëror i Punëve të Jashtme të Jugosllavisë (DA SIP Jugosllavije) – S.I.1756. PP.191, nr. 586, 23 mars(5 prill) 1910.
[45] Po aty.
[46] Gazeta “Neue Freie Presse”, më 22 mars (4 prill) 1910; Cituar sipas Gazetës “Vardar” nr. 20, Shkup, 28.III (10 prill)1910.
[47] Hih, po aty.
[48] Gazeta “Vardar” nr. 20, Shkup, 28.III (10 prill)1910.
[49] Me emër dihet për vetëm Petro Nini Luarasin, kurse tjetrin, mendoj, duhet kërkuar në njëri nga vëllezërit Qiriazë.
[50] Shih, “Vardar” nr. 20, Shkup, 28.III (10 prill)1910.
[51] Themelues i Kishës Ortodokse Shqiptare është Fan S. Noli. Ajo u hapë me 24 shkurt 1908 në New York të Amerikës.
[52] Gazeta doli më 29 gusht 1911, me emrin “Shkupi” nën drejtimin e Jashar S. Erebarës (Shih. M. Pirraku, Gazeta “Shkupi” doli më 1911, “Rilindja”, Prishtinë, 29 qershor 1968.
[53] Shih, “Vardar” nr. 20, Shkup, 28.III (10 prill)1910.
[54] Gazeta ”Pravda”, nr. 83, Beogradit, 24.III (6.IV). 1910.
[55] Gazeta ”Le Progres de Solanique”, nr. 825, Selanik. 3(16) IV.1910.
[56] Gazeta “Bashkimi”, nr. 16 i datës 17. IV.1910.

Rëndësia e Arkivit dhe Defterët tek osmanlinjtë

06/02/2012 Lini një koment

Mr.Agron ISLAMI

 

RËNDËSIA E ARKIVIT DHE DEFTERËT TEK OSMANLINJTË

 

Agron Islami

Agron Islami

Duke qenë se Perandoria Osmane ishte një formacion politik me interesa botërore, ajo nuk do ta kishte të mundur të mbahej gjatë në jetë pa pasur një sistem shumë efikas; e për pasojë, ajo la pas një fond shumë të madh dokumentacioni, i cili tani është lënda e parë për hulumtuesin që dëshiron të mësojë të vërtetat e shekujve të kaluar, ose thënë më saktë, historinë 550-vjeçare. Për shkak se shkrimet e shkruara shqip u zbuluan mjaft vonë, defterët osmanë, dhe sidomos defterët Tahrir (Tahrir Defterleri), na ofrojnë argumente mbi toponiminë shqiptare, që janë më të hershme se Meshari i Gjon Buzukut dhe librat e tjerë të shkruar në gjuhën shqipe, që janë të një rëndësie të veçantë për studimin e gjuhës shqipe.
Në të njëjten kohë ata na ofrojnë edhe një dëshmi më shumë për autoktoninë shqiptaro-ilire në Ballkan. Pra, leximi dhe studimi i këtyre dokumenteve e defterëve ofron njohuri të detajuara për popullin dhe të kaluarën tonë 5-shekullore. Kur them të detajuar, kam parasysh faktin se administrata e letrave-dokumenteve osmane ishte mjaft moderne, madje mund të thuhet se nuk dallon fare nga administratat bashkëkohore, sepse çdo dokument është i shkruar në detaje dhe në fund, medoemos, mban datën dhe vendin e lëshimit. Në lidhje me këtë, duhet theksuar se në një pjesë të mirë të dokumenteve osmane, kur bëhet përshkrimi i një të akuzuari apo ndonjë rasti të ngjashëm, ajo që të bie në sy, është se jepen edhe tiparet e dukjes së tij, p.sh. për gjatësinë, ngjyrën e syve, hundë e tij – e gjatë apo e shkurtër, dhe gjëra të ngjashme.

Defterët janë ruajtur në vende të veçanta, ndëshkohej çdo dëmtim i tyre

Arkivat e Stambollit dhe të Turqisë, tani janë të njohura për pasurinë e dokumenteve të trashëguara nga Perandoria Osmane. Meqë e kaluara, apo e vërteta historike e më se 19 shteteve Arabe, 12 Ballkanase e Evropiane dhe 3 Kaukaziane, është e lidhur ngushtë me hulumtimin dhe hulumtuesin e Arkivave të Turqisë. Sot Arkivat Turke, dhe disomos ai i Stambollit, e njohur si “Başbakanlık Osmanlı Arşivi”, frekuentohen nga hulumtues nga e gjithë bota dhe qëllim i vetëm është njohja me ngjarjet historike gjatë periudhës pesëshekullore të Perandorisë Osmane. Në këtë punim modest, do të paraqes fakte për rëndësinë që kishte arkivi dhe arkivimi i dokumentacionit tek osmanlinjtë dhe do të jap të dhëna të shkurtra për disa nga defterët dhe dokumentet e rëndësishme që gjenden në Arkivin e Stambollit e që janë shumë të rëndësishme për hulumtuesin shqiptar. Perandoria Osmane i jepte shumë rëndësi çështjes së ruajtjes së dokumentacionit, sidomos të atij diplomatik. Në lidhje me këtë, ekziston një ferman i lëshuar nga sulltan Mustafa III (1757-1774), i cili kërkonte që defterët të ruheshin në sëndukë të veçanta dhe, nëse eventualisht humbte ose dëmtohej vetëm një fletë e vetme (e tyre), përgjegjësi do të dënohej. Ndërkaq, gjatë sundimit të sulltan Abdulmexhidit (1839-1861), për herë të parë ndërtesa ku ruheshin dokumentet dhe letrat e rëndësishme, u emërtua ‘’hazîne-i Evrâk – Thesar i letrave- dokumenteve’’, kurse mbikëqyrësin e atyre letrave, e quanin “Hazîne-i evrâk Nâzırı – Ministër i thesarit të letrave’’. Se sa i kushtohej rëndësi ruajtjes së dokumenteve dhe letrave në Perandorinë Osmane, mund të shihet nga fakti se gjatë Luftës së Parë Botërore, qysh në fillim të vitit 1915, nga Stambolli për në qytetin e Konjas u dërguan më se 208 sëndukë të mbushur me dokumente të rëndësishme, për shkak se asokohe qyteti i Konjas ishte më i sigurt se Stanbolli. Me atë rast, nga i pari i Konjës ishte kërkua që ata sëndukë të ruheshin me një kujdes të shtuar nga zjarret e mundshme, në të njëjtën kohë u dha urdhër që të mos tentonte askush që t’i hapte ata.
Pas një viti, atëherëë kur gjendja në Stamboll ishte e qetë dhe nuk kanosej ndonjë rrezik nga jashtë, ata sëndukë u dërguan me tren, prapë në Stamboll. Në fillim të shek. XIV qenë shfaqur defterët e parë të shkruar në Perandorinë Osmane. P.sh. nga defterët më të vjetër është ai i regjistrimit të tokës, i cili mban vitin 835 h. (1432 m.), ndërsa në shek. XVI shkruhen defterë nga këshilli i Divan-i Humayun, si: Myhimme, ryûs, tahvîl, Muhesebe, mukatta’, rüznamçe, dhe të ngjashme. Ndërsa nga shek. XVII gjejmë edhe defterët e Ankesave dhe defterë të fushave të tjera, numri i llojeve të të cilëve, vetëm në Arkivin e Stambollit është përafërsisht 300.000. Duhet pasur parasysh se këtu nuk janë futur defterët e shkruara nga ana e kadinjve, që gjenden nëpër krahina të njohura si kaza.

Disa nga llojet e defterëve osmanë

Me fjalën defter nënkuptojmë fletoret ose regjistrat ku shkruheshin të gjitha ngjarjet e rëndësishme ditore, javore e vjetore të Perandorisë. Defteri osman, për nga forma, i ngjante fletores së sotme. Ai kishte madhësinë e fletës A3, thyhej në mes aq sa emini a kadiu mund ta fusnin xhepin e xhybes – mantelit të tij. Ashtu siç u tha edhe më lart, llojet e defterëve janë të shumta dhe nga më të ndryshmet dhe në ta përfshihen të gjitha fushat e jetës, siç janë: defterët e marrëveshjeve me shtete të ndryshme, defterët e rrogave, lejekalimit të anijeve nëpër limane, të tatimeve, regjistrimit të popullatës, kishave dhe manastireve, doganave dhe shumë të tjera, që nuk do t’i përmendim këtu.

Defterët Tahrir Tahrîr Defterleri

Pas marrjes nën kontroll të një vendi, pushteti instalonte sistemin qeverisës aty. Puna e parë që bëhej, ishte dergimi i një zyrtari që quhej Emin, i cili kishte për detyrë të bënte regjistrimin dhe të ardhurat e popullatës aty. Kështu veprohej në çdo sanxhak (krahinë). Per shkak të shtimit (natalitetit) të popullsisë, regjistrimi i popullatës bëhej çdo 10- 20 apo edhe 30 vjet. Është me rëndësi të theksohet se defteri më i vjetër i tahririt është ai i vitit 835 sipas kalendarit mysliman apo hixhretit (1432 sipas kalendarit gregorian), i cili i dedikohej regjistrimit të popullatës së Shqipërisë1.
Hulumtimi i këtyre defterëve na mundëson të njihemi me saktësi me toponiminë, demografinë, jetën sociale dhe të ardhurat bazë të popullatës së caktuar.

Defterët Myhimme Mühimme Defterleri

Në këta defterë ruheshin të gjitha vendimet e marra në mbledhjet a seancat e Divanit osman, ku merrte pjesë burokracia më e lartë e Perandorisë. Në arkiv gjenden më se 266 defterë të këtij lloji. Nga këta defterë mund të njihemi me gjendjen politike, ekonomike, kulturore, sociale, dhe në veçanti me mënyrën e funksionimit të administratës osmane në periudha të caktuara.

Defterët Ajnijat Ayniy ât Defterleri

Në këta defterë ruheshin të gjitha shkresat e dala nga Kryeministria (Sadriazemllëku). Defterët janë të ndarë sipas temave, e numri i tyre është më se 1717. Hulumtimi i tyre na mundëson të njihemi me politikën e brendshme dhe të jashtme kryeministrore osmane.

Defterët Temettuat Temettu ât Defterleri

Defterët Temettuat, i dedikohen tatimit vjetor që paguanin klasa e tregtarëve dhe zejtarëve. Në këta defterë regjistrohej e gjithë pasuria e qytetarëve osmanë nëpër fshatra dhe qytete, duke përfshirë arat, bagëtitë, prodhimtarinë e të tjera. Hulumtimi i defterëve të këtij lloji na mundëson të njihemi me bujqësinë dhe zhvillimin ekonomik në periudha të caktuara.

Defterët e Xhizjes Ci zye Defterleri

Xhizja ishte një tatim që merrej nga çdo mashkull jomysliman. Me dhënien e këtij tatimi, komuniteti jomysliman, përveç sigurimit të jetës dhe pasurisë së tyre nga Perandoria, ata nuk detyroheshin të merrnin pjesë në luftërat e Perandorisë, për se komuniteti mysliman ishte i detyrueshëm.

Sherijet (Regjistrat e Kadiut) Şer’iyye sicilleri

Şer’iyye sicilleri, janë regjistrat që shkruheshin nga kadiu osman, që ishte njëkohësisht edhe përfaqësues i kazasë, një detyrë sikur është sot e kryetarit të komunës. Kadiu osman drejtonte të gjitha çështjet e jurisdiksionit islam në kaza, që nënkupton se mbikëqyrte dhe merrte vendime për të gjitha mosmarrëveshjet e mundshme në mes qytetarëve; ai mbikëqyrte edhe kontratat e shitblerjes, bënte kurorëzime, ruante pasurinë e fëmijëve që mbeteshin pa prindër në moshë të re dhe, kur ata arrinin moshën e pjekurisë, ua ndante pasurinë në pjesë të barabarta, përkujdesej për çmimet e artikujve në tregje etj…
Hulumtimit të defterëve të kadiut i jep vlerë të veçantë fakti se në këta defterë janë të regjistruar edhe fermanët, buyuruldut, beratet, tezkiret, fetfatë dhe urdhra e kërkesa që vinin nga burokracia osmane e që i dedikoheshin popullit (ligjet për ndalimin e shitjes së alkoolit, duhanit etj..) dhe klasës udhëheqëse në atë kaza. Kadiu ishte i obliguar të raportonte në qendër (Stamboll) për kushtet klimatike dhe, për pasojë, nga këta regjistra mund të mësojmë se kur kishte rënë bora e parë në kazanë e caktuar, kur kishin rënë zjarre. Aty ruheshin informacione edhe për kuadrot e reja të angazhuara në kaza. Pra, për të shkruar historinë e detajuar të qytetit osman, burimi i parë që duhet marrë parasysh, pa dyshim janë regjistrat e kadiut osman. Fatkeqësisht, sherijet apo regjistrat e kadinjve të Kosovës deri më tani nuk e dimë se ku ruhen.

Defterët Tanzimat-i Hajrijje Tanzimat-i Hayriyye Defterleri

Janë defterët e ruajtur pas vitit të reformës së vitit 1839 (3 nëntor). Temat e këtyre defterëve kanë të bëjnë me reformën ekonomike në mes viteve 1840 1858 në Anadoll dhe në Ballkan (Rumeli).

Defterët Sicill-i Ahvâl Sicill-i Ahvâl Defterleri

Këta defterë janë shkruar gjatë sulltanatit të Abdulhamitit të Dytë, respektivisht në vitin 1878. Në këta defterë mund të hulumtohen biografitë e shkurtra të 92.000 punonjësve në administratën e drejtësisë dhe ekonomisë në mes viteve 1879-1909. Këtu mund të mësojmë emrin, mbiemrin, emrin e babait, sojin, ditën e fillimit të punës, shkallën e arsimimit, sukseset dhe përkatësinë fetare të punonjësit.

Gazetat

Pa dyshim, për hulumtimin e periudhave të caktuara, një burim të rëndësishëm përbën shtypi i ditës. Në perandorinë Osmane, shtypi mori hov gatë sundimit të Mahmudit II (1808-1839), kurse më 1 nëntor 1831 kishte dalë gazeta e parë zyrtare e Perandorisë që quhej Takvim-i vekayi (Kalendari i ndodhive), e cila në vitin 1922 mori emrin Ceridei Resmiye (defter-fletore zyrtare), ndërsa në vitin 1928 emrin T. C. Resmi Gazete (Gazeta zyrtare e Republikës së Turqisë). Vetë emri i gazetës si një organ i Perandorisë dhe shtetit të ri turk, domethënë që në të mund njihemi me reformat shtetërore dhe periudhën e transicionit nga Perandoria në Shtet parlamentar. Në këtë periudhë u shfaqën edhe gazeta private. P.sh. në vitet 1840-1864 dilte gazeta Ceride-i Havadis (fletore e ngjarjeve), të cilën e botonte Uiliam Çërçill (Churchill); në vitet 1860-1866: Tercüman-ı Ahvâl (Përkthimi i ngjarjeve), botuar nga Agah Efendiu; në 1862-1870 Tasvir-i Efkâr (Përfytyrim mendimesh), botuar nga Shinasi Efendiu. Po ashtu pati edhe gazeta të botuara nga Këshilli i Osmanlinjve të rinj, si: Muhbir (1867- 1869), botuar në Londër, Ulûm (1869), Paris, Hürriyet (1868-1870), Londër, İnkılâb (1870-187l), Gjenevë, dhe gazeta İbret (1870-1873). Ndërkaq (gjatë viteve 1876- 1908), që është e njohur si periudha e Meshrutijetit të parë, dilte gazeta Sabah (1875-1922), pastaj Tercümanı Hakikat (1878-1920), botuar nga Ahmet Mithat Efendiu, İkdam Gazetesi (1894-1926), botuar nga Ahmed Cevdet Efendiu.

Salnametë

Salnamet ose Vjetarët, përmbajnë të dhënat vjetore në fusha të ndryshme, si: administratë, biografi, shkencë, ekonomi, kulturë etj.. Në terminologjinë osmane janë të njohura si “Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye”. Me kërkesën e Mustafa Reshid pashës në vitin 1874, nga Ahmet Vefik pasha dhe ndihmësit e tij (Abdullah Efendi Zade dhe Ahmed Cevdet pasha) u përgatit Salnameja e parë me këtë emërtim. Në fillim Salnameja kishte afërsisht 100 faqe, por me kalimin e kohës, ajo ndryshoi edhe për nga madhësia po dhe numri i faqeve, arrinte deri në 1000. Ishte botuar për plot 75 vjet rresht (1847-1922).
Më vonë u shfaqën salnametë e vilajeteve. Salnameja e vilajetit të Bosnjës, e botuar më 1866, ishte nga të parat të këtij lloji, kurse e fundit ishte ajo e Sanxhakut të Mustakil Bolu-s e vitit 1918. Në salnametë e vilajeteve përshkruheshin në mënyrë të detajuar administrata e vilajetit, listat e punëtorëve, emrat e vendeve, gjendja ekonomike, demografia, shkollat, bibliotekat dhe shumë të dhëna të rëndësishme për hulumtuesin. Gjuha e salnameve ishte turqisht-arabisht, turqisht-rumanisht, turqisht-boshnjakisht, po kishte edhe vetëm në gjuhën arabe. Ndër salnametë më të pasura për nga të dhënat, është ajo e Selanikut.
Salnâme-i Askerî : ishte botuar plot 14 herë dhe përmban informacione mbi organizimin e ushtrisë, postet, përgjegjësit, listën e emrave etj..
Ndërsa në Salnamenë e vitit 1872, që quhej “Rasathâne-i Amire Salnâmesi”, mund të gjejmë të dhëna për kalendarët, detarinë, ndryshimet e motit dhe sistemin metrik. Ilmiye Salnamesi ishte botuar më 1916 dhe aty gjejmë të dhëna për klasën e shkolluar, dijetarët islamë dhe fetfatë e tyre. Rüsûmât Salnâmesi, botuar më 1914 nga ana e përfaqësisë së doganës, na ofron të dhëna mbi historikun e doganës osmane, organizimin dhe të ardhurat vjetore të saj, punëtorët e doganës etj..
Salnâme-i Nezâret-i Maarif-i Umumiye ishte botuar në mes viteve 1898-1903, dhe në të gjejmë të dhëna për historikun e ministrisë së arsimit, ministrat, punëtorët, mësuesit, shkollat, bibliotekat etj. Salnâme-i Nezâret-i Umûr-ı Hariciyye qe botuar në mes viteve 1885-1902, dhe në të gjejmë të dhëna për historikun dhe funksionimin e ministrisë së jashtme, për ministrat e jashtëm, ambasadat dhe ambasadorët etj..
Defterët dhe dokumente të tjera të administratës osmane janë një burim shumë i rëndësishëm i shkencave shoqërore. Këto dokumente të shkruara, para së gjithash,na mundësojnë të njihemi me të kaluarën tonë historike, që është një nga temat me shumë interes për historinë dhe historianët shqiptarë.
Po ashtu, pasuria e emrave të vendeve dhe njerëzve që gjenden në këto dokumente, janë të një rëndësie të veçantë për kulturën, gjuhën, gjeografinë, etnologjinë, topografinë dhe albanologjinë shqiptare. Me një fjalë, hulumtimi i thesarit të fshehur mbrapa çdo shkronje osmane, është edhe një fakt më shumë për historinë e popullit shqiptar, i cili gjatë gjithë historisë së tij kontribuoi dhe bëri përpjekje për ta dëshmuar veten si individualitet dhe identitet i qytetëruar, por fatkeqësisht, kjo e vërtetë sikur heshtet edhe sot.

(1) Defter që është transkriptuar nga ana e Prof. Halil Inalcik-ut dhe është botuar më 1987, me titullin “Sûret-i Defter-i Sancak-i Arvanid’’Aktan, Ali, Osmanli Paleografyasi ve Siyasi Yazismalari, Istanbul, 1995.
(2) Arşiv Dünyası, Nr. 11, Istanbul, 2008.
(3) Basbakanlik Osmanli Arsivi Rehberi, Istanbul, 2000.
(4) Basgil, Ali Fuad, Esas Teskilat Hukuku Dersleri, Istanbul, 1948.
(5) Çadırcı, “Musa,Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Ülke Yönetimi”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, İstanbul.
(6) Danişmend, İsmail Hami, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, IV, İstanbul, 1972.
(7) Gencer, Ali Ihsan, “ Nezaret Meclislerinin Osmanli Diplomatikasindaki Yeri ve Onemi”, Tarih Boyunca Paleografya ve Diplomatik Semineri 30 Nisan-2 Mayis 1986 Bildiriler, Istanbul, Edebiyat Fakultesi Yayini, 1988.
(8) Hasan Durman, Osmanli yilliklari (Salnameler ve Nevsaller), Istanbul, 1982
(9) Inalcik, Halil, Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, Ankara, 1987.

Botuar në revistën “Dituria Islame”, faqe 245.

Sami Frashëri për qytetet shqiptare

01/02/2012 Lini një koment

SAMI FRASHËRI PËR QYTETET SHQIPTARE

Në veprën e tij “Viset shqiptare në Kamus Al Alam” Sami Frashëri shkruan gjendjen e qyteteve shqiptare në shekullin XIX.

Sami Frashëri

Ja disa pjesë të shkëputura nga vepra “Viset shqiptare në Kamus Al Alam” të Sami Frashërit.

Berati

Qytet, qendër sanxhaku në mes të Shqipërisë e varur nga vilajeti i Janinës, 145 km në veriperëndim të saj, 185 km në jug të Shkodrës dhe 50 km në lindje të bregdetit të Adriatikut, buzë një lumi, me të njëjtin emër, që derdhet në Devoll, rrëzë malit, në gjerësinë veriore 40 4′30″ dhe në gjatësinë lindore 17 36′27″. Ka 10 000 frymë, pjesa më e madhe e të cilëve është myslimane. Ka 10 xhami të vogla pa minare, 1 medrese me 15 dhoma përreth, 1 shkollë plotore, disa fillore, shumë teqe, 600 dyqane, 1 hamam dhe 1 bezistan. Në majë të kodrës që ngrihet në anën e sipërm të qytetit është një kala e vjetër shumë e rëndësishme. Megjithëse klima është pak e rëndë, vreshtat dhe kopshtet janë të shumta. Është një vend me tregti të zhvilluar dhe tregu ka shumë lëvizje. Në lindje të qytetit shtrihet një mal i lartë, i veçuar dhe me formë të çuditshme, i emëruar Tomori, nga brendia e të cilit herë pas here ndihet një ushtimë e ngjashme me gjëmimin e topit, e cila nga populli njihet si shenjë për një ngjarje të jashtëzakonshme.

Qyteti i Beratit gjatë sundimit bullgar u quajt Beligrad. Bejlerët e Beratit janë pasardhës të fisit të vezir Omer Pashë Tepelenës. Xhamia më e madhe ajo e ndërtuar nga sulltani Bajaziti II. Edhe me emrin e Omer Pashë Vrionit është një xhami.

Kazaja e Beratit është e madhe, përbëhet nga katër nahije dhe 347 fshatra, përfshin edhe pjesën më të madhe të fushës së gjerë të quajtur Myzeqe. Megjithëse toka është prodhuese, dimrit shumicën e fushës e mbulon uji, ndërsa në verë ujërat e ndenjura e prishin klimën. Meqë nuk janë bërë punimet e duhura për të rregulluar shtratin dhe grykën e lumit, toka nuk shfrytëzohet si duhet. Megjithatë, jep prodhime të mira si misër, grurë elb, tërshërë dhe drithëra të tjera, si dhe rrush e lloje të tjera pemësh e duhan. Edhe drurët u ullirit janë të shumtë . Teprica e prodhimeve të kazasë eksportohet nga porti i Semanit në Trieste dhe Itali. Ka me shumicë bagëti, dhen dhi. Në fushën e Myzeqesë rritet një lloj kali i vogël, por shumë i fortë . Popullsia e kazasë është 40 000 frymë, më shumë se dy e treta e saj janë mysliman dhe shqiptar. Megjithëse shumica e të krishterëve janë vlleh, edhe këta janë shqiptarizuar dhe flasin gjuhën shqipe. Në tërë kazanë ka 22 xhami, 25 shkolla fillore, 2 punishte lëkure, 88 mullinj dhe 8 ura. Në kazanë e Beratit punohen artikuj prej leshi, si qilima të trashë , culla çorape etj Sanxhaku i Beratit. Është një nga katër sanxhakët që përbëjnë vilajetin ë Janinës, shtrihet në pjesën veriore të tij. Përbëhet nga një pjesë e Shqipërisë së Mesme dhe nga pjesa veriperëndimore e Toskërisë. Në jug kufizohet me sanxhakun e Gjirokastrës, nga Perëndimi me detin Adriatik, nga veriu me sanxhakun e Durrësit të vilajetit të Shkodrës dhe me sanxhakun e Elbasanit të vilajetit të Manastirit, ndërsa nga Lindja kufizohet me sanxhakun e Korçës në vilajetit të Manastirit…

Elbasani

Qytet në Shqipëri, në pjesën e saj të mesme, i cili ndan Gegërinë nga Toskëria. Shtrihet në anën e djathtë të lumit Shkumbin, domethënë në veri, në një luginë dhe fushë të bukur dhe pjellore. Ka 20 000 frymë, nga të cilët rreth 35000 janë të krishterë dhe të tjerët musliamn. Mbi lumin Shkumbin ka një urë të bukur dhe të fortë. Këtu prodhohen tyta pushkësh shumë të pëlqyera nga shqiptarët. Është një qytet me tregti të zhvilluar, sidomos për artikuj e leshit, të lëkurës dhe të dyllit. Në kohën e romakëve andej kalonte rruga Ignatius, me lëvizje të madhe, midis Durrësit dhe Selanikut. Meqë andej do të kaloj edhe një hekurudhe, që mendohet të ndërtohet, kjo do të ja riste rëndësinë në tregti.

Nuk dihet se kur dhe kush e ndërtoi këtë qytet por mendohet të jetë vet Albanopolisi, i përmendur nga Plotemeu dhe në veprat e gjeografëve të tjerë të vjetër. I përket vilajetit të Manastiri dhe deri vonë ka qenë qendër kazaje e përfshirë në sanxhakun e Dibrës, por kohët e fundit, për nga rëndësia e pozicionit, është bërë qendër e sanxhakut.

Sanxhaku i Elbasanit përbëhet nga vet Elbasani dhe dy kazatë: të Gramshit dhe të Peqinit, dhe ka gjithsej 312 fshatra. Toka është malore, por lugina e Shkunbinit është shumë pjellore. Prodhohen ullinj, rrush, drithëra të ndryshme, kurse orizi prodhohet shumë në kazanë e Peqinit. Në maje ka pyje më drurë lisi e të tjerë.

Gjakova

Qytet, qendër kazaje në sanxhakun e Pejës të vilajetit të Kosovës. Gjendet 35 km në juglindje të Pejës dhe 30 km në veriperëndim të Prizrenit, në fund të një fushe të rrethuar me male, pranë lumit të Rekës, që derdhet në Drinin e Bardhë. Ka popullsi me 17 000 frymë plotore dhe disa shkolla fillore, 1 bibliotekë rreth 1.000 dyqane dhe godina, si hane, hamame. Banorët janë të dëgjuar për natyrën e ashpër të tyre dhe për fanatizmin në ruajtjen e zakoneve të vjetra e, krahas kësaj, kanë prirje për tregti dhe zeje. Punojnë rroba kombëtare, gajtanë, ibërshim, saftjan, këpucë etj.

Kazaja e Gjakovës përfshin 149 fshatra, shumicë e cilave në Malësi; populli është trim dhe i armatosur. Megjithëse numri i popullsisë ende nuk dihet saktë, mendohet të jenë 25 000 frymë. Po të mbahet parasysh se brenda në një kulm nuk është rrallë që të gjenden edhe 40 -50 veta të afërt për të mbrojtur pushkë, sasia e popullsisë së kazasë duhet të jetë më e madhe. Vetëm 1/5 ose1/6 e popullsisë janë të krishterë, katolik ose ortodoks, kurset tjerët janë musliamn. Nga ky qytet kanë dalë në çdo periudhë dijetar dhe myderrizë të shquar. Shumë nga ata vijnë në Stamboll për plotësimin e mësimeve.

Këtu ka fusha dhe lugina pjellore, ku prodhohet grurë, elb, tërshërë, thekër, misër, fasule, si dhe lloje ndryshme pemësh, perimesh. Në malet e saj ka shumë kullota, ku mbahen mjaft dhen, dhi dhe bagëti të tjera.

Mitrovica

Qendër kazaje na sanxhakun e Prishtinës, të vilajetit të Kosovës, 38 km në veriperëndim të Prishtinës, së anën e djathtë të lumit Ibar, mbi lumin e vogël Sitnica, që derdhet në të. Ka rreth 5 000 frymë, 3 xhami, 1 tjetër më e vogël, shkollë plotore dhe shkollë fillore. Mbi qytetin gjendet rrënoja e një kështjelle të shkatërruar. Sot hekurudhat që zgjatet nga Selaniku në drejtim të Bosnjës, mbaron në këtë qytet. Kazaja e Mitrovicës gjendet në skajin perëndimor të sanxhakut të Prishtinës. Kufizohet nga jugu me kazanë e Vushtrrisë, në anën veriperëndimore më sanxhakun e Novipazarit nga boshnjakët dhe shqiptarët, shumica e të cilëve mysliman. Toka, në përgjithësi, është malore, por ka edhe lugina e fusha pjellore. Ka shumë pyje dhe nga drurët e lisit e të pishës priten shtylla dhe lëndë druri. Prodhime bujqësore janë drithërat e ndryshme dhe shumë lloje perimesh e pemësh. Nxirren edhe gurë shumë të mirë për mullinj, madje eksportohen edhe në vende të afërta. Ka edhe shumë bagëti. Tri orë larg qendrës së kazasë gjenden llixhat, me emrin Banjska, të dobishme kundër disa sëmundjeve.

Prishtina

Qytet në anën verilindore të Shqipërisë, qendër e nja sanxhaku të vilajetit të Kosovës. Gjendet 80 km në veriperëndim të Shkupit dhe 10 km në lindje të hekurudhës së Selanikut. Ngritet në rrëze të disa maleve dhe në skajin lindor të fushës së Kosovës, në një vend me pamje të bukur. Ka 10 638 frymë nga të cilët 8165 janë mysliman, kurse të tjerët të kombeve të ndryshme. Megjithëse në përgjithësi popullsia është shqiptare, në qytet më të shumtën flitet turqisht. Prishtina ka 13 xhami, 5 të tjera më të vogla, 2 medrese, 1 shkollë plotore, 2 shkolla fillore, nja për meshkuj enjë për femra, disa shkolla fillore turanike, 3 hamame, një spital ushtarak dhe një depo (municion)jashtë qytetit, rreth 500 magazina dhe dyqane, 10 hane dhe 2 bujtina. Nga xhamitë, 3 janë të mëdha, prej të cilëve njëra është filluar nga sulltan Murati II dhe u mbarua nga sulltan Mehmeti i II, tjetra u ndërtua nga sulltan Mehmeti II, ndërsa të tjetrën e ndërtoi Jashar Pasha nga parësia vendëse. Në Prishtinë punonte një lloj sapuni shumë i pëlqyer. Ky qytet, duke qenë qendër e kazasë, më vonë u bë qendër e vilajetit të Kosovës dhe, pas transferimit që qendrës së vilajetit në Shkup, ka mbetur qendër sanxhaku. Gjysëm ore larg Prishtinë gjendet vendi ku u vra Sulltan Mehmeti II dhe ka një tyrbe të përsosur dhe të bukur. Kazaja e Prishtinës është një nga gjashtë sanxhakët që formojnë vilajetin e Kosovës. Kufizohet nga jugu me sanxhakun e Shkupit, nga lindja dhe verilindja me Serbinë, nga veriperëndimi me Novipazarin dhe nga jugperëndimi me sanxhakun e Prizrenit, që varet nga vilajeti i Manastir. Gjatësia e sanxhakut nga juglindja në drejtim të veriperëndimit është 120 km dhe gjerësia mesatare 65 km. Toka nëpër gjithësi është lartë dhe sikundër ashtu se në lindje dhe verilindje shtrihet rrëzat e maleve, që ndajnë kufirin me Serbinë në lindje dhe verilindje, edhe në anën jugperëndimore zgjatet vargmali i Sharit. Midis këtyre dy palë maleve, formohet gryka e Kaçanikut, që hap rrugë lumit Lepenka. Edhe në anën veriperëndimore gjenden disa male. Midis tyre Fusha e Kosovës, që përbën pjesën më të madhe të tokave të sanxhakut,shtrihet në një rrafshnaltë, me disa kodra të vogla e të valëzuar dhe,megjithëse fuqia e saj prodhuese është e pashembullt, pak toka punohet…

Prizreni

Një nga qytetet më të mëdha të Shqipërisë, qendër e një sanxhaku që bën pjesë në vilajetin e Kosovës. Gjendet në rrëzën veriperëndimore të malit Sharr dhe buzë një lumi të vogël, të quajtur Bistrica, 55 km veriperëndim të Shkupit, që është qendra e vilajetit, 140 km në veriperëndim të Manastirit dhe 125 km në lindje të Shkodrës. Është një qytet i bukur me 38 000 frymë, me disa medrese, me Pazar të madh, 24 xhami, një shkollë plotore. Përmbi qytet gjendet një kala e fortë, një pallat i vjetër për të banuar nëpunësit e qeverisë. Ka shumë ujë rrjedhëse, disa ura 1000 dyqane, shumë punishte për përpunimin e armëve,gërshërëve, thikave dhe veglave të tjera prej çeliku, si edhe punishte për përpunimin e argjendit. Ka, gjithashtu disa punishte lëkure dhe tregti të madhe. Krejt popullsia është shqiptar dhe shumica mysliman, pjesa tjetër janë ortodoks dhe katolikë. Ka edhe pak vlleh dhe sllavë.

Banorët merren me tregti dhe zejtari, ata janë shumë të paduruar dhe pashtruar. Para turqve, Prizreni ka qenë pushtuar nga serbët, të cilët për disa kohë e kishin kryeqytet. U pushtua nga sulltan Mehmeti i II. Meqenëse është qendër e pjesës lindore të Greqisë, prej kohësh disa herë ka qenë qendër vilajeti dhe kohët e fundit i është bashkuar vilajetit të Kosovës.

Sanxhaku i Prizrenit është një nga gjashtë sanxhakët që formojnë vilajetin Kosovës dhe gjendet në anën perëndimore të saj. Ky sanxhak më parë përfshinte edhe Gjakovën e Pejën dhe shtrihej deri në kufirin me Malin e Zi. Sot është një sanxhak i vogël, i përbërë nga vetë Prizreni dhe nga kazatë e Lumës dhe Tetovës. Përfshin 400 fshatra dhe ka 260 000 frymë. Përveç pak të krishterëve, që jetojnë në qytetin e Prizrenit, krejt popullsia e sanxhakut janë musliaman dhe shqiptarë. Banorët e qytetit të Prizrenit flasin shqip e turqisht. Sanxhaku gjendet në dy anët e malit të Sharit. Toka e anës perëndimore, megjithëse punohet shumë, nuk është aq prodhuese, kurse ana lindore dhe në veri të Sharit është shumë pjellore. Prodhohen shumë drithërat e ndryshme, rrushi dhe pemë të tjera shumë të mira. Sidomos janë të dëgjuar mollët, dardhat, kumbullat, pjeshkët, et. Në Stamboll shiten mollë të quajtura me emrin “mollë shqiptare” që sillen këtu nga Prizreni dhe Tetova. Prodhohet edhe verë e mirë. Ka shumë pyje dhe kullota, prandaj popullsia rrit shumë dhen e dhi, si dhe bagëti të tjera. Këtu ka shumë drurë mani dhe prodhohen me shumicë fshikëza mëndafshi, nga të cilat bëhet mëndafshi në Prizren. Kazaja e Prizrenit përbëhet nga qyteti dhe 190 fshatrat, që gjenden në toka të sheshta në anën veriperëndimore, duke përfshirë edhe krahinën e Rahovecit. Toka është prodhuese dhe janë të dëgjuara sidomos mollët e saj.

Shqiptarët në Perandorinë Osmane

31/01/2012 Lini një koment

Hajro LIMAJ

 

SHQIPTARËT NË PERANDORINË OSMANE

Hajro Limaj

Hajro Limaj

Në dhjetorin e vitit 1994, kur u akreditova atashe Ushtarak ne Republikën e Turqisë dhe fillova takimet zyrtare me ministrin e Mbrojtjes, Shefin e Shtatmadhorisë e shume personalitete te tjera shtetërore dhe politike te vendit gjeta një mikpritje dhe përzemërsi qe nuk e kisha hasur ne shume vende te tjera te Evropës qe kisha qene me pare. Ketë përzemërsi e ndieja edhe me qytetaret e thjeshte te Turqisë ne Ankara, Stamboll, Bursa, Izmir, e kudo qe unë ndodhesha me detyre. Sapo mësonin qe isha atashe ushtarak i Arnavutlluk-ut (Shqipërisë), ata shprehnin një respekt dhe një mirësjellje te veçantë. E gjithë kjo lidhej me autoritetin, dinjitetin, trimëritë, besnikëritë dhe humanizmin qe kishin treguar shqiptaret nga periudha Osmane e deri ne ditët e sotme. Kur trajtonim marrëdhëniet e dy vendeve tona te gjithë autoritetet i referoheshin menjëherë historisë se largët, te mesme dhe te sotme te shqiptareve, vlerave te tyre ne periudhën Osmane dhe ne periudhën e shtetit moderne te Turqisë. “Shqiptaret kane drejtuar perandorinë Osmane dhe shtetin turk. Edhe tani, ne vendet kryesore te Turqisë jane shqiptaret, nipërit dhe mbesat e tyre”, shpreheshin ata me kënaqësi. Dhe ky realitet mua me shoqëroi ne çdo ministri, ne çdo prefekture, bashki e komande ushtarake. Por, ne këtë shkrim do te ndalem me shume per rolin e shqiptareve ne Perandorinë Osmane.

Perandoria Osmane jetoi 560 vjet, deri ne vitet 1922 ne tre kontinente: Azi, Evropë dhe Afrike. Te gjithë historianet e huaj dhe turq, te cilët kane studiuar historinë e Perandorise Osmane, pohojnë se: “…Kryeministrat (kryeveziret ose sadrazamet), ministrat (veziret) dhe pashallarët (gjeneralët) e komandantet ushtarake me te vlefshëm kane qene me origjine shqiptare”. Dhe këtë përfundim e vërteton numri shume i madh i kryevezireve shqiptare ose me rrënjë shqiptare qe administruan perandorinë Osmane deri ne vitet 1922. Kështu, Koxha Sinan Pasha ne periudhën 1580-1596 ka qene pese here Kryeministër: 1580-1582, 1586-1591, 1593-1595, 4 muaj me 1595 dhe 4 muaj ne vitin 1596. Nen drejtimin e tij u pushtua Jemeni.

Ahmet Pashë Dukagjini ka qene Kryeministër per 2 muaj e 17 dite ne vitin 1517. Rridhte nga një familje shqiptare e Leke Dukagjinit.
Ajaz Ahmet Pasha lindur ne Vlore, me origjine jeniçeri dhe ka qene Kryeministër ne vitet 1536-1539.
Lutfi Pasha nga Vlora, martuar me motrën e Sulltan Kanun Sylejmanit kreu detyrën e Kryeministrit per 1 vit e 9 muaj ne vitet 1539-1541.
Kara Ahmet Pasha, Kryeministër 1 vit, 11 muaj e 23 dite ne vitet 1553-1555.
Semiz Ahmet Pasha, dy here Kryeministër ne vitet 1579-1580.
Ferhat Pasha, dy here Kryeministër; ne vitet 1591-1592 dhe 4 muaj e 19 dite ne vitin 1595.
Merre Husein Pasha ishte Kryeministër per 2 vjet 2 muaj dhe 13 dite ne vitet 1601-1603. Ai ka shërbyer edhe si prefekt, vali ne Egjipt.
Tabani Jasse Mehmet Pasha ishte Kryeministër ne vitet 1632-1637.
Kujuxhu Murat Pasha ka qenë 4 vjet, 7 muaj e 25 dite Kryeministër ne periudhën 1606-1611. Pastaj vazhduan Nusuh Pasha ne vitet 1611-1614, Ohrili Hysein Pasha ne vitin 1621, Xixhan-Kapuxhubashi Sulltanazde Mehmet Pasha ne vitin 1602-1646, Kara Mustafa Pasha dy here ne vitet 1649-1650 dhe ne vitin 1655, Torhonxhu Mustafa Pasha ne vitet 1652-1653, i cili u dënua me varje ne litar, rridhte nga një familje matjane, Zurnazen Mustafa Pasha shërbeu si Kryeministër vetëm 4 ore ne vitin 1656, Qypryly Mehmet Pasha 5 vjet Kryeministër në periudhën 1578-1661. Ishte me origjine nga Roshniku i Beratit, Qypryly Ahmet Mustafa Pasha, djali i madh i Mehmet Pashes ishte 15 vjet Kryeministër. Ne vitin 1659 u gradua vezir dhe marshall, Qypryly Fazell Mustafa Pasha shërbeu 2 vjet e 3 muaj Kryeministër. Biri i dyte i Mehmet Pashës dhe vëllai i Ahmet Mustafa Pashes, Arabaxhi Ali Pasha ne vitet 1691-1692, Amxhazade Husein Pasha, nga familja e Mehmet Pashe Qyprylyse qëndroi 4 vjet e 11 muaj ne periudhën 1797-1802, Dalltaban Mustafa Pasha, lindur ne Manastir Kryeministër ne vitet 1702-1703, Qypryly Numan Pasha 2 muaj e 2 dite ne vitin ne 1710, Haxhi Halil Pasha lindur ne Elbasan një vit ne voton 1716, Ivaz-zade Halil Pasha ne vitin 1770, Memish Pasha 1 muaj e 9 dite ne vitin 1808-1809, Gjiritli Mustafa Nail Pasha nga Policani Kosturit te Korçës ka qenë tre here Kryeministër ne vitin 1853, 184 dhe 1857, Mehmet Ferit Pashe Vlora shërbeu si Kryeministër gjate viteve 1902-1908, besnik i Sulltan Abdylhamitit te Dyte. Mehmet Ferit Pashe Vlora ka lindur ne Janine ne vitin 1852, ishte biri i Mustafa Pashe Vlorës Ferit Pashe Vlora nga babi ishte stërnipi i admiralit Sinana Pashes dhe nga nena vinte prej familjes se Ali Pashë Tepelenës, Misairli Sait Halim Pasha, nipi i Mehmet Ali Pashe Kavalles shërbeu ne vitet 1913-1917, Ahmet Izet Pasha shërbeu si sadrazam-Kryeministër 25 dite ne vitin 1918, Damat Ferit Pasha, Kryeministri i fundit i perandorisë Osmane, tradhtoi luftën çlirimtare te Ataturkut. Meliki Mansur-Hain Ahmet Pasha, ushtarak i zoti, punoi si Kryeministër ne vitet 1523-1524, Gjedik Ahmet Pasha ne vitin 1475 u emërua Kryeministër per 4 vjet, Rystem Pasha ne vitin 1554 u emërua Kryeministër per 14 vjet derisa vdiq, Ibrahim Pasha shërbeu 13 vjet Kryeministër.

Kryeministrat e familjes “Qypryly” qe sunduan afro 100 vjet ne shekullin e XVII, perandorinë Osmane e shpëtuan nga një rrëzim total, shtetit i dhanë gjak. Pushteti i Qyprylynjve ka qene me i forte dhe me efikas nga autoriteti i sulltanëve te asaj kohe. Pashallarët, gjeneralët e besës fisnike shqiptare shpëtuan edhe “kryet e sulltanëve”.

Eshte interesant te përmendet se shqiptaret qe kishin marre një kulture humanitare islame ne shtetin Osman, nuk ishin egoiste. Sami Frashëri per këtë shkruan: “Shqiptaret kane shërbyer me shume per boten e jo per veten e tyre”. Perandori i Francës Napoleon Bonoparti ne vitin 1798 u nis te pushtonte edhe Egjiptin. Osmanllinjtë dërguan një ushtri te përberë prej ushtareve te zgjedhur shqiptare. Këtë ushtri e komandonin shqiptarët Tahir Pasha dhe Mehmet Aliu. Pasi theu Bonopartin, kapiteni Mehmet Ali u vendos ne Egjipt. Ne vitin 1801 u gradua pasha, gjeneral dhe ne 1805 mori ne dore pushtetin lokal te Egjiptit. Mehmet Alia Pasha u shtri deri ne Sudan. Me pas nënshtroi edhe feudalet e Arabisë qe përbenin një problem per Perandorinë Osmane. Me dinastinë e Mehmet Ali Pashës, krahas arabishtes dhe turqishtes, flitej shqipja. Ne Aleksandri atij i eshte ngritur statuja prej bronzi. Dinastia e kësaj familjeje ne Egjipt vazhdoi deri ne vitet 1956. Per rolin dhe vlerat e shqiptareve shefi Shtatmadhorisë Turke, marshalli Fevzi Cakmak shkruante: “Me qindra burra shteti shqiptare jane dalluar ne historinë Osmane. Shume nga ata kishin zënë edhe pozita te larta, te rëndësishme si kryeministra (sadrazame). Turqit dhe shqiptaret, ne betejat qe kane fituar bashkërisht kane pajtuar interesat e tyre te përbashkëta, jane bere vëllezër te vërtetë”. Ndërsa studiuesi gjerman prof. dr. Herman Gros ne librin “Ekonomia Ballkanike” shkruan se “Shqiptaret gjate pese shekujve qe kane bashkëjetuar me turqit osmanlinjë, ne saje te aftësisë se adaptimit dhe te talenteve te tyre si nëpunës, kishin zënë shkallet me te larta ne Qeverinë e Stambollit dhe kishin role te rëndësishme per perandorinë. Mirëpo nga ana tjetër, fiset shqiptare jetonin te lira e te pa varura ne male te Shqipërisë”. Shume shqiptare duke mos e njohur gjuhen turke pyesin me dyshim se, perse turqit shqiptaret i quajnë “arnavut” dhe Shqipërinë Arnavutlluk. Fjala arnaut vjen nga persishtja e vjetër, arna-vut, qe do te thotë “trim, i cili nuk di te kthehet mbrapa”. Osmanllinjtë ne lufte me persët, batalionet (taborët) e skalionit te pare te i zgjidhnin jeniçer trima, qe edhe pse shikonin rrezikun e vdekjes, mësynin vetëm përpara. Ata kryesisht zgjidheshin shqiptare dhe per këtë arsye shqiptareve u vendosen emërtimin “arnavut” dhe Shqipërisë Arnavutluk. Trimërinë e shqiptareve e shpreh edhe historiani Mehmet Tefik, i cili shkruan: “Bashkësinë Otomane e kane siguruar dy krahë: turqit ne Lindje (Anadoll) dhe shqiptaret ne Perëndim (Ballkan)..”.

Por shqiptaret, ne perandorinë Osmane krahas personaliteteve qeveritare dhe ushtarake, kane bere emër edhe ne administrate, drejtësi, arsim, kulture, arkitekture, arte etj. Ne radhët e para te këtyre personaliteteve jane shume figura te rëndësishme te Rilindjes tone Kombëtare, veprimtaria e te cilëve, sidomos e Hasan Tahsinit, rektori i pare i universitetit te Stambollit, Sami Frashërit etj, ishin me rrezatim te theksuar per kulturën e tere Perandorisë Osmane, përfshire edhe Shqipërinë e asaj kohe. Sami Frashëri hartoi fjalorët dhe enciklopeditë monumentale si: Fjalori Frëngjisht-Turqisht, Fjalori Turqisht, Enciklopedi Historike-Gjeografike ne 6 vëllime etj, duke i shërbyer arsimit, edukimit dhe kulturës turke-osmane shume me tepër se sa një intelektual turk. Abdyl Frashëri, 10 vjet deputet ne Parlamentin e pare perandorak, 1877-1878, Abedin Dino një nga valinjtë e shquar, Ismail Qemali sekretar i përgjithshëm i Ministrisë se Jashtme, vali ne Siri, deputet ne Parlamentin osman ne vitet 1908-1912, Vaso Pash Shkodrani, vali i përgjithshmen i Libanit. Himni Kombëtar i Turqisë se sotme autor ka shqiptarin Mehmet Akif. Shume personalitete te Turqisë moderne te formuar nga Mustafa Qemal Ataturku me 23 prill 1920 jane me origjine shqiptare. Marrëdhëniet e reja miqësore turke-shqiptare, ne mënyrë te veçante, hodhën themele te forta me 1920, kur lindi Turqia e re dhe qeveria e Tiranes e dale nga Kongresi i Lushnjës ne 28-31 janar 1920 akordoi marrëdhënie miqësore, ushtarake e kulturore me qeverinë e Ankarasë. Per këtë riafrim te Turqisë deputetet greke te Evropës shtruan pyetjen: “Ç’kërkon Mustafa Qemal Ataturku ne Shqipëri? Apo mos ka qellim te krijoje një Turqi te vogël ne perëndim te Ballkanit”?

Ndërsa Presidenti dhe Mareshali Turqisë Ataturk më 1 mars 1921 ne Asamblenë Kombëtare te Turqisë sqaroi se “Me popullin shqiptar kemi bashkëjetuar si vëllezër disa shekuj. Prandaj këtë shtet e komb vëlla do ta ndihmojmë sa te mundim dhe sa te ketë nevoje”. Dhe kjo filozofi bashkëpunimi u rigjallërua me kalimin e Shqipërisë ne sistemin Demokratik te viteve 1991, e cila mund te trajtohet ne një shkrim tjetër.

* Ish-atashe ushtarak në Republikën e Turqisë

Marrë nga faqja: http://www.gazetametropol.com/tekst.php?idt=57433

Nuk luftova për arabë, po për Mesxhidi Aksanë

21/01/2012 Lini një koment

Agim B. GASHI

~ ABDURRAHMAN ARNAUTI (LLAPASHTICA) ~
NUK LUFTOVA PËR ARABË, PO PËR MESXHIDI AKSANË

Abdurrahman Arnauti (Llapashtica)

Hoxhë Abdurrahmani u lind në vitin 1900 në fshatin Llapashticë të Epërme të Llapit nga një familje bujare dhe atdhetare. Mejtepin e kreu në fshatrat Obrançë dhe Llapashticë dhe e vazhdoi në Prishtinë te dijetari i njohur H. Hamdi Efendiu.

Në moshën 21-vjeçare shkoi në Turqi për t‘u shkolluar edhe më tutje, por për arsye të njohura familjare u kthye sërish në Kosovë.

Në vitin 1927 u detyrua që të kryejë shërbimin ushtarak në armatën jugosllave. Dhjetë vjet më pas, për arsye represive të regjimit të atëhershëm, shiti gjithë pasurinë dhe u shpërngul në Turqi, duke shkuar njëherë në Stamboll, Ada-Pazar, Bursë dhe Adanë.

Me familjen katër anëtarëshe, më 1944 doli në Siri. Vajzën e martoi me një turk nga Halepi, me qëllim që ta marrë me vete ngado që të shkonte.

Në vitin 1946 filloi lufta në Palestinë. Ai mori familjen dhe i vendosi në Jordani. Dhëndrin dhe vajzën, si dhe të birin e tyre i la në Aman, përderisa vet, pasi që rehatoi të afërmit, u kthye dhe iu bashkëngjit luftës së palestinezëve. Me vete kishte marrë edhe gruan, e cila do t‘i shërbente edhe për fshehjen e armëve.

Menjëherë më pas, në qytezën Rriha u bastisën nga një kontroll i ushtrisë angleze, duke ia konfiskuar armët. Atë e arrestuan së bashku me grua. Gruaja u burgos në Rriha, ndërsa hoxha u dërgua në Jerusalem për të vuajtur burgun.
Pas këtij rasti, i biri i tij Aliu, i cili ishte vetëm 14-vjeçar, duke mos ditur se si t‘ia bënte, meqë gjuhën nuk e njihte, por nuk kishte as nënshtetësi, vendosi të këshillohej me këshilltar të asaj kohe të Jordanisë. Pavarësisht mundit të Aliut, ai nuk gjeti ndihmë askund. Duke mos hequr dorë për lirimin e mundshëm të prindërve të vet, ai takohet me një plak, i cili e këshilloi që të shkonte tek mbreti Abdullah. Aliu, meqë nuk kishte rrugëdalje tjetër edhe bëri ashtu siç e kishte këshilluar plaku. Dy-tri hera kishte shkuar së koti, pasi as që nuk kishte paralajmëruar vizitë tek mbreti. Jo vetëm kaq: ai ishte vetëm 14-vjeç!

Herën tjetër Aliu filloi të qante pranë mbretërisë. Një rojtar e pyeti se ç’hall kishte?! U mor vesh me të disi dhe rojtari kishte hyrë tek mbreti për t‘i treguar për rastin i cili po e priste. Fati kishte dashur që mbreti të tregohej i mëshirshëm dhe e lejoi Aliun e ri të hynte tek ai dhe t‘i rrëfente problemin e tij.

Duke dhënë selam Aliu kishte hyrë në dhomën e mbretit. la kishte puthur dorën dhe mjekrën. Kur i kishte treguar se nuk te arabishten, mbreti e kishte udhëzuar të fliste turqisht, ngase edhe ai .vet e fliste këtë gjuhë.

Duke ia treguar historinë, dhe duke mos fshehur asgjë, pra duke i thënë se cili kishte qenë qëllimi i babait të tij, që të luftonte në emër të Zotit, mbreti i kishte premtuar se nënën do t‘ia lironin së shpejti, ndërkaq të atin do të shihte se çfarë mund të bënte për të.

Pas tri javësh nëna u kthye në shtëpi. Hoxha nuk shihej gjëkundi.
Aliu nuk prante të kërkonte nga mbreti lirimin e të atit. Dhe, mbreti kishte realizuar premtimin e tij; kishte ndërmjetësuar tek gjenerali anglez dhe, pas tre muajsh, liroi edhe babain e Aliut – hoxhë Abdurrahmanin.

Hoxha pas lirimit ishte njoftuar me mbretin, kishin shkëmbyer llafe dhe në fund kërkoi leje që të shkonte prapë në luftë tek palestinezët. Ai e lejoi, ndërsa hoxha iu bashkëngjit ushtrisë palestineze dhe u ngarkua për mbrojtjen e Mesxhid Aksasë. Si vendbanim kishte zënë shpellën e njohur me emrin Sahertulla.
Në këtë shpellë ai banoi tri vjet. Më 1949 Palestina u nda me kufij artificialë. Hoxha gjatë këtyre vjetëve ishte dalluar si luftëtar i zoti dhe komandant i aftë. Pas luftës e lutën që të rrinte dhe i ofruan pozita të larta. Ai nuk pranoi, duke thënë se nuk kishte shkuar që të luftonte “për kapital”, por të luftonte për Mesxhidin Aksanë, duke thënë se “unë jam fakir” (el fakir meallah).

Për një kohë ai mbeti si imam i ushtrisë.

Arabët dhe shtetet e tjera përreth e nderuan hoxhën; e ndihmuan, por ai nuk e pranonte ndihmën si shenjë mirënjohjeje, por kërkonte që t‘ia mundësonte (t‘ia jepnin vizën) të shkonte të kryente Haxhin. Hoxhës iu bë e mundshme që së bashku me familjen të kryente Haxhin. Pas kryerjes së këtij obligimi, ai prapë u kthye në Jordani. Me t‘u kthyer kërkoi që ta lejonin të vizitonte të gjitha shtetet arabe islame. Ai e mori vizën për 42 shtete, që nga India e deri në Egjipt. Nga Az‘hairi (universiteti i parë në botë) mori lejen që të jepte sairvajz nëpër të gjitha shtetet.

Në vitin 1951, në Aman, rastësisht, u takua me Rexhep Ozanën, i cili ishte nga Gjilani. Lidhur me takimin, Rexhepi kishte thënë:

“Isha duke ndenjur para një xhamie në qendër të Amanit. Nga xhamia doli një hoxhë, për të cilin thashë që nuk është as arab e as turk, dhe iu drejtova në gjuhën shqipe. Ai, i habitur më tha, kush jeni ju që më flisni shqip? I tregova që jam një shqiptar nga Kosova dhe u përqafuam gjatë e fort. Më mori, më dërgoi në shtëpi të vet dhe biseduam disa ditë radhazi. Hoxha më tha se nuk dinte asgjë për vendin e tij, për të afërmit për më shumë se 10 vjet. Më tha se atje kishte vëllain dhe motrat, dhe duke qenë se ndërkohë ishte zhvilluar Lufta e Dytë Botërore, e dinte se mund të kishin ndodhur dëme të mëdha. Kam dëgjuar, thoshte hoxha se, janë bërë masakra të mëdha kah Llapi. Por, duke e njohur mirë luftën që ishte bërë në Kosovë, i thashë se, pavarësisht se në Llap është luftuar shumë, atje njerëzit kanë shpëtuar bukur mirë. Hoxha më kërkoi t‘i tregoja adresën postare të asaj Jugosllavie me qëllim që të niste ndonjë letër”, tregon Rexhep Ozana.

Ai mori letrën e shkroi në eskiturqishte, e dërgoi dhe i la amanet kryetarit të zyrës së vendit. UDB-ja nuk e lejoi letrën që të shkonte në adresën e duhur derisa e verifikoi mirë se kush qenka ky Abdurrahman Ibën Hajdari. Më pas letra i arriti vëllait të hoxhës, Isufit, i cili me të pranuar letrën ishte gëzuar shumë për të, meqë nuk kishte dëgjuar asnjë lajm për të asnjëherë. Familja ia ktheu letrën dhe komunikimi filloi të funksionojë.

Në vitin 1952 ai vendosi që të vizitonte Kosovën. U bë jehonë e madhe dhe pritje që nuk mbahet mend. Mirëpo, krahas mikpritjes që i bënë, hoxha u kritikua për gjykimet e ashpra që i bënte në vend për pirjen e duhanit, ngase ai ishte kategorik se duhani është shumë i dëmshëm dhe rrjedhimisht haram.

Në vitin 1953 me tërë familjen shkoi në Medinë, por nuk mundte të binte dakord me njerëzit e vendit lidhur me përmbajtjet e derseve. Duke qenë kështu, ata e lejuan që të jepte ders vetëm me program, mirëpo hoxha kishte qenë i vendosur dhe nuk dëshironte që ta kufizonin lidhur me temat që i kishte në mend t‘i ligjëronte. Në Medinë ai e la vajzën Mejremen dhe dhëndrin. Sot e asaj dite Mejremja është gjallë, e cila ka 6 djem dhe 4 vajza.

Prapë, në vitin 1959 u kthye në Aman. Po në të njëjtin vit ai e bëri edhe një vizitë në Kosovë. Duke mos e ditur se situata politike ishte ashpërsuar, ai kërkoi që të vizitonte Shqipërinë. Lidhur me kërkesën që kishte për të shkuar në Shqipëri, ai dëshironte që t‘i kryente disa amanete që kishte marrë nga disa talebe të Kajros. Por, fatkeqësisht, në mesin e njerëzve që ishin prezent kishte edhe shërbyes të pushtetit të atëhershëm jugosllav, të cilët e lajmëruan atë se ai “dëshironte të bashkonte Kosovën me Shqipërinë” dhe UDB-ja iu vu prapa e tërbuar. Ndër ditët që e kërkonin, një agjent malazez, i cili kishte marrë detyrë që ta përcillte, hoxha kishte shkuar në Sarajevë. Duke u kthyer nga Sarajeva, posa zbriti nga treni në Fushë-Kosovë, atë e ndaloi UDB-ja dhe e mbajti 6 orë në pyetje. I dhanë ultimatum që brenda 12 orëve të largohej nga Kosova duke i thënë se nuk është i mirëseardhur më në këtë vend.

Në vitin 1967, duke qenë se kishte ndërruar pak gjendja për të mirë, meqë kishte rënë sistemi i Rankoviqit, në konsultim me konsullata, ai vendosi që edhe njëherë t‘i mësyhej Kosovës. Mirëpo, kësaj radhe, në ditët që mbërriti në Kosovë, Izraeli kishte sulmuar edhe njëherë Palestinën dhe hoxha menjëherë u kthye.

Më 1969 hoxha vizitoi për herë të fundit Kosovën, duke i lënë të mallëngjyer të gjithë të afërmit dhe njëkohësisht duke lënë gjurmë të pashlyeshme nga fjalimet e tija lidhur me kombin dhe fenë.

Pas kësaj, mbreti saudit e përzuri përgjithmonë nga Arabia Saudite dhe ai ishte mërzitur shumë. Hoxha kërkoi nga një ministër i atëhershëm i Jordanisë, Talati, që të intervenonte disi tek mbreti për të bërë edhe njëherë haxhin dhe që të hallashtisej me atë pjesë të familjes që i kishte mbetur në Medinë. Ministri ia bëri këtë të mirë dhe shkoi në Arabi për të ndërmjetësuar që hoxha të lejohej që edhe njëherë të vizitonte këtë vend. Lejen e mori me kushte që të mos bënte trazira me derset e tija që ata i quanin “provokative”.

Ministri Talat ia tregoi kushtet hoxhës, duke e lutur atë që t‘u përmbahej kushteve të parashtruara dhe i tha se do t‘i paguante njërën anë të rrugës. Për hir të familjes, ai i kishte përpirë kushtet. Ky kusht, që të mos mbante derse për të ishte i rëndë. Kjo ishte vizita e tij e fundit në vendin e shenjtë islam.
Në mars të vitit 1975, hoxha ndërroi jetë në Jordani. U varros me nderime të larta ushtarake në varrezat e kryeqytetit Jordanez, në Aman. Në këtë qytet ai la pas djalin Aliun, i cili kishte 2 djem dhe një vajzë. Edhe Aliu ndërroi jetë në të njëjtin vend në vitin 1988.

Marrë nga revista “DITURIA ISLAME”, Nr. 194, Prishtinë.

Tematika e misticizmit islam në poezinë e bejtexhinjve

06/01/2012 Lini një koment

Doc. Dr. Abdullah HAMITI

 

TEMATIKA E MISTICIZMIT ISLAM NË POEZINË E BEJTEXHINJVE

Dr. Abdullah Hamiti

Dr. Abdullah Hamiti

Kontaktet e para të shqiptarëve me Islamin datojnë para ardhjes së turqëve në trojet shqiptare. Ato ishin kontakte më të hershme të Evropës, pra edhe të shqiptarëve me arabët respektivisht me islamin.1 Por, sado që paraqitja e Islamit dhe e kulturës islame ndër shqiptarët ndodh para ardhjes së turqve në Ballkan, njohja e drejtpërdrejtë e shqiptarëve me Islamin bëhet pas kontakteve të tyre me turqit osmanlinj, pra pasiqë trojet shqiptare futen nën sundimin osman. Pas rënies nën sundimin osman shqiptarët me të madhe fillojnë të islamizohen, dhe për këtë ndikonin rrethana e faktorë të ndryshëm. Natyrisht që dervishët endacak dhe tarikatet kanë luajtur rol të rëndësishëm edhe në islamizimin dhe ngritjen kulturore, shkencore e artistike të shqiptarëve, pra në zhvillimin e jetës kultuore islame. “Ato i kanë dhënë ngjyrë dhe ton të posaçëm atmosferës shoqëroro-politike dhe fetare në viset tona”2.

Prandaj detyrë parësore e jona është edhe grumbullimi, studimi dhe botimi i trashëgimisë së shkruar në gjuhët orientale arabisht, persisht e turqisht, e të mos flasim për krijimtarinë letrare të shkruar shqip me grafi arabe. Kemi parasysh trashëgiminë kulturore shqiptare islame, e cila është një nga shtyllat themelore të karakteristikave kulturore dhe kombëtare të popullit shqiptar.

Hulumtimi dhe studimi i kulturës shpirtërore e materiale dhe të trashëgimisë kulturore të popullit tonë, e cila ka lindur si rezultat i jetës së përbashkët shumëshekullore me popujt musliman nën Perandorinë osmane si dhe me frytet e saj kulturore me kulturën tonë autoktone duhet të bëhet në mënyrë të institucionalizuar. Dhe kjo trashëgimi shpirtërore e materiale e shqiptarëve e lënë në vepra të ndryshme në gjuhët orientale e në gjuhën shqipe padyshim që ishte një kontribut i çmuar dhe me vlerë të konsiderueshme për kohën e vet në kulturën orientale. Por siç konstaton edhe G. Shpuza: “Kjo pasuri me vlera të shumanshme deri vonë nuk u muar parasysh, sepse ajo nuk konsiderohej pjesë e kulturës shqiptare për rjedhojë as pjesë e historisë së saj”3.

Megjithatë tash viteve të fundit ka filluar të mendohet ndryshe për këtë trashëgimi të begatshme kulturore, dhe kjo po bëhet preokupim më i shpeshtë i studiuesve4 të cilët e çmojnë dhe e vlerësojnë nivelin intelektual të atyre shqiptarëve që krijuanë në gjuhët orientale dhe kontribuan në zhvillimin e kulturës, dijes dhe në veçanti, letërsisë në gjuhët orientale dhe i vejnë në pah lidhjet me karakter të ndërsjellë të kulturës shqiptare me kulturën orientale-islame.

Kështu, mbi bazë të kësaj trashëgimie të shumtë kulturore, shkencore, fetare-islame, letrare e filozofike, të shkruar në gjuhët orientale, fillon të shkruhet edhe poezia shqipe me grafi arabe. Dhe kjo poezi shqipe e shkruar me grafi arabe, ose poezia e bejtexhinjëve siç njihet në letërsinë tonë, ishte poezi e qarqeve të caktuara intelektuale, por që përhapej shpejt, në një anë për shkak se tashmë nëpër të gjitha qendrat e mëdha kishte numër të konsideruar intelektualësh, të formuar në medresetë e shumta që funksiononin nëpër ato qendra dhe të cilët pëlqenin artin poetik dhe merreshin me përkthimin e veprave të njohura poetike sidomos persiane, por edhe të atyre arabe e turke, dhe në anën tjetër edhe për shkak se kultura islame ishte përhapur në popull dhe se ajo më nuk ishte e huaja për ta, sepse tashmë shqiptarët me shumicë i përkisnin fesë islame dhe rrjedhimisht edhe kësaj kulture.

Letërsia shqipe e shkruar me grafi arabe nuk lind rastësisht. Ajo lind në mjediset urbane ku kishte intelektual dhe një masë që dinin shkrim leximin arab, në mjediset ku ishin formuar qarqet kulturore ku vepronin medrese të shumta. Ajo lindi si nevojë e kohës pasiqë ata krijues që deri dje krijonin në gjuhët orientale e panë se për të komunikuar me masat duhej krijuar në gjuhën amtare. Dhe kështu fillon të krijohet një poezi shqipe e ndikuar nga poezia orientale-islame si për nga forma e motivet edhe për nga teknika poetike, por që për lexuesit kjo teknikë poetike dhe këto forma e motive poetike nuk ishin të panjohura ngase ata poezi të këtillë kishin lexuar e dëgjuar në gjuhët orientale dhe nuk do mend se në atë kohë alfabeti arab ishte më i përhapuri ndër shqiptarët. Kjo poezi shqipe e shkruar me grafi arabe do të krijohet plot dy shekuj nga e cila do të trashëgojmë vepra të bukura poetike me vlera të çmueshme artistike me autorët e njohur të kësaj pjese të letërsisë së vjetër shqipe si: Ibrahim Nezimi, Hasan Zyko Kamberi, Muhamed Çami, Zenel Bastari, Dalip Frashëri e të tjerë dhe të cilët letërsinë shqipe e pasuruan si me tema të reja që trajtuan si përshkrimi, satira, panagjirika, ashtu edhe me forma të reja poetike, si mesnevia (poema), kasida (vjershë e gjatë-oda), ilahia (vjershë fetare), gazeli (lirika) e të tjera.

Ne në këtë shkrim dëshirojmë të vëmë në dukje tematikën e misticizmit islam dhe disa tipare të ndikimit të letërsisë orientale-islame në atë të bejtexhinjëve shqiptarë. Poezia e bejtexhinjëve ka qenë më pak e ndriçuar, e trajtuar në mënyrë të sipërfaqshme dhe disa herë e interpretuar në mënyrë të gabuar. Studiuesit tanë më tepër janë marrë me aktivitetin shoqëror e politik të shkrimtarit sesa me krijimtarinë letrare e artistike të tij.

Rruga e formimit të poetëve bejtexhinj ishte medreseja në vise të ndryshme të Shqipërisë, dhe një numër sosh edhe kishin vazhduar studimet islame në Stamboll, e në ndonjë qendër tjetër, ku qëndronin me vite të tëra. Në qendrat e tilla ata paiseshin me nhjohuri të shkëlqyeshme Islame, kulturës dhe rrymave të mendimit islam, sidomos mësonin shumë për krijuesit letrar e filozofët arabë, persianë e turqë, mendimet dhe pikëpamjet e të cilëve do të na reflektohen edhe në krijimtarinë e tyre letrare. Pikërisht njohja e tyre e mrekullueshme e thesarit të pasur të letërsisë orientale-islame (arabe, perse e turke) bënë që ata të formoheshin e të kompletoheshin si poetë të mirë të kohës që njihnin shumë mirë artin poetik.

Bejtexhinjtë, si në mbarë poezinë islame, zakonisht poezitë i fillojnë me invokacion, falënderim Zotit dhe lavdrim profetit Muhammed, p. sh. Nezimi shkruan se Divanin e ka nisur në emër të Zotit dhe dashurisë ndaj Tij, si dhe që zemra i rrah për profetin Muhammed:

Bismil-lahi nisa divanë
Për sevda tënde ja Mevla,
Për Muhammed Mustafanë
Zemra rrate ja Mevla5.

dhe pastaj në frymë të misticizmit islam, për të shprehur nënshtrimin e tij, pason bejti ku thotë se Nezimi nuk e do kënaqësinë dhe kërkon nga Zoti t’i jap mundim:

Nezimi s’e do sefanë
Jepi xhefanë, ja Mevla.

Ashtu sikur vepronin poetët e Orientit edhe bejtexhinjtë shqiptarë e ndoqën rrugën e tyre për të përdorur emra poetik (mahlas) dhe si zakonisht ata vetë e shpjegojnë në poezitë e tyre se cili është emri poetik i tyre e cili emri i vërtetë. Kështu vepron edhe më i madh i tyre Nezimi:

Benim mahlasëm Nezimdir*
Emrin e kam Ibrahim.

e kështu kishte vepruar edhe Muçi Zade autori i vjershës më të vjetër shqiptare me grafi arabe Imzot, mos më lerë pa kave, një lutjeje humoristike të përbërë nga shtatëmbëdhjetë strofa katërshe e cila daton nga viti 1725 e që përfundon me këto vargje:

Lut-iu Zotit Muçi Zade,
se heq bari shumë derde,
se s’ke as pilaf as zerde!
Imzot, mos më lerë pa kave!6

Kështu, duke lexuar poezitë e poetëve më të hershëm I. Nezimit, S. Naibit, H. Z. Kamberit, M. Çamit, Z. Bastarit, D. Frashërit, por edhe të atyre të mëvonshëm Tahir Boshnjakut, Dervish Salihut, Sheh Malës e të tjerëve mund të hetojmë se ata nga çdo aspekt janë nën ndikim të poezisë orientale-islame. Tek e fundit edhe te popujt e tjerë të islamizuar ishte vështirë të gjeje ndonjë poet krejt origjinal. Si shumë poetë turqë, edhe bejtexhinjtë shqiptarë ishin të ndikuar shumë nga poetët klasik të famshëm persian duke u përpjekur që mangësinë e ideve ta kompenzojë me virtuozitete gjuhësore e poetike.

Natyrisht me qëllim që lexuesi ynë të kuptoj më mirë poezinë mistike islame, duhet të paiset me njohuri më të gjera rreth misticizmit islam-tesavufit, zhvillimit të tarikateve/rendeve dervishe në botën islame e në Shqipëri për çka edhe kohëve të fundit kemi disa botime7.

Nuk ka dyshim që numri më i madh i poezive të bejtexhinjëve, duke filluar nga Nezimi janë të karakterit fetar, janë poezi mistike islame dhe del se misticizmi islam ishte karakteristikë dalluese për shumë shkrimtarë shqiptarë që shkruan me grafi arabe. Tek e fundit ata ishin formuar në këtë frymë, andaj edhe morali i tyre dhe përgjithësisht, mendimi që kanë për jetën dhe botën është i karakterit fetar-mistik islam. Kjo ndodh për shkak se të gjithë ata dijetarë islam të paisur me moral e dituri islame gjatë jetës janë marrë me përhapjen e këtij morali dhe këtyre diturive islame, dhe nga masa ata edhe janë konsideruar si persona të shquar në jetën fetare, sidomos ata që merreshin me doktrinën e misticizmit islam. Natyrisht që kjo nuk përjashton vetëdijen kombëtare, mbase edhe angazhimin e tyre jashtë vetëdijes fetare, si ai iluminist, patriotik e shoqëror.

Kjo poezi, e cila flet për moralin islam, për përsosjen shpirtërore, tek e fundit, reflekton edhe rrjedhat shoqërore që në atë kohë zhvilloheshin edhe nëpërmjet vetëdijes fetare. Dhe duke pasqyruar kështu edhe preokupimet e pakënaqësitë shpirtërore e fizike të masave fetare islame të cilave u dedikohej, ka shprehur në këtë mënyrë edhe nivelin e përgjithshëm shoqëroro-kulturor të kohës kur ka jetuar e vepruar poeti. Në fund të fundit, kjo ishte poezia e cila i përshtatej nivelit të vetëdijes fetare e kulturore të masës.

Pikërisht poezia mistike islame e bejtexhinjëve shqiptarë kujtojmë që më së paku është studiuar8. Ndërsa siç dihet si temë shumë e gjerë dhe komplekse “Misticizmi islam nuk mund të vështrohet i izoluar, si veprimtari e veçantë spirituale, por duhet të merret në kompleks të asaj çështje e cila quhet islam dhe civilizimi i tij”9.

Kështu, misticizmi islam është zhvilluar duke medituar dhe interpretuar temat e ndryshme Kur’anore, sidomos duke u thelluar në kuptimet e fshehta spirituale, që ndryshojnë nga kuptimet e dukshme e tekstuale, e nga kjo dalin edhe kuptimet themelore të misticizmit islam. Tema që më së shumti meditohej në misticizëm, padyshim ishte përsiatja e njohja e Zotit të gjithfuqishëm, i cili bën çka don, i cili është krijues i çdo gjëje dhe i cili është i përhershëm e i pambarim, përderisa të gjitha ato gjallesa e krijesa të Tij do të mbarojnë e shkatërrohen.

Dy janë aspektet në bazë të të cilëve mund t’i qasemi islamit: aspekti ekzoterik dhe aspekti ezoterik. Këto dy aspekte vijnë në shprehje që nga faza e parë e zhvillimit të islamit. Që të dy këta aspekte të qasjes ndaj islamit pretendojnë të kenë mbështetjen e vet në Kur’an dhe në traditën e profetit Muhammed (synnet)10. Kështu, si bartës të islamit egzoterik paraqiten dijetarët të cilët konsiderojnë që detyra themelore e çdo muslimani është t’i plotësojë normat religjioze dhe morale të përcaktuara në bazë të ligjit hyjnor -sheriatit. Pra kjo anë e mendimit të të kuptuarit dhe të zbatuarit të fesë merret kryesisht me rregullat e jashtme të saj. Ndërsa dijetarët e islamit ezoterik synojnë njohjen e Zotit. Dhe sipas tyre me respektimin e udhëzimeve praktike të sheriatit mund të jesh në harmoni me hakikatin, por nuk mund të vish deri te njohja e Tij -ma’rifa e cila është njohje e të vërtetës apsolute (hakikat). Të njohësh të vërtetën, sipas tyre, domethënë të njësohesh me të, të jesh një me Allahun.

Gjithë kjo që u tha, na shërben të shpjegojmë kompleksin e realitetit historik e fetar nga të cilat do të dalë tesavufi, pra misticizmi islam i cili ekzistimin e vet e ka mbështetur në interpretimin ezoterik të islamit. Misticizmi islam orientohet kah mendimi i thellë, e i lirë, që nënkupton mësimin e brendshëm të fesë. Dhe tesavufi tash, pos anës formale të fesë, merret me esencën e saj, me hulumtimin e të padukshmes, të fshehtës, pretendon njohjen e së vërtetës, Zotit. Pikënisje e misticizmit islam është Tevhidi, mësimi për njëshmërinë e Zotit. Dhe, sipas misticizmit Zoti njihet me zemër e jo me mendje dhe mund të njihet vetëm atëhere kur uni njerëzor shlyhet pranë pambarueshmërisë së Zotit. Sipas përfaqësuesve të misticizmit, të njohësh të vërtetën domethënë të njësohesh me të, të jesh një me Allahun. Dhe kështu fillon përhapja e rrymës së tesavufit që si fazë të hershme ka atë të shekullit VIII e pastaj fazë të zhvillimit të vet të theksuar atë të shekullit X -XII kur tashmë fillojnë të lindin rendet (tarikatet) islame11 dhe tashmë pos Sirisë, e Bagdadit, kjo frymë e të menduarit mistik islam kalon në Iran, Turqi e Indi dhe pastaj edhe në vise të tjera. Dhe në këtë mënyrë do të zhvillohet letërsia shumë e pasur sufiste e joesufiste në të cilën ideologjia e tesavufit edhe tematikisht edhe artistikisht do të ndikoj thellë.

Po ashtu, shumë bejtexhinj shqiptarë kanë qenë ithtarë të ndonjë tarikati, jo vetëm për faktin se në shekujt XVIII e XIX shumë dijetar të dalluar kanë qenë pjesëtar të ndonjë tarikati mistik, por për faktin se një numër i madh i poezive të shumë bejtexhinjëve, jo vetëm që janë me karakter fetar, por thjesht kanë të gjitha karakteristikat e poezisë së misticizmit islam të shkruara sipas modelit të poezive mistike të kohës në të cilën krijohej. Në mesin e atyre poezive mistike, ka asosh me të cilat synohet të formësohet e të mbjellet te masat mendimi fetar dhe të njihen ata me rregullat fetare, mbi të gjitha me ato të tarikateve që mëtojnë që njeriun ta shpënë sa më afër pranisë së Perëndisë duke u përshkruar dervishëve mënyrën e rrugën të cilën duhet ta ndjekin, ku duhet të kalojnë nëpër shkallë të caktuara. Prandaj të gjitha këto shkallë e faza kalohen me kujdes të veçantë dhe me mbikqyrje të udhërrëfyesit (murshidit) shpirtëror të cilit duhet t’i nënshtrohen bindshëm. Këto shkallë përshkruhen mirë në poezinë “Ah un i mjeri kesh tu fjet” të Dervish Hasanit:

Ah, un i mjeri kesh tu fjet
e m’dul gjumi per ahiret,
Me ni myrshid jom perpjek,
çka m’kallzojti ah medet.

Ai mi çeli kater dyer,
njonda osht ah sheriat
Osht e dyta tarikat
dera tret hakikat;

Edhe njonda osht marifet
lumi ai qi e ka gjet.12

Këto shkallë (sheriat, tarikat, hakikat, marifet), që dervishët duhet t’i kalojnë me devotshmërinë dhe adhurimin e tyre ndaj Zotit për të arritur shkallën e njeriut të përsosur, të pastër e të patëmeta dhe kështu të mund të arrihet te njohja e Zotit dhe te shijimi i bekimit dhe kënaqësisë së Tij, përshkruhen në poezi të shumë bejtexhinjëve.

Tesavufi, pra, përqëndrohet në mendimin për Zotin, në dëshirën që të arrihet afria e Zotit dhe mëshira e Zotit, të njihet Ai. Ndërkaq, Zoti mund të njihet vetëm në përputhje me fjalët “Nuk ka hyjni pos Zotit”. Sipas mësimit sufist, organi me të cilin njeriu e njeh praninë e Zotit nuk është mendja, por është zemra. Tash si mjet për t’iu afruar Zotit është dashuria ndaj Zotit (mahabba /ashk). Në këtë dashuri kemi procesin metafizik të dashurisë së njeriut ndaj Zotit. Dhe dashuria e zjarrtë e mistikëve ndaj Zotit dhe avanturat e tyre shpirtërore të vuajtjes si metoda të të afruarit ndaj Zotit kanë tërhequr vëmendjen e studiuesve. Dashuria te mistiku është si një medium jomaterial gjithpërfshirës dhe energji e takimit të njeriut dhe Zotit. Ndërsa mistiku me Zotin nuk njësohet (nuk bashkohet) substancialisht, por me anë të dashurisë, krejt deri te më e larta “Unë” nëpërmjet të dialogut të zemrës dhe Zotit. Pra kur mistiku e thekson varshmërinë apsolute ndaj Krijuesit, lind kënaqësia kulmore e llojit të vet e vetëmohimit dhe të dëshmimit të Zotit me plot zell.

Po ashtu nga poezitë mistike të bejtexhinjëve tanë ka asosh në të cilat në veçanti trajtohet dashuria ndaj Zotit, dashuri e cila për mistikun është mënyra e drejtpërdrejtë për të arritur te njohja dhe përfytyrimi i Zotit e që pastaj të pasoj shlyerja e individualitetit të tij dhe njësimi me Zotin. Për këtë arsye Nezimi betohet se “Sirrë (fshehtësinë) e ashkut kush nuk e di / bil-lahi që s’është njeri”, dhe sipas tij “ai që e mohon ashkun / nuk është insan, është gomar” dhe shkon deri atje sa që të tillin ta konsideroj pa iman:

Një që shanë ashikërinë
Ka bërë inqar Perëndinë,
A s’e vritni faqezinë,
A s’e vritni!

ose në të cilat përshkruhet mënyra e kryerjes së ritualeve mistike-dhikri (ziqri), të përmendurit e emrit të Zotit zëshëm duke u përcjellë edhe me muzikë e vallëzim që simbolizon aktin spiritual në rrugë të privimit të vetes, ku krijohet atmosfera e ekstazës mistike e cila sufijtë i shpie në rrugën e vetëshkatërrimit, në ndarjen e shpirtit nga trupi dhe kështu të arrijnë gjendjen e njësimit me Zotin, përkatësisht njohjen e Zotit. Kështu Sheh Jonuzi shkruan:

Me e dit nefsin, ziqer Zotin
Me e bo sabri osht ilaç,
Me nur të ziqrit shëndoshe zemrën
Ziqri daim është ilaç.13

Dhikrin si ceremoni e ushtrojnë të gjitha tarikatet. Udhëtimi shpirtëror i sufiut sendërtohet vetëm nëpërmjet dhikrit. Dhe siç shkruan S. Eraydin, qëllimi i jetës së njeriut është arritja e përsosshmërisë dhe vështrimi i bukurisë hyjnore. Kjo përsosshmëri arrihet vetëm me ndihmën e dhikrit. Njerëzit që bëjnë dhikër dalëngadalë i braktisin kënaqësitë e kësaj bote dhe në zemër vendosin dashurinë ndaj Allahut xh. sh. Njeriu i cili e përkujton Allahun xh. sh. me qetësi shpirtërore në fund arrin gradën e ihsanit (bërja e ibadetit sikur e sheh Allahun) dhe afërsinë me Krijuesin.14

Cak i rrugës mistike, respektivisht i udhëtimit shpirtëror është tejkalimi i egos dhe kjo rrugë nuk mund të kalohet pa murshid/rehber (udhëheqës shpirtëror). Mistiku në këtë udhëtim shpirtëtor futet pasi të jetë përgatitur mirë, pasi të jetë pastruar mirë zemra e tij. Ai duhet të jetë i vendosur, i durueshëm për t’i përballuar vështirësitë e ndryshme me të cilat ballafaqohet dhe t’i nënshtrohet udhëzimeve të murshidit të tij i cili në mënyrë graduale e shpie në shkallë të ndryshme shpirtërore. Dhe natyrisht se në këtë rrugë peripecitë janë të shumta sepse siç shprehet edhe Nezimi:

Pa mos hequrë një mushkil
Kush u bë naili meram!

që domethënë se askush nuk e arrin qëllimin pa vuajtur e hjekur mundime në rrugën për njohjen e Zotit.

Ndërsa gjetja e murshidit për mistikun që do ta përcjell në udhëtimin e tij shpirtëror është e domosdoshme, kështu bejtexhiu Muharrem Mahzuni Babai thotë:

Fshi lotët nga sytë
Dhe kërko mejdan,
Shiko gjej myrshidin
Që të bën derman.15

dhe mistiku duhet t’i nënshtrohet bindshëm udhërrëfyesit, apo mësuesit, sepse poqëse nuk e dëgjon dhe futet në udhëtim shpirtëror i mbështetur në iniciativën e vet, ai nuk do të arrij suskes kurrë dhe nuk mund të arrij synimin që të përjetoj dritën e njohjes së Krijuesit. Këtë e kuptojmë edhe nga një strofë e një poezie të Nezimit ku shohim se një salik që është bërë anëtar i tarikatit dhe ka marrë rrugën e udhëtimit shpirtëror pa udhëzues ai nuk e di rrugën dhe mundohet ta gjej sipas mendjes së vet prandaj edhe e ka shumë të vështirë vendqëndrimin të cilin duhet kaluar gjatë udhëtimit shpirtëror:

Sot një salik* u bë rahi*
Pa rehber* udhënë s’e di
Rreh ta gjenj me mend të ti
Mushkil menzili ti gajet*.

Po ashtu te bejtexhinjtë tanë terminologjia e misticizmit është përdorur dendur që dëshmon për karakterin mistik të poezive. Prandaj për t’i kuptuar e interpretuar këto poezi duhet paisje e gjerë intelektuale islame, dhe sidomos njohje e zhvillimit të tesavufit dhe të tarikateve në botën islame, po edhe në trojet shqiptare, e në veçanti të njihen e të kuptohen nocionet e termat e shumtë, të cilët janë të lidhur ngushtë me misticizmin, respektivisht me tarikatatet. Ato nuk duhet marrë thjesht si fjalë leksikore, por më tepër si terme e nocione me kuptim të caktuar teorik e filozofik. Sepse këto terme, si edhe vetë praktika e ritualeve kanë të bëjnë me psikologjinë, etikën, filozofinë e religjionit, kulturologjinë, letërsinë dhe jetën e situatat shpirtërore, se ato janë simbole poetike. Dhe në doktrinën mistike simboli luan rol shumë të rëndësishëm për arsye se sipas mendimit të mistikëve, doktrina ezoterike mund të transmetohet vetëm me ndihmë të simbolit.

Arsyeja pse bejtexhinjtë shqiptarë shkruajnë poezi fetare, do parë në përgatitjen e tyre fetare si dhe te masa me të cilën komunikonin ata me poezitë e tyre nga njëra anë, dhe nga ana tjetër, edhe në faktin se në kohën e tyre, poezia më e realizuar dhe më e kërkuar për masat e gjera popullore në botën islame ishte poezia mistike me poetët e njohur të misticizmit, që ishin inspirim për poetët e ardhshëm te të gjithë popujt islam. Dhe, siç thamë, mëtim kryesor i poezisë së tesavufit ishte njohja e Krijuesit dhe e Islamit. Natyrisht, në rrugën e tyre të njohjes së Krijuesit të gjithësisë dhe Islamit poetët shqiptar janë nën ndikim të mistikëve të njohur të botës islame dhe të mësimeve të tyre, e kjo edhe do të ndikojë shumë në strukturën e poezisë së tyre. Këta poetë në poezitë e tyre moto kishin krijimin e njeriut të përsosur – insani kamil, njeriut me shpirt të pastër, me vyrtyte të larta morale, me kulturë e vetëdije të theksuar fetare islame duke besur se në këtë mënyrë do të mënjanoheshin veçoritë e këqija te njerëzit. Ata pra synojnë një shoqëri ideale, një shoqëri të devotshme fetarisht e të pastër moralisht sipas rregullave që përcakton Islami. Ndërsa këto edhe ishin koncepte të përgjithshme në poezinë orientale islame. Këto ishin tema që dominonin në poezinë orientale islame, me forma vjershash e mjete të njohura stilistike të poetikës orientale.

Nga poezitë e disa bejtexhinjëve që mund t’i lexojmë nëpër veprat e studiuesve tanë, mund të shihet se ata i njihnin thellë disiplinat e dijes islame, problematikën e mendimit islam, sidomos thellimin e tyre në çështjen e transcendencës së Zotit, përfytyrimin e njohjen e Zotit që ishte bërë bosht i poezisë së misticizmit islam, ngase islami burimor ndalonte të menduarit e thellë rreth kësaj çështjeje duke u mjaftuar me ato që thotë Allahu për vete. Sidomos, vërehet ndikimi i klasikëve të njohur mistik si Xhami, Attari, Gazaliu, Hal-laxhi, Rumiu, Emre, Fuzuli etj., si edhe i teknikës letrare të kohës, respektivisht i letërsisë orientale islame. Madje, jo që leht vërehen reflektimet dhe ndikimet e poezisë orientale, porse ato janë të shkruara si poezi shqipe e asaj shkolle, sepse lidhjet poetike të tyre me poezinë orientale-islame janë të natyrshme, madje edhe të pashmangshme, pasi që ata u shkolluan e u formuan në ato shkolla dhe në atë frymë. Kështu, jo vetëm që kompozicioni dhe forma në shumë poezi të tyre plotësisht u përgjigjen atyre të natyrës së këtillë të poetëve të tjerë mistik – oriental, por edhe pjesë të caktuara të poezive të tyre mistike, na dalin shumë të ngjashme me pjesë të poezive mistike turke, persiane e arabe. Prandaj integrimi i gjithanshëm i ndikemeve të përmendur, që mund të argumentohen qysh te krijimtaria e Nezimit, krijuesit më të hershëm të bejtexhinjëve që njohim sot, do të vërehen në tërë krijimtarinë e bejtexhinjëve që është pjesë përbërëse e letërsisë shqipe, dhe gjithsesi këto ndikime duhet të merren edhe si tregues të nivelit të depërtimit të kulturës islame te intelektualët dhe te shtresat e gjera popullore shqiptare.

Dhe për fund, të themi se këto vepra, ( veprat shqipe me grafi arabe) të cilat ende kanë mbetur të pabotuara, pos fragmentarisht, nga disa poezi të autorëve të caktuar, pa marrë parasysh kohën kur janë shkruar, kanë rëndësinë dhe peshën e vet, sepse tek e fundit i kanë kontribuar zhvillimit të mendimit shoqërorë, kulturës, e mbi të gjitha zhvillimit të letërsisë shqipe. Fundja, shumllojshmëria e mendimit fetar e kulturor për çdo popull duhet të jetë begati, sepse ato shprehin aktivitetin e shpirtit njerëzor të popullit tonë dhe duhet të kuptojmë se edhe këto vepra ishin veprimtari e shoqërisë sonë dhe gjithnjë kanë mëtuar që të mos jenë një tërësi e ndarë, por të jenë si një pjesë përbërëse e një tërësie kulturore, letrare shqiptare. Këtë jo rrallë e kanë theksuar në vargjet e tyre krijuesit e tillë. Qëndrimi i shoqërisë sonë ndaj kësaj pjese të letërsisë shqipe ka qenë inferior e mospërfillës. Ndërsa tashti rrethanat kanë ndryshuar, është krijuar realitet i ri në të menduarit dhe edhe kjo pjesë e letërsisë sonë ka filluar të trajtohet drejt e mbarë, dhe t’i jepet vendi që e meriton e që duhet ta ketë në tërësinë tonë letrare-kulturore.

========
1. Nexhat Ibrahimi, Kontaktet e para të islamit me popujt ballkanikë në periudhën paraosmane, Shkup, 1997, fq. 102.
2. Metin Izeti, Tarikati Bektashian, Tetovë, 2001, fq. 68.
3. Gazmend Shpuza, “Jeta letrare në gjuhët orientale në Shqipëri”, në: “Perla”, 2001, nr. 1-4, Tiranë, fq. 3.
4. Gazmend Shpuza, Jeta letrare në gjuhët orientale në Shqipëri, në: “Perla”, 2001, nr. 1-4, fq. 3-13; Shaban Sinani, Dorëshkrime orientale dhe tradita kulturore e Shqipërisë, në: “Perla”, 2001, nr. 1-4, fq. 24-38; shih edhe: Hasan Kaleshi, Roli i shqiptarëve në letërsitë orientale, në: Seminari i kulturës shqiptare për të huaj, 2/1967, Prishtinë, fq. 151-217. (Fakulteti Filozofik). Shih edhe në: Hasan Kaleshi. Kontributi i shqiptarëve në dituritë islame, Prizren, 1991, fq.112. etj,.
5. Vargjet e Nezimit i citojmë nga Divanet e Nezimit që në dorëshkrim ruhen në Arkivin e Shtetit në Tiranë me signaturë F. 43, D. 2 dhe F. 43, D. 3.
*. Emri im poetik është Nezim.
6. Cituar sipas: Osman Myderrizi, Letërsia shqipe me alfabetin arab, në: Buletini i shkencave shoqërore, 2 / 1955, (fq. 148-154). E kështu veprojnë gati të gjithë në gazelet e tyre ku në bejtin e fundit (makta) përmendin emrin e tyre ose edhe të dilberit – murshidit të tyre.
7. Dr. Selçuk ERAYDIN, Tesavufi dhe tarikatet, Tetovë, 2001, f. 428; Jashar Rexhepagiqi, Dervishët, rendet dhe teqetë, Dukagjini – Pejë 1999, f. 282; Hans Joahim Kisling, Derviški redovi i puçki islam, në: SUFIZAM, Izdanje “Vuk Karadziç”, Beograd, 1981, s. 118-126; Nedim Filipoviç, Tasaëëuf – islamski misticizam, në: Prilozi za orijentalnu filologiju, XXIV / 1974, Sarajevo 1976; Metin Izeti, Tarikati bektashian, Tetovë, 2001, f. 184; Baba Rexhepi, Misticizma islame dhe bektashizma, Nju-Jork, 1970 dhe në Tiranë, 1995; Robert Elsie, Islam and the dervish sects of Albania, në: The Islamic Quarterly A Review of Islamic Culture, Volume XLII, Number 4, 1998, London, England, (fq.266-289), etj.
8. Me sa dijmë analizën më të mirë rreth karakterit mistik të poezive të bejtexhinjëve e ka bërë Mr. Hajdar Salihu, shih: Poezia e bejtexhinjve, “Rilindja”, Prishtinë, 1987.
9. Nedim Filipoviç, Tasaëëuf – islamski misticizam, në: POF, XXIV / 1974, Sarajevo, 1976, s. 13.
10. Më gjerësisht shih: Dr. Selçuk Eraydin, Tesavvufi dhe tarikatet, përktheu Metin Izeti, Tetovë, 2001.
11. Tarikat është shumës i fjalës Tarik që do të thotë: rrugë për të njohur Zotin, respektivisht zhvillimi praktik i jetës i plotësuar sipas rregullave dhe principeve të përcaktuara të asaj rruge. Çdo tarikat ka themeluesin e vet sipas të cilit edhe është emërtuar. Për tarikatet shih: Dr. Selçuk ERAYDIN, Tesavufi dhe tarikatet, Tetovë, 2001, f. 428; Jashar Rexhepagiç, Dervishët, rendet dhe teqetë“, Dukagjini – Pejë, 1999, f. 282; Hans Joahim Kisling, Derviški redovi i puçki islam, në: Sufizam, Izdanje “Vuk Karadziç”, Beograd, 1981, s. 118-126; Metin Izeti, Tarikati Bektashian, Tetovë, 2001, fq. 184 etj.
12. Cituar sipas: Muhamet Pirraku, Gjurmë të veprimtarisë letrare shqipe me alfabet arab në Kosovë, në: DITURIA, nr. 1-2, 1978, Prishtinë, fq. 91.
13. Cituar nga: Mr. Hajdar Salihu, Poezia e bejtexhinjve, “Rilindja”, Prishtinë, 1987.
14. Dr. Selçuk ERAYDIN, Tesavvufi dhe tarikatet, Tetovë, 2001, fq. 117.
15. Cituar sipas: Mr. hajdar Salihu, Poezia e bejtexhinjve, Prishtinë, 1987.
*. Salik = pasues (anëtar) i një tarikati, udhëtari shpirtëror.
*. Rahi = udhëtar.
*. Rehber = udhërrëfyes.
*. Mushkil menzili ti gajet = është i vështirë shumë vendqëndrimi i tij.

Këtë e pëlqejnë %d blogues: